تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/01/23
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
اشتراط سلامتی در جهاد ابتدائی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /اشتراط سلامتی در جهاد ابتدائی
اشتراط سلامتی در جهاد ابتدائی
اختلاف تعابیر فقها در بیان شرط سلامت
از شرایط بلوغ و عقل و حریت و ذکورت و قدرت بحث کردیم. این مباحث را مرور کنید چون به جمع بندی نهایی این مباحث نزدیک می شویم. بحث امروز ما در خصوص مرض و یا سلامت از مرض است. مرض به عنوان عذر مسقط ذکر شده است و سلامت از مرض به عنوان شرط وجودی برای وجوب جهاد ابتدائی ذکر شده است. این شرط، شرط ششم است و شرط هفتم، وجدان المؤونه است و شرط هشتم، عدم کوری و لنگی است. شرایط دیگری نیز وجود دارد مثل اذن والدین که ما چندان به آنها نمی پردازیم و بعد از طرح شروط عدم کوری و لنگی، بحث را تمام می کنیم.
فقهای ما در بحث شرایط وجوب جهاد، شرط سلامت را با عبارات مختلف بیان کرده اند. در برخی از عبارات به عنوان شرط وجودی ذکر نشده و به عنوان یک عذر مسقط ذکر شده است یعنی عذری که باعث سقوط جهاد از فرد می شود. جناب شیخ طوسی ره در کتاب مبسوط می فرماید: «و لا يجب الجهاد إلا على كل حر ذكر بالغ عاقل. فأما المملوك فلا جهاد عليه لقوله تعالى ﴿وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ ﴾[1]
و روى عن النبي صلى الله عليه و آله و سلم أنه كان إذا أسلم الرجل عنده قال: أو حر أو مملوك فإن كان حرا بايعه على الإسلام و الجهاد، و إن كان مملوكا بايعه على الإسلام. و روى عن النبي صلى الله عليه و آله و سلم أنه كان إذا أسلم الرجل عنده قال: أو حر أو مملوك فإن كان حرا بايعه على الإسلام و الجهاد، و إن كان مملوكا بايعه على الإسلام.»[2]
ما از همۀ این شرایط و عبارات بحث کردیم و مفصل توضیح دادیم. شیخ سپس می فرماید: «و الأعذار التي يسقط معها فرض الجهاد: العمى و العرج و المرض و الإعسار.» اعذار چهار گانۀ کوری و لنگی و بیماری و ناداری مسقط وجوب جهاد هستند.
برخی بزرگان مثل مرحوم شهید ره در دروس به گونۀ دیگری مطرح کرده اند. شهید می فرماید: «وهو فرض كفاية على البالغ العاقل الحرّ الذكر الصحيح من المرض، السليم من العمى والإقعاد، والشيخوخة المانعة من القيام، والفقر.»[3]
شرط وجوب جهاد را صحت و سلامتی از بیماری دانسته است. همچنین سلامت از کوری و زمین گیری. در این جا به جای تعبیر لنگ بودن از تعبیر زمین گیر بودن استفاده کرده اند. «اعرج» به معنای فردی است که زمین گیر شده است یعنی «مُقعَد» اما اگر در مورد مرض و بیماری سخن بگوییم باید تعبیر «مُقعِد» را به کار ببریم یعنی بیماری که زمین گیر کننده است. لذا در برخی عبارات از تعبیر «مقعَد» و در برخی از تعبیر «مقعِد» استفاده شده است. شهید سپس شیخوخت مانع از قیام به جهاد را ذکر می کند. در فرصت مناسب بررسی و تحقیق کنید که چرا از تعابیر مختلف در مورد شروط استفاده شده است. به صورت خلاصه می توان گفت که برخی از تعابیر، شرط وجودی را ذکر می کنند مثل «سلامت از مرض و عمی» و برخی از تعابیر شرط عدمی یعنی اعذار را ذکر می کنند مثل «مرض و عمی».
تقسیم مرض به ثقیل و خفیف
برخی بزرگان در توضیح مرض، اقسامی را برای آن برشمرده اند مثل جناب شیخ که در مبسوط می فرماید: « و أما المرض فضربان: ثقيل و خفيف. فالثقيل كالبرسام و الحمى المطبقة فلا جهاد عليه لقوله تعالى ﴿وَ لا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ ﴾[4]
و إن كان خفيفا كالصداع و وجع الرأس و الحمى الخفيفة فالجهاد لا يسقط معه لأنه كالصحيح. »[5]
آنچه باعث سقوط وجوب جهاد می شود، بیماری شدید است. البته تشخیص این مورد بر حسب موارد و افراد متفاوت است مثلا اگر شخص سالمند تب داشته باشد، خطرناک است و لذا مصداق شخص مبتلا به مرض و خارج از وجوب جهاد خواهد بود اما اگر شخص جوانی تب داشته باشد، مسقط وجوب جهاد نیست. شیخ بیماری برسام را به عنوان مثالی برای بیماری ثقیل و جدی مطرح می کند. این بیماری التهاب سینه و پردۀ کبد و قلب را به همراه دارد که شبیه به طاعون است و باعث هزیان گویی و حتی اختلال عقل است. «بَر» به معنای سینه است و «سام» به معنای ورم است. «الحمی المطبقة» یعنی تب دائمی. جهاد بر افراد مبتلا به اینگونه بیماری واجب نیست به دلیل آیۀ قرآن که در بالا ذکر شده است. اما اگر بیماری خفیف باشد مثل سردرد و درد دندان و تب خفیف، مسقط جهاد نیست چون افراد مبتلا به این بیماری ها، مانند افراد سالم هستند. شما تعابیر گوناگون از فقهای ما از سدۀ اول تا به امروز را ملاحظه کنید و به اختلاف تعابیر این بزرگان توجه کنید. این تعابیر مشتمل بر نکاتی هستند.
دلیل بر اشتراط سلامتی
بحث دیگر در دلیل بر اشتراط صحّت و سلامتی از بیماری است. بیماری هرقدر که شدید باشد، مسقط وجوب نماز نیست و این بحث، در مورد جهاد مطرح است. در مورد اشتراط این امور در جهاد، دلیل لفظی داریم از جمله آیات قرآن مثل آیه 61 سورۀ نور ﴿لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْمَريضِ حَرَج﴾ و آیۀ 91 سورۀ توبه ﴿لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ ﴾ گفتیم که مراد از ضعفاء، ضعف جسمانی است. آیات دیگری نیز بر این مطلب دلالت دارند مثل آیات سورۀ فتح که مشتمل بر واژۀ «مریض» هستند.
با وجود ادلۀ لفظی، اصول عملیه جاری نمی شوند و همچنین جایی برای استفاده از قواعد نیست اگرچه استفاده از قواعد منعی ندارند خصوصا قواعدی که مستند آنها آیات قرآن باشند مثل قاعدۀ لاحرج. بر اساس قاعدۀ لاحرج وجوب جهاد از کسانی که بیماری شدید دارند ساقط می شود چون حضور در میدان برای آنها همراه به عسر و حرج است.
نکته: طرح مستقل هر کدام از شروط
ممکن است گفته شود که افراد بیمار و مبتلا به کوری و لنگی و ... قادر به جهاد نیستند و لذا این شروط همگی مصادیق شرط قدرت هستند و ملاک در همۀ این شروط، قدرت داشتن بر جهاد است. در جواب می گوییم این کلام به حسب ظاهر صحیح است ولی در حقیقت و با دقت روشن می شود که صحیح نیست. اگر کسی از بلندی بر زمین بیفتد و گردن او بشکند، قادر بر جهاد نیست اما به او مریض و بیمار گفته نمی شود. در مجموع هر کدام از این شروط مشتمل بر نکاتی هستند و لذا ما هر کدام را به صورت مستقل مطرح می کنیم.
نکته: سایر ادلۀ مثبت اشتراط سلامتی
نکتۀ دیگری که طرح آن لازم است، وجود سایر ادله غیر از آیات برای اثبات اشتراط این امور است. علاوه بر ادله، می توانیم از قاعدۀ لاحرج هم استفاده کنیم و همچنین می توانیم از ادلۀ دیگر بهره ببریم. در آیات، سلامت از بیماری به صورت مطلق به عنوان شرط وجوب جهاد مطرح شده است پس به چه دلیل بیماری را مقید به «ثقیل» و شدید کرده اند؟ این مطلب نشان می دهد که باید ادلۀ دیگری نیز برای اثبات اشتراط این شروط وجود داشته باشد. اما کدام ادله مستند این تفصیل هستند؟ شاید بتوان این تفصیل را با استفاده از لاحرج اثبات کرد. گفتیم که حرج به معنای سختی و ضیق است و گفتیم که مراد از حرج در جهاد، دشواری ها و سختی های معمولی نیست چون جهاد با دشواری و سختی، آمیخته است. حرج در هر واجبی به حسب همان واجب مصداق پیدا می کند. حرج در جهاد، دشواری خیلی سخت و زیاد است مثل اعرج بودن یعنی لنگ بودن که لنگ بودن به صورت معمول و ساده، مسقط وجوب جهاد نیست. لنگ بودن در حدّ اقعاد و زمین گیر شدن، وجوب جهاد را ساقط می کند نه هر گونه لنگ بودن. برخی بیماری ها باعث ایجاد عسر و حرج در جهاد نیستند. برخی افراد مشکل اعصاب و روان دارند که تحت تاثیر صداهای بلند ممکن است آسیب جدی ببینند و حتی جان خود را از دست بدهند. به جهت همین نکته یعنی عسر و حرج است که برخی از فقهای ما از تعبیر «اعرج» استفاده نکرده اند و در عوض تعبیر «اقعاد» را به کار گرفته اند.
در آیات ما از تعابیر «اعمی» و «اعرج» استفاده شده است؛ حال دو دیدگاه وجود دارد: تحفّظ بر همین تعابیر قرآنی و ملاک قرار دادن همین عناوین یا برداشت یک قاعدۀ کلی از این آیات. آیات درصدد بیان یک قاعدۀ کلی برای ما هستند یعنی این مطلب که افراد مبتلا به عرج و عمی و بیماری و ... قادر نیستند و چون جهاد برای آنها عسر و حرج دارد، بر آنها واجب نیست. بنابراین دیدگاه دوم، آیات قرآن را درصدد بیان مصادیق عدم قدرت می داند.
زید بن ارقم شمشیر زن خوبی بود که در جنگ با امیر المومنین ع بینایی خود را از دست می دهد و در مجلس ابن زیاد به او توهین کردند. زید بن ارقم به خانۀ خود بر می گردد و افراد ابن زیاد به خانۀ او حمله ور می شوند و دخترش او را راهنمایی می کند تا با دشمن بجنگد. برخی افراد کور هستند اما راهنما دارند و با راهنما می توانند بجنگند. آیا جهاد بر آنها واجب است؟ اگر آیات قرآن را درصدد بیان قاعدۀ کلی بدانیم، برداشت متفاوتی در این مسئله خواهیم داشت و خواهیم گفت اگر شخص عاجز باشد، جهاد بر او واجب نیست و معمولا افراد کور و لنگ، از جنگیدن عاجز اند. با همین نگاه در جمع بندی نهایی، شرایط وجوب جهاد ابتدائی در شمارش، کمتر خواهند بود چون با این نگاه، ادله بیان کنندۀ مصادیق یک شرط هستند. بر اساس این تحلیل به عبارات فقها توجه کنید و بررسی کنید که به چه دلیل مرحوم شهید از تعبیر «إقعاد» به جای «أعرج» استفاده کرده است و به چه دلیل مرحوم شیخ از تعبیر «عرج» استفاده کرده است. تعابیر محقق و صاحب جواهر و دیگر بزرگان را ملاحظه کنید.
شهید ثانی می فرماید: «فلا يجب على الصبي و المجنون مطلقا و لا على العبد و إن كان مبعضا و لا على الأعمى و إن وجد قائدا و مطية و كذا الأعرج»[6]
جهاد بر نابینا واجب نیست اگرچه مرکوب و راهنما داشته باشد.
شاگرد: قاضی ابن براج شرط قدرت را ذکر نکرده است. به نظر می رسد که ایشان صرفا به بیان مصادیق قدرت پرداخته اند.
استاد: ابن براج می گوید: «و انما ذكرنا الشيخوخة - التي لا يمكن معها القيام بالحرب، لان المكلف بالشيىء انما يكون مكلفا به مع الاستطاعة له و قدرته عليه، فاما إذا لم يكن مستطيعا له و لا قادرا عليه لم يصح كونه مكلفا به.»[7]
ایشان قدرت را مطرح کرده است. نکتۀ مهم در این است که آیا ایشان شیخوخت را به عنوان مصداق عدم قدرت مطرح یا آن را مستقل بیان کرده است؟
فعلا بحث ما دربارۀ کسانی است که جهاد بر آنها واجب است. آیا سیاهی لشکر بودن نیز از واجبات است؟ این فعلا خارج از بحث ما است.
[1] سوره توبه، آيه 91.
[2] المبسوط في فقه الإمامية، الشيخ الطوسي، ج2، ص5.
[3] موسوعة الشهید الأول، جلد: ۱۰، صفحه: ۲۱.
[4] سوره فتح، آيه 17.
[5] المبسوط في فقه الإمامية، الشيخ الطوسي، ج2، ص5.
[6] الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية (سلطان العلماء)، الشهيد الثاني، ج1، ص217.
[7] المهذب، القاضي ابن البراج، ج1، ص294.