تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/08/22
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
دعوت در جهاد ابتدایی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /دعوت در جهاد ابتدایی
دعوت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ دعوت قبل از قتال در جهاد ابتدائی بود. باید دعوت قبل از جهاد ابتدائی انجام شود. آیا این دعوت باید در هر قتال، مکرر باشد و در هر مرحله صورت گیرد یا یک مرتبه دعوت کفایت می کند؟ مرحوم صاحب جواهر دعوت در هر مرتبه را مستحب می دانند. بحث دیگر نیز در این بود که این دعوت باید به صورت تفصیلی باشد یا دعوت اجمالی کفایت می کند. ما در این بحث روایاتی را خواندیم از جمله دو روایت در باب دهم. روایت اول، موثقه بود که اطلاق از آن برداشت میشد. روایت دوم، ضعیف بود و از آن تفصیل برداشت میشد. روایتی دیگر را از باب یازدهم خواندیم که کیفیت دعوت را بیان می کرد. روایت مفصلی را از باب نهم خواندیم که مشتمل بر کلیات و استنادات و استشهادات به آیات قرآن کریم بود و اسلام را دین دعوت معرفی می کرد. در این روایت آمده است که خداوند متعال بشریت را دعوت کرده است و پیامبر او و کتاب او نیز بشریت را به هدایت دعوت می کند. در این روایت، دعوت به صورت مطلق ذکر شده بود. در این روایت اشاره هایی به جهاد نیز وجود داشت. برخی از این روایت، اشتراط حضور امام معصوم در جهاد ابتدائی را برداشت کردند که ما سابقا این مطلب را رد کردیم.
بررسی روایات در مورد دعوت
روایت مذکور در باب پانزدهم
روایت دیگری را از باب پانزدهم بیان می کنیم. در این باب، پنج روایت وجود دارد که صرفا یک روایت مرتبط به بحث دعوت است. عنوان باب، «باب آداب أمراء السرایا و أصحابهم» است و مشتمل بر آداب اخلاقی و احکام و آموزش ها است. پیامبر وقتی عده ای را به جنگ می فرستاد، آدابی را به آنها می آموخت و برای آنها دعا می کرد. در روایت دوم این باب منقول از ابو حمزۀ ثمالی از امام صادق ع آمده است: وقتی پیامبر عده ای را به جنگ می فرستاد، برایشان دعا می کرد و آنها را در مقابل خود می نشاند و به آنها توصیه می کرد که با نام خدا وارد شوید و سعی کنید از فریب اجتناب کنید و مثله نکنید و افراد سالخورده و کودکان و زنان را نکشید و درختان را قطع نکنید.
روایت سوم این باب مورد نظر ما است. «وَ عَنْهُ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَة» از این روایت از مرحوم کلینی نقل شده است که ایشان از علی بن ابراهیم و او از پدرش نقل کرده است. روات این حدیث تا هارون بن مسلم همگی از ثقات و بزرگان هستند. بعدا در مورد مسعدة بن صدقة نکاتی را بیان خواهیم کرد.
در این روایت، آمده است که وقتی پیامبر عده ای را به جنگ می فرستاد، آنها را به تقوا امر می کرد و می فرمود با نام خدا بجنگید و در راه خدا بجنگید. این مطالب، آداب جنگ و جهاد را بیان می کنند که می توان مطالب مربوط به آداب جهاد را در رسالۀ سطح سه جمع آوری نمود. جهاد باید فی سبیل الله باشد و در غیر این صورت، اثربخش نخواهد بود و پاداشی به دنبال نخواهد داشت. در قرآن شانزده مرتبه تعبیر «فی سبیل الله» به کار برده شده است. این تعبیر بسیار پرمعنا است. اگر فی سبیل الله نباشد، این جنگ هیچ پاداشی را به دنبال نخواهد داشت. جنگ باید در راه خدا باشد نه در راه کشورگشایی و فزون خواهی و سلطه بر انسانها و ... . حضرت فرمود: به کسانی که به خداوند کافر اند بجنگید و دیگران را فریب ندهید و کودکان را نکشید و نخل ها را آتش نزنید و شجرۀ مثمره را قطع نکنید و دست و پای حیوانات را نبرید مگر در مواردی که برای اکل به آنها نیاز دارید.
«إِنَّ النَّبِيَّ ص كَانَ إِذَا بَعَثَ أَمِيراً لَهُ عَلَى سَرِيَّةٍ أَمَرَهُ بِتَقْوَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ ثُمَّ فِي أَصْحَابِهِ عَامَّةً ثُمَّ يَقُولُ اغْزُ بِسْمِ اللَّهِ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَاتِلُوا مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ لَا تَغْدِرُوا وَ لَا تَغُلُّوا وَ لَا تُمَثِّلُوا وَ لَا تَقْتُلُوا وَلِيداً وَ لَا مُتَبَتِّلًا فِي شَاهِقٍ وَ لَا تُحْرِقُوا النَّخْلَ وَ لَا تُغْرِقُوهُ بِالْمَاءِ وَ لَا تَقْطَعُوا شَجَرَةً مُثْمِرَةً وَ لَا تُحْرِقُوا زَرْعاً لِأَنَّكُمْ لَا تَدْرُونَ لَعَلَّكُمْ تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ وَ لَا تَعْقِرُوا مِنَ الْبَهَائِمِ مِمَّا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ إِلَّا مَا لَا بُدَّ لَكُمْ مِنْ أَكْلِه »[1]
این عبارت مورد نظر و محل بحث ما است: «ِ وَ إِذَا لَقِيتُمْ عَدُوّاً لِلْمُسْلِمِينَ فَادْعُوهُمْ إِلَى إِحْدَى ثَلَاثٍ فَإِنْ هُمْ أَجَابُوكُمْ إِلَيْهَا فَاقْبَلُوا مِنْهُمْ وَ كُفُّوا عَنْهُمْ ادْعُوهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ فَإِنْ دَخَلُوا فِيهِ فَاقْبَلُوا مِنْهُ وَ كُفُّوا عَنْهُمْ وَ ادْعُوهُمْ إِلَى الْهِجْرَةِ بَعْدَ الْإِسْلَامِ- فَإِنْ فَعَلُوا فَاقْبَلُوا مِنْهُمْ وَ كُفُّوا عَنْهُمْ وَ إِنْ أَبَوْا أَنْ يُهَاجِرُوا وَ اخْتَارُوا دِيَارَهُمْ وَ أَبَوْا أَنْ يَدْخُلُوا فِي دَارِ الْهِجْرَةِ كَانُوا بِمَنْزِلَةِ أَعْرَابِ الْمُؤْمِنِينَ » یعنی وقتی با دشمنان روبرو شدید، آنها را به اسلام دعوت کنید و اگر اسلام را پذیرفتند، از جنگیدن دست بکشید اما اگر نپذیرفتند، با آنها جهاد و قتال کنید. در این روایت نیز دعوت مطرح شده است و این نشان می دهد که دعوت یکی از پیش شرط های مهم جهاد ابتدائی است. البته این مطلب به معنای نفی دعوت در جهاد با بغات نیست و در جای مناسب بحث خواهیم کرد که آیا در جهاد با بغات، دعوت لازم است یا لازم نیست. امیر المومنین ع در هنگام مقابله با خوارج، چندین مرتبه آنها را دعوت می کند. در هر صورت در جهاد ابتدائی، دعوت لازم است.
بررسی سندی روایت
در مورد سند این روایت، باید مطلبی را در مورد مسعدة بن صدقة بیان کنیم. او از روات است اما در کتب رجالی ما توثیق نشده است. برخی مثل مرحوم خوئی ره در کتاب معجم گفته اند: «چون مسعدة در زمرۀ رجال کتاب علی بن ابراهیم و رجال کامل الزیارات است، می توانیم وثاقت او را بپذیریم» دو شخصیت بزرگ یعنی علی بن ابراهیم و ابن قولویه روایات مسعدة را پذیرفته اند و در مقدمۀ کتب خود گفته اند که همۀ روایاتی که در کتاب خود آورده ایم، موثقه هستند. بر اساس همین مطلب، همۀ روایات این دو کتاب، صحیحه محسوب می شوند. در مورد کتاب کافی نیز همین نظریه وجود دارد. مرحوم آقای خوئی ابتدائا بر اساس مبنای مذکور، روایات مسعدة را پذیرفتند و سپس از نظر خود عدول کردند و فرمودند: ما کلام لغویین در مورد معنای لغات را از باب رجوع به خبره می پذیریم لکن علی بن ابراهیم و ابن قولویه، تخصص رجالی ندارند و صرفا تخصص حدیثی و روایی دارند و لذا به صرف شهادت این دو بزرگ به توثیق رجال روایات مذکور در این دو کتاب، نمی توان حکم به وثاقت این روات نمود. در علم رجال، نجاشی و کشی و علامه حلی متخصص و خبره هستند و این افراد هیچ کدام توثیقی برای مسعدة ذکر نکرده اند.
بنابراین روایت مذکور بر اساس یک مبنا موثقه و بر اساس مبنای دیگر، غیر معتبره خواهد بود. در هر صورت این روایت می تواند موید باشد یعنی اگر در مسئله ای صرفا همین روایت را داشته باشیم نمی توانیم مستند به آن فتوا دهیم.
ما در مجموع پنج روایت را بیان کردیم و مناسب است که شما همۀ روایات باب پانزدهم را مرور و مطالعه کنید.
نظر فقها در مسئلۀ تکرر دعوت
در این جا لازم است بیان کنیم که از روایات دو مطلب برداشت می شود: اولا دعوت مطلقا واجب است یعنی در هر جنگی باید دعوت صورت گیرد. موثقۀ سکونی بر این مطلب دلالت دارد. ثانیا دعوت در مرحلۀ اول واجب است. روایت دوم از باب دهم بر این مطلب دلالت دارد.
بزرگان ما در اینجا دو نظریه دارند. عبارات ایشان را می خوانیم تا با کلمات ایشان بیشتر آشنا شویم. شیخ در مبسوط و قاضی در مهذّب و محقق در شرائع و علامه در قواعد و منتهی و مختلف و ارشاد و شهید ثانی در شرح لمعه قائل به تفصیل هستند. شهید اول قائل به اطلاق است. محقق کرکی در جامع المقاصد و محقق اردبیلی در شرح ارشاد و صاحب جواهر و صاحب ریاض قائل به تفصیل شده اند.
مرحوم حلبی در کتاب کافی و ابن حمزه و ابن ادریس و حسن بن ابی المجد حلبی و محقق در نافع و یحیی بن سعید در جامع الشرائع و شهید اول در لمعه قائل به اطلاق شده است. برخی از عبارات را بیان می کنیم:
مرحوم شیخ طوسی در نهایه می فرماید: «و لا يجوز قتال أحد من الكفّار إلاّ بعد دعائهم إلى الإسلام و إظهار الشّهادتين و الإقرار بالتّوحيد و العدل و التزام جميع شرائع الإسلام. فمتى دعوا الى ذلك، فلم يجيبوا حلّ قتالهم. و متى لم يدعوا، لم يجز قتالهم. و الدّاعي ينبغي أن يكون الإمام أو من يأمره الإمام.»[2]
اظهار شهادتین و اقرار به توحید و عدالت و التزام به جمیع شرائع اسلام کفایت می کند. اگر دعوت شدند و اجابت نکردند، قتال با آنها مجاز خواهد بود. و زمانی که دعوت صورت نگرفته است، قتال جائز نخواهد بود.
شیخ طوسی در مبسوط می فرماید: «و لایجوز قتال احد من الکفار الذین لم تبلغهم الدعوة الا بعد دعائهم الی الاسلام و اظهار الشهادتین و العدل و التزام جمیع شرائع الاسلام و متی دعوا إلی ذلک و لم یجیبوا حلّ قتالهم إلا بعد أن یقبلوا الجزیة و کانوا من أهله و متی لم یدعوا لم یجز قتالهم». با ملاحظۀ همۀ عبارات روشن می شود که عبارات کثیرا تکرار شده اند و این نشان می دهد که بسیاری از عبارات از یکدیگر اخذ شده اند.
علامه حلی در قواعد می فرماید: « و إنما يجوز القتال بعد دعاء الإمام - أو من يأمره - إلى محاسن الإسلام، إلا فيمن عرف الدعوة »[3]
باید دشمن را به محاسن اسلام دعوت کرد مگر کسی که اسلام را سابقا شناخته باشد.
به این مسئله تفکر کنید که چه اندازه باید دعوت به اسلام صورت گیرد تا دعوت به محاسن اسلام صورت گرفته باشد آیا با اینکه گفته شود خدا و اسلام را بپذیرید، دعوت به محاسن اسلام محقق می شود؟ یا باید تبیین شود که اسلام بشر را هدایت می کند و راه را نشان می دهد و انسان باید حریت داشته باشد و به دنبال عدل برود و حق الهی و احکام الهی را به جا آورد و ... . چه مقدار از محاسن اسلام باید بیان شود؟
به گفتۀ استاد ما، برخی از کتب مثل کتاب های شرائع و قواعد، کتاب متنی هستند که نیاز به شرح دارند اما برخی از کتب مثل برخی کتب شهیدین، نیاز به شرح ندارد و خواندن عبارت کفایت می کند. البته به افراد نیز بستگی دارد. مرحوم شهید سید محمد باقر صدر، خیلی از بخش های کفایه را به عنوان مطالعه خواندند اما ما همۀ کفایه را زیر نظر استاد، درس گرفتیم و برخی بخش ها را دو مرتبه خواندیم. برخی بخش ها مغلق است و ابهام دارد و سنگین است.
در هر صورت از عبارت مذکور از قواعد، تفصیل برداشت می شود. علامه حلی در تذکره می فرماید: «و انما یجب قتال من یتلوا الاسلام بعد دعائهم الی محاسن الاسلام و الالتزام بشرائعه فإن فعلوا و إلا قوتلوا و الداعی انما هو الامام. قال امیر المومنین ع: بعثنی رسول الله ص الی الیمن فقال یا علی لاتقاتلن أحدا حتی تدعوهم. إنما یشترط تقدم الدعاء فی حق من لم تبلغه الدعوة و لا عرف بعثة الرسول فیدعوهم الی الاسلام و محاسنه و اظهار الشهادتین و الاقرار بالتوحید و العدل و النبوة و العدل و الامامة و اصول العبادات ... فإن أجابوا و إلا قتلوا ... أما من بلغته الدعوة و عرف البعثة و لم یقر بالاسلام فیجوز قتالهم ابتدائا من غیر دعاء ... فهولاء حرب للمسلمین یجوز قتالهم ابتدائا فإن النبی ص أغار علی بنی المصطلق و هم غارون آمنون و إبلهم تسقی علی الماء». بنابراین علامه قائل به تفصیل شده اند.
شهید اول می فرماید: «و لا یجوز القتال الا بعد الدعاء الی الاسلام باظهار الشهادتین ... و الداعی هو الامام أو نائبه ... و لو قوتلوا مرّة بعد الدعاء کفی عما بعدها و من ثم غزا النبی ص بنی المصطلق غارین فاستأصلهم» عبارات شهید بسیار شبیه است به عبارات شیخ و شرائع. به جنگ با بنی المصطلق، جنگ ذات السلاسل نیز گفته می شود. شهید نیز همان کلام شیخ طوسی را بیان کرده است و ما ان شاء الله دربارۀ جنگ بنی المصطلق توضیح خواهیم داد.
محقق حلی در کتاب شرائع می فرماید: « و لا يبدءون إلا بعد الدعاء إلى محاسن الإسلام و يكون الداعي الإمام أو من نصبه. و يسقط اعتبار الدعوة في من عرفها.»[4]
یعنی لازم نیست کسانی که سابقا به اسلام دعوت شده بودند، دوباره به اسلام دعوت شوند.
محقق در کتاب المختصر النافع می فرماید: « من ليس لهم كتاب و يبدأ بقتال من يليه إلا مع اختصاص الأبعد بالخطر. و لا يبدءون إلا بعد الدعوة إلى الإسلام، فإن امتنعوا حل جهادهم. و يختص بدعائهم الإمام، أو من يأمره. و تسقط الدعوة عمن قوبل بها و عرفها.»[5]
شهید ثانی می فرماید: « و إنما يجب قتال الحربي بعد الدعاء إلى الإسلام بإظهار الشهادتين و التزام جميع أحكام الإسلام و الداعي هو الإمام أو نائبه و يسقط اعتباره في حق من عرفه بسبق دعائه في قتال آخر أو بغيره و من ثم غزا النبی ص بنی المصطلق من غیر اعلام و استأصلهم. نعم یستحبّ الدعاء حینئذ کما فعل علی بن أبی طالب بعمرو بن عبدود»[6]
. همان عبارات بزرگان گذشته است. در مورد جنگ بنی المصطلق مطالعه کنید. در مورد این جنگ، دو نقل و دو روایت وجود دارد.
عبارت صاحب جواهر و صاحب ریاض را نیز مطالعه کنید. همۀ قائلین مذکور، در زمرۀ قائلین به تفصیل اند. ما چند عبارت را از قائلین به اطلاق خواهیم خواند و سپس به توجیهات و بیانات خواهیم پرداخت.
[1] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص59، أبواب جهاد العدو و ما یناسبه، باب15، ح19986، ط آل البيت.
[2] النهاية، الشيخ الطوسي، ج1، ص292.
[3] قواعد الأحكام، العلامة الحلي، ج1، ص484.
[4] شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام -ط اسماعیلیان)، المحقق الحلي، ج1، ص282.
[5] المختصر النافع في فقه الامامية، المحقق الحلي، ج1، ص111.
[6] الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية (سلطان العلماء)، الشهيد الثاني، ج1، ص218.