تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/09/06
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
دعوت در جهاد ابتدائی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /دعوت در جهاد ابتدائی
دعوت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث دربارۀ ادلۀ مفصلین در وجوب دعوت بود. مفصلین قائل بودند که اگر در مرحلۀ اول از جنگ، دعوت صورت گرفت، لازم نیست در مرحلۀ دوم از جنگ با همان دشمن، دعوت صورت گیرد اگرچه مستحب است. وجوهی را ذکر کرده اند و ادله ای توسط مرحوم شیخ طوسی در مبسوط و محقق و شهید ثانی و غیر ایشان بیان شده است. این ادله عبارتند از: اولا روایت دوم از باب یازدهم وسائل و ثانیا سیره. در این دلیل به غزوۀ بنی المصطلق و وقایع این جنگ تمسک شده است. ثالثا اجما بررسی کردیم که عدم الخلافی که مرحوم صاحب جواهر ذکر کرده اند، اولا صحیح نیست و ثانیا قطعا تعبدی نیست. این اجماع حتی در زمان شیخ و متقدم بر ایشان وجود نداشته است و ابو الصلاح حلبی که متقدم بر شیخ است در کتاب کافی قول به اطلاق را پذیرفته است. رابعا وجه عقلی. در کتب ندیدیم که این وجه را به عنوان یک دلیل عقلی به صراحت بیان کرده باشند لکن می توان این مطلب را به عنوان یک وجه عقلی از کلمات برخی بزرگان استشمام کرد. این وجه عبارت است از اینکه با بررسی فلسفۀ جهاد ابتدائی متوجه می شویم که رفع جهل، فلسفۀ جهاد ابتدائی است و لازمۀ این فلسفه، انجام دادن دعوت قبل از جهاد است. مرحوم صاحب جواهر می فرماید این دعوت باید انجام شود تا به دشمنان اعلام شود که این جنگ برای کشورگشایی و قدرت طلبی و مانند آن نیست بلکه صرفا برای رفع جهل و شناساندن اسلام است.
بررسی وجه چهارم برای قول به تفصیل (حکمت دعوت)
باید ببینیم که آیا وجه چهارم قابل پذیرش است و می توان به آن برای اثبات قول به تفصیل تمسک کرد. اگر فلسفۀ جهاد، رفع جهل است، در دعوت اول این هدف محقق شد چون در دعوت اول، اسلام به کفار عرضه می شود و کفار نسبت به دین اسلام و پیامبر اسلام و احکام اسلام آگاه می شوند. بنابراین دعوت در مرتبۀ دوم واجب نخواهد بود.
این بحث دارای اهمیت زیادی است و نیاز به دقت بیشتری دارد که فلسفۀ جهاد چیست؟ علت جهاد چیست؟ آیا فلسفۀ جهاد، رفع جهل است؟ آیا می توان به صورت یقینی فلسفه یا حکمت جهاد را رفع جهل دانست؟ آیا اصلا احکام شریعت بر اساس حکمت بنا می شود یا بر اساس علت؟ بله اگر ما علت احکام را بدانیم، با وجود علت، حکم می آید و با عدم علت، حکم می رود مثل علت حرمت شراب، مست کننده بودن و اسکار آن است پس هر چه مسکر باشد اگرچه در مصادیق دیگر یافت شود، حرام خواهد بود. مثال دیگر: علت نماز قصر، سفر است و لذا هر جا سفر محقق شود، قصر نماز رخ می دهد. بنابراین نمی توان گفت که در زمان گذشته به علت دشوار بودن سفرها، شارع خواست که سختی را کاهش دهد و لذا حکم به قصر نمود. علت قصر نماز، سفر است نه خستگی و سختی و فشار. در هر صورت اگر علت حکم را بدانیم، حکم دائر مدار علت خواهد بود. یک مثال عرفی: خودرو زمانی می تواند از چهار راه عبور کند که چراغ راهنمایی به رنگ سبز باشد و اگر چراغ، به رنگ قرمز باشد نمی تواند عبور کند. علت عدم جواز عبور، ازدحام نیست بلکه قرمز بودن چراغ است لذا ممکن است چراغ قرمز باشد و ازدحامی در کار نباشد و در عین حال، عبور جائز نیست. ازدحام می تواند یکی از فلسفه ها و حکمت ها باشد. حکم همیشه دائر مدار علت است نه دائر مدار حکمت.
فلسفۀ جهاد ابتدائی
با این مقدمه در ما نحن فیه، فلسفۀ دعوت در جهاد ابتدائی چیست؟ آیا رفع جهل، علت وجوب دعوت است؟ اگر رفع جهل، علت باشد، می توان از قول به تفصیل دفاع کرد. اما اگر رفع جهل، حکمت باشد، نمی توان از قول به تفصیل دفاع کرد. ممکن است حکمت های دیگری نیز وجود داشته باشد مثلا برخی علت جهاد ابتدائی را حاکمیت اسلام و اعتلای کلمۀ حق و پیاده شدن حاکمیت اسلام و قرآن دانسته اند لذا حاکمیت اسلام مهم است اگرچه رفع جهل محقق نشود. ممکن است حکمت های دیگری نیز در کار باشد و لذا نمی توان حکمت را منحصر در رفع جهل کرد. دعوت، قاطع عذر و متمم حجت است.
در برخی از روایات ما، حکمت جهاد ابتدائی یا دعوت، هدایت شمرده شده است. هدف از دعوت، هدایت و هموار کردن راه است نه صرفِ رفع جهل. از جملۀ این روایات، روایت اول از باب دهم است که موثقۀ سکونی می باشد. تعبیر پیامبر اکرم در این روایت این است: «لَا تُقَاتِلَنَّ أَحَداً حَتَّى تَدْعُوَهُ إِلَى الْإِسْلَامِ- وَ ايْمُ اللَّهِ لَأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى يَدَيْكَ رَجُلًا خَيْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَ غَرَبَتْ وَ لَكَ وَلَاؤُهُ يَا عَلِيُّ.»[1]
با کسی مقاتله نکن مگر آنکه او را به اسلام دعوت کرده ای و اگر خداوند به دست تو یک نفر را هدایت کند برای تو بهتر است از هرچه که خورشید بر آن طلوع و غروب می کند. بنابراین در اینجا بحث هدایت مطرح است یعنی تلطّف و دستگیری از یک انسان و کمک به او و قرار دادن او در مسیر اسلام. بنابراین هدف صرفا رفع جهل نیست بلکه دستگیری است. اگر حکمت، هدایت باشد، ممکن است با دعوت در مراحل دوم یا سوم یا بیشتر صورت گیرد و محقق شود. ممکن است برای تحقق این هدف، لازم باشد که اسلام شناسانی اسلام را به کفار عرضه کنند. علاوه بر اینکه گفتیم، رفع جهل در نهایت، حکمت است نه علت و حکم دائر مدار علت است نه حکمت. در روایت مذکور نیز نفرمود «حتی یُدعی» بلکه فرمود «حتی تَدعوه» یعنی تو باید آنها را به اسلام دعوت کرده باشی چه اینکه قبلا دعوت شده باشند یا نشده باشند. خصوصا توجه کنید که یمنی ها سابقا اسلام را شناخته بودند و اسلام به گوش آنها رسیده بود و در عین حال، پیامبر به امیر المومنین ع می فرماید باید آنها را به اسلام دعوت کنی.
قانون بودن دستورات شریعت
طبق مبنای امام ره خطاب های شریعت، قانونی است یعنی باید تحقق یابد مگر اینکه استثنائی از طریق محکمی اثبات شود و بر همین اساس کفار را مکلف به فروع می دانیم. لذا در روز قیامت، همانطور که کفار بر اصول عذاب می شوند، نسبت به ترک فروع نیز عذاب می شوند. ﴿ما سَلَكَكُمْ في سَقَر﴾[2]
چه چیزی باعث شد که در جهنم هستید؟ ﴿قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّين وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِين وَ كُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّين﴾ 43[3]
یعنی نماز نخواندیم و به همین خاطر در جنهم هستیم. لذا کفار به خاطر ترک فروعات نیز عذاب خواهند شد. اما یک مسلمان نسبت به اصول عذاب نمی شود لکن اگر نماز را ترک کند و فروعات را صحیح انجام ندهد، به جهت آنها عذاب می شود و سپس پاک می شود و به بهشت می رود و لذا جهنم او ابدی نخواهد بود.
بنابراین دعوت، قانون الهی است و قانون کلیت دارد و شامل همگان و همۀ موارد می شود مگر آنکه یک دلیل محکمی بر استثناء وجود داشته باشد. بنابراین این دعوت باید در هر مرحله صورت گیرد و ترک آن جائز نیست. بنابراین در مجموع ما قول به اطلاق را می پذیریم خلافا لشیخ الطائفه فی المبسوط.
علاوه بر این نمی توان قول به اطلاق را به تفصیل برگرداند. اینکه گفته شود که طبیعت دعوت با یک مرتبه محقق می شود و لذا دعوت مکرر لازم نیست را نمی پذیریم و دعوت را در هر مرحله لازم می دانیم. روایت موثقۀ سکونی که خواندیم، روایت بسیار دقیقی است که می فرماید با احدی مقاتله نکن مگر آنکه او را به اسلام دعوت کرده باشی. طبق قرائن اسلام سابقا به گوش یمنی ها رسیده بود و در عین حال می فرماید باید آنها را به اسلام دعوت کنی.
سوال: ممکن است اشکال شود که روایت مذکور، به امیر المومنین ع اختصاص دارد یعنی ایشان باید دعوت کنند و لذا کلیت ندارد، چگونه پاسخ دهیم؟
جواب: پیامبر گاهی خودشان در جنگ شرکت می کردند و گاهی فرماندهی را به جنگ می فرستادند و از خصوصیت امیر المومنین ع در این جنگ، الغاء خصوصیت می شود. آنچه مهم است تقابل جبهۀ کفر با جبهۀ اسلام است و با الغاء خصوصیت از فرماندهی امیر المومنین ع، روایت عمومیت خواهد داشت همانطور که در مورد بسیاری از آیات و روایت، مورد مخصص نیست و تعمیم صورت می گیرد.
کلام ابوالصلاح حلبی در مورد حکمت دعوت
ابوالصلاح حلبی بیانی دارد که از آن برداشت می شود که حکمت دعوت، اختصاص به رفع جهل ندارد و حکمت دعوت، هدایت است. در کافی می فرماید: «فصل في سيرة الجهاد سيرة الجهاد على ضربين: أحدهما أحكام الحرب و المحاربين، و الثاني قسمة الغنائم. الضرب الأول من السيرة [أحكام الحرب و المحاربين] إذا عزم سلطان الجهاد عليه فليقدم الدعوة اليه و الاستنفار في البلاد لتجمع له الأنصار، فإذا اجتمعوا سار بهم ليطأ دار الكفر أو محل المحاربين، فاذا انتهى إليهم فليدعهم الى الله تعالى و الى رسوله صلى الله عليه و آله و ما جاء به، و ليجتهد في الدعاء و ليتلطف، و يكرر ذلك بنفسه و ذوي البصائر من أصحابه، فإذا أجابوا إلى الحق و وضعوا السلاح أقرهم في دارهم ان كانوا ذوي دار و لم يعرض لشيء منها، و ولى عليهم من صلحاء المسلمين و علمائهم من يفقههم في دينهم و يحمى بيضتهم و يجبي أموال الله تعالى منهم. »[4]
زمانی که حاکم اسلامی تصمیم بر جهاد گرفت، ابتدا باید سربازان را به جهاد دعوت کند و فراخوان کند و ارتشی از نقاط مختلف فراهم کند. وقتی مجاهدان جمع شدند به سمت دشمن حرکت می کنند تا وارد دار الکفر یا مکان محاربین شوند. وقتی به محل سپاه کفر رسیدند، باید محاربین و مشرکین را به خدا و رسولش و آنچه آورده است دعوت کنند و باید در این دعوت بسیار تلاش کند و باید تلطّف و مهربانی کند و خود فرمانده و صاحبان بصیرت نیز تلاش می کنند در امر دعوت. اگر دعوت را اجابت کردند و سلاح را کنار گذاشتند، آثار آن مترتب می شود. معنای عبارت «لیجتهد فی الدعاء و لیتلطّف» این نیست که حکمت دعوت صرفا رفع جهل است بلکه به این معنا است که چه بسا حکمت دعوت، تلطف و دستگیری و کمک کردن و هدایت کردن باشد. اسلام همواره درصدد هدایت افراد است. اگر غرض، هدایت باشد، اختصاص به یک مرتبه نخواهد داشت.
سایر روایات نیز به ما در این زمینه کمک می کند. در روایت باب نهم آمده است که خدا و پیامبر و مومنین به اسلام و حق دعوت می کنند و کار آنها هدایت کردن و دعوت کردن است. حتی می بینید که امیر المومنین ع در جنگ با عمرو بن عبدود، ابتدا او را دعوت می کند تا هدایت شود لکن نپذیرفت و در نهایت به دست امیر المومنین ع کشته شد و خواهر او کشته شدن به دست امیر المومنین ع را یک افتخار محسوب می کند و از این جهت خوشحال می شود.
جمع بندی مطالب گذشته
خلاصۀ مطالب گذشته این است که ادله ای که برای قول به تفصیل توسط بزرگان مثل شیخ و علامه حلی و صاحب ریاض و شهید ثانی و صاحب جواهر ذکر شده است، صحیح نیستند و قول به اطلاق پذیرفته می شود.
سوال: روایتی که خواندید در مورد جنگ با مشرکان بود. آیا در مورد اهل کتاب نیز روایتی دال بر همین مطلب داریم؟
جواب: برخی مثل صاحب جواهر، اهل کتاب را جزء مشرکان دانسته اند و ما نپذیرفتیم. صاحب جواهر در جلد ششم جواهر به آیۀ ﴿إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَس ﴾[5]
تمسک می کنند برای اثبات نجاست اهل کتاب. کافر در فقه به معنای عام شامل ملحدان و مشرکان و اهل کتاب و نواصب می شود لذا آنچه عرض کردیم به لحاظ فقهی شامل اهل کتاب نیز می شود.
[1] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص43، أبواب جهاد العدو و مایناسبه، باب10، ح19951، ط آل البيت.
[2] سوره مدثر، آيه 42.
[3] سوره مدثر، آيه 43.
[4] الكافي في الفقه، الحلبي، أبو الصلاح، ج1، ص248.
[5] سوره توبه، آيه 28.