تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/09/07
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
دعوت در جهاد ابتدائی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /دعوت در جهاد ابتدائی
حدیث اخلاقی
عن امیر المومنین ع: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ أَفْتَى بِغَيْرِ عِلْمٍ لَعَنَتْهُ مَلَائِكَةُ السَّمَاءِ وَ مَلَائِكَةُ الْأَرْضِ.[1]
این روایت از کتاب نوادر مرحوم راوندی است و مشتمل بر یکی از مسائل مهم خصوصا در رابطه با ما طلاب است. گاهی اظهار نظرهایی بدون علم و بدون توجه به مبانی علمی صورت می گیرد. گاهی از شخصی سوال می کنند و آن شخص با اینکه جواب را نمی داند، چیزی می گوید تا گفته نشود که نمی دانست. گاهی پاسخ دهنده مقدمات را می داند اما به نظر نهایی نرسیده است و بدون اینکه به نتیجۀ نهایی برسد، اظهار نظر می کند و این اظهار نظر، اشتباه است. بله می تواند نظر دیگران را نقل کند مثلا در همین مباحث فقهی وقتی خود به نتیجه نرسیده است، نظرات بزرگان و مراجع را بیان کند. انسان حق ندارد تا وقتی به چیزی نرسیده است، آن را بگوید و بیان کند. بدتر از آن شخصی است که مبانی و مقدمات را نمی داند و در مورد آنها مطالعه ندارد لکن در مورد ذی المقدمه اظهار نظر می کند. برخی افراد در مسائل اقتصادی و مسائل فروع دین و اصول دین اظهار نظر می کنند و مشمول این روایت هستند چون این روایت اختصاص به مسائل دینی ندارد. این گونه اظهار نظر باعث انحراف و اغراء به جهل می شود. اشکالی ندارد که اگر انسان چیزی را نمی داند، بگوید نمی دانم و درخواست مهلت کند برای مطالعه. مثلا وقتی از مرحوم علامه سوال کردند، ایشان فرمودند «اجازه دهید که مطالعه کنم و سپس به شما پاسخ دهم». همچنین مرحوم شیخ انصاری ره در جواب به برخی سوالات، «نمیدانم» را بلند بیان می کردند. بنا نیست که ما همۀ جواب ها را بدانیم.
گاهی شخص در مورد ذکر چیزی نمی داند و صرفا اظهار نظر می کند. برخی افراد به این مسئله مبتلا هستند. من در گذشته برنامه ای را در تلویزیون مشاهده می کردم که بسیار ناراحت شدم. شخصی در یک برنامۀ پر مخاطب، اظهار نظر کرد که «اسلام اجازه نمی دهد خانم ها به مسائل اقتصادی وارد شوند». به چه دلیل و مدرکی این سخن را می گویید؟ چه اشکالی دارد که یک زن در حوزه های اقتصادی فهم خوبی داشته باشد و وارد مسائل و کارهای اقتصادی شود. چه آیه یا روایتی از ورود بانوان به مسائل اقتصادی منع کرده است؟ گاهی شخص می گوید «ما از نظر فقهی به نتیجه نرسیده ایم» یا «در این زمینه نظریات مختلفی وجود دارد» و گاهی می گوید «از نظر اسلام، این مطلب صحیح است» و این گونه اظهار نظر بسیار خطرناک است. لذا رسول خدا ص فرمودند: «هرکس بدون علم فتوا دهد، فرشتگان آسمان و زمین او را لعنت می کنند». فتوا دادن در این روایت عمومیت دارد و اختصاص به فروع دین ندارد لذا شامل مباحث اخلاقی و اصول دین و اقتصاد و فرهنگ و ... نیز می شود.
در مواردی شخص شروع می کند به نقد کردن و ایراد گرفتن و اظهار نظر کردن، اما زمانی که با او گفتگو می کنیم و راه حل می طلبیم، جوابی ندارد چون اصلا نسبت به مبانی آگاه نیست و بدون اطلاع نظر می دهد. این گونه افراد صرفا اذهان را خراب و مشوّش می کنند.
امروزه با مسائلی از این قبیل بسیار درگیر هستیم. انسان افرادی را می بیند که با خواندن چند کتاب، همۀ دین را محدود به دانش خود می کنند. مثال: در خصوص دست دادن با نامحرم افراد زیادی از مقام معظم رهبری سوال می کردند مخصوصا سفراء. در سفارت خانه ها یک بخشی به نام «تشریفات» وجود دارد که رفتار سفرا رو توجیه می کند و دلیل آن را بیان می کند. برخی در مقام سوال بدون طرح کردن شرایط خاص می پرسند: «اصلا چه اشکالی دارد که با زنان نامحرم دست دهیم؟». مرجع باید بر اساس ادله پاسخ دهد و پاسخ این است که دست دادن به نامحرم جائز نیست مگر برای ضرورتی. البته تشخیص ضرورت نیز دشوار است.
من با یکی از آقایان که از دنیا رفته اند، گفتگو می کردم و ایشان فرمود دست دادن به نامحرم با دستکش اشکالی ندارد.
در فرانسه وارد یک کلیسا شدیم و رئیس کلیسا به ما توضیح می داد. وارد قسمتی شدیم که چند نفر از بانوان آمدند و دست خود را به سمت ما دراز کردند. من احترام کردم لکن آنها ناراحت شدند که من به آنها دست ندادم. رئیس مجموعه که با روش ما آشنا بود به آنها توضیح داد و گفت «پروتکل ایشان اینگونه است» و آن بانوان با شنیدن این حرف، قانع شدند.
در هر صورت باید در اظهار نظر کردن بسیار دقت کرد و اگر نمی دانیم باید اظهار جهل کنیم و اظهار جهل کردن اشکالی ندارد و عیب نیست اما پاسخ اشتباه دادن، عیب است و چه بسا در برخی مواقع حرام است.
دعوت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ دعوت بود. گفتیم که شرط واجب برای جهاد ابتدائی، دعوت است. در اینجا دو قول مطرح بود: تفصیل و اطلاق. قائلین به تفصیل می گویند اگر در مرحلۀ اول دعوت صورت گرفت، لازم نیست در مرحلۀ دوم دعوت صورت گیرد. اما قائلین به اطلاق، دعوت را در هر مرحله لازم می دانند. وجوه قول به تفصیل را مطرح و بررسی کردیم از روایات و سیره و اجماع و عقل. روایت دوم از باب دهم از ابواب جهاد العدو و ما یناسبه را خواندیم و بررسی کردیم. در مورد سیره به ماجرای جنگ بنی المصطلق یا ذات السلاسل یا وادی الرمل تمسک شده بود که ما آن را مطرح و نقد کردیم. در مورد اجماع نیز نقد خود را بیان کردیم. البته می دانید که گاهی مراد از اجماع، اجماع مصطلح نیست بلکه مراد این است که علما معمولا اینگونه فتوا می دهند. ما عرض کردیم که اینجا قطعا اجماع مصطلح و کاشف از قول معصوم وجود ندارد. یک وجه عقلی نیز مطرح شد مبنی بر اینکه دعوت برای چه امری و به چه جهتی واجب است. گفته شد که دعوت برای دستگیری و تلطّف و کمک است و البته همۀ موارد مذکور، حکمت اند نه علت و احکام دائر مدار علت اند نه حکمت.
صاحب جواهر ره فرمود اگرچه دعوت در مرحلۀ دوم و مرتبۀ دوم واجب نیست لکن مستحب است. ما در مورد استحباب این دعوت، کلامی داریم که آینده مطرح خواهیم کرد ناظر به کلام صاحب جواهر که برای اثبات استحباب، به ادله ای تمسک می کند. « نعم هو مستحب كما صرح به غير واحد لتأكيد الحجة، و للمحكي من فعل علي عليه السلام عند مقاتلة عمرو بن عبدود، و ما سمعته من وصية النبي صلى اللّه عليه و آله له عليه السلام لما بعثه إلى اليمن، و ما يحكى من دعوة سلمان أهل فارس و غير ذلك، و لجواز حدوث الرغبة في الإسلام أو إعطاء الجزية أو إيقاع الهدنة»[2]
.
امروز چند مطلب کوتاه در مورد دعوت بیان می کنیم تا بحث دعوت را به پایان برسیم و وارد بحث از شرایط عامه شویم و بعد از آن وارد جهاد با بغات خواهیم شد.
کیفیت دعوت در جهاد ابتدائی
دعوت چگونه باید صورت گیرد؟ آیا باید تفصیلی باشد یا دعوت اجمالی کفایت می کند؟ دعوت اجمالی به این صورت است که در هنگام مواجهه با دشمن، به آنها بگوییم اسلام بیاورید و شهادتین را بر زبان جاری کنید. اگر دعوت برای هدایت یا حتی رفع جهل باشد، نیاز به توضیح بیشتر خواهد بود. در دعوت تفصیلی، یک معنا از تفصیل، این است که همۀ ادله ذکر شوند از جمله ادلۀ اثبات خدا و اوصاف خدا و نبوت و معاد و ... . برخی مثل صاحب جواهر ره قائل به دعوت اجمالی هستند.
بررسی روایت مذکور در باب یازدهم
سابقا روایت باب یازدهم را مطرح کردیم. عنوان این باب اینگونه است: «باب کیفیة الدعاء الی الاسلام».
« مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: دَخَلَ رِجَالٌ مِنْ قُرَيْشٍ عَلَى عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع- فَسَأَلُوهُ كَيْفَ الدَّعْوَةُ إِلَى الدِّينِ فَقَالَ تَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ أَدْعُوكَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَى دِينِهِ وَ جِمَاعُهُ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا مَعْرِفَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْآخَرُ الْعَمَلُ بِرِضْوَانِهِ وَ إِنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يُعْرَفَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَ الرَّأْفَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْعِزَّةِ وَ الْعِلْمِ وَ الْقُدْرَةِ وَ الْعُلُوِّ عَلَى كُلِّ شَيْ ءٍ وَ أَنَّهُ النَّافِعُ الضَّارُّ الْقَاهِرُ لِكُل شَيْ ءٍ الَّذِي لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَا سِوَاهُ هُوَ الْبَاطِلُ فَإِذَا أَجَابُوا إِلَى ذَلِكَ فَلَهُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَ عَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ.»
سابقا گفتیم که منقری از عامه است و توثیق ندارد لکن اگر قاسم بن محمد از او نقل کند، قابل پذیرش است. دو مبنا در مورد بررسی اعتبار احادیث وجود دارد، وثاقة الراوی و وثاقة الروایة. طبق مبنای دوم اگرچه در سند اشکالاتی وجود داشته باشد، می توان با استفاده از قرائن خاصی، حکم به وثاقت روایت نمود. در هر صورت در مورد سفیان بن عیینه و زهری تضعیف وجود دارد. علامه، سفیان بن عیینه را صوفی و خارج از اصحاب شیعه می شمارد. محمد بن شهاب زهری نیز از رجال عامه و فاقد توثیق است. امام سجاد ع در مورد او تعبیر تندی دارند. بنابراین در مجموع این روایت مشکلات جدی سندی دارد.
از نظر محتوا، راوی می گوید مردانی از قریش بر امام سجاد ع وارد شدند و از ایشان پرسیدند که چگونه باید به دین دعوت کرد؟ امام شیوه ای از دعوت را بیان می کنند که در آن شناخت خدا و عمل بر اساس رضایت الهی و معرفت به خداوند و تصدیق به رسالت پیامبر اکرم و حقانیت محتوای تبلیغ پیامبر اهمیت دارد. معرفت به خداوند طبق این رویات، شامل معرفت به به عالم و عزیز و قادر و رحیم و عالی و نافع و ضار و قاهر بودن او است و همچنین معرفت به اینکه او پنهان از دیده ها است اما دیده ها پنهان از او نیستند. اگر دشمنان به این مطالب اقرار کردند و پذیرفتند، از حقوق شهروندی برخوردار می شوند.
تفاوت نحوۀ دعوت در موارد مختلف
در برخی از دعوت ها بر اساس کتاب مکاتیب الرسول، دعوت ها بسیار مختصر بوده اند مثل «أسلم تسلم» که سابقا به مواردی اشاره کردیم. آیت الله صابری کتابی به نام «محمد و زمامداران» نوشته است که در این زمینه بسیار مفید است. همچنین کتاب «مکاتیب الرسول» نوشتۀ مرحوم آقای احمدی میانجی و کتاب «الصحیح من السیرة» نوشتۀ علامه جعفر مرتضی نیز بسیار مفید اند.
سوال: آیا احتمال دارد که روایت مذکور از امام سجاد ع از روی تقیه صادر شده باشد؟ آیا کیفیت دعوت با تنها یک روایت اثبات می شود؟
جواب: من نکاتی را در تکمیل کلام شما بیان می کنم. اولا این روایت، ضعیف است و لذا قابل استناد نیست. ثانیا این روایت، ارتباطی به ما نحن فیه ندارد چون هیچ بخشی از این روایت مربوط به جهاد ابتدائی نیست. این روایت در مورد دعوت کردن به دین و اسلام و روش صحیح در دعوت به دین سخن می گوید و اصلا ارتباطی به فرض جهاد ابتدائی ندارد مگر آنکه تقطیعی صورت گرفته باشد. روایت باب نهم نیز در مورد مطلق دعوت سخن می گوید که در بخش کوچکی به جهاد اشاره دارد و در آنجا خدا و پیامبر و قرآن و مومنین را به عنوان دعوت کننده معرفی می کند.
کلام برخی بزرگان دربارۀ کیفیت دعوت
برخی از بزرگان ما در مورد تفصیل دعوت مطالب زیادی را بیان کرده اند. اما مرحوم صاحب جواهر دعوت اجمالی را کافی دانسته اند و روایت دوم از باب دهم را ذکر کرده اند. می فرماید: « كما أن الأولى كونها بالمأثور، و هو بسم اللّه أدعوك إلى اللّه و إلى دينه، و جماعة أمران أحدهما معرفة اللّه، و الآخر العمل برضوانه، و أن معرفة اللّه أن يعرفه بالوحدانية و الشرافة و العلم و القدرة و العلو في كل شيء و أنه الضار النافع القاهر لكل شيء الذي لا تدركه الأبصار، و هو يدرك الأبصار و هو اللطيف الخبير، و أن محمدا عبده و رسوله، و أن ما جاء به الحق من عند اللّه، و أن ما سواه لهو الباطل، فإذا أجابوا إلى ذلك فلهم ما للمؤمنين و عليهم ما على المؤمنين.»[3]
دلیلی بر ارتباط این روایت به جهاد وجود ندارد لذا استناد صاحب جواهر به این روایت، اصلا روشن نیست و ما وجه طرح این روایت در اینجا را متوجه نشدیم. بله می توان دعوت در جهاد را موردی از موارد دعوت دانست لکن این روایت به ما نحن فیه مرتبط نیست.
مرحوم شیخ طوسی اقرار به توحید و عدل و التزام به جمیع شرائع اسلام را به عنوان محتوای دعوت ذکر کرده اند.
اقتضائی و نسبی بودن کیفیت دعوت
برای تلخیص و جمع بندی بحث، این مطلب و نکته را بیان می کنیم که نحوۀ دعوت، اقتضائی و وابسته به شرایط و احوال مخاطبین است. برخی افراد آمادگی پذیرش دارند و لذا باید فرصت پذیرش به آنها داده شود مثلا یک یا دو رو در این موارد، دعوت اجمالی کفایت نمی کند و همچنین دعوت تفصیلی نیز مناسب با شرایط جنگ نیست یعنی نمی توان در این گونه شرایط، همۀ دین را بیان و اثبات کرد.
توجه کنید که در گذشته اعلام جنگ وجود نداشت و دو سپاه با یکدیگر روبرو می شدند و سپس سخنانی میان آنها ردّ و بدل می شد و محاجّه ای رخ می داد و سپس عملا جنگ آغاز می شد. اما امروزه جنگ اعلام می شود. در هر حال، نه می توان اجمال را پذیرفت و نه می توان تفصیل را پذیرفت. باید متناسب با موقعیت و شرایط عمل کرد مثلا اگر امروزه با اروپا و آمریکا روبرو شوید، از ادبیات متفاوتی استفاده می کنید نسبت به جایی که با چین روبرو شوید. ما از روایات، اجمالی یا تفصیلی بودن دعوت را استفاده نمی کنیم بلکه به واسطۀ تفاوت هایی که در روایات وجود دارد، اقتضائی و نسبی بودن دعوت را برداشت می کنیم.
نکته: جنگ های امیر المومنین ع و جنگ با گروه هایی از مسلمین از محل بحث ما خارج است چون محل بحث ما جهاد علیه کفار است. اما این جنگ ها چه نوع جهادی هستند؟ عده ای از آقایان این جهاد را دفاعی و ابتدائی نمی دانند و آن را جهاد ذبی دانسته اند لکن به نظر ما همان جهاد دفاعی است چون در این جنگ ها نیز دفاع از اسلام صورت می گیرد چون اگر جنگ با این گروه ها از مسلمانان صورت نمی گرفت، چیزی از اسلام باقی نمی ماند.
[1] النوادر - ط دار الكتاب ، الراوندي، السيد فضل الله، ج1، ص27.
[2] جواهر الكلام، النجفي الجواهري، الشيخ محمد حسن، ج21، ص54.
[3] جواهر الكلام، النجفي الجواهري، الشيخ محمد حسن، ج21، ص53.