تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/08/30
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
دعوت در جهاد ابتدایی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /دعوت در جهاد ابتدایی
حدیث اخلاقی
در روایت امروز امیر المومنین ع فرمودند که پیامبر به ابوذر در مورد صدقه سفارشی داشتند. ما گمان می کنیم صدقه یعنی انسان به دیگران کمک مالی کند. بله این بخشی از صدقه است که دفع بلا می کند. البته صدقه هم رفع بلا و هم دفع بلا می کند. لکن با ملاحظۀ روایات می بینیم که صدقه را توسعه می دهند و آن را شامل هر چیزی می دانند که برای انسان مفید باشد و به انسان کمک کند. گاهی این مفید بودن، با کمک مادی است و گاهی با رفع جهل است و گاهی با فرزند صالح. رفع جهل یک صدقۀ جاریه است. در روایت امروز به یک نکتۀ مهم اشاره شده است که اگر انسان از آزار رساندن به دیگران روی گرداند، صدقه است و برای انسان نافع است.
امیر المومنین ع فرمود: « قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِأَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ تَكُفُّ أَذَاكَ عَنِ النَّاسِ فَإِنَّهُ صَدَقَةٌ تَصَدَّقُ بِهَا عَنْ نَفْسِكَ.»[1]
این روایت نشان می دهد که صدقه اختصاص به کمک مالی ندارد. صدقه ای که دفع بلا می کند می تواند مالی و غیر مالی باشد و حتی شامل آزار نرساندن به دیگران می شود.
برخی افراد اینطور تربیت شده اند که همواره به دنبال طعنه زدن و تعریض زدن و تحقیر کردن هستند. این اشخاص همین که بنا بگذارند که دیگران را اذیت نکنند، مصداق صدقه را محقق کرده اند و چه بسا اجر بیشتری داشته باشد. برخی افتخار می کنند به اینکه به دیگران آسیب زده اند و به دیگران بی احترامی و تحقیر کرده اند. این حالت بسیار دور از انصاف و ایمان است و مومن اجازه ندارد که درصدد اذیت دیگران باشد.
دعوت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
به دلیل مشکل فنی در صوت جلسۀ قبل، خلاصه ای از مطالب جلسۀ قبل بیان می کنیم. بحث ما در رابطه با دعوت قبل از جهاد بود که چه حکمی دارد. این بحث به جهاد ابتدائی اختصاص دارد. یکی از شرایط لازم برای جهاد ابتدائی، دعوت است. گفتیم هر جا جهاد ابتدائی باشد، دعوت باید باشد اما اینطور نیست که هر جا دعوت باشد، جهاد ابتدائی نیز باشد.
اما آیا وجوب دعوت، مطلق است؟ یعنی اگر چندین مرتبه با یک دشمن می جنگیم، هر مرتبه باید آنها را به اسلام دعوت کنیم؟ فقهای ما در این مسئله دو نظر دارند. این بحث در کتب اهل سنت نیز مفصل مطرح شده است که به آن اشاره می کنیم.
کلام بزرگان اهل سنت در مورد تکرار دعوت
فقهای حنفی و مالکی می گویند قبل از شروع جنگ باید دعوت صورت گیرد. العدولی (فقیه حنبلی) می گوید: «اگر دعوت در مرحلۀ اول انجام پذیرفته است، برای مرحلۀ دوم ارجح این است که تجدید شود».
فقهای شافعی معتقدند که امام می تواند برای مرحلۀ دوم جنگ را بدون دعوت آغاز کند اما اگر دعوت در مرحلۀ دوم را موثر در گرایش به اسلام می بیند، بار دیگر دعوت کند.
فقهای حنبلی اصرار دارند بر اینکه کسانی که یک مرتبه مورد دعوت قرار گرفته اند، لازم نیست مجددا دعوت شوند و صرفا کسانی که بت پرست اند و هنوز به اسلام دعوت نشده اند یا نامی از اسلام نشنیده اند، باید به اسلام دعوت شوند. این مطالب در کتب بزرگان اهل سنت ذکر شده است.
ابو یوسف در کتاب الخراج نظر فقهای حنفی و مالکی را بیان کرده است. در کتاب مختصر نیز این کلمات بیان شده است. ابن قدامه در کتاب المغنی این مطالب را بیان کرده است. بله فقهای متاخر از اهل سنت، اساسا جهاد ابتدائی را نپذیرفته اند و جهاد را منحصر در جهاد دفاعی می دانند و لذا دعوت را منسوخ شمرده اند.
در میان فقهای شیعه دو دیدگاه وجود دارد: اول، دعوت به نحو مطلق واجب است. ابو الصلاح حلبی در کافی و ابن زهره در غنیه و شهید اول در یکی از کتب خود و شیخ طوسی در نهایه و علامه در تبصره همین دیدگاه را پذیرفته اند. دوم، دعوت صرفا در مرحلۀ اول واجب است. سابقا به قائلین به این دیدگاه اشاره کردیم.
ادلۀ قائلین به تفصیل از میان فقهای شیعه
قائلین به تفصیل اولا به روایت تمسک کرده اند و ثانیا به غزوۀ بنی المصطلق یا ذات السلاسل استناد کرده اند و ثالثا به اجماع تمسک کرده اند و رابعا یک وجه عقلی را برای قول خود بیان کرده اند.
بررسی دلیل اول، روایات
در بحث روایات، پنج روایت را سابقا خواندیم. دو روایت در باب دهم یعنی موثقۀ سکونی و روایت ابو عمرۀ سلمی و یک روایت در باب پانزدهم یعنی روایت مسعدة بن صدقة و یک روایت در باب نهم و یک روایت در باب یازدهم ذکر شد. از میان این پنج روایت تنها یک روایت بیان کنندۀ تفصیل بود و بقیۀ روایات مطلق بودند. روایت دال بر تفصیل، روایت دوم از باب دهم بود که در جلسات قبل مفصل از آن بحث کردیم. «وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي غُرَّةَ السُّلَمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ إِنِّي كُنْتُ أُكْثِرُ الْغَزْوَ أُبْعِدُ فِي طَلَبِ الْأَجْرِ وَ أُطِيلُ فِي الْغَيْبَةِ فَحُجِرَ ذَلِكَ عَلَيَّ فَقَالُوا لَا غَزْوَ إِلَّا مَعَ إِمَامٍ عَادِلٍ فَمَا تَرَى أَصْلَحَكَ اللَّهُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- إِنْ شِئْتَ أَنْ أُجْمِلَ لَكَ أَجْمَلْتُ وَ إِنْ شِئْتَ أَنْ أُلَخِّصَ لَكَ لَخَّصْتُ فَقَالَ بَلْ أَجْمِلْ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ يَحْشُرُ النَّاسَ عَلَى نِيَّاتِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ فَكَأَنَّهُ اشْتَهَى أَنْ يُلَخِّصَ لَهُ قَالَ فَلَخِّصْ لِي أَصْلَحَكَ اللَّهُ فَقَالَ هَاتِ فَقَالَ الرَّجُلُ غَزَوْتُ فَوَاقَعْتُ الْمُشْرِكِينَ فَيَنْبَغِي قِتَالُهُمْ قَبْلَ أَنْ أَدْعُوَهُمْ فَقَالَ إِنْ كَانُوا غَزَوْا وَ قُوتِلُوا وَ قَاتَلُوا فَإِنَّكَ تَجْتَرِئُ بِذَلِكَ وَ إِنْ كَانُوا قَوْماً لَمْ يَغْزُوا وَ لَمْ يُقَاتِلُوا فَلَا يَسَعُكَ قِتَالُهُمْ حَتَّى تَدْعُوَهُمْ فَقَالَ الرَّجُلُ فَدَعَوْتُهُمْ فَأَجَابَنِي مُجِيبٌ وَ أَقَرَّ بِالْإِسْلَامِ فِي قَلْبِهِ وَ كَانَ فِي الْإِسْلَامِ فَجِيرَ عَلَيْهِ فِي الْحُكْمِ وَ انْتُهِكَتْ حُرْمَتُه وَ أُخِذَ مَالُهُ وَ اعْتُدِيَ عَلَيْهِ فَكَيْفَ بِالْمَخْرَجِ وَ أَنَا دَعَوْتُهُ فَقَالَ إِنَّكُمَا مَأْجُورَانِ عَلَى مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ وَ هُوَ مَعَكَ يَحُوطُكَ مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِكَ وَ يَمْنَعُ قِبْلَتَكَ وَ يَدْفَعُ عَنْ كِتَابِكَ وَ يَحْقُنُ دَمَكَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَكُونَ عَلَيْكَ يَهْدِمُ قِبْلَتَكَ وَ يَنْتَهِكُ حُرْمَتَكَ وَ يَسْفِكُ دَمَكَ وَ يُحْرِقُ كِتَابَكَ.»[2]
گفتیم این روایت به لحاظ سندی، ضعیف است. ممکن است گفته شود که این روایت با عمل اصحاب منجر می شود چون شخصیت هایی مثل شیخ طوسی و محقق حلی و صاحب جواهر و صاحب ریاض و ابن ادریس به این روایت اخذ کرده اند و بر اساس این روایت به تفصیل قائل شدند. ما جواب دادیم که این مطلب را نمی توان پذیرفت چون عمل اصحاب برای ما محرز نیست چون عده ای از اصحاب به این روایت عمل نکردند مثل ابو الصلاح حلبی و ابن زهره و شهید و شیخ در نهایه. لذا اگر بپذیریم که عمل اصحاب جابر ضعف سند روایت است، صغرویا در اینجا نمی توانیم این را بپذیریم چون عمل اصحاب به این روایت برای ما محرز نشده است.
از برخی از این روایات مثل موثقۀ سکونی اطلاق برداشت می شود. «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَن النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ يَا عَلِيُّ لَا تُقَاتِلَنَّ أَحَداً حَتَّى تَدْعُوَهُ إِلَى الْإِسْلَامِ- وَ ايْمُ اللَّهِ لَأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى يَدَيْكَ رَجُلًا خَيْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَ غَرَبَتْ وَ لَكَ وَلَاؤُهُ يَا عَلِيُّ.»[3]
ای علی با احدی مقاتله نکن مگر آنکه او را به اسلام دعوت کرده باشی. در این روایت نفرمود «یدعی الی الاسلام» تا دلالت کند بر اینکه صرف دعوت شدن به اسلام کفایت می کند بلکه فرمود «تدعوه» یعنی تو باید دشمن را به اسلام دعوت کرده باشی. خصوصا توجه به این نکته مفید است که اسلام سابقا به گوش یمنی ها رسیده بوده است. در این روایت به زیبایی به حکمت دعوت اشاره می کند که حکمت دعوت، هدایت است. می فرماید اینکه یک نفر به دست تو هدایت شود برای تو بهتر است از هر آنچه خورشید بر آن طلوع و غروب می کند. با دقت در این روایات، روشن می شود که در مورد امر جهاد که بسیار مهم و حساس است باید حجت تمام شود و باید از هر فرصتی برای هدایت استفاده شود.
در روایت باب نهم، هدایت به خداوند و پیامبر و قرآن و مومنین نسبت داده شده است و این به این معنا است که همه باید از فرصت هدایت استفاده کنند. روایت باب پانزدهم نیز همین اطلاق را بیان و اثبات می کند.
بررسی دلیل دوم، غزوۀ بنی المصطلق
تقریبا در تمام کتب فقهی از سوی قائلین به تفصیل، استناد به جنگ بنی المصطلق وجود دارد. صاحب جواهر و محقق و صاحب ریاض بحث غزوۀ بنی المصطلق را ذکر کرده اند و آن را دلیل بر قول به تفصیل دانسته اند به این بیان که پیامبر اکرم در این جنگ افرادی را مأمور به جنگ نمود بدون اینکه دعوتی صورت گرفته باشد در حالی که دعوت به اسلام سابقا انجام شده بود.
غزوۀ بنی المصطلق در سال هشتم هجرت واقع شد. در زمان حکومت پیامبر اکرم در مدینه، عده ای به پیامبر اکرم ص خبر دادند که دوازده هزار نفر در سرزمین یابس تصمیم حمله به حکومت تازه تاسیس گرفته اند و قصد قتل پیامبر ص و امیر المومنین ع دارند. مسلمانان در آن زمان، حدود هفتصد نفر بودند. پیامبر ابتدا ابوبکر را فرستاد که بی نتیجه برگشت و سپس عمر و عمرو عاص به ترتیب رفتند و نتیجه ای به دست نیاوردند. سپس امیر المومنین ع با گروهی از مهاجرین و انصار به سوی منطقۀ دشمن حرکت می کنند و شبانه به میدان می رسند و دشمن را در محاصره قرار می دهند. در این زمینه دو روایت وجود دارد. یک روایت در کتب عامه ذکر شده است که طبق آن، حملۀ امیر المومنین ع بدون دعوت و در شب صورت می گیرد. در تعبیر آمده است: «و هم آمنون و إبلهم تسقی علی الماء و استأصلهم» یعنی آنها در آرامش بودند لکن مستأصل و محاصره شدند که در نهایت عده ای کشته و عده ای اسیر شدند. روایت دوم متفاوت است که در کتاب ارشاد شیخ مفید و در تفسیر صافی ذکر شده است. طبق این روایت، محاصرۀ دشمن صورت گرفت اما در عین حال، امیر المومنین ع آنها را به اسلام دعوت کرد با اینکه آنها دشمن لجوجی بودند و تصمیم بر قتل امیر المومنین ع و پیامبر ص داشتند.
البته ما در اینجا بیان دیگری داریم که طبق آن این جنگ اساسا از جهاد ابتدائی خارج می شود چون این دشمن درصدد از بین بردن اساس و پایه های اسلام بودند و لذا جهاد با آنها دفاعی بوده است که به صورت پیش دستانه انجام شد. سابقا گفتیم که ما باید مطالعۀ دقیقی نسبت به جنگ های پیامبر که احتمال ابتدائی بودن در آنها وجود دارد، داشته باشیم و برخی این بحث را در رسالۀ دکتری مطرح کردند و اثبات کردند که هیچ کدام از جنگ های پیامبر، ابتدائی نبوده است. اهمیت این مسئله از این جهت است که برای اثبات جهاد ابتدائی به سیرۀ پیامبر نیز تمسک شده است و سیرۀ پیامبر را همین جهادها و جنگ ها تشکیل داده است.
در جنگ بنی المصطلق دشمن آرایش جنگی خاصی داشت که باعث می شد نفرات دشمن، زیاد به نظر برسد و به همین جهت به این جنگ، ذات السلاسل گفته می شود. به این جنگ وادی الرمل نیز گفته می شود چون این جنگ در یک مکان ریگی رخ داده است. در برخی تفاسیر مثل تفسیر صافی دربارۀ این جنگ مفصل بحث شده است. سوره ای در شأن این جنگ بر پیامبر نازل شد و پیامبر بعد از نماز صبح این سوره را برای مردم تلاوت کردند و بشارت پیروزی امیر المومنین را دادند. بر همین اساس عده ای گفته اند که سورۀ عادیات در شأن این جنگ نازل شد. عده ای قائل اند که این جنگ یکی از مصادیق این سوره است یعنی یک جنگ بنی المصطلق را یکی از تطبیقات سورۀ عادیات دانسته اند. لکن بیشتر مفسرین قائل به این هستند که جنگ بنی المصطلق شأن نزول سورۀ عادیات است. خداوند متعال در این سوره به اسبان جنگی سوگند می خورد یعنی اگر کار، مقدس باشد، اینقدر ارزش پیدا می کند. این سوره حکایت از اهمیت و فضیلت جهاد دارد. خداوند به جرقه های ناشی از برخورد سم اسبان با سنگ ها، سوگند یاد می کند. «عادیات» جمع عادیه است از مادۀ عدو به معنای گذشتن و جدا شدن اعم از اینکه به صورت قلبی باشد و به صورت خارجی. «مغیرات» یعنی یورش برندگان که اشاره دارد به غارت و یورشی که در صبح انجام شد. «فأثرن به نقعا» با حمله کردن اسبان، گرد و غبار پراکنده شد. نقع به معنای گرد و غبار است و أثرن به معنای پراکنده شدن است. «فوسطن به جمعا» ناگهان در میان دشمن وارد شدند و دشمن را محاصره کردند. در مجموع از این سوره برداشت می شود که با استفادۀ صحیح از امکانات، آنها ارزش پیدا می کنند.
در هند حسینیه های زیبا و بسیار بزرگی ساخته شده است و جمعیت های فراوانی برای عزاداری حاضر می شوند. اسبی را به عنوان نماد و یادبود از ذو الجناح می آورند که در نزدشان بسیار محترم است. در هر حال، سورۀ عادیات حاکی از تقدس و اهمیت و فضیلت جهاد و حتی ابزاری است که برای جهاد به کار گرفته می شود.
شخصیت هایی مثل محقق حلی و علامه حلی و صاحب جواهر به این غزوه استناد می کنند لکن جمع بندی ما این است که این غزوه نیز نمی تواند علت قول به تفصیل قرار گیرد. در بسیاری از کلمات که سابقا خواندیم آمده بود که «من ثمّ غزا النبی ص بنی المصطلق». صاحب جواهر می فرماید: «و كيف كان فقد صرح الشيخ و الفاضلان و الشهيدان و غيرهم بأنه يسقط اعتبار وجوب الدعوة على تقديره في حق من عرفها بقتال سابق عليها أو بغير ذلك، للأصل و ما سمعته في خبر السلمي و ما حكاه غير واحد من أن النبي صلى اللّه عليه و آله غزا بني المصطلق و هم آمنون و إبلهم تسقى على الماء و استأصلهم، بل لعله لا خلاف فيه و إن حكي عن إطلاق النهاية و السرائر و التبصرة، لكن يمكن تنزيله على غير الفرض الذي لا حكمة ظاهرة في وجوبها فيه مع فرض علمهم بها.»[4]
بنابراین در مجموع نتوانستیم دلالت ماجرای غزوۀ بنی المصطلق بر قول به تفصیل را بپذیریم چون این روایت اگرچه طبق روایت اهل سنت دال بر تفصیل در دعوت است لکن روایت دیگری در مورد این جنگ وجود دارد که طبق آن، دعوت صورت گرفته بود. در نهایت این دو روایت، تعارض و تساقط می کنند و لذا نمی توانیم به بنی المصطلق له یا علیه قول به تفصیل استفاده کنیم.
دلیل سوم، اجماع است که در برخی کلمات مورد استناد واقع شده است. در جلسۀ بعد به آن خواهیم پرداخت. صاحب جواهر می فرماید: «بل لعله لا خلاف فیه». ما خواهیم گفت که این مطلب قابل پذیرش نیست و قطعا در این مسئله اختلاف وجود دارد.
[1] النوادر - ط دار الكتاب ، الراوندي، السيد فضل الله، ج1، ص3.
[2] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص43، أبواب جهادالعدو و مایناسبه، باب10، ح19952، ط آل البيت.
[3] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص42، أبواب جهاد العدو و ما یناسبه، باب10، ح19951، ط آل البيت.
[4] جواهر الكلام، النجفي الجواهري، الشيخ محمد حسن، ج21، ص53.