جلسه 1403/09/19

بسم الله الرحمن الرحیم



دعوت در جهاد ابتدائی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /دعوت در جهاد ابتدائی
 
دعوت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ دعوت قبل از جهاد ابتدائی بود و مباحث فراوانی را در این باره بیان کردیم. بحثی در این بود که آیا دعوت باید در هر مرحله از جنگ تکرار شود یا دعوت در مرحلۀ اول کفایت می کند و دعوت در مراحل بعد واجب نیست اگرچه مستحب است؟ گفتیم دو قول در مسئله وجود دارد. قول اول، اطلاق بود که قائلینی مثل ابوالصلح حلبی در کافی و شیخ در نهایه داشت. قول دوم، تفصیل بود که قائلین فراوانی داشت. قائلین به تفصیل ادله ای داشتند از جمله روایات و سیره و اجماع و عقل. در این زمینه تنها یک روایت وجود داشت که به لحاظ سندی اشکال داشت. برخی به سیره تمسک کرده بودند و بحث جنگ بنی المصطلق را مطرح کردند که مورد بحث قرار گرفت. علاوه بر این اجماع به عنوان دلیل مطرح شده است و ما گفتیم این اجماع نمی تواند اجماع تعبدی و حتی اجماع اصطلاحی باشد چون قول مخالف در مسئله از بزرگان وجود دارد. همچنین به یک وجه عقلی در مسئله تمسک شده بود و آن عبارت بود از اینکه غرض در جهاد، قطع عذر و اتمام حجت است و با دعوت در مرحلۀ اول، این غرض محقق می شود. پاسخ دادیم که نهایتا این امور حکمت های حکم هستند نه علت. اگر علت باشند، بله حکم دائر مدار آنها خواهد بود اما حکم دائر مدار حکمت نیست. ممکن است از ادله و روح حاکم بر اسلام استفاده شود که مراد از دعوت، هدایت کردن و دستگیری و کمک کردن است و با این وجود این غرض در مرحلۀ دوم و سوم از دعوت نیز قابل تامین خواهد بود.
برخی گفتند تمام احادیث مطلق را می توانیم به تفصیل برگردانیم چون در احادیث مطلق امر به طبیعت دعوت صورت گرفته است و طبیعت دعوت با دعوت در مرحلۀ اول محقق می شود و تکلیف ساقط می شود.
ما گفتیم از روایت اول باب دهم استفاده می شود که دعوت باید انجام شود اعم از اینکه قبلا دعوت صورت گرفته باشد یا نه. فرمود: «یا علی لاتقاتلنّ أحدا حتی تدعوه الی الاسلام» یعنی با احدی مقاتله نکنید مگر آنکه او را به اسلام دعوت کرده باشید نه اینکه به اسلام دعوت شده باشد. علاوه بر این بیان حضرت در ادامه، اهمیت هدایت را بیان می کند. می فرماید: «قسم به خدا که اگر خداوند یک نفر را به دست تو هدایت کند، بهتر است از هر آنچه خورشید بر آن طلوع و غروب می کند» و این بیان موید اطلاق است یعنی هر زمان که جنگ رخ داد باید دعوت صورت گیرد.
بحث دیگری که مطرح شد در این بود که دعوت به چه کیفیت باشد؟ اجمالی یا تفصیلی؟ دعوت اجمالی یعنی به دشمن بگوییم «اسلام بیاورید تا کشته نشوید». دعوت تفصیلی یعنی بیان استدلال برای همۀ امور. برخی از روایت باب یازدهم همین دعوت تفصیلی را برداشت کرده اند. در این روایت می فرماید: «وَ جِمَاعُهُ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا مَعْرِفَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْآخَرُ الْعَمَلُ بِرِضْوَانِهِ وَ إِنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يُعْرَفَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَ الرَّأْفَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْعِزَّةِ وَ الْعِلْمِ وَ الْقُدْرَةِ وَ الْعُلُوِّ عَلَى كُلِّ شَيْ ءٍ وَ أَنَّهُ النَّافِعُ الضَّارُّ الْقَاهِرُ لِكُل شَيْ ءٍ الَّذِي لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَا سِوَاهُ هُوَ الْبَاطِلُ فَإِذَا أَجَابُوا إِلَى ذَلِكَ فَلَهُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَ عَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ.»[1]
باید اینگونه معرفی کرد که خدای متعال دارای صفات عالی است و ... .
کیفیت دعوت در جهاد ابتدائی
نتیجۀ بحث را اینطور بیان کردیم که اجمال صحیح نیست و همچنین تفصیلی که باعث فوت غرض باشد، صحیح نیست. نحوۀ دعوت به مرتکزات ذهنی و عرفیات وابسته است. گاهی دعوت با چند جمله کفایت می کند و گاهی نیاز به توضیح بیشتر وجود دارد و گاهی ممکن است دعوت کردن چند روز طول بکشد. حتی نوع دعوت در موارد مختلف متفاوت است. گاهی کشوری را به اسلام دعوت می کنید که نگاهشان مثل نگاه هند و چین است که نیاز به ادبیات خاصی دارد. لذا به مقتضای حال باید با مخاطب سخن گفت. مثلا برای طرح اسلام در آفریقا می توان از عدم فرق بین نژادهای مختلف استفاده کرد لذا بلال از پیامبر معجزه نخواست. در سفری که ما به شش کشور آفریقایی داشتیم، همین ادبیات گویا برای مخاطبان معجزه گر بود. اما عدۀ دیگری بودند که وضع بهتر و مرفه تری داشتند و از پیامبر معجزه طلب کردند و پیامبر برای آنها معجزه آورد لکن این افراد غالبا بعد از معجزه نیز ایمان نیاوردند و بهانه جویی کردند. در مجموع کیفیت اعمال در مسیر دعوت به مقتضای حال مخاطب و به عرفیات بستگی دارد.
خصوصا اگر مراد از دعوت، هدایت باشد کما هو الحق، باید حجت تمام شود و باید اقتضائات مخاطب رعایت شود. ﴿وَ ما كُنَّا مُعَذِّبينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا﴾[2]
حجت کاملا باید تمام شود.
دعوت کننده و دعوت شونده
چند فرع باقی مانده است که امروز به آن اشاره می کنیم. فرع اول: دعوت توسط چه کسی باید انجام شود و دعوت شونده چه کسی است؟ اگر با یک لشکر صد هزار نفره مواجه هستیم، آیا باید با تک تک افراد صحبت کنیم یا دعوت کردن زمامداران کفایت می کند؟ ما تمام عبارات فقها در این حوزه را مطالعه کرده ایم. در عبارات آمده است که دعوت کننده باید امام یا منصوب از طرف امام باشد. در مورد اینکه دعوت کننده باید امام باشد، دستور پیامبر خطاب به امیر المومنین ع بر این مطلب دلالت دارد که می فرماید: «یا علی لا تقاتلن احدا حتی تدعوه الی الاسلام» یعنی حتما تو باید دعوت کننده باشی. این تعبیر نشان می دهد که دعوت کردن وظیفۀ امام است. در مورد شخص منصوب از جانب امام نیز مواردی وجود دارد که در آن موارد نقش دعوت به فرمانده خاصی سپرده شد.
در مورد دعوت شونده، برخی گفته اند که لازم است تک تک افراد به اسلام دعوت شوند چون بحث دماء و بسیار مهم است. صاحب جواهر می فرماید: « و الظاهر الاكتفاء ببلوغها إلى رئيسهم مشافهة أو مراسلة أو مكاتبة، و الأولى اعتبار بلوغها إلى كل مقاتل منهم كما أن الأولى كونها بالمأثور، و هو بسم اللّه أدعوك إلى اللّه و إلى دينه، و جماعة أمران أحدهما معرفة اللّه، و الآخر العمل برضوانه، و أن معرفة اللّه أن يعرفه بالوحدانية و الشرافة و العلم و القدرة و العلو في كل شيء و أنه الضار النافع القاهر لكل شيء الذي لا تدركه الأبصار، و هو يدرك الأبصار و هو اللطيف الخبير، و أن محمدا عبده و رسوله، و أن ما جاء به الحق من عند اللّه، و أن ما سواه لهو الباطل، فإذا أجابوا إلى ذلك فلهم ما للمؤمنين و عليهم ما على المؤمنين.»[3]
ظاهر این است که دعوت باید به رئیس رسانده شود یا به صورت مذاکرۀ مستقیم یا با ارسال پیک یا نامه. و بهتر است که اسلام به تک تک دشمنان ابلاغ شود.
گاهی ممکن است ابلاغ به تک تک افراد ممکن نباشد. علاوه بر این امروزه نوع جنگ کاملا متفاوت است و جنگ ها از قبل اعلام می شود لکن در گذشته دو سپاه با یکدیگر مواجه می شدند و جنگ تک به تک آغاز می شد و سپس دو سپاه با یکدیگر می جنگیدند. مرحوم صاحب جواهر همچنین می فرماید بهتر است که در دعوت از دعوت مأثور استفاده شود.
بنابراین در مجموع دعوت کردن فرماندهان و رؤساء کفایت می کند. نکات دیگری در این بحث وجود دارد که در جلسۀ بعد بیان خواهیم کرد.
 

[1] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص44، أبواب جهاد العدو و ما یناسبه، باب11، ح19953، ط آل البيت.

[2] سوره اسراء، آيه 15.

[3] جواهر الكلام، النجفي الجواهري، الشيخ محمد حسن، ج21، ص53.