جلسه 1403/10/29

بسم الله الرحمن الرحیم



شرائط وجوب جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /شرائط وجوب جهاد
 
شرایط وجوب جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ شرایط وجوب جهاد ابتدائی بود. شرط بلوغ و عقل را مطرح کردیم و به شرط حریت رسیدیم. توضیح دادیم که عبد اصطلاحی امروزه اصلا مطرح نیست اما به دلیل اهمیت نکات اجتهادی این بحث را طرح می کنیم.
خطاب های قرآنی، قانونی است به تعبیر مرحوم امام و شامل همه می شود حتی کفار لکن اگر کفار آن اعمال را انجام دهند، از آنها قبول نمی شود. استثناء کردن افرادی از تحت قانون نیاز به دلیل دارد. «أقیموا» شامل همگان می شود مثل «آتوا الزکوة» و ... . حال، کسانی که می گویند «أقیموا» شامل همگان می شود اما «جاهدوا» صرفا شامل مردان می شود، خلاف قاعده گفته اند و باید دلیل بر ادعای خود ارائه کنند. مرحوم صاحب جواهر در اینجا بیانی دارند که مطرح خواهیم کرد. «کتب علیکم الصیام» شامل حرّ و عبد می شود اما «جاهدوا» شامل عبد نمی شود؛ به چه دلیل؟
در کلمات فقهای ما شرط حریت مطرح شده است لکن در برخی کتب شیعه نیز مطرح نشده است مثل مبسوط. مکرر گفتیم که تفاوت مبسوط و خلاف با نهایه در این است که مبسوط و خلاف بیانگر فقه مقارن هستند بر خلاف نهایه لذا در مبسوط و خلاف روایات عامه نیز مطرح شده اند بر خلاف نهایه. ابن جنید و ابن ادریس نیز اشتراط حریت را مطرح نکرده اند. آیا این عدم ذکر، عمدی بوده است یا در طول زمان از قلم نسّاخ افتاده است؟ در این مورد بحث خواهیم کرد.
گفتیم که در این حوزه چند دسته دلیل وجود دارد: آیه و روایات و اجماع. استدلالی از اهل سنت در کتاب المغنی ابن قدامه مطرح شده است که جناب شیخ این استدلال را مطرح کرده است. ما از آیه بحث کردیم که آیۀ 91 سورۀ مبارکۀ توبه است. توضیحاتی را در رابطه با آیات91 تا 93 این سوره بیان کردیم. در مجموع در این آیات در مورد پنج گروه سخن به میان آمده است. سه گروه یعنی ضعفاء و بیماران و فاقدین مال برای انفاق در آیۀ 91 مطرح شده اند. مراد از بیماری در این آیه، آن بیماری است که موجب زمین گیر شدن بشود. دستۀ سوم کسانی اند که فقیر هستند و نفقه برای تهیه مقدمات جهاد مثل شمشیر و مرکب ندارند. طبق این آیه حرجی بر این گروه ها نیست یعنی تکلیف و مسئولیتی در مورد جهاد بر عهدۀ ایشان نیست. علاوه بر این، در این آیات ذکر شده است که کسانی که معذور از حضور در جهاد اند، باید خیرخواه باشند سلبا و ایجابا. خیرخواهی به صورت ایجابی یعنی تشویق کردن واجدین شرایط برای شرکت در جهاد و خیرخواهی به صورت سلبی یعنی تضعیف کردن دشمنان. ﴿ما عَلَى الْمُحْسِنينَ مِنْ سَبيلٍ﴾ یعنی کسانی که معذور از جهاد اند اما اهل احسان هستند یعنی خیرخواهی های مذکور را انجام می دهند، مجازاتی ندارند.
﴿وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوا وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنفِقُونَ﴾[1]
. این آیه ناظر به کسانی است که نزد پیامبر آمدند و درخواست مرکب نمودند و پیامبر مرکبی نداشتند. لذا این افراد اگرچه از نظر جسمی آمادگی جهاد را داشتند اما از جهاد معذور بودند. این افراد بر می گردند در حالی که گریان هستند. اما مجازات برای کسانی است که امکانات را دارند اما به دلیل راحت طلبی از جهاد گریزان هستند ﴿إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَن يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ﴾[2]
.
از تعبیر ﴿وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ﴾ استفاده می شود که جنگ در یک نظام حکومتی و حکمرانی است و جهاد یک وظیفۀ حاکمیتی است و اینطور نیست که هر کسی اقدام به جهاد ابتدائی کند. باید حکومت و قدرت مرکزی وجود داشته باشد و امام معصوم یا جانشین او دستور جهاد بدهد.
برخی از بزرگان مثل علامه حلی از تعبیر ﴿وَ لا عَلَى الَّذينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ﴾ استفاده کردند که جهاد بر عبد واجب نیست به این جهت که عبد اصلا مالک نیست. صاحب ریاض این استدلال را رد می کند و به فقرۀ ﴿عَلَى الضُّعَفاءِ﴾تمسک می کند به این بیان که عبد چیزی در اختیار ندارد لذا ضعیف است. ما به این استدلال نیز اشکال کردیم و گفتیم اساسا آیه ناظر به عبد نیست و سیاق آیه ناظر به توانایی و ضعف جسمانی است. آیه می فرماید کسانی که به لحاظ جسمانی ضعیف اند و یا بیماری دارند به گونه ای که زمین گیر شده اند و یا فقیر هستند، تکلیفی به جهاد ندارند. آیه اصلا ناظر به عبد نیست. فقرۀ ﴿عَلَى الضُّعَفاءِ﴾ را می توان دال بر اشتراط قدرت دانست. به خوبی بحث را دنبال کنید و به شأن نزول این آیات توجه کنید اگرچه مورد، مخصص نیست. ما به تفاسیر زیادی ذیل این آیات مراجعه کردیم و در آنها اصلا برداشت اشتراط حریت وجود ندارد. دقائق و لطائفی در این آیات وجود دارد که در حوزۀ تفسیری باید پیگیری شود و طرح آنها در اینجا وجهی ندارد.
مباحثی که ما الان بیان می کنیم، جمع شده از نکات و مطالب در طول حدود دو ماه است که حاصل شده از مراجعات و تأملات متعدد و مختلف است. ما در حین انجام سایر کارها در اندیشۀ این مباحث هستیم و نکاتی که به ذهن می آید را یادداشت می کنیم و اگر نیاز ببینیم به سرعت به منابع مراجعه می کنیم. درخواست ما از شما این است که حتما برای این مباحث مطالعه کنید تا وقتی که برای درس خارج می گذارید، هدر نرفته باشد. درس خارج بدون مطالعه اصلا فایده ای ندارد.
اشتراط حریت در جهاد ابتدائی
دلیل دوم بر اشتراط حریت: روایات
چند روایت در این بحث قابل طرح است از جمله روایتی که در باب جهاد مطرح نشده است بلکه در باب حج آمده است. این روایت دلالت دارد بر عدم وجوب حج بر عبد و از آن استفاده شده است که جهاد نیز بر عبد واجب نیست. این روایت در جلد یازدهم از وسائل مشتمل بر سی جلد، صفحۀ 48، باب 15، حدیث4 آمده است. وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ آدَمَ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ ع قَالَ: لَيْسَ عَلَى الْمَمْلُوكِ حَجٌّ وَ لَا جِهَادٌ وَ لَا يُسَافِرُ إِلَّا بِإِذْنِ مَالِكِهِ.[3]
شیخ به اسناد خود از موسی بن القاسم از محمد بن سهل از آدم بن علی از امام موسی کاظم علیه السلام نقل می کند که فرمود: بر برده حج و جهاد نیست و سفر رفتن برای برده باید به اذن مالک باشد و در غیر این صورت سفر او، سفر معصیت خواهد بود و نماز او در آن سفر تمام است.
بررسی سندی روایت آدم بن علی
ما باید از سند و دلالت این روایت بحث کنیم. موسی بن قاسم توثیق شده است لکن در خصوص محمد بن سهل و آدم بن علی مباحثی مطرح است. محمد بن سهل، مشترک بین چند نفر است که ظاهرا در طبقۀ پنجم مشترک بین دو نفر است یعنی محمد بن سهل بن یسع الاشعری القمی و محمد بن سهل بن یسع البحرانی. برخی محمد بن سهل اشعری قمی را توثیق کرده اند و گفته اند که شخصیتی معروف از علمای قم بوده است و مرحوم بهبهانی ره وثاقت ایشان را تایید کرده اند. صاحب معجم الرجال در استدلال مرحوم بهبهانی خدشه وارد کرده است و وثاقت ایشان را رد کرده است. نجاشی در کتاب خود در مورد سهل بن یسع می گوید: «له کتاب» جناب نجاشی از کتاب او حکایت کرده اند و این نشان می دهد که این کتاب مورد اعتماد نجاشی بوده است.
در مورد محمد بن سهل بحرانی توثیقی وجود ندارد و در مورد محمد بن سهل اشعری اختلاف وجود دارد. در نهایت اگر بتوانیم اعتبار و وثاقت محمد بن سهل را بپذیریم، نمی توانیم وثاقت آدم بن علی را بپذیریم چون هیچ توثیق و مدحی در مورد او وجود ندارد. برخی بزرگان مثل علامه مجلسی در مورد این روایت می گویند این روایت ضعیف یا مجهول است. بنابراین در نهایت نمی توان به این روایت اعتماد کرد خصوصا با توجه به وجود آدم بن علی در سند این روایت.
مرحوم آقای خوئی در بررسی این روایت همین مطلب را بیان می کنند و می فرمایند «الثالث: الحرّية على المشهور، و دليله غير ظاهر، و الإجماع المدّعى على ذلك غير ثابت. نعم، إنّ هنا روايتين: إحداهما رواية يونس بن يعقوب، ... و الأخرى رواية آدم بن علي، عن أبي الحسن عليه السّلام، ... أمّا الرّواية الأولى فهي ضعيفة سندا و دلالة... و أمّا الرواية الثانية فهي و إن كانت تامّة دلالة، إلاّ أنّها ضعيفة سندا، فإنّ آدم ابن علي لم يرد فيه توثيق و لا مدح.»[4]

بررسی دلالی روایت آدم بن علی
در این روایت آمده است که بر برده حج و جهاد نیست و این مطلب دلالت دارد بر عدم وجوب جهاد بر عبد البته در صورتی که استثناء را صرفا به فقرۀ اخیر برگردانیم. در این روایت استثنائی وجود دارد و آن «إلا بإذنه» است. اگر این استثناء را استثناء از هر سه فقره بدانیم یعنی فقرات «لیس علی المملوک حج» و «لاجهاد» و «لایسافر»، نمی توانیم دلالت روایت بر اشتراط حریت را بپذیریم چون معنای روایت اینطور خواهد بود که بر مملوک، حج و جهاد واجب نیست مگر با اذن مولایش بنابراین اگر مولایش اجازۀ جهاد دهد، جهاد بر عبد واجب خواهد بود. اما اگر این استثناء، مربوط به فقرۀ آخر باشد، دلالت روایت بر اشتراط حریت تمام خواهد بود. ظاهر روایت نیز رجوع استثناء به فقرۀ آخر است و اگر شک داشته باشیم نیز اصل بر رجوع به فقرۀ اخیر است. بنابراین در مجموع نمی توان با این روایت اشتراط حریت برای جهاد را اثبات کرد به دلیل ایراد سندی. بله می توان این روایت را به عنوان موید اتخاذ کرد.
سوال: آیا می توانیم این ضعف سندی را به واسطۀ عمل اصحاب جبران کنیم؟ برخی قائل به این مبنا هستند که عمل اصحاب باعث انجبار ضعف سند می شود.
پاسخ: اگر عمل اصحاب اثبات شود، مانعی برای این مسئله نمی ماند لکن عمل اصحاب برای ما اثبات نشده است چون برخی از فقها اصلا شرط حریت را مطرح نکرده اند مثل شیخ در نهایه و ابن جنید و ابن ادریس. علاوه بر این فقهای ما در استدلال های خود بر اشتراط حریت، اصلا به این روایت اشاره ای نکرده اند و این روایت اصلا در باب حج مطرح شده است. اگر فقهای ما از این روایت در باب جهاد استفاده کرده بودند، می توانستیم بگوییم که عمل اصحاب به این روایت، جبران کنندۀ ضعف سندی این روایت است لکن این چنین نیست.
سوال: آیا می توانیم شهرت این روایت را باعث جبران آن بدانیم؟
پاسخ: این شهرت نیز ثابت نشده است چون شهرت در میان اقدمین و متقدمین اهمیت دارد و اینطور نیست که این روایت در بین همۀ فقها شهرت داشته باشد چون برخی از بزرگان اصلا شرط حریت را ذکر نکرده اند. بنابراین در نهایت نمی توانیم به روایت آدم بن علی تمسک کنیم برای اثبات اشتراط حریت در جهاد ابتدائی.
در مورد این روایت همچنان مباحث دیگری مطرح است از جمله بحث جبران سندی این روایت از طریق روایات موید دیگر. روایت مرسله ای که در کتب عامه نقل شده است که در آن آمده است: «کان یبایع العبد بالاسلام دون الجهاد» یعنی پیامبر از احرار بیعت می گرفت برای اسلام آوردن و برای جهاد اما از عبید صرفا برای اسلام بیعت می گرفت و برای جهاد بیعت نمی گرفت. آیا می توان با این روایت، ضعف سندی روایت آدم بن علی را جبران کرد؟
شاگرد: روایت آدم بن علی از امام کاظم ع نقل شده است لذا ممکن است گفته شود که مراد، جهاد در ذیل پرچم حاکمان جائر بوده است و چه بسا روایت در فضای تقیه صادر شده است.
استاد: نسبت به عبد اصلا تقیه لازم نبوده است. در مجموع نسبت به عبد اصلا فضای تقیه مطرح نبوده است و این مطلب از سایر روایات نیز قابل تحصیل است از جمله در روایتی آمده است که شخصی در میانۀ حج خدمت امام می رسد و از ایشان سوال می کند که آیا بر من واجب است که برای تکمیل حج عبد خود، قربانی انجام دهم؟ امام می فرماید اصلا حج و جهاد و سایر امور بر عبد واجب نیست.

[1] سوره توبه، آيه 91.

[2] سوره توبه، آيه 93.

[3] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج11، ص48، أبواب کتاب الحج، باب15، ح14205، ط آل البيت.

[4] منهاج الصالحين، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج1، ص362.