جلسه 1403/11/13

بسم الله الرحمن الرحیم



اشتراط ذکورت در جهاد ابتدائی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /اشتراط ذکورت در جهاد ابتدائی
 
اشتراط ذکورت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ شرایط عامۀ وجوب جهاد ابتدائی بود. از جملۀ شرایط مذکور، رجل بودن است و در این بحث نتیجه گرفتند که جهاد ابتدائی بر زنان واجب نیست. این مطلب به گونه های مختلفی بیان شده است. در جلسات گذشته اشاره کردیم به این مطلب که برداشتن تکلیف از عده ای، نیاز به دلیل دارد و در غیر این صورت تکالیف الهی متوجه به همگان است. مثلا اگر بر عبد تکلیفی نیست باید برای آن دلیل اقامه شود و اگر بر مجنون تکلیفی نیست باید برایش دلیل اقامه شود. بحث فعلی در رابطه با جهاد زنان است که زنان از وجوب جهاد استثنا شده اند. دربارۀ دلیل بر این مطلب بحث می کردیم. ادله را ذکر کرده اند یا می توان ذکر کرد از جمله:
روایت اول از اصبغ بن نباته
در باب چهارم از ابواب جهاد العدو و ما یناسبه، حدیث اول، روایت اسبغ بن نباته بود که مقداری از آن بحث کردیم. در بررسی سندی این روایت، سند این روایت را پذیرفتیم با این وجود که اشکالاتی در رابطه با حسین بن علوان مطرح است. گفتیم که در بین برخی راویان این روایت فاصلۀ طبقاتی وجود دارد. طبق این روایت، امیر المومنین ع فرمود: « كَتَبَ اللَّهُ الْجِهَادَ عَلَى الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ فَجِهَادُ الرَّجُلِ بَذْلُ مَالِهِ وَ نَفْسِهِ حَتَّى يُقْتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ أَنْ تَصْبِرَ عَلَى مَا تَرَى مِنْ أَذَى زَوْجِهَا وَ غَيْرَتِهِ.»[1]
در جلسۀ گذشته گفتیم که جهاد در این روایت، به معنای قتال نیست و اعم از قتال (حرکت مسلّحانه) و غیر قتال است. گفتیم که در آیات و روایات ما جهاد با سه کاربرد و به سه معنا وجود دارد. این مطلب را در جلسات ابتدای بحث از جهاد، مفصل بیان کردیم. در هر صورت از این روایت برداشت می شود که جهاد به معنای قتال در مورد زنان، وجود ندارد. این نکته نیز باید مورد توجه قرار گیرد که این روایت مورد اعتماد فقهای شیعه است مانند صاحب جواهر و شیخ طوسی در مبسوط (این روایت در خلاف نیامده است) و صاحب ریاض.
شما به عبارات فقهای ما در این بحث مراجعه کنید چون برخی از بزرگان ادله و نکات خاصی را مطرح کرده اند. حتی به کلمات فقهای اهل سنت در این زمینه مراجعه کنید. مثلا ابن براج در کتاب مهذّب، شرایط را به صورت مفصل بیان می کند و به بحث می گذارد. «وجب ذلک علی الجمیع لوجوبه علی کل رجل حرّ بالغ کامل من العقل سلیم من الشیخوخة و المرض و العذر الذی لا یمکن معه القیام بالحرب بأن یکون له عذر یمنعه من ذلک و یکون مأمورا به من قبل الامام العادل أو من نصبه. إنما ذکرنا الرجل ... إنما ذکرنا الحریة ... إنما ذکرنا المرض ...» در مورد قید رجل می گوید «لأن النساء لایجب علیهن الجهاد» جهاد در این عبارت به معنای قتال است، «لما روی من رسول الله ص من أنه سئل: هل علیهن جهاد؟ فقال: لا» این عبارت در روایت وجود ندارد چون روایت از عایشه است و این متن در روایت عایشه در کتب اهل سنت وجود ندارد. اصل این روایت در متون فقهی علمای شیعه آمده است اما در کتب روایی شیعه وجود ندارد.
مرحوم شیخ طوسی این روایت را به این صورت ذکر می کند: «أما النساء فلا جهاد عليهن، و سئل النبي صلى الله عليه و آله و سلم هل على النساء جهاد؟ قال: نعم جهاد لا قتال فيه الحج و العمرة.»[2]
واو قبل از «سئل» در این عبارت نشان می دهد که روایت مذکور صرفا به عنوان مویّد مطرح شده است نه به عنوان دلیل.
مرحوم محقق می فرماید: «و هو فرض على كل مكلف حر ذكر غير هم فلا يجب على الصبي و لا على المجنون و لا على المرأة و لا على الشيخ الهم و لا على المملوك.»[3]

به عبارات سایر بزرگان هم مراجعه کنید. لازم است در این بحث دقت داشته باشید چون درصدد نتیجه گیری از این بحث هستیم.
روایت دوم
در همین باب، روایت دیگری نیز ذکر شده است. «وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ.»[4]
یعنی جهاد زن، خوب شوهرداری کردن است. البته جهاد در این روایت هم به معنای قتال نیست.
روایت سوم از عائشه
این روایت در کتب اهل سنت نقل شده است. برخی این روایت را به عنوان دلیل و برخی به عنوان موید ذکر کرده اند. « وَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ عَلَى النِّسَاءِ جِهَادٌ قَالَ نَعَمْ جِهَادٌ لَا قِتَالَ فِيهِ الْحَجُّ وَ الْعُمْرَةُ.»[5]
این روایت در کتاب های فقهی شیعه و در کتب روایی اهل سنت ذکر شده است. طبق این روایت بر زنان، جهاد واجب است اما جهاد آنان، قتال نیست بلکه عمره و حج و امثال آن است. حج و عمره نیز سختی ها و احکام خاصی دارد که زنان از ثواب آن بهره مند می شوند. در این زمینه روایات فراوانی داریم. در جلد پنجم از کنز العمال، از صفحۀ 4 تا 6 روایاتی فراوانی در باب «فضائل الحج و آدابه» مطرح شده است. در این روایات آمده است که زنان برای بهره مندی از جهاد، می توانند حج و عمره را انجام دهند. می فرماید: «جهاد الکبیر و الضعیف و المرأة الحج و العمرة. الحج جهاد کلّ ضعیف. الحج جهاد و العمرة تطوّع». البته در مورد جهاد زنان امور دیگری نیز به عنوان جایگزین معرفی شده اند مثل تبعّل.
در همۀ روایات، جهاد برای زنان قرار داده شده است لکن معنای موسّعی از جهاد اراده شده است. نکتۀ قابل توجه در مورد این روایت این است که در این روایت، «لا» نیامده است. در برخی از روایات، «نعم، جهاد لا قتال فیه» آمده است. «لا» که در کتاب مهذّب آمده است، حاصل برداشت ابن براج از روایت است. می گوید: «إنما ذکرنا الرجل لأن النساء لایجب علیهن الجهاد لما روی من رسول الله ص من أنه سئل: هل علیهن جهاد؟ فقال: لا».
این روایت و روایت دوم، ظهور در عدم وجوب جهاد برای زنان دارد. شاید ظهور روایت سوم بیشتر از ظهور روایت دوم باشد چون در روایت دوم، تصریح به عدم وجوب جهاد به معنای قتال بر زنان نشده است اما در روایت سوم، معنای جهاد نیز مشخص شده است و حضرت می فرماید «جهاد لا قتال فیه» و این ظهور قوی تری دارد در نفی وجوب جهاد به معنای قتال نسبت به زنان.
دلیل چهارم، ضعف جسمانی
دلیل دیگری که در برخی از عبارات آمده است، ضعف جسمانی زنان می باشد. گفته شده است که زنان به دلیل ضعف جسمانی، مکلف به جهاد نیستند. این مطلب هم در کتب اهل سنت و هم در کتب فقهای شیعه آمده است. در کتاب بدایة المجتهد و المغنی ابن قدامه و تذکرۀ علامه حلی ذکر شده است. در جلد نهم از تذکره، مسئلۀ پنج آمده است: «يشترط في وجوب الجهاد أمور ستّة: البلوغ و العقل و الحرّيّة و الذكورة و السلامة من الضرر و وجود النفقة، و ليس الإسلام عندنا شرطا لوجوب شيء من فروع العبادات و إن كان شرطا في صحّتها، خلافا لأبي حنيفة.»[6]
کفار همانطور که مکلف به اصول هستند، مکلف به فروع اند لکن از آنها پذیرفته نمی شود چون خدا را قبول ندارند و عبادات باید با قصد قربت انجام شوند. سپس می فرماید: «و النساء لا يجب عليهنّ الجهاد، لضعفهنّ عن القيام، و لهذا لا يسهم لهنّ . و لا يجب على الخنثى المشكل، لعدم العلم بذكوريّته، فلا يجب مع الشكّ في شرطه.» ضعف زنان به عنوان دلیل ذکر شده است.
نقد دلیل چهارم
در کتب فقهی اهل سنت و شیعه، ضعف زنان به عنوان دلیل آمده است. چند اشکال به نظر وارد است:
اولا همۀ زنان ضعیف نیستند و برخی زنان از مردان هم قویتر هستند. آیا این دلیل مربوط به نوع زنان و مردان می شود؟ یعنی چون زنان نوعا ضعیف تر هستند، جهاد از آنها برداشته شده است؟
ثانیا در صدر اسلام، زنانی در میدان جنگ حضور پیدا می کردند و حضور آنها صرفا برای مداوا نبوده است بلکه در زمان لازم، زنان وارد جنگ و قتال شدند و افرادی را کشتند. در جنگ احد، برخی از زنان هم از پیامبر دفاع می کردند تا ایشان محفوظ بمانند. اسامی برخی از زنانی که در جنگ شرکت می کردند در تاریخ ذکر شده است مثل اسماء بنت یزید که به جبهه می رود و در جنگ شرکت می کند و نه نفر را می کُشد. أم سلیم، همسر ابوطلحه، در جنگ بدر و احد و خیبر شرکت می کند که در این جنگ ها در پشت جبهه، کمک می کرد لکن در جنگ حنین سلاح به دست می گیرد و به میدان می آید و می جنگد و پیامبر او را تحسین می کنند. در رجال تنقیح المقال، و در اسد الغابة و اعیان الشیعه نام او ذکر شده است. شخص دیگری به نام نسیبه در جنگ احد شرکت کرد و وقتی سپاه اسلام فرار می کنند و پیامبر را تنها می گذارند، به حفاظت از پیامبر پرداخت و زخم های فراوانی خورد. پیامبر می فرماید مقام نسیبه از مقام فلان و فلان بالاتر است چون آنها فرار کردند.
ثالثا تمسک به آیۀ ﴿لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنينَ مِنْ سَبيلٍ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحيم﴾ [7]
صحیح نیست اگرچه ممکن است در برخی از کتب فقهی ذکر شده باشد و مستند برای عدم وجوب جهاد بر زنان قرار گرفته باشد.
رابعا در برخی از روایات، «ضعیف» در کنار «مرأة» آمده است یعنی زن، قسیم ضعیف قرار داده شده است و لذا نمی توانند یکسان باشند. مثلا «جهاد الکبیر و الضعیف و المرأة الحج و العمرة».
نکته: امروزه ما لشکرهایی متشکل از زنان داریم. اساسا جنگ امروز با جنگ گذشته بسیار متفاوت است. در گذشته برای حضور در جهاد، شمشیر زن بودن و سوارکار بودن لازم بوده است اما امروزه این امور لازم نیست و اصلا حضور در میدان لازم نیست. امروزه برای جنگ نیاز به تخصص هایی است که اگر کسی آنها را دارا باشد، می تواند در یک اتاق در بسته جهاد کند لذا قوت و قدرت نیز لازم نیست.
در جلد پنجم از کنز العمال روایات فراوانی وجود دارد که دلالت دارند بر این که جهاد از ضعیف برداشته شده است و البته در روایتی، ضعیف در کنار زن قرار داده شده است. اساسا جهاد منحصر به قتال نیست. امر به معروف و نهی از منکر هم جهاد است.
یک استدلال پایانی نیز در این بحث ذکر شده است و آن اجماع محصل و منقول است که صاحب جواهر آن را بیان کرده است. در جلسۀ بعد به بیان این استدلال و جمع بندی مباحث ذیل اشتراط ذکورت خواهیم پرداخت.
 

[1] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص23، أبواب جهاد العدو و مایناسبه، باب4، ح19934، ط آل البيت.

[2] المبسوط في فقه الإمامية، الشيخ الطوسي، ج2، ص5.

[3] شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام -ط اسماعیلیان)، المحقق الحلي، ج1، ص278.

[4] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص23، أبواب جهادالعدو و مایناسبه، باب4، ح19935، ط آل البيت.

[5] مستدرك الوسائل، المحدّث النوري، ج8، ص12.

[6] تذكرة الفقهاء- ط آل البيت، العلامة الحلي، ج9، ص11.

[7] سوره توبه، آيه 91.