جلسه 1403/10/24

بسم الله الرحمن الرحیم



شرائط وجوب جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /شرائط وجوب جهاد
 
شرایط وجوب جهاد ابتدائی
اشتراط بلوغ در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ شرایط وجوب جهاد ابتدائی بود. شرط بلوغ و عقل را مطرح کردیم. در خصوص بلوغ گفتیم که وجوب جهاد، مشروط به بلوغ شخص است. اما آیا جهاد برای غیر بالغ جائز است؟ اگر کسی به بلوغ نرسیده باشد اما توانایی جسمی بالایی دارد و توان سلاح گرفتن دارد، آیا جائز است که در جهاد شرکت کند؟ اگر در جهاد شرکت کرد و کشته شد، آیا شهید محسوب می شود؟ از ادله برداشت شد که جهاد بر او واجب نیست اما بدون تردید جائز است. روایاتی این مطلب را مورد تاکید قرار می دهند و در تاریخ نیز مواردی وجود دارند که از آنها همین مطلب برداشت می شود. لذا در ادله آمده است که حج از نابالغ پذیرفته می شود لکن زمانی که بالغ شد باید حجة الاسلام را انجام دهد.
در مورد شرایط عامۀ تکلیف، روایتی را ابواب مقدمات العبادات خواندیم در باب چهارم یعنی «باب اشتراط التکلیف بالوجوب و التحریم بالاحتلام أو الانبات مطلقا أو بلوغ الذکر خمس عشر سنة و الانثی تسعة سنین و استحباب تمرین الاطفال علی العبادة قبل ذلک». در روایت اول از این باب آمده بود: «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ أَوْلَادَ الْمُسْلِمِينَ مَوْسُومُونَ عِنْدَ اللَّهِ شَافِعٌ وَ مُشَفَّعٌ فَإِذَا بَلَغُوا اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً كُتِبَتْ لَهُمُ الْحَسَنَاتُ فَإِذَا بَلَغُوا الْحُلُمَ كُتِبَتْ عَلَيْهِمُ السَّيِّئَاتُ.»[1]
فرزندان مسلمین وقتی به دوازده سال برسند، اگر عمل نیکی انجام دهند، برایشان حسنات نوشته می شود و زمانی که به بلوغ برسند، به خاطر اعمال بد، سیئات برایشان نوشته می شود.
سابقا این روایت را توضیح دادیم و سپس ماجرای عبد الله بن عمر را مطرح کردیم که در ماجرای جنگ احد برای اذن گرفتن از پیامبر برای جهاد خدمت پیامبر رسید. پیامبر سن او را پرسیدند و سپس فرمودند برگرد و جهاد بر تو واجب نیست. البته اگر عبد الله اصرار می کرد و اظهار توانایی جسمی برای جهاد می کرد، حضرت ممانعت نمی کردند به دلیل موارد مشابهی از این قبیل.
روایت سمرة بن جندب
روایتی در تاریخ بیهقی و المغازی وارد شده است در مورد سمرة ابن جندب. این شخص همان سمرة بن جندب معروف است که روایت مربوط به قاعدۀ لاضرر را نقل کرده است. به لحاظ شخصی نسبت به امیر المومنین بی مهری کرده است و علیه ایشان اقدام کرد. سمره می گوید وقتی به مدینه آمدیم، کودک بودم و مادرم می گفت اگر مردی باشد که بتواند کودک من را اداره کند، با او ازدواج خواهم کرد. به این نکته توجه کنید که در آن زمان متداول بوده است که زنان بیوه برای مدیریت شدن فرزندان خود، به دنبال شوهر بودند. در مورد تعدد زوجات پیامبر ص می بینیم که زنانی به دنبال ازدواج با پیامبر بودند که اصلا فرزندی نداشتند و صرفا به دنبال این بودند که نام پیامبر بر آنها بماند. متاسفانه برخی نتوانستند فهم درستی از این ماجرا داشته باشند لذا به پیامبر توهین کردند و حتی مقالاتی نوشتند مبنی بر اینکه پیامبر اکرم به دنبال اینگونه مسائل بوده اند. متاسفانه در غرب فیلم هایی ساختند در مورد همین مسئله تا پیامبر را جنگجو و قدرت طلب و ... معرفی کنند و نسبت های زشتی را به ایشان بدهند.
پیامبر ص گاهی نوجوانان را امتحان می کردند تا آمادگی آنها را بسنجند چون برخی از نوجوانان قوی بودند و توانایی ایستادگی خوبی داشتند. در تاریخ نمونه هایی از این نوجوانان دیده می شوند. حضرت قاسم در ماجرای کربلا هنوز به بلوغ نرسیده بود «و لم یبلغ الحلم» و حتی لباس ایشان بلند بود لکن وقتی به میدان وارد می شود، چندین نفر را به درک واصل می کند.
سمرة به محضر پیامبر آمد و درخواست اجازه کرد تا در رکاب ایشان باشد و پیامبر درخواست او را رد می کنند. سپس نوجوان دیگری نزد پیامبر می آید و پیامبر او را می پذیرند. سمرة به پیامبر عرض می کند که چرا او را پذیرفتید اما من را نپذیرفتید؟ روشن می شود که آن افراد کم سن بودند و به همین دلیل پیامبر آنها را برای جهاد نپذیرفتند چون اگر به بلوغ رسیده بودند، وجهی نداشت که پیامبر آنها را رد کند. در هر صورت سمرة به پیامبر عرضه داشت که چرا او را پذیرفتید و من را رد کردید، در حالی که توان جسمی من بیشتر از او است؟ من حاضرم با او کشتی بگیرم. پیامبر فرمود: کشتی بگیرید. کشتی گرفتند و سمرة پیروز شد. پیامبر نیز به او اجازۀ شرکت در میدان دادند.
روشن است که سمرة در آن زمان به بلوغ نرسیده بود و در عین حال با وجود قدرت و توان جسمی مناسب اجازۀ جهاد پیدا کرد.
جواز احضار زنان و اطفال و بردگان در جهاد
فرع دیگری را نیز سابقا مطرح کردیم که اگر امام و حاکم جامعه اراده کند که زنان و کودکان و بردگان را با خود وارد جنگ کند، جائز است البته با رعایت همۀ شئون. شیخ طوسی در مبسوط، جلد دوم، صفحۀ 4 می فرماید: «فإن أراد الإمام أن یغزو بهم و یخرجهم للحاجة إلیهم جاز ذلک» یعنی امام می تواند نوجوان قوی هیکل را وارد جنگ کند و همچنین بردگان و زنان را؛ «إلا المجانین فإنه لا نفع فیهم». بنابراین بلوغ شرط وجوب جهاد است اما اگر صبی ممیّزی به جهاد برود، اشکالی ندارد و جائز است و همچنین اگر امام تشخیص دهد که از نوجوانان استفاده کند، جائز است و ایرادی ندارد.
تا اینجا اشاره کردیم به مباحث گذشته و روایت سمرة بن جندب.
اشتراط حریت در وجوب جهاد ابتدائی
شرط دیگری که فقهای شیعه و اهل سنت ذکر کرده اند، حرّ بودن است. ممکن است گفته شود که امروزه این بحث منتفی است چون عبد مصطلح وجود ندارد. البته ما معتقد هستیم که امروزه به بردگی گرفتن ملت ها وجود دارد لکن در آن زمان، یکی از منابع درآمد، خرید و فروش برده بوده است لکن امروزه به آن شکل وجود ندارد اما در عین حال این بحث نکاتی دارد که در فهم و روش اجتهادی مفید است لذا به آن نکات خواهیم پرداخت.
اين شرط را تقریبا همۀ فقهای مسلمان ذکر کرده اند و این مسئله از موارد اجماع مسلمین دانسته شده است که البته بعدا از این اجماع و صحت آن بحث خواهیم کرد. بله برخی مثل شیخ طوسی در برخی از کتب خود مثل نهایه این شرط را ذکر نکرده است. بله شیخ طوسی در مبسوط این شرط را بیان کرده است. تفاوت نهایه با مبسوط در این است که نهایه یک کتاب فقه شیعی است نه فقه مقارن بر خلاف مبسوط که به فقه مقارن پرداخته است. علاوه بر شیخ، ابن جنید نیز این شرط را ذکر نکرده است. ذکر نکردن این شرط آیا به جهت فوت عبارت در استنساخ بوده است یا از روی هدف و عنایت بوده است؟ ابن ادریس نیز این شرط را ذکر نکرده است. ابن ادریس تابع شیخ طوسی است در این حد که گاهی عین عبارات شیخ را آورده است. می دانید که شیخ طوسی در عالم اسلام بسیار برجسته بوده است و در هر موضوعی که کتاب می نوشت، کتاب او منبع محسوب می شد و در حوزۀ فقه همگان مقلّد شیخ بودند و کسی جرأت فتوا دادن در مقابل شیخ را نداشت مگر موارد شاذ و نادر مثل ابن جنید. تفسیر شیخ و کتاب حدیثی شیخ و فقه شیخ همگی منبع قرار گرفتند.
اشتراط حریت لااقل نوعی شهرت دارد لذا مرحوم خوئی ره می فرماید «الثالث: الحرّية على المشهور»[2]
و حتی می فرماید دلیل روشنی ندارد و اجماع مدّعا ثابت شده نیست «و دليله غير ظاهر، و الإجماع المدّعى على ذلك غير ثابت.»[3]
اجماع مذکور توسط ابن زهره ادعا شده است.
مرحوم خوئی می فرماید دو روایت در این زمینه وجود دارد، یعنی روایت یونس به یعقوب و روایت آدم بن علی که هر دو مبتلا به ایراد سندی است و روایت یونس، از نظر دلالی نیز ایراد دارد. ما بعدا در مورد این دو روایت بحث خواهیم کرد.
اشتراط حریت، از شرایط عامۀ تکلیف نیست یعنی اینطور نیست که حریت در همۀ تکالیف شرط باشد و لذا نیاز به بحث دارد. علاوه بر این اشتراط مذکر بودن نیز نیاز به بحث بیشتری دارد.
ادلۀ اشتراط حریت در جهاد ابتدائی
در مورد حریت، سه نوع دلیل مطرح شده است: آیه و روایات در کتب شیعه و در کتب اهل سنت و اجماع.
آیۀ 91 سورۀ توبه
آیه ای که در اینجا مورد بحث قرار می گیرد، آیۀ 91 سورۀ مبارکۀ توبه است. می فرماید ﴿لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنينَ مِنْ سَبيلٍ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحيم﴾ یعنی تکلیف و مسئولیت و وجوبی نیست بر ضعیفان و بیماران (بعدا خواهیم گفت که بیماری با شرایط خاصی مسقط وجوب جهاد خواهد بود) و کسانی که چیزی برای انفاق ندارند (یعنی نمی توانند سلاح تهیه کنند) مشروط به اینکه برای خدا و رسولش خیرخواه باشند یعنی اگرچه سلاح و توان جهاد ندارند اما کارهایی را می توانند انجام دهند. بر نیکوکاران راه مواخذه ای نیست یعنی مواخذه نمی شوند. کسانی که مجاهدان را برای رفتن به جهاد تشویق می کنند و دشمنان را تضعیف می کنند، مواخذه نمی شوند.
ما در اینجا مقداری به بیان فضای حاکم در آن زمان می پردازیم و شما نیز در مورد آیات قبل و بعد از این آیه مطالعه کنید. همین مباحث فرصتی را فراهم می کند تا انس بیشتری با آیات پیدا کنیم.
می دانید که وقتی اذن جهاد صادر شد که فرمود ﴿اذن للذين يقاتلون بأنهم ظلموا وإن الله على نصرهم لقدير﴾[4]
هجرت از مکه به مدینه صورت گرفته بود. در زمان حضور در مکه، پیامبر و مسلمانان بسیار مورد آزار و اذیت بودند. ایمان آورندگان به پیامبر اکرم ص به محضر پیامبر می رسیدند و اذن جهاد می خواستند اما پیامبر می فرمود «لم أومر به» من مأمور به جهاد نشده ام. حدود هفتاد و پنج مرتبه این جمله را بیان کردند. تا به آنجا رسید که مشرکان نقشۀ قتل پیامبر را کشیدند و پیامبر از مکه هجرت کردند و به مدینه رفتند و تشکیل حکومت دادند و به قدرت رسیدند. در این هنگام آیات جهاد نازل شدند و اذن جهاد صادر شد ﴿وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ﴾[5]
و ... . در جهاد انسان باید از مال و جان هزینه بدهد و لذا عده ای از جهاد فرار می کردند. به همین جهت آیات و روایات بسیاری در تشویق به جهاد و بیان فضیلت جهاد داریم. مسلمانان معتقد که به وحی و کلام پیامبر ایمان داشتند، پاداش ها را باور می کردند. این افراد کسانی هستند که وقتی از دنیا می روند، از خداوند طلب می کنند که بار دیگر به دنیا برگردند تا مجدد در جهاد شرکت کنند و در خون خود بغلطند.
برخی افراد واقعا از شرکت در جهاد معذور بودند و نزد پیامبر عذرخواهی می کردند و گریه می کردند. عدۀ دیگری بدون هیچ عذری در خانه می نشستند. خدای متعال می فرماید آنها به سزای اعمال خود می رسند. در آیه آمده است: ﴿ وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ﴾[6]
یعنی عده ای از اعراب نزد پیامبر می آمدند تا به آنها اجازه داده شود تا در جهاد شرکت نکنند. اما آنها که به خدا و پیامبرش دروغ بستند و بدون هیچ عذری در خانه نشستند، عذاب دردناک خواهند داشت. اما آیۀ بعد مربوط به ما نحن فیه است یعنی آیۀ 91 سورۀ توبه و بحث می کنیم که از کدام بخش این آیه اشتراط حریت در جهاد ابتدائی برداشت شده است. ﴿لَّيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِن سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ﴾ یعنی بر ضعفا و بیماران و کسانی که چیزی برای انفاق ندارند، حرجی نیست مشروط به اینکه برای خدا و رسول خیرخواه باشند. بله گاهی شخص مریض و ضعیف می تواند مجاهدان را تشویق به جهاد کند که در این صورت باید انجام دهد. خیرخواهی مطلق است و شامل موارد سلبی نیز می شود یعنی شامل تضعیف دشمنان اسلام می شود همانطور که شامل تقویت مسلمانان و مجاهدان می شود. توجه کنید که در انتهای این آیه از صفات «غفور» و «رحیم» استفاده شده است که اشاره دارد به بخشندگی خداوند نسبت به افراد معذور و اینکه خداوند آنها را مورد رحمت خود قرار می دهد. بابی از روایات داریم که دلالت دارند بر اینکه افرادی با اینکه در جهاد شرکت نکرده اند، اجر مجاهدین را دارند به دلیل ارادۀ جدی بر جهاد با وجود عذر واقعی.
سپس می فرماید﴿: وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوا وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنفِقُونَ﴾[7]
همچنین حرج و مسئولیتی نیست بر کسانی که نزد تو می آیند تا به آنها مرکبی دهی تا در میدان جهاد بجنگند در حالی که شما هم مرکبی ندارید تا به آنها بدهید. آنها بر می گردند در حالی که چشمانشان پر از اشک است چون چیزی نداشتند که در راه خدا انفاق کنند. این افراد هم پاداش مجاهدان را خواهند داشت.
در آیه بعد به کسانی اشاره می کند که مواخذه و مجازات می شوند: ﴿إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَن يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ﴾[8]
راه یعنی مجازات و حرج و مواخذه بر کسانی باز است که از تو اجازه می گیرند تا در جهاد حضور نیابند در حالی که غنی و بی نیاز هستند و امکانات لازم را دارند. آنها راضی شدند که با متخلفان باشند و خداوند بر دلهای آنها مهر نهاد و چیزی نمی دانند. در آیات بعد به عذرخواهی این افراد اشاره می کند و می فرماید عذر آنها پذیرفته نمی شود.
بنابراین فضای آیات را مطرح کردیم و گفتیم برخی ثروتمند بودند و در عین حال به دنبال فرار از جهاد بودند و برخی فقیر و ناتوان و معذور از جهاد بودند و در عین حال اشتیاق فراوان به جهاد داشتند. منافقان نیز در این میان از جهاد فرار می کردند و سپس عذرخواهی می کردند.
به کلام صاحب جواهر و صاحب ریاض ذیل این آیه و دلالت آن بر اشتراط حریت، مراجعه کنید. برخی از تعبیر «علی الضعفاء» و برخی از تعبیر «الذین لایجدون ما ینفقون» این اشتراط را برداشت کرده اند.
 

[1] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج1، ص42، أبواب مقدمه العبادات، باب4، ح71، ط آل البيت.

[2] منهاج الصالحين، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج1، ص362.

[3] منهاج الصالحين، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج1، ص362.

[4] سوره حج، آيه 39.

[5] سوره بقره، آيه 190.

[6] سوره توبه، آيه 90.

[7] سوره توبه، آيه 91.

[8] سوره توبه، آيه 93.