تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/10/08
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
شرائط وجوب جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /شرائط وجوب جهاد
شرایط وجوب جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ شرایط وجوب جهاد ابتدائی بود. وقتی این شرایط را در کتب فقهی ملاحظه می کنیم، می بینیم در تعداد و در تقدیم و تأخیر آنها اختلافاتی وجود دارد. این بحث در کتب اهل سنت نیز مفصل مورد اشاره قرار گرفته است. مباحث بدایة المجتهد را مشاهده کردم. این بحث در کتاب مغنی، محلّی، السنن الکبری به صورت مفصل آمده است. برخی از فقهای ما موارد کمتری را ذکر کرده اند و به دلیل وضوح بعضی از شروط، از ذکر آن صرف نظر کرده اند مثل شرط بلوغ و عقل.
تعبیر محقق حلی در شرائع
برخی نیز شروط را ادغام کرده اند از جمله محقق حلی در کتاب شرائع که در بیان ارکان اربعۀ جهاد می فرماید «و النظر في أركان أربعة الأول من يجب عليه و هو فرض على كل مكلف حر ذكر غير هم . فلا يجب على الصبي و لا على المجنون و لا على المرأة و لا على الشيخ الهم و لا على المملوك.»[1]
لذا با ذکر «مکلف» از بیان بلوغ و عقل و قدرت، صرف نظر کرده اند.
تعبیر مرحوم خوئی در منهاج
مرحوم آقای خوئی در کتاب منهاج الصالحین، جلد اول، صفحۀ 362 می فرماید: «الفصل الثاني في الشرائط: يشترط في وجوب الجهاد أمور: الأوّل: التكليف، فلا يجب على المجنون و لا على الصبيّ .»[2]
سپس به ذکر شرط بعد یعنی مذکر بودن می پردازد.
دلیل بر اشتراط وجوب جهاد به امور مذکور
این اختلافات مهم و اساسی نیستند. آنچه مهم است و باید به آن توجه کنیم، این است که باید ببینیم اشتراط شرایط خاصه در جهاد چه دلیلی دارند. به چه دلیل جهاد بر زنان واجب نیست و به چه دلیل بر عبد واجب نیست. در قرآن آیه ای که دلالت بر این شروط داشته باشد، نداریم و خطابات قرآن مطلق اند و اختصاص به مردان ندارد مثل ﴿وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعين﴾ [3]
﴿و وَ أَطيعُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ﴾[4]
و ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ﴾[5]
. اما در مورد جهاد، چه دلیلی بر اختصاص به مردان داریم، در حالی که آیات جهاد مطلق اند؟ ﴿وَ قاتِلُوا في سَبيلِ اللَّه﴾ [6]
؛ ﴿فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْر﴾[7]
و ﴿وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ في سَبيلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصيرا﴾[8]
و ﴿أُذِنَ لِلَّذينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدير﴾[9]
و ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُم﴾ [10]
در هیچ موردی از آیات، اختصاص به مردان ذکر نشده است لذا برای اشتراط ذکورت باید به دنبال ادله باشیم. در برخی موارد برای اثبات شروط به اجماع تمسک شده است که البته وجود اجماع در آن چندان ثابت نیست لذا مرحوم آقای خوئی ره شرط سوم را اینطور بیان می کند: «الثالث: الحرّية على المشهور، و دليله غير ظاهر، و الإجماع المدّعى على ذلك غير ثابت.»[11]
.
بنابراین باید برای این شروط ادله ارائه کنیم. بحث ما به لحاظ فقهی و اجتهادی از این منظر اهمیت دارد.
دلیل بر اشتراط بلوغ در تکالیف
دو شرط اولیه، بلوغ و عقل هستند. اشتراط بلوغ مورد اجماع علمای مسلمین بلکه از ضروریات فقه است حتی در مورد سایر احکام تکلیفی اسلام. سابقا اشاره کردیم و گفتیم در احکام وضعی، بلوغ شرط نیست. اگر غیر بالغ نیز نجس بشود، باید پاک شود. اگر غیر بالغ کسی را به قتل برساند یا ضرر به کسی برساند، ضامن است. مرحوم صاحب جواهر، ادعای اجماع محصل و منقول کرده است یعنی هم خودشان اجماع را تحصیل کرده اند و هم از دیگران آن را نقل کرده اند.
برای اثبات اشتراط بلوغ در همۀ احکام تکلیفی، چند روایت وجود دارد. اساسا یکی از بحث های مهم ما در فقه، بلوغ به عنوان یکی از شرایط عامۀ تکلیف است. اگر کسی که بالغ نیست اگر یک حکم فقهی را انجام دهد، عمل مشروعی را انجام داده است؟ همۀ فقها فرموده اند مشروع و مستحب است اما مجزی نیست به این معنا که اگر یک غیر بالغ نماز ظهر را خواند و سپس در داخل وقت نماز ظهر، بالغ شود، نماز سابق او کفایت نمی کند چون عمل سابق، واجب نبود. همچنین اگر یک بالغ حج به جا آورد، کفایت از حجة الاسلام نمی کند لذا وقتی به بلوغ رسید، باید حج را مجددا انجام دهد مشروط به استطاعت.
اما در خصوص جهاد، آیا جهاد بر غیر بالغ واجب است؟ آیا مشروع است یعنی اگر به جهاد برود و کشته شود، آیا شهید محسوب می شود؟ برخی از افراد چهارده ساله و غیر بالغ از نظر توان جسمی، در سطح بالایی هستند و می توانند در جنگ شرکت کنند. این بحث در رابطه با افراد سالخورده نیز مطرح است چون برخی افراد سالخورده از جوانان قویتر و توانمند تر هستند. برخی افراد توان راه رفتن ندارند اما سوارکاران بسیار قدرتمندی هستند.
آنچه دائر مدار بلوغ است، آن است که اگر کسی آن عمل را انجام ندهد، برای او سیئه نوشته شود. در طرف مقابل اگر طبق روایت، با انجام یک عمل برای شخص حسنه نوشته شود، به این معنا نیست که آن شخص مکلف به آن عمل بوده است و آن عمل برای او تکلیف و واجب بوده است. اما اگر طبق ادله با انجام ندادن عملی، برای آن شخص، سیئه نوشته شود، به این معنا است که آن عمل برای او واجب بوده است و او مکلف به آن عمل بوده است.
روایات دال بر اشتراط بلوغ در تکالیف
در جلد اول از وسائل الشیعه در ابواب مقدمات عبادات، باب چهارم «باب اشتراط وجوب التکلیف بالوجوب و التحریم بالاحتلام أو الانبات مطلقا أو بلوغ الذکر خمسة عشر سنة و الانثی تسع سنین و استحباب تمرین الاطفال علی العبادة قبل ذلک» یکی از مباحث مهم است و رسالۀ مستقلی را طلب می کند که بلوغ دختران در چند سالگی صورت می گیرد. از معاصرین برخی قائل به سیزده سال شدند. یکی از آقایان به من گفت که در این بحث به نتیجه رسیدیم که بلوغ دختران در همان نه سال است. به ایشان گفتم: آیا به این نتیجه نرسیدید که بلوغ یک مسئلۀ اقتضائی و وابسته به شرایط زمان و مکان است؟ گفتند خیر.
روایت اول، روایت طلحة بن زید
در این باب، دوازده روایت مطرح شده است. روایت اول بسیار مهم است، «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ أَوْلَادَ الْمُسْلِمِينَ مَوْسُومُونَ عِنْدَ اللَّهِ شَافِعٌ وَ مُشَفَّعٌ فَإِذَا بَلَغُوا اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً كُتِبَتْ لَهُمُ الْحَسَنَاتُ فَإِذَا بَلَغُوا الْحُلُمَ كُتِبَتْ عَلَيْهِمُ السَّيِّئَاتُ.»[12]
محمد بن یعقوب، شیخ کلینی و از بزرگان ثقات است. احمد بن محمد بن عیسی الاشعری از ثقات است. هرجا احمد بن محمد بعد از محمد بن یحیی قرار گرفته باشد، مراد از آن حتما احمد بن محمد بن عیسی الاشعری است. طلحة بن زید توثیق نشده است و عامی است. مرحوم شیخ در کتاب فهرست می فرماید: «هو عامی المذهب إلا أن کتابه معتمد»[13]
. می فرماید فرزندان مسلمانان در نزد خدا معلوم و شناخته شده و علامت دار اند و شفاعت می کنند و شفاعت آنها پذیرفته می شود. پس زمانی که به دوازده سالگی برسند، حسنات برای آنها نوشته می شود. آیا می توان از این تعبیر استفاده شود که در دوازده سالگی به تکلیف می رسند؟ خیر چون در صورتی مکلف اند که به دلیل ترک اعمال، سیئه برایشان نوشته شود. سپس می فرماید وقتی به بلوغ برسند برایشان سیئات نوشته می شود. ملاک، نوشته شدن و نوشته نشدن سیئه است. کسی که در دوازده سالگی نماز را ترک کند، سیئه برای او نوشته نمی شود اما اگر نماز بخواند، حسنه برای او نوشته می شود چون نمازش مشروع است و واجب و مجزی نیست.
سند دیگر این روایت از مرحوم شیخ صدوق در کتاب توحید است «ِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَان عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْد » این سند چندان خوب نیست چون محمد بن سنان در آن قرار دارد که به غلو اشتهار دارد. محمد بن حسن بن ولید و محمد بن حسن صفار از شخصیت های برجسته هستند.
روایت دوم، روایت ابن ظبیان
در روایت یازدهم از همین باب آمده است: «وَ فِي الْخِصَالِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّكُونِيِّ عَنِ الْحَضْرَمِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنِ ابْنِ ظَبْيَانَ قَالَ: أُتِيَ عُمَرُ بِامْرَأَةٍ مَجْنُونَةٍ قَدْ زَنَتْ فَأَمَرَ بِرَجْمِهَا فَقَالَ عَلِيٌّ ع- أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ الْقَلَمَ يُرْفَعُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَحْتَلِمَ وَ عَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّى يُفِيقَ وَ عَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ.»[14]
امام علی ع فرمود: آیا نمی دانی که تکلیف از سه نفر برداشته شده است: از صبی تا به بلوغ برسد و از مجنون تا افاقه یابد و از شخص خواب تا بیدار شود. این روایت می تواند موید و بلکه دلیل باشد بر اشتراط بلوغ در همۀ تکالیف.
روایت سوم، روایت عبد الله بن عمر
اما روایتی در کتب اهل سنت و بزرگان ما نقل شده است مثل مبسوط از شیخ و منتهی از علامه. این روایت، از عبد الله بن عمر است که سابقا آن را خواندیم که راوی می گوید در جنگ احد به خدمت پیامبر رسیدم در حالی که چهارده سال داشتم. حضرت به من اجازۀ نبرد ندادند. در سال بعد برای جنگ دیگری به خدمت ایشان رسیدم و حضرت اجازۀ نبرد دادند. رد کردن پیامبر از جهاد به معنای عدم وجوب جهاد بر آن شخص است لذا قبل از پانزده سالگی جهاد بر شخص واجب نیست. معنای این روایت آن است که شخص می تواند قبل از پانزده سالگی هم به جهاد برود و اگر کشته شود، شهید محسوب می شود و جهاد کردن برای او مستحب است و در برخی مواقع چه بسا تعین پیدا کند که بیان خواهیم کرد.
شاگرد: چرا پیامبر او را از انجام عمل مستحب منع کردند؟
استاد: پیامبر دیدند نیروی کافی وجود دارد و لذا نیازی به آن شخص نیست لذا وجوب جهاد را از آن شخص نفی کردند. اما اگر همین عبد الله بن عمر به پیامبر اعلام آمادگی برای جهاد و علاقه برای حضور در جهاد می کرد، ممکن بود پیامبر به گونۀ دیگری جواب دهد همانطور که در مورد عمرو بن جموح و فرزندانش برخورد کردند. عمرو بن جموح و فرزندانش نزد پیامبر آمدند برای اذن جهاد. فرزندان گفتند پدر ما لنگان است و نباید به جنگ برود و پدر گفت فرزندان من جوان هستند و لازم نیست به جنگ بروند. پیامبر که اصرار هر دو را دیدند، به هر دو اجازۀ جهاد دادند. پدر در این جنگ به شهادت رسید.
البته این روایت از منابع اهل سنت است که در کتب شیعه نیز ذکر شده است. کتب فقهی ما به مقارن و غیر مقارن تقسیم می شوند. جواهر فقه غیر مقارن است و برخی از کتب علامه حلی فقه مقارن هستند. مبسوط از شیخ طوسی، فقه مقارن است اما نهایه و الجمل و العقود، فقه غیر مقارن هستند لذا می بینید در کتاب مبسوط روایاتی وجود دارند که در کتب روایی شیعه ذکر نشده اند.
رد استدلال مذکور در کتب اهل سنت برای اشتراط بلوغ
در برخی از کتب اهل سنت استدلالی ذکر شده است برای اثبات عدم وجوب جهاد برای طفل و آن استدلال به ضعف طفل است. این استدلال در کتب علمای شیعه و کتب روایی شیعه نیامده است. به نظر می رسد که این استدلال، استحسان است. این مطلب قابل پذیرش نیست چون گاهی اوقات اطفال، ضعیف نیستند بلکه گاهی بسیار قویتر از مردان هستند و به راحتی می توانند در میدان جنگ شرکت کنند. البته این استدلال را در مورد زنان نیز ذکر کرده اند که در جای خود مورد اشاره قرار می دهیم.
آخرین نکته: در عبارتی که از جناب شیخ طوسی نقل کردیم آمده بود که جهاد بر صبی و زن و مجنون و ... واجب نیست. اگر امام تشخیص دهد که این افراد باید در میدان رزم حضور پیدا کنند، چه باید کرد؟ مرحوم شیخ در کتاب مبسوط می فرماید: «فإن أراد الامام أن يغزو بهم و يخرجهم للحاجة إليهم جاز ذلك إلا المجانين فإنه لا نفع فيهم، و كان النبي صلى الله عليه و آله و سلم يحمل معه النساء في الغزوات.»[15]
امام می تواند از کودکان و زنان استفاده کند خصوصا با توجه به این مطلب که امروزه حضور زنان و کودکان و استفاده از آنان بسیار روشن تر است. در گذشته حضور در میدان رزم بسیار خطرناک بود اما امروزه گاهی شخص می تواند با حضور در یک اتاق، جنگ را مدیریت کند و با زدن یک کلید شلیک کند. امروزه نوع جهاد بسیار متفاوت از گذشته است. البته مجانین را خارج می کند چون احتمال آسیب زدن آنها فراوان است. سپس می فرماید پیامبر زنان را در غزوات همراه می بردند. بنابراین در صورتی که امام تشخیص دهد که حضور کودکان لازم است، می تواند آنها را برای جهاد ببرد. توجه کنید که کلام شیخ در اینجا شامل همۀ مواردی می شود که وجوب جهاد شامل حالشان نشده است از مجانین و کودکان و زنان و ... .
شاگرد: آیا میان طفل و صبی تفاوتی وجود ندارد؟ شاید در معنای طفل، نوعی ضعف نهفته باشد.
استاد: خیر. بین صبی و طفل چنین تفاوتی را قائل نشده اند. آنها صبی را در کنار بالغ ذکر می کنند.
[1] شرائع الاسلام- ط استقلال، المحقق الحلي، ج1، ص232.
[2] منهاج الصالحين، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج1، ص362.
[3] سوره بقره، آيه 43.
[4] سوره آل عمران، آيه 132.
[5] سوره بقره، آيه 183.
[6] سوره بقره، آيه 190.
[7] سوره توبه، آيه 12.
[8] سوره نساء، آيه 75.
[9] سوره حج، آيه 39.
[10] سوره نساء، آيه 71.
[11] منهاج الصالحين، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج1، ص362.
[12] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج1، ص42، أبواب مقدمات عبادات، باب4، ح71، ط آل البيت.
[13] الفهرست، الشيخ الطوسي، ج1، ص149.
[14] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج1، ص45، أبواب مقدمات العبادات، باب4، ح81، ط آل البيت.
[15] المبسوط في فقه الإمامية، الشيخ الطوسي، ج2، ص5.