جلسه 1403/10/05

بسم الله الرحمن الرحیم



شرائط وجوب جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /شرائط وجوب جهاد
 
حدیث اخلاقی
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا اصْطَحَبَ اثْنَانِ إِلَّا كَانَ أَعْظَمُهُمَا أَجْراً وَ أَحَبُّهُمَا إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْفَقَهُمَا بِصَاحِبِهِ.[1]

یکی از بحث های مهمی که ما باید در جامعه به آن توجه داشته باشیم و در نوع ارتباطات ما بسیار موثر است، این است که یک مومن نباید درصدد مچ گیری باشد. افراد باید با یکدیگر بسازند و زندگی کنند. البته گاهی با دشمن مواجه می شویم که احکام خاص به خود دارد خصوصا دشمنی که به سمت شما حمله می کند و برای جامعۀ شما نقشه می کشد. نحوۀ مقابله با نظامات مختلف در سراسر جهان در مباحث فقه بین الملل مطرح است. گاهی شما با یک نظام لائیک و گاهی با یک نظام سکولار و گاهی با یک نظام اسلامی مواجه می شوید. ارتباطات گاهی راهبردی است و گاهی تاکتیکی. بر اساس شرایط مختلف، روش شما در ارتباط با دیگران، متفاوت خواهد که بحث خاص به خود دارد. اما در بین خودمان، چگونه باید باشیم؟ چگونه باید با افراد مختلف از خانواده و استاد و دوست و آشنا و دیگران تعامل داشت؟
در این بخش نگاه شما باید نگاه همراه با مدارا باشد و به تعبیر امام رضا ع، تودد باشد. ایشان فرمود: « التَّوَدُّدُ إِلَى النَّاسِ نِصْفُ الْعَقْلِ.»[2]
مهرورزی به یکدیگر، نصف عقل و نصف ایمان است. پیامبر می فرماید قسم به کسی که من را مبعوث کرد به حق، مأمور شده ام به مدارا کردن با مردم.
با مردم زندگی کنیم و از یکدیگر عیب جویی نکنیم. اینکه انسان در جستجوی عیوب دیگران باشد، هیچ فایده ای ندارد و صرفا زحمت دارد. اگر می خواهیم یک زندگی بر اساس رفق و مدارا داشته باشیم، باید یک مبنایی را اتخاذ کنیم. این روایت از پیامبر اکرم، اتخاذ مبنا می کند. می فرماید وقتی دو نفر با یکدیگر مصاحبت داشته باشند، خداوند آن کسی را بیشتر دوست می دارد و به او اجر بیشتری می دهد که نسبت به رفیقش مداراتر و سازگارتر باشد. گاهی شخصی حرفی می زند و طرف مقابل به سرعت پاسخ می دهد و همینطور بحث بالا می گیرد.
در حالات مرحوم آیت الله العظمی بهجت نقل شده است که وقتی در خانه بحث ها و مسائلی مطرح میشد، سکوت می کردند و وقتی از علت سکوت ایشان می پرسیدند، می گفتند مگر با حرف زدن تمام می شود؟! گاهی سکوت بهترین کار است و کار را تمام می کند.
یکی از صفات عیاران و پهلوانان قدیم همین بود که تا زمانی که نیاز نبود، حرف نمی زدند. گاهی حرف زدن باعث کدورت می شود. ان شاء الله خداوند به ما توفیق دهد که با این معارف آشنا شویم. اگر این معارف در زندگی ما پیاده شود، مشکلات کنونی در خانه و بیرون از خانه را نخواهیم داشت.
شرایط وجوب جهاد ابتدائی
عبارت صاحب مسالک
بحث ما دربارۀ شرایط وجوب جهاد بود و مباحثی که طرح می کنیم مربوط به جهاد ابتدائی است نه جهاد دفاعی و نه مواردی که شخص در اسارت یا تحت فشار و سختی های فراوان باشد. صاحب مسالک در عبارتی به همین نکته اشاره می کند. ایشان در جلد سوم، صفحۀ 488 می فرماید: «اعلم أنّ الجهاد على أقسام: أحدها: أن يكون ابتداء من المسلمين للدعاء إلى الإسلام. و هذا هو المشروط بالبلوغ و العقل و الحرية و الذكورية و نحوها، و إذن الامام أو من نصبه. و وجوبه على الكفاية إجماعا. و الثاني: أن يدهم المسلمين عدوّ من الكفّار، يريد الاستيلاء على بلادهم أو أسرهم أو أخذ مالهم و ما أشبهه من الحريم و الذرّية. و جهاد هذا القسم و دفعه واجب على الحرّ و العبد و الذكر و الأنثى إن احتيج إليها. و لا يتوقف على إذن الامام و لا حضوره. و لا يختص بمن قصدوه من المسلمين. بل يجب على من علم بالحال النهوض، إذا لم يعلم قدرة المقصودين على المقاومة. و يتأكّد الوجوب على الأقربين فالأقربين. و يجب على من قصدوه بخصوصه المدافعة بحسب المكنة، سواء في ذلك الذكر و الأنثى و السليم و الأعمى و المريض و الأعرج و العبد و غيرهم. فإن علم أنّه يقتل لم يعذر في التأخّر بوجه، و ان لم يعلم القتل، بل جوّز السلامة و الأسر، و رجا السلامة مع المدافعة فكذلك، و إن علم أنّه يقتل مع عدم الاستسلام وجب عليه الاستسلام، فإنّ الأسر يحتمل مع الخلاص . و الثالث: ان يكون بين المشركين أسيرا أو غيره، و يغشاهم عدوّ، و يخشى المسلم على نفسه، فيدفع عنها بحسب الإمكان، على وجه يدفع به الضرر عن نفسه. و هذا أيضا لا يتوقف على الشرائط المتقدّمة. و مقصود المصنّف من الباب المعقود له الشرائط هو الأوّل، فمن ثمَّ أطلق الاشتراط.»[3]
جهاد بر سه قسم است. یک قسم، جهاد ابتدائی برای دعوت مشرکان به اسلام است و این جهاد، مشروط به بلوغ و عقل و حریت و ذکوریت و اذن امام یا منصوب از جانب امام است. به اجماع علما، وجوب آن کفائی است. قسم دوم از جهاد آن است که دشمنان به مسلمانان حمله ور شوند به این قصد بر بلاد اسلامی مسلط شوند یا مسلمانان را اسیر کنند یا با قصد موارد مشابه. این قسم از جهاد، بر همه واجب است. قسم سوم آن است که مسلمانی در بین مشرکان اسیر باشد یا در جای محدودی در میان مسلمانان زندگی می کند. قسم سوم نیز متوقف بر شرایط مذکور نیست.
در جلسات گذشته، دیدگاه و عبارات فقها را در این زمینه بیان کردیم. عبارات دیگری نیز در این زمینه وجود دارد که قابل استفاده اند مثل عبارت مرحوم آقای خوئی در کتاب منهاج الصالحین.
محل نزاع فعلی، شرایط وجوب جهاد
بحث کنونی ما در تحریر محل بحث و نزاع است چون گاهی از شرایط وجوب بحث می شود و گاهی از شرایط تحقق واجب. بحث فعلی ما در رابطه با شرایط وجوب است نه شرایط واجب. مثلا در بحث حج گفته می شود که وقتی حج بر انسان واجب می شود که مستطیع شود ﴿وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبيلا﴾[4]
لذا استطاعت شرط وجوب حج است. اما برخی امور شرط واجب اند مثل طهارت که شرط وجوب نماز نیست بلکه شرط تحقق واجب است. قرائت و ذکر و طهارت لباس، همگی شرط واجب اند. ما در بحث فعلی از شرایط وجوب جهاد بحث می کنیم و از جملۀ این شرایط، شرایط عامه است که در همۀ واجبات مطرح می باشد مثل بلوغ. البته این شرایط عامه، مربوط به احکام تکلیفی هستند نه وضعی یعنی در احکام وضعی، بلوغ و عقل شرط نیست. شرایط عامه عبارتند از بلوغ و عقل و قدرت. اما در اینجا شرایط خاص وجوب جهاد، مورد نظر و بحث است مثل اذن والدین و مثل فقر. گاهی فقر باعث می شود که شخص نتواند سلاح تهیه کند یا نتواند نفقۀ عیال خود را فراهم کند. در این حالت، آیا جهاد بر او واجب می شود؟ اذن والدین در بسیاری از احکام تکلیفی ما شرط نیست مثل نماز و روزه که مشروط به اذن والدین نیستند. بنا بر قولی در حج هم اذن والدین شرط نیست.
چند نکته
نکتۀ مهم دیگر این است که اگر در مورد شرطیت اموری شک کنیم، اصل بر شرط نبودن آنها خواهد بود. این بحث نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
اختلاف در تعابیر فقها
بحث بعد نیز در این است که وجه تفاوت و اختلاف در تعداد شرایط در کلمات بزرگان چیست. برخی از بزرگان در بیان شرایط، به ذکر شرایط اختصاصی و غیر اختصاصی پرداخته اند یعنی شرایط عامه را نیز مطرح کرده اند. برخی از فقها برای ذکر شرایط عامه به ذکر «کلّ مکلّف» اکتفا کرده اند و برخی اینطور فرموده اند «واجب علی کلّ بالغ و عاقل و قادر». وقتی «مکلّف» بیان می شود، هر سه شرط بلوغ و قدرت و عقل را شامل می شود. بنابراین یکی از وجوه اختلاف در تعداد شروط، همین نکته است که یک فقیه از تعبیر «مکلف» استفاده کرده است و فقیه دیگر از تعبیر «بلوغ و عقل و قدرت» استفاده کرده است. این نکات را بیان می کنیم چون این نکات رمز فهم کلمات فقها است.
نکتۀ دیگر در تقسیم شدن شرایط به وجودی و سلبی است. شرایط وجودی مثل مذکر بودن و حرّ بودن. شرایط سلبی مثل اینکه جهاد بر زنان و بر کودکان و افراد کور واجب نیست. بنابراین گاهی شرط، وجودی است مثل حریت و گاهی عدمی است مثل عبد نبودن و فقر نداشتن.
نکتۀ دیگر که توجه به آن اهمیت دارد، این است که برخی از تعبیر «صحت» استفاده کرده اند که به معنای قدرت است و برخی از تعبیر «سلامت از کوری و لنگی و ...» استفاده کرده اند که این موارد همگی اختلاف در تعبیر است و مراد یک امر یعنی همان قدرت داشتن است. وجه ذکر این عبارات و موارد خاص در متون فقهی، ذکر شدن این عبارات و موارد در روایات ما است. بنابراین فلسفۀ اختلاف در تعداد شرایط کاملا روشن شد. علاوه بر این روشن شد که در بیان شرایط، هم شرایط وجودی و هم شرایط عدمی ذکر شده اند.
علاوه بر این، برخی در عبارات خود از «یسقط» استفاده کرده اند یعنی به بیان اعذار مسقط وجوب جهاد پرداخته اند مثل لنگان بودنی که مانع از سوار شدن یا راه رفتن باشد. نمونه هایی از مجاهدینی داریم که در نشستن و برخاستن مشکل داشتند و با کمک دیگران بر اسب سوار می شدند اما وقتی بر اسب سوار می شدند، جنگجوی سرآمدی بودند. بنابراین اینطور نیست که هر لنگ زدن و هر بیماری عذر باشد.
حرج در ماهیت جهاد
نکتۀ دیگری که لازم است مورد توجه قرار گیرد، در مورد حرج است. گفته شده است که اگر جهاد برای کسی حرج داشته باشد، بر او واجب نخواهد بود. قبلا حرج را توضیح دادیم و گفتیم حرج انواعی دارد. یک نوع از حرج، آن است که قوام جامعه بر پایۀ آن است و گاهی ماهیت حکم الهی، مشقت و حرج است مثل جهاد که ماهیتا و تکوینا حرج و سختی و مشقت است. جهاد یعنی آوارگی و از دست دادن فرزندان و اموال لذا نمی توان گفت این احکام به دلیل حرجی بودن، ترک می شوند و از وجوب ساقط می شوند. ما به طرح این مباحث خواهیم پرداخت. جلسۀ بعد این مباحث را از جلد اول وسائل در باب مقدمات عبادات و شرایط عامۀ تکلیف، بیان خواهیم کرد.
بلوغ شرط وجوب جهاد است. اگر غیر بالغ به جهاد برود، امر او چگونه خواهد بود؟ آیا ثواب مجاهدین را خواهد داشت؟ اگر کسی که حج بر او واجب نشده است، به حج برود، آیا از حجة الاسلام کفایت می کند؟ این مطلب را بحث خواهیم کرد.
روایتی در کتب عامه نقل شده است و برخی از فقهای ما در کتب خود آن را نقل کرده اند که روایت معروف عبد الله بن عمر است. مرحوم شیخ در کتاب مبسوط و مرحوم علامه در کتب متعدد خود آن را نقل کرده اند. عبد الله بن عمر می گوید من چهارده ساله بودم که خودم را به پیامبر عرضه کردم و اذن جهاد خواستم، اما حضرت من را رد کردند و اجازه ندادند. در جنگ بعد که پانزده ساله بودم از پیامبر اجازه خواستم و ایشان به من اجازه دادند. در جلسۀ بعد از سند و دلالت روایات در این زمینه بحث خواهیم کرد.

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص120.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص643.

[3] مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، الشهيد الثاني، ج3، ص7.

[4] سوره آل عمران، آيه 97.