جلسه 1403/10/03

بسم الله الرحمن الرحیم



شرائط مکلفین به جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /شرائط مکلفین به جهاد
 
مکلفین به جهاد در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ شرایط جهاد بود که جهاد بر چه کسانی واجب می شود؛ «من یجب علیه الجهاد». عبارات فقها مختلف است. برخی اعذار مسقطه را ذکر کرده اند یعنی اموری که باعث سقوط وجوب جهاد می شود و برخی شرایط ایجابی را ذکر کرده اند و برخی هر دو را ذکر کرده اند لذا بهتر است که مروری بر عبارات فقها داشته باشیم البته نه همۀ فقها. عبارت مبسوط و شرایع را خواندیم و مختصرا توضیح دادیم. امروز در ادامه کلمات دیگر را نقل می کنیم و در نهایت به جمع بندی شرایط عامه یا شرایط اختصاصی جهاد خواهیم پرداخت.
در جلسۀ قبل، عبارت شیخ طوسی در «مبسوط» را بیان کردیم و امروز عبارت شیخ در کتاب «النهایة فی مجرّد الفقه و الفتاوی» را بیان خواهیم کرد. تفاوت مبسوط و نهایه در این است که مبسوط تقریبا فقه مقارن است و نهایه و همچنین الجمل و العقود، فقه غیر مقارن است یعنی صرفا بیان کنندۀ فقه اهل بیتی است. کتاب جواهر، بیان کنندۀ فقه مقارن است که صرفا نظر شیعه را بیان می کند. البته صاحب جواهر در برخی موارد از اجماع به اجماع همۀ فرق مسلمین اشاره می کند.
عبارات فقها
عبارت شیخ در نهایه
شیخ در کتاب نهایه می فرماید: «يسقط الجهاد عن النّساء و الصبيان و الشّيوخ الكبار و المجانين و المرضى و من ليس به نهضة الى القيام بشرطه.»[1]

می فرماید: «یسقط الجهاد عن النساء» که با این عبارت اعذار مسقطه را بیان کرده است. لکن در مبسوط هم شرایط ایجابی و هم شرایط سلبی را بیان کرده اند که در جلسۀ قبل مطرح کردیم. می فرماید جهاد از زنان و کودکان و سالمندانی که قدرت جهاد ندارند، ساقط می شود. توضیح مراد از «شیوخ کبار» در برخی عبارات آمده است و اشاره شده است که مراد، کسانی هستند که توان جنگیدن ندارند. گاهی سالخوردگان از جوانان پر توان تر هستند. همچنین مجانین و بیماران مشمول حکم جهاد نیستند. البته توضیح داده می شود که سقوط جهاد شامل هر بیماری نمی شود.
عبارت حلبی در کافی
در کتاب الکافی از ابو الصلاح حلبی آمده است: «يجب جهاد كل من الكفار و المحاربين من الفساق، عقوبة على ما سلف [من] كفره أو فسقه، و منعا له من الاستمرار على مثله بالقهر و الاضطرار، لكون ذلك مصلحة للمجاهد على جهة القربة إليه سبحانه و العبادة له، على كل رجل حر كامل العقل سليم من العمى و العرج و المرض مستطيع للحرب، بشرط وجود داع اليه يعلم أو يظن من حاله السير في الجهاد بحكم الله تعالى لكل من وصفناه من المحاربين.»[2]
یعنی جهاد واجب است بر هر مرد آزاد کامل العقل و سالم از کوری و لنگی و بیماری.
عبارت ابن براج در مهذب
در کتاب المهذّب از ابن برّاج توضیحات مفصلی در این زمینه وجود دارد. در این زمینه آمده است: «فان لم يكن فيهم كفاية و احتاجوا الى عدد كان الفرض لازما لمن يليهم و عليهم ان يمدوهم و يعينوهم أولا فأولا، فان لم ينكف العدو بذلك فاحتيج الى جميع المسلمين، وجب ذلك على الجميع، لوجوبه على كل رجل منهم، حر، بالغ، كامل العقل، سليم من الشيخوخة و المرض و العذر الذي لا يمكنه معه القيام بالحرب ان يكون له عذر يمنعه من ذلك، و يكون مأمورا به من قبل الامام العادل، أو من نصبه الامام. و انما ذكرنا الرجل لان النساء لا يجب عليهن الجهاد، لما روى عن رسول الله صلى الله عليه و آله من انه سئل هل عليهن جهاد فقال: لا - و انما ذكرنا الحرية - لان العبيد لا يجب عليهم، لأنهم لا يملكون شيئا، يوضح ذلك القرآن و الخبر.»[3]
ابتدا به محدودۀ کفایت اشاره می کند سپس به بیان من یجب علیه الجهاد می پردازد. می فرماید جهاد بر هر مردِ آزادِ بالغِ عاقلِ سالم از شیخوخت و مرض و عذر، واجب می شود. مراد از شیخوخت، هر سالخوردگی نیست. ایشان سپس به توضیح تک تک قیود می پردازد که متن بسیار خوبی است که مطلب را به صورت منظم و مفصل ارائه کرده است. این عبارات را مطالعه کنید. ایشان هم شرایط ایجابی را ذکر کرده است و هم عذرها را.
عبارت راوندی در فقه القرآن
در فقه القرآن از مرحوم راوندی آمده است: «فمن وجب عليه الجهاد فإنما يجب عند شروط سبعة و هي الذكورة و البلوغ و كمال العقل و الحرية و الصحة و أن لا يكون شيخا لا حراك به و يكون هناك إمام عادل أو من نصبه الإمام للجهاد و الآية تدل بظاهرها على أكثر ذلك فإذا اختل واحد من هذه الشروط سقط فرض الجهاد. و التهلكة كل ما كان عاقبته إلى الهلاك.»[4]
ایشان شروط هفت گانه را لازم می شمارد. به نوع تعابیر دقت کنید. بسیاری از کلمات و تعابیر عین هم هستند و برخی شبیه به یکدیگر هستند و به جهت اشراف بر متون فقهی لازم دانستیم که اشاره ای به این کلمات داشته باشیم. برخی فقها از تعبیر «صحة» استفاده کرده اند و برخی از تعبیر «السلامة من العمی و العرج و ...». می فرماید اگر یکی از این شروط نباشد، جهاد ساقط می شود.
عبارت ابن زهره در غنیه
در کتاب غنیه از ابن زهره آمده است: «أما شرائط وجوبه: فالحرية، و الذكورة، و البلوغ ، و كمال العقل، و الاستطاعة له بالصحة و القدرة عليه و على ما يفتقر إليه فيه، من ظهر و نفقة و أمر الإمام العادل به أو من ينصبه الإمام، أو ما يقوم مقام ذلك، من حصول خوف على الإسلام، أو على الأنفس و الأموال. و متى اختل شرط من هذه الشروط، سقط فرض الجهاد بلا خلاف أعلمه. »[5]

عبارت ابن حمزه در وسیله
ابن حمزه در کتاب وسیله می گوید: «الجهاد فرض من فرائض الإسلام و هو فرض على الكفاية إذا قام به من يكفي سقط عن الباقين و إنما يجب بثلاثة شروط أحدها حضور إمام عدل أو من نصبه الإمام للجهاد. و الثاني أن يدعو إليه. و الثالث اجتماع سبع خصال في المدعو إليه و هي الحرية و البلوغ و الذكورة و كمال العقل و الصحة و اليسار إذا احتاج إليه و المعرفة به.»[6]
اگر افرادی به وظیفۀ خود در قبال جهاد عمل کنند، از بقیه ساقط می شود. می فرماید هفت شرط باید در شخص جمع شود تا جهاد بر او واجب شود. ایشان تنگ دست نبودن را نیز شرط دانسته است چون مجاهد باید توان تهیۀ سلاح را داشته باشد و همچنین اگر سوارکار است، باید اسب داشته باشد چون برخی افراد به صورت سواره به خوبی می جنگند. همچنین باید نفقۀ اهل و عیال خود را داشته باشد. سپس ده گروه را خارج از جهاد می شمارد و به این صورت اعذار مسقطه را بیان می کند.
عبارت نظام الدین در اصباح الشریعه
در کتاب إصباح الشیعه بمصباح الشریعه از نظام الدین صهرشتی آمده است: «أما شرائط وجوبه: فالحرية و الذكورة و البلوغ و كمال العقل و الاستطاعة له بالصحة و القدرة عليه و على ما يفتقر إليه فيه، من ظهر و نفقة و أمر الإمام العادل به، أو من ينصبه الإمام أو ما يقوم مقام ذلك من حصول خوف على الإسلام أو على الأنفس و الأموال. و متى اختل أحد هذه الشروط سقط الوجوب، و هو مع تكاملها فرض على الكفاية، إذا قام به من فيه كفاية سقط عن غيره.»[7]
این عبارت عین عبارت سابق است که بیان کردیم. با کنار گذاشتن این عبارات روشن می شود که چه عباراتی از عبارات دیگر اخذ شده است. حتی شاید به مقدار اندکی بتوان علمیت افراد را با توجه به این نکته تشخیص داد.
عبارت ابن ادریس در سرائر
در سرائر از ابن ادریس آمده است: «و من يجب عليه الجهاد إنّما يجب عليه عند شروط: و هي أن يكون الإمام العادل الّذي لا يجوز لهم القتال إلا بأمره، و لا يسوغ لهم الجهاد من دونه ظاهرا، أو يكون من نصبه الإمام للقيام بأمر المسلمين في الجهاد حاضرا، ثم يدعوهم إلى الجهاد فيجب عليهم حينئذ القيام به، و متى لم يكن الإمام ظاهرا، و لا من نصبه حاضرا، لم يجز مجاهدة العدو.»[8]

عبارت شرایع را خواندیم و گفتیم که در آن جهاد بر هر مکلف با شرایط خاص واجب شمرده شده است. گفتیم که مراد از «مکلف» کسی است که شرایط عامۀ تکلیف یعنی بلوغ و عقل و قدرت را دارا باشد.
عبارت المختصر النافع
در المختصر النافع آمده است: «و هو فرض على كل من استكمل شروطا ثمانية. البلوغ، و العقل، و الحرية، و الذكورة، و ألا يكون هما و لا مقعدا و لا أعمى و لا مريضا يعجز عنه.»[9]
هشت شرط را ذکر کرده است. ظاهرا «همّ» به فتح هاء صحیح است.
عبارت ابن زکریا در الجامع للشرائع
در الجامع للشرائع از ابن زکریا، پسر عموی محقق حلی، آمده است: «و وجوبه على كل حر، ذكر، بالغ، كامل العقل مطبق له، صحيح من المرض و العمى و العرج، بشرط حضور إمام الأصل داعيا اليه أو من يؤمره، و هو محرم من دون اذنه.»[10]
مراد از مطبق، قسمی از مجنون است چون مجنون به اطباقی و ادواری تقسیم می شود و مجنون اطباقی به مجنونی گفته می شود که جنونش دائمی باشد.
عبارت علامه در قواعد
در قواعد الأحکام از علامه حلی آمده است: «و إنما يجب الجهاد على كل مكلف؛ حر؛ ذكر؛ غيرهم؛ و لا أعمى؛ و لا مقعد؛ و لا المريض يعجز عن الركوب و العدو؛ و لا فقير يعجز عن نفقة عياله و طريقه و ثمن سلاحه. فلا يجب على الصبي؛ و لا المجنون؛ و لا العبد و ان انعتق بعضه أو أمره سيده، إذ لا حق له في روحه، و لا يجب عليه الذب عن سيده عند الخوف؛ و لا المرأة؛ و لا الخنثى المشكل؛ و لا الشيخ الهم؛ و لا على الأعمى و ان وجد قائدا؛ و لا الزمن - كالمقعد - و ان وجد مطية؛ و لا المريض؛ و لا الفقير، و يختلف بحسب الأحوال و الأشخاص.»[11]
مجاهد باید بتواند راه برود و بدود و سوار بر اسب شود و همچنین باید بتواند وسائل لازم را تهیه کند. آیا جهاد شامل عبد مبعّض می شود؟ عبد مبعّض به عبدی گفته می شود که به مقداری که به مولای خود بپردازد، آزاد شود. حال، اگر مقداری از عبد آزاد شد، آیا می تواند جهاد کند؟ می فرماید عبد نمی تواند جهاد کند اگرچه بخشی از او آزاد شده باشد.
عبارت شهید اول در لمعه
شهید در لمعه می فرماید: «ويَجِبُ على الكِفايَةِ بحَسَبِ الحاجَةِ ، وأقَلُّهُ مَرَّةٌ في كُلِّ عامٍ بشَرطِ الإمامِ أو نائِبِهِ أو هُجُومِ عَدُوٍّ يُخشَى مِنهُ على بَيضَةِ الإسلامِ . ويُشتَرَطُ البُلُوغُ والعَقلُ والحُرِّيَّةُ والبَصَرُ والسلامَةُ من المَرَضِ والعَرَجِ والفَقرِ.»[12]

آخرین عبارت از شهید ثانی است. شهید ثانی عبارت جامعی دارد. شما به کتاب منهاج الصالحین از مرحوم خوئی، جلد 1، صفحۀ 362 به بعد مراجعه کنید. بعدا از برخی عبارات این کتاب استفاده خواهیم کرد.
عبارت شهید ثانی در روضه
شهید ثانی در کتاب الروضة البهیة می فرماید: «في من يجب عليه الجهاد بالمعنى الأول - البلوغ و العقل و الحرية و البصر و السلامة من المرض المانع من الركوب و العدو - و العرج البالغ حد الإقعاد أو الموجب لمشقة في السعي لا تتحمل عادة و في حكمه الشيخوخة المانعة من القيام به - و الفقر الموجب للعجز عن نفقته و نفقة عياله و طريقه و ثمن سلاحه فلا يجب على الصبي و المجنون مطلقا و لا على العبد و إن كان مبعضا و لا على الأعمى و إن وجد قائدا و مطية و كذا الأعرج و كان عليه أن يذكر الذكورية فإنها شرط فلا يجب على المرأة هذا في الجهاد بالمعنى الأول أما الثاني فيجب الدفع على القادر سواء الذكر و الأنثى و السليم و الأعمى و المريض و العبد و غيرهم»[13]
مراد از جهاد در این عبارت، جهاد ابتدائی است چون خود این بزرگان فرموده اند که جهاد دفاعی بر همگان واجب است. مرض را مقید کرده اند به اینکه مانع از سوالی و جنگیدن باشد و لنگ بودن مقید شده است به اینکه باعث زمین گیر شدن باشد. بنابراین هر لنگ بودنی باعث سقوط جهاد نمی شود. در جلسۀ قبل عمرو بن جموح را یاد کردیم که با فرزندان خود بر سر شرکت در جهاد بحث داشت و از پیامبر اجازه خواستند.
من در گذشته به لبنان رفته بودم که با مجاهدان و جانبازان دیدار کردم. یکی از جوانان را دیدم که پای خود را از دست داده بود. به من گفت «حرکات من را ببینید». اسلحه در دست داشت و چند قدم می رفت و می نشست و به سمت دشمن نشانه می گرفت و سریع حرکت می کرد. اینطور نیست که به صرف لنگان راه رفتن، جهاد را ساقط بدانیم بلکه باید به مقدار عذر و مشکل نیز توجه کنیم. شهید ثانی می فرماید در حکم شخص لنگ، شخصی است که پیر باشد به گونه ای که نتواند جهاد کند. همچنین جهاد بر فقیری که نمی تواند نفقۀ خود و عیال و طریق را تأمین کند و سلاح را تهیه کند، واجب نیست. می فرماید جهاد بر عبد اگرچه مبعّض باشد، واجب نیست. جهاد بر کور نیز واجب نیست اگرچه راهنما و وسیلۀ سواری داشته باشد. شهید اول ذکورت را شرط ندانسته است و شهید ثانی ناظر به کلام شهید اول می فرماید ذکورت شرط است. سپس می فرماید همۀ این شروط مربوط به جهاد ابتدائی است اما در جهاد دفاعی، هر کسی به هر نحو که می تواند باید کاری کند و قدمی بردارد لذا جهاد دفاعی بر کور و کودک و زن و پیر مرد و ... واجب است.
در این جلسه ما تلاش کردیم که عبارات برخی از بزرگان را بیان کنیم تا با عبارات فقها آشنا شوید. در جلسۀ بعد به ارائۀ تحلیلی از مجموعۀ عبارات فقها و بیان نکاتی دربارۀ برخی از شرایط خواهیم پرداخت.

[1] النهاية، الشيخ الطوسي، ج1، ص289.

[2] الكافي في الفقه، الحلبي، أبو الصلاح، ج1، ص246.

[3] المهذب، القاضي ابن البراج، ج1، ص293.

[4] فقه القرآن، الراوندي، قطب الدين، ج1، ص335.

[5] غنية النزوع إلى علمي الأصول والفروع، ابن زهرة، ج1، ص199.

[6] الوسيلة، ابن حمزة الطوسي، ج1، ص199.

[7] اصباح الشيعة بمصباح الشريعة، البیهقی الكيدري، قطب الدين، ج1، ص187.

[8] السرائر الحاوي لتحرير الفتاوي، ابن إدريس الحلي، ج2، ص3.

[9] المختصر النافع في فقه الامامية، المحقق الحلي، ج1، ص108.

[10] الجامع للشرايع، الحلي، يحيى بن سعيد، ج1، ص233.

[11] قواعد الأحكام، العلامة الحلي، ج1، ص478.

[12] اللمعة الدمشقية، الشهيد الأول، ج1، ص71.

[13] الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية (سلطان العلماء)، الشهيد الثاني، ج1، ص217.