تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/02/06
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
معنای اصطلاحی بغی/أحكام البغاة /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/أحكام البغاة /معنای اصطلاحی بغی
جهاد با بغات
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ بغی و جهاد با بغات بود و لازم بود که معنای لغوی بغی دانسته شود و ما مفصل آن را بیان کردیم و تلاش کردیم که یک معنای مشترک و جامع پیدا کنیم. برخی بغی را مشترک بین طلب و جنس من الفساد دانستند. زبیدی در تاج العروس به تقلید از استاد خود، بغی را مشترک میان طلب و ظلم و زنا دانست. در العین از خلیل نیز همین سه معنا ذکر شده است. برخی با توجه به معنای تعدی و تجاوز که در کتب لغت ذکر شده است، تلاش کرده اند معنایی را برای بغی مطرح کنند که مصادیق متعددی را شامل شود و آن «مجاوزة الحدّ» است اعم از تجاوز مثبت و منفی مثل تجاوز به مال و جان و ناموس دیگران و مثل تجاوز از اعمال واجب به اعمال مستحب لذا این معنا شامل معنای ممدوح نیز می شود «َ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ بُغَاةَ الْعِلْم »[1]
یعنی خداوند متعال کسانی را که در طلب علم هستند، دوست دارند. همچنین در جلسۀ قبل گفتیم که چندان روشن نیست که بغی ذاتا منفی باشد لذا بغی در موارد مثبت و منفی هر دو به کار برده شده است.
معنای اصطلاحی بغی
بحث ما در این جلسه مربوط به معنای اصطلاحی بغی است. بغی در اصطلاح به چه معنا است و باغی به چه کسی گفته می شود. از مباحث گذشته روشن شد که یکی از معانی مسلّم بغی، تجاوز و عدول از حق است و بر اساس آیۀ مبارکۀ 9 از سورۀ حجرات، بغی در حوزه های فردی و حوزه های اجتماعی معنا دارد. باید توجه شود که بغی اصطلاحی در زمان رسول خدا کاربرد نداشته است یعنی جهاد با بغات در زمان حضور رسول الله مطرح نبود چون جهاد پیامبر با کفار و مشرکان بود. سیره ای که برخورد با سرکشان علیه حکومت اسلامی از مسلمانان را مشخص و مطرح کرده است، سیرۀ امیر المومنین است. در برخی از عبارات آمده است که اگر سیرۀ امیر المومنین ع را نداشتیم، نمی دانستیم که چگونه باید با سرکشان علیه حکومت اسلامی برخورد کنیم. حتی شافعی در کتاب الام این نکته را ذکر کرده است و می گوید استدلال ما برای جهاد با بغات، به سیرۀ امیر المومنین است. لذا فقهای اهل سنت نیز در این زمینه به سیرۀ امیر المومنین تمسک می کنند. تکلیف کسانی که در برابر حکومت می ایستند و مقابله می کنند و درصدد براندازی هستند، چندان روشن نبوده است. لذا بعدا در فقه سیاسی ما جای خود را پیدا کرد. امیر المومنین ع می فرماید « وَ أَحُثُّكُمْ عَلَى جِهَادِ أَهْلِ الْبَغْيِ فَمَا آتِي عَلَى آخِرِ قَوْلِي حَتَّى أَرَاكُمْ مُتَفَرِّقِينَ أَيَادِيَ سَبَا»[2]
یعنی جهاد با کسانی که با احکام حکومتی مخالفت و مقابله می کردند و بیعت شکن بودند. بنابراین ما باید معنای اصطلاحی بغی را دنبال کنیم.
عبارات فقها در بیان معنای اصطلاحی بغی
عبارات فقها در مورد معنای اصطلاحی بغی، تقریبا مشترک است و ما به برخی از عبارات اشاره می کنیم و می توانیم همۀ این تعاریف را در یک تعریف خاص قرار دهیم.
جناب شیخ طوسی در کتاب نهایه می فرماید: «كلّ من خرج على إمام عادل، و نكث بيعته، و خالفه في أحكامه، فهو باغ، و جاز للإمام قتاله و مجاهدته.»[3]
هر کس که علیه امام عادل خروج کند و بیعتش را بشکند و با امام در احکام حکومتی مخالفت کند، باغی است.
علامه حلی در کتاب تذکره در تعریف باغی می فرماید شخص مخالفی که با پیشوای عادل مخالفت کند و از اطاعت او سرپیچی کند و از انجام وظایفش سر باز زند، باغی است. بنابراین باغی کسی است که از حدودش تعدی و تجاوز کرده است و در برابر حکومت و حاکم ایستاده است. علامه می فرماید: «و المراد بالباغي في عرف الفقهاء: المخالف للإمام العادل، الخارج عن طاعته بالامتناع عن أداء ما وجب عليه بالشرائط الآتية. و سمّي باغيا إمّا لتجاوزه الحدّ المرسوم له، و البغي: مجاوزة الحدّ. و قيل: لأنّه ظالم بذلك، و البغي: الظلم. قال اللّه تعالى ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ أي: ظلم . و قيل: لطلبه الاستعلاء على الإمام، من قولهم: بغى الشيء، أي: طلبه.»[4]
مرحوم شهید ثانی در کتاب مسالک، جلد سوم، صفحۀ 91 می فرماید: «البغي - لغة - يطلق على مجاوزة الحدّ، و على الظلم، و على الاستعلاء، و على الاستطالة، و على طلب الشيء، يقال: بغى الشيء إذا طلبه. و في عرف الفقهاء الخروج عن طاعة الإمام على الوجه الآتي[5]
.»
در کتاب الخلاف از شیخ طوسی، جلد پنجم آمده است: «الباغي: من خرج على إمام عادل، و قاتله، و منع تسليم الحق اليه، و هو اسم ذم. و في أصحابنا من يقول: انه كافر.»[6]
بعدا توضیح خواهیم داد که در بین علمای ما به کسی که بر امام خروج کند، کافر گفته می شود.
شهید ثانی در الروضة البهیة می فرماید: «الفصل الرابع في أحكام البغاة من خرج على المعصوم من الأئمة عليهم السلام فهو باغ واحد كان كابن ملجم لعنه اللّه، أو أكثر كأهل الجمل ، و صفين يجب قتاله إذا ندب إليه الإمام حتى يفيء أي يرجع إلى طاعة الإمام، أو يقتل ، و قتاله كقتال الكفار في وجوبه على الكفاية»[7]
مرحوم شهید می فرماید باغی می تواند یک نفر باشد یا گروهی باشند. ابن ملجم نیز باغی است و اهل جمل و صفین نیز باغی اند.
در کتاب جواهر، جلد 21، صفحۀ 322 آمده است: «(الركن الرابع في قتال أهل البغي) الذي هو لغة مجاوزة الحد و الظلم و الاستعلاء و طلب الشيء، و في عرف المتشرعة الخروج عن طاعة الإمام العادل عليه السلام»[8]
این تعابیر نکاتی دارند که بعدا به آنها خواهیم پرداخت. در صفحۀ 324 می فرماید: «يجب قتال من خرج على إمام عادل عليه السلام بالسيف و نحوه إذا ندب إليه الإمام عليه السلام عموما أو خصوصا أو من نصبه الإمام لذلك».
مرحوم آقای خوئی در منهاج الصالحین، جلد1، صفحۀ 361 می فرماید: «الطائفة الثالثة: البغاة، و هم طائفتان: إحداهما: الباغية على الإمام عليه السّلام، فإنّه يجب على المؤمنين أن يقاتلوهم حتى يفيئوا إلى أمر اللّه و إطاعة الإمام عليه السّلام، و لا خلاف في ذلك بين المسلمين و سيجيء البحث عن ذلك. و الأخرى: الطائفة الباغية على الطائفة الأخرى من المسلمين، فإنّه يجب على سائر المسلمين أن يقوموا بالإصلاح بينهما، فإن ظلّت الباغية على بغيها قاتلوها حتى تفيء إلى أمر اللّه. قال اللّه تعالى ﴿وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللّهِ ﴾.»[9]
یعنی بغات بر دو دسته اند: اول، کسانی که بر امام خروج می کنند و دوم، دو طایفه از مسلمین که با یکدیگر جنگ و نزاع دارند.
مرحوم آقای مشکینی می فرماید: ««البَغي» في اللغة: الطلب، و العدول عن الحقّ ، و الاستطالة على شخص، و الظلم عليه. يقال: بَغَى الشيءَ بغياً و بَغيةً : طلبه. و بغى الرجلُ : عدل عن الحقّ ، و بغى عليه: استطال عليه، و ظلمه. و الفاعل باغٍ ، و جمعه: بُغاة. و البَغيُ في مصطلح الفقه الخروجُ على الإمام المعصوم، أو مَن نصبه عموماً أو خصوصاً؛ كان الباغي واحداً كابن ملجم لعنه اللّه، أو أكثر كأهل الجمل و صفّين و نهروان و نحوهم.»[10]
بغی در اصطلاح کسی است که بر امام معصوم یا بر نائب عام یا خاص امام خروج کند.
ابن ادریس می فرماید: «كل من خرج على إمام عادل، و نكث بيعته، و خالفه في أحكامه، فهو باغ عليه»[11]
که مشابه تعبیر شیخ است.
ابن حمزه در وسیله می فرماید: «الباغي كل من خرج على إمام عادل و قتالهم على ثلاثة أضرب»[12]
.
در المختصر النافع آمده است: «يجب قتال من خرج على إمام عادل إذا دعا إليه هو أو من نصبه»[13]
.
در الجامع للشرائع آمده است: «الباغي، من لم يدخل فيما لم دخل فيه المسلمون: من بيعة الإمام ، أو نكث بيعته»[14]
تحقق بغی شرایطی دارد. صرف مخالفت و نقد کردن باعث باغی شدن می شود؟ یا باید جبهۀ مقابل شکل دهند و سلاح در دست گیرند و پیمان بشکنند؟ فرق باغی به معنای دوم با محارب در چیست؟ تفاوت آنها با مفسد فی الارض در چیست؟ این مباحث در آینده روشن خواهد شد.
جمع بندی تعاریف بغی
با ملاحظۀ تعاریف بغی و باغی در عبارات فقها، سه دسته تعریف به دست می آید. دستۀ اول: «کلّ من خرج علی امام عادل و نکث بیعته و خالفه فی أحکامه». این تعریف مشتمل بر سه قید است: خروج بر امام عادل و بیعت شکنی و مخالفت احکام حکومتی. شیخ طوسی در نهایه و ابن ادریس در سرائر و علامه در منتهی بر این نظریه اند.
ابن براج در کتاب المهذب تنها قید «نکث» را ذکر کرده است. ابن زهره در غنیه قید «خروج عن طاعة الامام» را اضافه کرده است. شیخ طوسی در مبسوط، مخالفت با امام را بغی محسوب کرده است. کاشف الغطاء نیز منع از طاعت امام را بغی محسوب کرده است. برخی از تعبیر «خروج از طاعت امام» استفاده کرده اند. «خروج بر» این است که شمشیر بکشد و لشکر جمع آوری کند اما «خروج از» متفاوت است. خروج گاهی با «من» و «عن» متعدی می شود که به معنای خروج از حاکمیت است و گاهی با «علی». «خروج از» با صرف خروج از قدرت حاکمه و مخالفت با دستورات حاکم محقق می شود اما «خروج بر» همراه با اقدام عملی در جهت براندازی و مقابله با حکومت و حاکم است مثل طلحه و زبیر.
دستۀ دوم: «البغی الخروج عن طاعة الامام العادل». علامه حلی در تذکره و شهید ثانی در مسالک و صاحب جواهر این تعریف را پذیرفته اند. خروج از اطاعت حاکم را بغی محسوب کرده اند.
دستۀ سوم: «کلّ من خرج علی امام عادل». در این تعریف، قید «نکث بیعت» و سرپیچی از اطاعت ذکر نشده است و به خروج بر امام عادل اکتفا شده است. شیخ طوسی در الجمل و العقود و قطب راوندی در فقه القرآن و ابن حمزه در وسیله و محقق حلی در شرائع و المختصر النافع و علامه در کتاب ارشاد الاذهان و شهید اول در کتاب لمعه و غایة المراد و مرحوم مقدس اردبیلی در مجمع الفائده و سید علی طباطبائی در ریاض و آقاضیاء عراقی در شرح تبصره و مرحوم خوئی در منهاج الصالحین از این تعریف استفاده کرده اند.
در مورد تعاریف مذکور مطالعه بفرمایید که در جلسۀ بعد به جمع بندی خواهیم پرداخت.
[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص30.
[2] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص142، خطبه 97.
[3] النهاية، الشيخ الطوسي، ج1، ص296.
[4] تذكرة الفقهاء- ط آل البيت، العلامة الحلي، ج9، ص391.
[5] مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، الشهيد الثاني، ج3، ص91.
[6] الخلاف، الشيخ الطوسي، ج5، ص335.
[7] الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية، الشهيد الثاني، ج2، ص407.
[8] جواهر الكلام، النجفي الجواهري، الشيخ محمد حسن، ج21، ص322.
[9] منهاج الصالحين، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج1، ص361.
[10] مصطلحات الفقه، المشكيني، الشيخ علي، ج1، ص101.
[11] السرائر الحاوي لتحرير الفتاوي، ابن إدريس الحلي، ج2، ص15.
[12] الوسيلة، ابن حمزة الطوسي، ج1، ص205.
[13] المختصر النافع في فقه الامامية، المحقق الحلي، ج1، ص110.
[14] الجامع للشرايع، الحلي، يحيى بن سعيد، ج1، ص241.