تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/11/15
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
اشتراط ذکورت در جهاد ابتدایی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /اشتراط ذکورت در جهاد ابتدایی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ اشتراط ذکورت در وجوب جهاد ابتدائی بود. گفتیم تقریبا همۀ آقایان این شرط را ذکر کرده اند و شهید ثانی فرمود شهید اول باید این شرط را ذکر می کرد. این شرط در کتب اهل سنت نیز ذکر شده است. در برخی عبارات آمده است که جهاد از زنان ساقط است و بر آنان واجب نیست. به بررسی ادله و روایات رسیدیم. روایت اول از باب چهارم را بررسی کردیم که امیر المومنین ع فرمود «خدای متعال جهاد را بر مردان و زنان واجب کرده است و جهاد مردان به بذل مال و جان است و جهاد زنان، به صبر کردن در مقابل آزار همسر است.» در برخی روایات، جهاد زنان، حسن تبعّل معرفی شده است.
شاگرد: در کتاب حدائق، جلد هفتم، صفحۀ 362 این روایات جمع آوری شده اند.
از عائشه نقل شده است که از پیامبر پرسیدم «آیا بر زنان جهاد است؟»، فرمودند: «جهاد لا قتال فیه الحج و العمرة». روایاتی را از کنز العمال نقل کردیم. بحث جهاد زنان به صورت های مختلف مطرح شده است لکن در هر صورت فقهای ما فرموده اند که جهاد به معنای قتال بر آنان واجب نیست.
از روایاتی که نقل کردیم جهاد به معنای قتال استفاده نمی شود چون در آنها جهاد به معانی دیگری غیر از قتال در این روایات وجود داشت.
بررسی اجماع در مسئله
دلیل دیگر، اجماع است. صاحب جواهر به هر دو قسم اجماع در این مسئله اشاره کرده است. می فرماید: «و لا على المرأة بلا خلاف أيضا، بل الإجماع بقسميه عليه مضافا إلى ضعفها عن ذلك»[1]
. هر دو قسم اجماع یعنی اجماع محصل و منقول. اجماع محصل آن است که شخص آن را تحصیل کند یعنی همۀ اقوال را فحص کند و قول خلاف نیابد و اجماع منقول آن است که اجماعی که دیگران بیان کرده اند را نقل کند.
ضعف زنان به عنوان دلیل دیگری بر اشتراط ذکورت، در کتب اهل سنت و شیعه ذکر شده است. مرحوم علامه حلی نیز این وجه را بیان کرده اند. صاحب جواهر سپس می فرماید: «قول أمير المؤمنين عليه السلام في خبر الأصبغ : «كتب اللّه الجهاد على الرجال و النساء، فجهاد الرجل أن يبذل ماله و نفسه حتى يقتل في سبيل اللّه، و جهاد المرأة أن تصبر على ما ترى من أذى زوجها» و لو باعتبار أن التفصيل في معنى الجهاد بينهما قاطع للشركة، بل في المنتهى الخنثى المشكل لا يجب عليها الجهاد و هو كذلك إن تم الإجماع على اشتراط الذكورة، أو غيره من الأدلة و لو الخبر المزبور» ایشان در مورد خنثی مشکل، می فرماید جهاد واجب نیست.
از جمله ادله، اجماع محصل و منقول است. در کتاب مفتاح الکرامه اقوال فقها نقل شده است و این اجماع در آنجا هم ادعا شده است. آیا می توانیم اجماع را دلیل بر اشتراط ذکورت بدانیم؟ تاکنون نتوانستیم به روایات تمسک کنیم چون غالبا از نظر سندی ضعف داشتند و در مورد روایت اول گفتیم که ظهوری در اشتراط ذکورت دارد.
عرض ما این است که این اجماع در این مسئله و اینگونه اجماع، نمی تواند تعبدی و کاشف از قول معصوم باشد چون روشن است که این اجماع ناشی از ادله است. توجه کنید که ما اکنون درصدد بیان حکم و نظر نهایی نیستیم و صرفا تک تک ادله را بررسی می کنیم. در بررسی اجماع، به نظر می رسد که حجت نباشد چون مدرکی است. در اجماع مدرکی، باید مدرک بررسی شود و اجماع موجود نهایتا به عنوان مویّد پذیرفته می شود نه دلیل. دلیل مجمعین همین روایاتی است که بیان کردیم. علاوه بر این گفتیم که ضعف زنان نیز نمی تواند دلیل خوبی باشد.
بررسی روایت وصیت پیامبر ص به امیر المومنین ع
روایت دیگری در مقام در کتاب الحدائق الناضره ذکر شده است که به نظر ما نمی تواند اشتراط ذکورت را اثبات کند. این روایت در جلد هفتم از این کتاب، صفحۀ 362 آمده است: «و روى في كتاب الخصال في ما اوصى به النبي (صلى الله عليه و آله) عليا (عليه السلام) «يا علي ليس على النساء جمعة و لا جماعة و لا أذان و لا اقامة[2]
». » البته این صرفا بخشی از اصل روایت است و اصل روایت مفصل تر می باشد و شامل مواردی مثل عیادت مریض و هروله بین صفا و مروه و خروج از منزل بدون اذن شوهر، نیز می شود. حدود ده مورد در این روایت ذکر شده است.
آیا می توانیم از این روایت، وجوب جهاد بر زنان را استفاده کنیم با توجه به این که در این روایت، جهاد از زنان برداشته نشده است؟ خیر چون در این روایت، همۀ اموری که از زنان برداشته شده است، نیامده است مثل زنا و سرقت. این روایت درصدد بیان همۀ مصادیق نبوده است و صرفا با توجه به شرایط به ذکر برخی موارد پرداخته است. بنابراین از این روایت نمی توانیم وجوب را استفاده کنیم و از سایر روایات هم نمی توانیم عدم وجوب جهاد را برداشت کنیم.
جمع بندی بحث از اشتراط ذکورت
ما تقریبا همۀ روایات مربوط به این بحث را ذکر کرده ایم و اکنون به بحث مهمی برای جمع بندی این بحث خواهیم پرداخت. ما از آیه و روایات نتوانستیم عدم وجوب جهاد بر زنان را برداشت کنیم و از ضعف زنان هم نتوانستیم استفاده کنیم. از اجماع هم نتوانستیم استفاده کنیم چون مدرکی است. اینکه جهاد بر زنان واجب نیست، آیا به این معنا است که جهاد برای آنان جائز هم نیست؟ علاوه بر این چرا برخی بزرگان مثل شهید اول این شرط را ذکر نکرده اند؟ در مجموع همۀ فقهای اسلام این شرط را از واضحات و مسلمات دانسته اند.
تقسیم مسئولیت برای زنان و مردان در اسلام
ما در جمع بندی می گوییم این ادله وافی به مراد نبود اما جهاد بر زنان واجب نیست و این از واضحات است. این مطلب نیاز به دقت بیشتری دارد و نباید توهم شود که ما گرفتار استحسان شده ایم. خدای متعال وقتی انسان مومن را آفرید، مسئولیت هایی را به او متوجه کرد در سلوک و تربیت و تکامل و ... . جنس زن مثل جنس مرد است لذا اینطور نیست که جنس مرد برتر از جنس زن باشد. زن بودن و مرد بودن در مقامات حقیقی، معنا ندارد. ایمان، مذکر و مونث بودن ندارد. حیات طیب، مذکر و مونث ندارد. مقامات حقیقی و فضائل اخلاقی، زن و مرد نمی شناسد. تقوا در رأس حوزه های اخلاقی، زن و مرد ندارد. ﴿يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبير﴾[3]
طبق آیۀ اول سورۀ نساء، زن از جنس مرد و از همان حقیقت است. همانطور که مردان ویژگی هایی دارند که زنان ندارند، زنان نیز ویژگی های مختص به خود دارند مثلا زنان زودتر مکلف می شوند و این مورد اتفاق همۀ فقهای اسلام است اگرچه در سن تکلیف دختران اختلاف وجود دارد. شما نمی توانید برتری جنسیت را از آیات و روایات برداشت کنید. مسئولیت مهمی که متوجه به زنان شده است، مسئولیت تربیتی است. در نظامی که اسلام معرفی کرده است، بخش عمده ای از احکام به زنان متوجه است با توجه به نوع آفرینش و خلقت آنان به لحاظ عاطفه و مهر و محبت که در نظام تربیتی بسیار اهمیت دارد. یکی از تفاوت هایی که بین نظام تربیتی غرب و شرق وجود دارد، این است که در غرب، تربیت از مادر سلب شده است و به محیط های بیرونی واگذار شده است به گونه ای که اگر تنبیهی از سوی پدر و مادر صورت گیرد، پدر و مادر را محکوم می کنند. اسلام در نظام تربیتی، سهم قائل است و سهم مادر به عنوان یک رکن، سهم ویژه ای است. مدیریت خانواده به عنوان رکن اجتماع سالم، با زن است. اجتماع سالم، مستلزمِ سلامت جامعۀ کوچک یعنی خانواده است و رکن خانواده، زوج و زوجه است. در غرب کاملا این معنا را تغییر دادند. تعریف آنان از خانواده یک تعریف توسعه یافته است. می گویند هر دو شخصی که در زیر یک سقف باشند، خانواده اند مثلا زن با زن یا زن با مرد یا مرد با مرد یا حتی انسان با غیر انسان. در اسلام و در سایر ادیان آسمانی و وحیانی این یک اصل مسلّم دانسته شده است که نظام خانواده از زن و مرد شکل می گیرد. زن برای این آفریده شده است که در این نظام تکاملی و در سلامت جامعه نقش ایفا کند پس مسئولیت بسیار مهمی دارد. مردان نیز برای محفوظ ماندن جامعه و حکمرانی اسلامی، وظایفی دارند. مردان در موقع لازم باید در میدان حضور یابند.
به واسطۀ مجموعۀ مفاهیمی که از آموزه های اسلام به دست می آید، روشن می شود که جهاد متوجه به زنان نیست. البته نوع جهاد زنان متفاوت است مثل مدیریت خانه و خانواده. وقتی مرد به میدان جنگ می رود، چه کسی باید خانه را مدیریت کند و فرزندان را تربیت کند؟ زنان چنین مهمی را بر عهده دارند. نباید اینطور تلقی شود که چون جهاد بر زنان واجب نشده است، پس از پاداش جهاد برخوردار نیستند. مشابه سازی در روایات ما ذکر شده است و زنان از پاداش جهاد به گونه های مختلف بهره مند هستند. جهاد زنان حتی شامل کارهای دشوار می شود مثل حج و عمره. همچنین شامل حسن عشرت و حسن تبعل و صبر بر اذیت همسر می شود. در عین حال، اگر در جایی لازم باشد که زن در میدان جهاد حضور یابد، می تواند حضور یابد. جهاد بر زنان واجب نیست اما حرام نیز نیست. امام اگر تشخیص دهد، حکم به وجوب جهاد بر زنان می دهد نه تنها برای تداوی بلکه برای سایر کارها.
تغییر شرایط جهاد
اساسا نوع جنگ در صدر اسلام بسیار متفاوت است از نوع جنگ در زمان حاضر. در صدر اسلام برای شرکت در جهاد لازم بود که شخص قادر بر شمشیر زنی و سوارکاری باشد. اگر در آن زمان، جهاد شامل حال زنان میشد، اسارت زنان پیش می آمد و اسلام به مسئلۀ نوامیس بسیار توجه دارد. امروزه این امور برای جهاد لازم نیست و ممکن است یک زن به دلیل دارا بودن یک تخصص، مدیریت جنگ را در یک اتاق در دست گیرد و لذا جهاد بر او متعین می شود. همچنین اگر اسلام نیازمند حضور مجاهدین در میدان باشد، لکن مردان به مقدار کفایت حاضر نشوند، زنان باید در میدان حاضر شوند.
در سنت پیامبر می بینید که گاهی زنان در میدان جهاد حاضر می شدند و حتی در مواردی می جنگیدند و دشمنان را می کشتند و همۀ این موارد نشان می دهد که این مسئله تابع شرایط است و شرایط جهاد در زمان گذشته با شرایط جهاد در زمان حاضر کاملا متفاوت است.
علاوه بر این، زنان می توانند در جهادهای فرهنگی و اقتصادی و ... حضور یابد و میدان دار باشد. ما وقتی به مجموعۀ خطاب ها در حوزه های تکلیفی و مسئولیت های محوّل شده از سوی خدای متعال بر زنان و مردان مومن توجه می کنیم، متوجه می شویم که واجب نبودن جهاد ابتدائی بر زنان به عنوان حکم اولی، چه وجه و دلیلی دارد. دلیل بر این مطلب نوع مسئولیت خاصی است که بر زنان قرار داده شده است. ساختار خلقت مردان به گونه ای است که می توانند سلاح را بهتر به دست گیرند و سواره باشند و ... .
از مجموعۀ مباحث برداشت می شود که زن می تواند در مواردی که لازم است در میدان حضور یابد با توجه به اینکه جهاد از شئون حکومت است و با تشخیص امام، لازم می شود خصوصا در شرایط امروزی که حضور فیزیکی در وسط میدان جنگ لازم نیست و خصوصا اگر من به الکفایه از مردان اقدام نکرده باشند.
شاگرد: جواز جهاد برای زنان، خلاف قاعده است و نیاز به دلیل دارد.
استاد: عموم ادلۀ جهاد شامل زنان نیز می شود. گفتیم که خارج کردن گروهی از تحت ادله نیاز به دلیل دارد چون عمومات شامل همۀ افراد می شود.
[1] جواهر الكلام، النجفي الجواهري، الشيخ محمد حسن، ج21، ص7.
[2] الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، البحراني، الشيخ يوسف، ج7، ص362.
[3] سوره حجرات، آيه 13.