تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/09/21
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
دعوت در جهاد ابتدایی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /دعوت در جهاد ابتدایی
حدیث اخلاقی
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ يَشْفَعْ بِشَفَاعَةٍ حَسَنَةٍ أَوْ أَمَرَ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهَى عَنْ مُنْكَرٍ أَوْ دَلَّ عَلَى خَيْرٍ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِيكٌ وَ مَنْ أَمَرَ بِسُوءٍ أَوْ دَلَّ عَلَيْهِ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِيكٌ.[1]
این روایت از امیر المومنین ع است که از پیامبر اکرم در مورد پاداش واسطه گری نقل می کند اعم از واسطه گری برای خیر و برای شر. حضرت مصادیقی را بیان می کنند از جمله شفاعت برای کاری و امر به معروف و شناساندن معروف و راهنمایی به امر خیر. حضرت می فرماید اگر شخص این گونه موارد را انجام دهد، در پاداش آن عمل شریک خواهد بود. در مورد سنت حسنه نیز ادله ای دلالت دارند بر اینکه شخصی که سنت حسنه به وجود آورد و آن را پی ریزی کند، پاداش خواهد داشت. حتی سفارش شده ایم به این که سنت های خیر را در جامعه برپا کنیم. در برخی محله ها سنت های خوبی پایه ریزی شده اند مثل اصلاح ذات البین و دید و بازدید در ایام خاص. هر سنتی که بتواند انسان ها را به یکدیگر نزدیک کند و باعث تلاطف شود، نیکو است. اما گاهی سنت های شری پایه گذاری شده است و قطعا کسی که این سنت های شر را پایه گذاری کرده است، نه تنها به خاطر پایه گذاری آن شرّ بلکه به خاطر انجام آن شر توسط افراد در زمان های بعد نیز معاقب خواهد بود.
این مطلب در باب تربیت پدر و مادر نسبت به فرزندان نیز مطرح شده است یعنی وقتی فرزندان امری را از پدر و مادر بیاموزند و نسبت به آن تعصب داشته باشند، در مقابل پیامبران الهی که با آن آموزه های اشتباه مخالفت می کردند، می ایستند و پیامبران را مایۀ اختلاف و تفرقه می پندارند. بنابراین همانطور که سنت گذار خیر داریم، سنت گذار شر نیز داریم.
این روایت اشاره می کند به این که اگر انسان در امر خیر مشارکت داشته باشد، پاداش می برد همانطور که اگر در امر شر مشارکت داشته باشد، جزای آن را خواهد گرفت. «من یشفع بشفاعة» شفع به معنای جفت شدن و دنبال امری رفتن است. به نماز شفع، شفع گفته می شود چون جفت و دو رکعتی است. مرحوم علامه طباطبائی می فرماید: وجه تسمیۀ شفاعت آن است که شفیع به واسطۀ تقربی که به خداوند دارد می گوید این بنده، مسکین است یعنی بنده را با مسکنت و فقر و ناداری جفت می کند. وجه تسمیۀ دیگر این است که این بنده به درب خانۀ خدای مهربان و غفور آمده است. وجه تسمیۀ سوم این است که شفیع می گوید خدایا من به واسطۀ تقربی که دارم، شفاعت این شخص را در نزد تو می کنم. استاد ما می فرمودند وجه تسمیۀ سوم صحیح نیست که بیان لطیفی دارد و در جای خود مطرح خواهد شد.
« مَنْ يَشْفَعْ بِشَفَاعَةٍ حَسَنَةٍ أَوْ أَمَرَ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهَى عَنْ مُنْكَرٍ أَوْ دَلَّ عَلَى خَيْرٍ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِيكٌ وَ مَنْ أَمَرَ بِسُوءٍ أَوْ دَلَّ عَلَيْهِ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِيكٌ.» این روایت در کتاب النوادر مرحوم راوندی از علمای بزرگ شیعه در صفحۀ 143، حدیث 144 آمده است.
دعوت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث دعوت در این بود که دعوت به صورت مطلق واجب است یعنی در هر مرحله باید انجام شود یا صرفا در مرحلۀ اول کفایت می کند. قول مختار ما، اطلاق بود. بحث دیگر در این بود که نحوۀ دعوت چگونه است. آیا دعوت باید به صورت تفصیلی باشد یا اجمالی؟ گفتیم دعوت به صورت کاملا مجمل یعنی «أسلم تسلم» صحیح نیست و همچنین دعوت به صورت کاملا مفصل که موجب فوت غرض از جهاد می شود صحیح نیست. بقیۀ ویژگی های دعوت از حدّ اجمال و تفصیل وابسته به شرایط است.
بحث دیگر در این بود که داعی و مدعوّ کیست؟ گفتیم داعی باید امام یا منسوب از طرف امام باشد و مدعوّ نیز باید فرمانده لشکر یا زمامداران باشند. البته مرحوم صاحب جواهر فرمود همۀ افراد دشمن باید دعوت شوند. اگر تعداد افراد دشمن بسیار زیاد باشد، دعوت شدن همۀ آنها به اسلام توسط یک شخص، ناقض غرض از جهاد خواهد بود و حق این است که چنین دعوتی از روایات ما برداشت نمی شود. در هر صورت همۀ بزرگان ما از شیخ طوسی تا صاحب جواهر داعی را امام یا منسوب از جانب امام دانسته اند و مدعو را فرمانده و زمامدار معرفی کرده اند. حتی برخی روایات این مطلب را تایید می کند مثل روایت باب یازدهم از ابواب جهاد العدو و ما یناسبه که در آن آمده است: « فَسَأَلُوهُ كَيْفَ الدَّعْوَةُ إِلَى الدِّينِ فَقَالَ تَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ أَدْعُوكَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ »[2]
یعنی من تو (فرمانده) را به خدا دعوت می کنم. این مطلب می تواند قرینه باشد بر اینکه لازم نیست همۀ افراد مخاطب دعوت باشند چون نفرمود «أدعوکم الی الله» بلکه فرمود «أدعوک الی الله». شما می دانید که امروزه جنگ را اعلام می کنند اما در گذشته به این صورت نبوده است. در گذشته دو لشکر در مقابل یکدیگر قرار می گرفتند و مبارزۀ فردی آغاز می شد و سپس جنگ کامل رخ می داد.
آغاز کنندۀ جنگ در جهاد ابتدائی
بحث دیگر ما در این است که شروع کنندۀ جنگ چه کسی باید باشد؟ آیا آغاز کننده می تواند از مسلمانان باشد؟ آیا دشمن باید جنگ را آغاز کند تا مسلمانان ادامه دهند؟ برخی روایات این مطلب را بیان کرده است که دشمن جنگ را آغاز کند. اما آیا این برداشت از روایات صحیح است؟ توجه کنید که وقتی مجوّز شرعی برای جهاد ابتدائی داشته باشیم، معنا ندارد که بگوییم حتما دشمن باید جنگ را آغاز کند. دو روایت در باب سی و سه وجود دارد که مربوط به این بحث هستند و در این روایات آمده است که وقتی دشمن جنگ را آغاز کرد با آنها بجنگید و به آنها رحم نکنید.
روایت اول: « مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ قَالَ فِي حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع كَانَ يَأْمُرُ فِي كُلِّ مَوْطِنٍ لَقِينَا فِيهِ عَدُوَّنَا فَيَقُولُ لَا تُقَاتِلُوا الْقَوْمَ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَى حُجَّةٍ وَ تَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَى لَكُمْ فَإِذَا هَزَمْتُمُوهُمْ فَلَا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَ لَا تُجِيزُوا عَلَى جَرِيحٍ وَ لَا تَكْشِفُوا عَوْرَةً وَ لَا تُمَثِّلُوا بِقَتِيلٍ.»[3]
مقاتله نکنید مگر آنکه آنها شروع کنند چون شما برای جنگ حجت و برهان و دلیل شرعی دارید و همچنین اینکه شما جنگ را آغاز نمی کنید مگر آنکه دشمن آغاز کند، حجت دیگری خواهد بود برای شما. سپس سفارشات اخلاقی را بیان می کند که دشمن را مثله نکنید و کشف عورت نشود و ... .
روایت دوم: «قَالَ الْكُلَيْنِيُّ وَ فِي كَلَامٍ آخَرَ لَهُ ع وَ إِذَا لَقِيتُمْ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ غَداً فَلَا تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فَإِنْ بَدَءُوكُمْ فَانْهُدُوا إِلَيْهِمْ الْحَدِيث »[4]
وقتی با دشمن روبرو شدید، با آنها مقاتله نکنید تا زمانی که با شما مقابله کنند پس اگر جنگ را آغاز کردند، آنها را نابود کنید.
سوال: آیا این مطلب با جهاد ابتدائی سازگار است؟ چگونه ممکن است بگوییم که سپاه اسلام به جنگ ابتدائی برود و سپس صبر کند تا دشمن حمله کند؟
پاسخ: در این زمینه توضیح خواهیم داد.
بررسی روایات مربوط به آغاز کنندۀ جهاد
چند نکته در مورد این روایات وجود دارد. اولا این روایات به لحاظ سندی ضعیف اند و نمی توان آنها را مستند عدم جواز آغاز جنگ قرار داد. ثانیا این روایات، یک قضیۀ خارجیه اند یعنی امام در این روایات سفارش خاصی را نسبت به مورد خاص ارائه کرده است و در مقام بیان ضابطه و قاعده نیست. ثالثا این دو روایت اصلا مربوط به جهاد ابتدائی نیست چون جنگ های امیر المومنین ع هیچ کدام جهاد ابتدائی نبوده اند. رابعا مسلمانان نباید به دنبال جنگ باشند مگر آنکه کافر عنود و لجوجی وجود داشته باشد که به اسلام ضربه می زند و نباید با افراد بی طرف وارد جنگ شد و وارد شدن به جنگ با افراد بی طرف و مجبور کردن آنها به پذیرش اعتقاد اسلامی با روح اسلام سازگاری ندارد. بنابراین فلسفۀ جهاد در این است که وقتی مواجهه با دشمن صورت گیرد و دشمن در مقابل شما بایستد، باید در مقابل او ایستاد و جنگید و در این فضا اینکه دشمن اول حمله کند یا شما اصلا معنا ندارد. نهایتا می توان صبر کردن تا آغاز جنگ توسط دشمن را از مستحبات دانست. اصلا نمی توان از روایات و ادله برداشت کرد که شروع کنندۀ جنگ حتما باید دشمن باشد. بله تقریبا در همۀ نبردهای امیر المومنین ع آغاز کنندۀ جنگ، دشمن بود. امیر المومنین ع افرادی را برای صحبت کردن با لشکر دشمن و قانع کردن آنها و هدایت آنها می فرستاد خصوصا در جنگ با خوارج. همین نصایح و صحبت ها باعث شد که هشت هزار نفر از میان دوازده هزار نفر، نسبت به جنگیدن با امیر المومنین ع منصرف شوند. در نهایت حضرت با چهار هزار نفر باقی مانده گرفتند و همه را از بین بردند مگر حدود ده نفر که یکی از آنها ابن ملجم بود. البته جنگ با خوارج از جهاد ابتدائی خارج است چون این جنگ، جهاد با بغات بوده است و بغات کسانی هستند که در جامعۀ اسلامی دست به سلاح می برند و شورش می کنند.
در هر صورت دلیل و روایتی که لزوم صبر تا حملۀ دشمن در جهاد ابتدائی را بیان کند، نداریم. در روایت باب دهم که سابقا خوانده بودیم نیز اشاره ای به شروع کنندۀ جنگ وجود نداشت. در آن روایت امر به دعوت قبل از جنگ وجود داشت اما در مورد شروع کنندۀ جنگ، قیدی ذکر نشده بود. همچنین در روایات دیگر از باب دهم و نهم و پانزدهم اشاره ای به شروع کنندۀ جنگ وجود ندارد. صرفا در باب سی و سوم دو روایت در این زمینه وجود دارد که صاحب وسائل عنوان این باب را به این شکل بیان کرده است: « بَابُ اسْتِحْبَابِ إِمْسَاكِ أَهْلِ الْحَقِّ عَنِ الْحَرْبِ حَتَّى يَبْدَأَهُمْ بِهِ أَهْلُ الْبَغْي » یعنی این مطلب ناظر به جهاد با بغات است و این مطلب اصلا در جهاد ابتدائی قابل طرح نیست.
حکم جهاد و قتال بدون دعوت
بحث دیگر ما در این است که اگر دعوت قبل از جهاد ابتدائی انجام نشود و قتال بدون دعوت توسط مسلمانی آغاز شود و آن مسلمان چند نفر را به قتل برساند، آیا قصاص باید صورت گیرد؟
ما روایتی نیافتیم که دال بر قصاص باشد. بله آن مسلمان مرتکب گناه شده است و این نشان دهندۀ اهمیت بالای جهاد است یعنی در جهاد ذره ای تعدی و سوء استفاده جائز نیست ﴿وَ قاتِلُوا في سَبيلِ اللَّهِ الَّذينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدين ﴾[5]
. قبح ظلم، فطری و عقلی و شرعی است لذا به هیچ وجه اجازۀ ظلم داده نمی شود. ما دو اصل سلبی در اسلام داریم که عبارتند از ظلم و انظلام. «كُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْنا»[6]
«الظالم و المظلوم کلاهما فی النار» ظالم به خاطر ظلم کردن و مظلوم به دلیل پذیرش ظلم در آتش اند. همچنین دو اصل ایجابی داریم که عبارتند از کرامت و عدالت. کرامت یعنی هر انسانی باید به جایگاه شایستۀ خود برسد هم در دنیا و هم در آخرت چون کرامت صرفا یک حق شهروندی نیست. از طرفی هیچ دلیلی بر قصاص نداریم. گناه آن شخص به دلیل قتل است و این قتل، قصاص ندارد.
سوال: آیا اعتدائی که صورت گرفته است، معصیت نیست و مجازات جداگانه ای ندارد؟
پاسخ: هر کسی به حسب خودش مجازات می شود و با ورود به مقوله های جزئی، کسی شایستۀ بهشت نخواهد بود. بسیار سخت است و لذا خداوند با فضل خود برخورد می کند. شخصی اهل نماز شب در دعا می گفت: «الهی عاملنا بعدلک». شبی در خواب دید که سوزن های بزرگی را بر سر او می زدند. آن شخص پریشان شد و علت را پرسید. به او گفتند تو سوزنی را بر سر حیوانی زدی و اگر قرار باشد با عدل با تو برخورد شود، این عذاب برای تو خواهد بود. آن شخص سخت پریشان و پشیمان شد و دعای خود را اصلاح کرد. هیچ گاه انسان نباید نسبت به اعمال خود مغرور شود. امام حسین ع در دعای عرفه می فرماید «اگر بخواهم در تمام مدت عمرم شکر یکی از نعمت های تو را به جای آورم، نمی توانم» لذا ما به فضل الهی به بهشت می رویم و به برخورد عادلانه، کار بسیار مشکل خواهد بود.
در مجموع گفتیم اگر جهاد مسلمانی بدون دعوت صورت گرفت، عصیان صورت گرفته است اما قصاص وجود ندارد. نکات دیگری نیز در این باب وجود دارد که در جلسۀ بعد ان شاء الله مطرح خواهیم کرد و سپس وارد بیان شرایط عامۀ جهاد خواهیم شد و سپس به بحث جهاد با بغات خواهیم پرداخت.
[1] النوادر - ط دار الكتاب ، الراوندي، السيد فضل الله، ج1، ص21.
[2] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص44، أبواب جهادالعدو و مایناسبه، باب11، ح19953، ط آل البيت.
[3] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص92، أبواب جهادالعدو و مایناسبه، باب33، ح20053، ط آل البيت.
[4] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص93، أبواب جهادالعدو و مایناسبه، باب33، ح20054، ط آل البيت.
[5] سوره بقره، آيه 190.
[6] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج، ص421، نامه 47.