جلسه 1403/08/20

بسم الله الرحمن الرحیم



دعوت در جهاد ابتدایی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /دعوت در جهاد ابتدایی
 
دعوت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در خصوص دعوت قبل از جهاد به معنای قتال است و البته این بحث در جهاد ابتدائی مطرح است و این منافاتی ندارد با اینکه در جهاد دفاعی نیز افراد را به اسلام دعوت کنیم. در جنگ یکی از افراد دشمن از امیر المومنین ع پرسید: «توحید چیست؟» حضرت شروع به پاسخ کردند. شخصی اعتراض کرد که اکنون این بحث چه جایی دارد؟! حضرت پاسخ دادند: «ما برای همین امور می جنگیم تا مردم بفهمند توحید چیست و نظام توحیدی به چه شکل است و چه مسیری باید طی شود.» اسلام بر هدایت شدن افراد تاکید فراوان دارد. از طرف دیگر، اتمام حجت و قطع عذر نیز باید وجود داشته باشد لکن آنچه مهمتر از همه است، هدایت افراد است.
در بحث دعوتِ قبل از جهاد به عنوان یک شرط لازم برای جهاد ابتدائی، چند بحث مطرح است. اولا آیا این دعوت در هر جنگی باید مکرر صورت گیرد؟ گاهی یک جنگ چندین سال ادامه می یابد و در میانۀ جنگ، عقب نشینی صورت می گیرد و جنگ متوقف می شود و سپس ادامه می یابد. آیا در هر مرحله باید دعوت صورت گیرد؟ برخی مثل شیخ در مبسوط فرموده اند دعوت در مرحلۀ اول کافی است. اما شیخ در نهایه و محقق قائل به اطلاق شدند. صاحب جواهر و صاحب ریاض دعوت در مرحلۀ اول را کافی دانستند اگرچه دعوت در مراحل بعد را مستحب می دانند. عده ای دعوت را در هر مرحله واجب می دانند به جهت اتمام حجت و لزوم هدایت که از روح اسلام برداشت می شود. ما از همین جهت در حال بیان روایات بودیم تا در نهایت از آنها به جمع بندی مطلب برسیم و سپس عبارات فقها را می خوانیم و توجیهات برخی از علماء نسبت به روایات را مطرح می کنیم. محقق حلی از جمله کسانی است که روایات را توجیه می کند تا با نظر خودشان سازگار باشند.
باب دهم، «باب وجوب الدعاء الی الاسلام قبل القتال إلا لمن قتل علی الدعوة و عرفها» است یعنی باب وجوب دعوت مگر در مورد کسی که قبلا به اسلام دعوت شده باشد و اسلام را شناخته باشد. دو روایت در این با مطرح شده است که روایت اول، موثقۀ سکونی است منقول از مرحوم کلینی و مرحوم شیخ. این روایت طریق سوم هم دارد. روایت دوم را نیز خواندیم. گفتیم روایت دوم، ضعیف السند است چون ابی عمرۀ سلمی توثیقی ندارد.
بررسی اسناد روایت دوم
مرحوم صاحب وسائل، روایت دوم را نیز از شیخ با سند دیگری نقل کرده است «وَ رَوَاهُ الشَّيْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي عُمَرَ الشَّامِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ نَحْوَه »[1]
. احمد بن محمد و علی بن حکم از ثقات اند لکن در کتب رجالی اسمی از ابی عمر شامی نیامده است بلکه در یکی از نسخه های تهذیب، این شخص، همان ابی عمرۀ سلمی ذکر شده است لذا تصحیف در این روایت رخ داده است و تصحیف نوعی تحریف ناشی از رسم الخط است. در گذشته نقطه وجود نداشته است و نسخه برداری به صورت دستی انجام میشد. کتابی که در اختیار صاحب وسائل بوده است، از همان نسخه ای بوده است که در آن تصحیف رخ داده است چون در برخی نسخ تهذیب، ابی عمرۀ سلمی ذکر شده است. اگر این تصحیف رخ داده باشد، سند شیخ با سند سابق یکسان خواهد بود. «سلمی» به «الشامی» تصحیف شده است و «ابی عمره» به «ابی عمر» تصحیف شده است. علاوه بر این در کتب رجالی اصلا نامی از ابی عمر شامی وجود ندارد لکن اگر تصحیف رخ داده باشد، در کتب رجالی نام «ابی عمرۀ سلمی» وجود دارد اما توثیق ندارد. در هر صورت این روایت، در هر دو سند، ضعیف است.
در برخی از نسخ، «ابی غرّۀ سلمی» ذکر شده است که او نیز در کتب رجالی وجود ندارد و تصحیف شدۀ «ابی عمرۀ سلمی» است.
بررسی دلالت روایت دوم
ظاهر روایت، تایید قول به تفصیل است. راوی از امام ع توضیح بیشتری خواست « فَكَأَنَّهُ اشْتَهَى أَنْ يُلَخِّصَ لَهُ» گفتیم که تلخیص عربی با تلخیص در فارسی تفاوت دارد. تلخیص در اینجا به معنای تفصیل و باز کردن مطلب است. امام فرمود: «نزدیک بیا». آن مرد جلو آمد و توضیح داد. حضرت فرمود: « إِنْ كَانُوا غَزَوْا وَ قُوتِلُوا وَ قَاتَلُوا فَإِنَّكَ تَجْتَرِئُ بِذَلِكَ وَ إِنْ كَانُوا قَوْماً لَمْ يَغْزُوا وَ لَمْ يُقَاتِلُوا فَلَا يَسَعُكَ قِتَالُهُمْ حَتَّى تَدْعُوَهُمْ»[2]
اگر سابقا با یکدیگر جنگیده اید یعنی قبلا دعوت صورت گرفته است، مانعی برای جنگیدن دوباره بدون دعوت وجود ندارد. اما اگر قبلا با آنها جنگی نداشته اید، حتما باید آنها را دعوت کنید. آن مرد سوال دیگری را مطرح می کند: « فَدَعَوْتُهُمْ فَأَجَابَنِي مُجِيبٌ وَ أَقَرَّ بِالْإِسْلَامِ فِي قَلْبِهِ وَ كَانَ فِي الْإِسْلَامِ فَجِيرَ عَلَيْهِ فِي الْحُكْمِ وَ انْتُهِكَتْ حُرْمَتُه وَ أُخِذَ مَالُهُ وَ اعْتُدِيَ عَلَيْهِ فَكَيْفَ بِالْمَخْرَجِ وَ أَنَا دَعَوْتُهُ».
توضیح و تبیین روایات باب دهم را به پایان رساندیم.
روایت سوم، روایت زهری
باب یازدهم، «باب کیفیة الدعاء الی الاسلام» است که مشتمل بر یک روایت با دو سند است. «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: دَخَلَ رِجَالٌ مِنْ قُرَيْشٍ عَلَى عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع- فَسَأَلُوهُ كَيْفَ الدَّعْوَةُ إِلَى الدِّينِ فَقَالَ تَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ أَدْعُوكَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَى دِينِهِ وَ جِمَاعُهُ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا مَعْرِفَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْآخَرُ الْعَمَلُ بِرِضْوَانِهِ وَ إِنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يُعْرَفَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَ الرَّأْفَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْعِزَّةِ وَ الْعِلْمِ وَ الْقُدْرَةِ وَ الْعُلُوِّ عَلَى كُلِّ شَيْ ءٍ وَ أَنَّهُ النَّافِعُ الضَّارُّ الْقَاهِرُ لِكُل شَيْ ءٍ الَّذِي لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَا سِوَاهُ هُوَ الْبَاطِلُ فَإِذَا أَجَابُوا إِلَى ذَلِكَ فَلَهُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَ عَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ. »[3]

مردانی از قریش بر امام سجاد ع وارد شدند و از حضرت سوال کردند «دعوت به دین چگونه است؟». حضرت فرمود «اینطور بگویید: «شما را به خداوند و به دین خدا دعوت می کنم.» جمع این دعوت به دو امر است: اولا معرفت الله و ثانیا عمل بر اساس رضایت الهی.»
برای درگیر شدن ذهن شما به بحث، به این نکته توجه کنید که در برخی از موارد نقل جنگ های معصومان، در منابعی مثل «مکاتیب الرسول» و «محمد و زمامداران» و «الصحیح» از علامه جعفر مرتضی، آمده است: «أسلِم تسلَم» یعنی اسلام بیاورید تا سالم بمانید. در برخی موارد آمده است: «در غیر این صورت کشته می شوید». دعوت به اسلام، جای بحث و بررسی بیشتری دارد که حدود این دعوت چیست؟ در برخی موارد، نسبت به این بحث تفصیل وجود دارد و در برخی موارد، اجمال وجود دارد. یکی از مواردی که در آن نسبت به دعوت بیشتر پرداخته شده است، همین روایت باب یازدهم است. کیفیت دعوت در این روایت تا حدی مشخص شده است.
حضرت می فرماید «معرفت خدا این است که وحدانیت و رحمانیت و رحمت و عزت خداوند را بشناسد و بداند که خداوند نافع و ضار است و قاهر بر هر شیء است و ...» همچنین شناخت رسالت پیامبر و حقانیت محتوای دعوت پیامبر لازم است. حضرت می فرماید: «اگر دشمنان این دعوت را اجابت کردند، برایشان خواهد بود آنچه برای مسلمانان است و بر عهدۀ آنان است آنچه بر عهدۀ مسلمانان است.»
بررسی سندی روایت سوم
مرحوم صاحب وسائل سند دیگری را برای این روایت نقل می کند: « وَ رَوَاهُ الشَّيْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيِّ.»
سند روایت تا قاسم بن محمد مشکلی ندارد. اما قاسم بن محمد، مردد است بین قاسم بن محمد اصفهانی و قاسم بن محمد جوهری لکن منقری از قاسم بن محمد اصفهانی نقل نمی کند. لکن هر دو شخص یعنی قاسم بن محمد جوهری و قاسم بن محمد اصفهانی تضعیف شده اند. البته برخی نقل منقری از قاسم بن محمد را باعث توثیق قاسم دانسته اند.
سفیان بن عیینه در کتاب خلاصۀ علامه حلی صوفی شمرده شده است. می فرماید: « ليس من أصحابنا و لا من عدادنا.»[4]

زهری در سند این روایت، همان محمد بن شهاب زهری از رجال عامه است که توثیق نشده است. حتی از روایتی از امام سجاد ع برداشت می شود که اصلا مورد تایید نیست. زهری در زمان خلافت بنی امیه در دربار بنی امیه بوده است. حضرت می فرماید: «گردنت را میله ای قرار داده ای که آسیاب ظلم و جور بر پایۀ آن می چرخد.» زهری در دستگاه سلیمان بن عبد الملک و ولید بن عبد الملک صاحب جایگاه بوده است.
بنابراین این روایت به لحاظ سندی بسیار ایراد دارد، هم از جهت قاسم بن محمد و هم از جهت سفیان بن عیینه و هم از جهت زهری.
بررسی دلالی روایت سوم
واضح است که این روایت صرفا کیفیت دعوت را بیان می کند و آنچه ما درصدد آن هستیم، از این روایت برداشت نمی شود. بلکه شاید این روایت با اطلاق در ما نحن فیه تناسب بیشتری داشته باشد چون سائل از امام صرفا سوال کرده است که کیفیت دعوت چگونه است و حضرت کیفیت دعوت را بیان کرده اند.
روایت چهارم، مذکور در باب نهم
باب نهم نیز مشتمل بر روایت مفصلی است و نیازی نیست که تمام آن را بخوانیم. جمع بندی این روایت به این است که هر کسی مأذون در جهاد نیست و صلاحیت رفتن به جهاد را ندارد. کسانی می توانند وارد میدان جهاد شوند که شرایطی را دارا باشند لذا حضرت امیر می فرماید: « فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِيَائِه »[5]
. حضور در میدان جهاد، نیاز به توفیق دارد. نکتۀ دیگری که از این روایت برداشت می شود، فضیلت و تقدّس فراوان برای جهاد است. فضائل جهاد در این روایت ذکر شده است. نکتۀ سومی که از این روایت استفاده می شود، لزوم دعوت در جهاد است و اساسا اسلام بر پایۀ دعوت است. اولین دعوت کننده، خداوند است و بعد از او، رسولش دعوت کننده است. خود قرآن نیز دعوت کننده است. آمرین به معروف و ناهین از منکر، دعوت کننده است. می فرماید ﴿وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون﴾ [6]
اساسا روح جهاد، دعوت است. روح اسلام، دعوت به هدایت و شناساندن راه و مقصد است. نکتۀ چهارم در این روایت، دربارۀ آماده سازی برای جهاد است. می فرماید ما به کسانی که شرایط جهاد را ندارند، نمی گوییم جهاد نکنید و می گوییم خودتان را برای جهاد مهیا کنید. در این روایت می فرماید «شرایط مجاهدین در آیۀ ﴿التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّه﴾ [7]
بیان شده است» این روایت مراد از تائبون و عابدون و ... را توضیح می دهد.
بررسی سند روایت چهارم
صدور این روایت از امام ع معلوم نیست چون سند این روایت، چندان محکم نیست به دلیل اشتمال بر «بکر بن صالح» و «قاسم بن برید». باب نهم، «باب من یجوز له جمع العساکر و الخروج بها الی الجهاد».
«مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَيْدٍ عَنْ أَبِي عَمْرٍو الزُّبَيْرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع »[8]

متن روایت چهارم
«قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَخْبِرْنِي عَنِ الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ وَ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِهِ أَ هُوَ لِقَوْمٍ لَا يَحِلُّ إِلَّا لَهُمْ وَ لَا يَقُومُ بِهِ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْهُمْ أَمْ هُوَ مُبَاحٌ لِكُلِّ مَنْ وَحَّدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ آمَنَ بِرَسُولِهِ ص- وَ مَنْ كَانَ كَذَا فَلَهُ أَنْ يَدْعُوَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَى طَاعَتِهِ وَ أَنْ يُجَاهِدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ ذَلِكَ لِقَوْمٍ لَا يَحِلُّ إِلَّا لَهُمْ وَ لَا يَقُومُ بِهِ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْهُمْ فَقُلْتُ مَنْ أُولَئِكَ فَقَالَ مَنْ قَامَ بِشَرَائِطِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الْقِتَالِ وَ الْجِهَادِ عَلَى الْمُجَاهِدِينَ فَهُوَ الْمَأْذُونُ لَهُ فِي الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ لَمْ يَكُنْ قَائِماً بِشَرَائِطِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الْجِهَادِ عَلَى الْمُجَاهِدِينَ فَلَيْسَ بِمَأْذُونٍ لَهُ فِي الْجِهَادِ وَ الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ حَتَّى يَحْكُمَ فِي نَفْسِهِ بِمَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ شَرَائِطِ الْجِهَادِ قُلْتُ بَيِّنْ لِي يَرْحَمُكَ اللَّهُ فَقَالَ- إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَخْبَرَ فِي كِتَابِهِ الدُّعَاءَ إِلَيْهِ وَ وَصَفَ الدُّعَاةَ إِلَيْهِ فَجَعَلَ ذَلِكَ لَهُمْ دَرَجَاتٍ يُعَرِّفُ بَعْضُهَا بَعْضاً وَ يُسْتَدَلُّ بِبَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ فَأَخْبَرَ أَنَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَوَّلُ مَنْ دَعَا إِلَى نَفْسِهِ وَ دَعَا إِلَى طَاعَتِه وَ اتِّبَاعِ أَمْرِهِ فَبَدَأَ بِنَفْسِهِ فَقَالَ ﴿وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ﴾- ثُمَّ ثَنَّى بِرَسُولِهِ فَقَالَ ﴿ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ﴾ يَعْنِي الْقُرْآنَ- وَ لَمْ يَكُنْ دَاعِياً إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ خَالَفَ أَمْرَ اللَّهِ وَ يَدْعُو إِلَيْهِ بِغَيْرِ مَا أَمَرَ فِي كِتَابِهِ- الَّذِي أَمَرَ أَنْ لَا يُدْعَى إِلَّا بِهِ وَ قَالَ فِي نَبِيِّهِ ص ﴿وَ إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ﴾- يَقُولُ تَدْعُو ثُمَّ ثَلَّثَ بِالدُّعَاءِ إِلَيْهِ بِكِتَابِهِ أَيْضاً فَقَالَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى ﴿إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ- يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ أَيْ يَدْعُو وَ يُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ﴾- ثُمَّ ذَكَرَ مَنْ أَذِنَ لَهُ فِي الدُّعَاءِ إِلَيْهِ بَعْدَهُ وَ بَعْدَ رَسُولِهِ فِي كِتَابِهِ فَقَالَ ﴿وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾- ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّة»
به حضرت عرض کردم: «آیا جهاد برای هر کسی است که به خدا و رسول ایمان بیاورد یا به افراد خاصی اختصاص دارد؟» حضرت فرمود: «جهاد به گروهی اختصاص دارد که قائم به شرایط الله باشند» سائل درخواست توضیح بیشتر از امام می کند و امام می فرماید: «خداوند اولین دعوت کننده است و در مرحلۀ دوم، رسولش دعوت کننده است. در مرحلۀ سوم، کتاب او دعوت کننده است و در مرحلۀ چهارم کسانی که مأذون هستند، دعوت کننده اند. اساسا سنت الهی بر دعوت است و امت اسلام نیز باید دعوت کننده باشند.» مراد ما ناظر به همین بخش ها بوده است اگرچه شما سایر بخش های این روایت را نیز مطالعه کنید. آیات زیادی در این روایت مورد استناد قرار گرفته اند.
روایت دیگری را باید از باب پانزدهم بخوانیم و سپس به جمع بندی بحث از اطلاق و تفصیل در دعوت و بحث از اجمالی یا تفصیلی بودن دعوت بپردازیم.
 

[1] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص44، أبواب جهاد العدو و ما یناسبه، باب10، ح، ط آل البيت.

[2] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص43، أبواب جهادالعدو و مایناسبه، باب10، ح19952، ط آل البيت.

[3] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص44، أبواب جهاد العدو و مایناسبه، باب11، ح19953، ط آل البيت.

[4] ترتيب خلاصة الأقوال في معرفة الرجال، العلامة الحلي، ج1، ص221.

[5] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص69، خطبه 27.

[6] سوره آل عمران، آيه 104.

[7] 2سوره توبه، آيه 112.

[8] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص34، أبواب جهاد العدو و مایناسبه، باب9، ح19949، ط آل البيت.