جلسه 1403/08/13

بسم الله الرحمن الرحیم



دعوت در جهاد ابتدایی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /دعوت در جهاد ابتدایی
 
دعوت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در خصوص پیش شرط جهاد به معنای قتال بود. قبل از جهاد ابتدائی، دعوت به عنوان یک شرط لازم باید انجام شود. در باب دعوت، مباحث متعددی مطرح است از جمله اینکه آیا دعوت در هر مرحله از جهاد ابتدائی باید صورت گیرد یا یک مرتبه دعوت کفایت می کند؟ اگر سپاه اسلام با یک لشکر در جنگ باشد و در ابتدای جنگ آنها را به اسلام دعوت کند، لکن جنگ به دلایلی مثل تجدید قوا متوقف شود، آیا در مرحلۀ دوم باید دعوت مجدد صورت گیرد؟ بحث دیگر در کیفیت دعوت است که دعوت اجمالی کفایت می کند یا باید تفصیلی باشد.
ما در اینجا به دو دیدگاه اشاره کردیم و قائلین به این دو دیدگاه را بیان کردیم. ان شاء الله در یکی از جلسات مقدار بیشتری به بیان نقل قول های بزرگان خواهیم پرداخت تا بیشتر با سبک فقهای بزرگ شیعه از اقدمین و قدما و متاخرین و معاصرین آشنا شوید.
بررسی روایات مربوط به دعوت در جهاد ابتدائی
در اصل وجوب دعوت هیچ اختلافی وجود ندارد لکن در کیفیت آن و دفعات آن اختلاف وجود دارد. ما باید پنج روایت را مرور کنیم که دو روایت در باب دهم و یک روایت در باب یازدهم و یک روایت در باب پانزدهم (روایت سوم از باب پانزدهم) و یک روایت در باب نهم ذکر شده است. روایت مذکور در باب نهم بسیار مفصل و طولانی است و ما همۀ آن را نمی خوانیم و مقداری که مربوط به بحث کنونی است را مورد اشاره قرار می دهیم. در جلسۀ قبل، روایت اول را خواندیم.
روایت اول: موثقۀ سکونی
بررسی سندی روایت اول
روایت اول به لحاظ سندی موثقه است. روایت اول: «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَن النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ يَا عَلِيُّ لَا تُقَاتِلَنَّ أَحَداً حَتَّى تَدْعُوَهُ إِلَى الْإِسْلَامِ- وَ ايْمُ اللَّهِ لَأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى يَدَيْكَ رَجُلًا خَيْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَ غَرَبَتْ وَ لَكَ وَلَاؤُهُ يَا عَلِيُّ.»[1]
راویان تا سکونی همگی ثقه و امامی هستند. اما سکونی از عامه لکن ثقه است. به همین جهت این روایت را باید موثقه محسوب کنیم.
طبق این روایت، پیامبر ص به امیر المومنین ع فرمود ای علی با هیچ کسی قتال نکن مگر اینکه او را به اسلام دعوت کرده باشی. دعوت به سوی اسلام با چه هدفی است؟ آیا برای اتمام حجت و قطع عذر است یا برای هدایت انسان؟ انبیاء برای هدایت انسان آمده اند و لذا هر جا فرصتی بود، از آن برای هدایت کردن استفاده می کنند. این هدایت آنقدر مهم است که پیامبر در این روایت قسم می خورند: قسم به خدا اگر خدا به دست تو یک نفر را هدایت کند، برای تو بهتر است از آنچه خورشید بر آن طلوع و غروب می کند. لذا اینطور نیست که بگوییم «ایمان بیاورید و اگر الان ایمان نیاورید، گردن شما را می زنیم». دعوت به اسلام باید کیفیتی داشته باشد.
این روایت به چند سند دیگر نیز نقل شده است. جناب شیخ طوسی به اسناد خود از احمد بن ابی عبد الله از نوفلی همین روایت را نقل کرده است. مراد از احمد، احمد بن ابی عبد الله برقی و از ثقات است. خود شیخ طریق دیگری نیز دارد: و عن عدّة من أصحابنا عن سهل بن زیاد. در رابطه با سهل بن زیاد در گذشته مباحث زیادی را مطرح کردیم و در نهایت گفتیم که امر در مورد سهل، سهل است. مرحوم صاحب وسائل هر سه طریق را نقل کرده است.
بررسی دلالی روایت اول
از این روایت، اطلاق برداشت می شود یا تفصیل؟ به حسب ظاهر این روایت دال بر اطلاق است چون می فرماید «ای علی با احدی قتال نکن مگر آنکه او را دعوت به اسلام کرده باشی». دعوت کننده باید امام یا نائب امام باشد. می فرماید او را به اسلام دعوت کرده باشی، و اطلاق دارد یعنی شامل فرضی می شود که قبلا دعوت انجام شده باشد.
علامه حلی قائل به تفصیل اند و ممکن است اینطور این روایت را توجیه کنند: این کلام حضرت مربوط به زمان اعزام حضرت به یمن است و یمنی ها کم و بیش آگاه از اسلام بوده اند چون رفت و آمد زیادی با یمن وجود داشته است خصوصا با توجه به این نکته که اعزام حضرت امیر در سال های ابتدائی هجرت رخ نداده است.
روایت دوم، روایت سلمی
« وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي غُرَّةَ السُّلَمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ إِنِّي كُنْتُ أُكْثِرُ الْغَزْوَ أُبْعِدُ فِي طَلَبِ الْأَجْرِ وَ أُطِيلُ فِي الْغَيْبَةِ فَحُجِرَ ذَلِكَ عَلَيَّ فَقَالُوا لَا غَزْوَ إِلَّا مَعَ إِمَامٍ عَادِلٍ فَمَا تَرَى أَصْلَحَكَ اللَّهُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- إِنْ شِئْتَ أَنْ أُجْمِلَ لَكَ أَجْمَلْتُ وَ إِنْ شِئْتَ أَنْ أُلَخِّصَ لَكَ لَخَّصْتُ فَقَالَ بَلْ أَجْمِلْ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ يَحْشُرُ النَّاسَ عَلَى نِيَّاتِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ فَكَأَنَّهُ اشْتَهَى أَنْ يُلَخِّصَ لَهُ قَالَ فَلَخِّصْ لِي أَصْلَحَكَ اللَّهُ فَقَالَ هَاتِ فَقَالَ الرَّجُلُ غَزَوْتُ فَوَاقَعْتُ الْمُشْرِكِينَ فَيَنْبَغِي قِتَالُهُمْ قَبْلَ أَنْ أَدْعُوَهُمْ فَقَالَ إِنْ كَانُوا غَزَوْا وَ قُوتِلُوا وَ قَاتَلُوا فَإِنَّكَ تَجْتَرِئُ بِذَلِكَ وَ إِنْ كَانُوا قَوْماً لَمْ يَغْزُوا وَ لَمْ يُقَاتِلُوا فَلَا يَسَعُكَ قِتَالُهُمْ حَتَّى تَدْعُوَهُمْ فَقَالَ الرَّجُلُ فَدَعَوْتُهُمْ فَأَجَابَنِي مُجِيبٌ وَ أَقَرَّ بِالْإِسْلَامِ فِي قَلْبِهِ وَ كَانَ فِي الْإِسْلَامِ فَجِيرَ عَلَيْهِ فِي الْحُكْمِ وَ انْتُهِكَتْ حُرْمَتُه وَ أُخِذَ مَالُهُ وَ اعْتُدِيَ عَلَيْهِ فَكَيْفَ بِالْمَخْرَجِ وَ أَنَا دَعَوْتُهُ فَقَالَ إِنَّكُمَا مَأْجُورَانِ عَلَى مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ وَ هُوَ مَعَكَ يَحُوطُكَ مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِكَ وَ يَمْنَعُ قِبْلَتَكَ وَ يَدْفَعُ عَنْ كِتَابِكَ وَ يَحْقُنُ دَمَكَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَكُونَ عَلَيْكَ يَهْدِمُ قِبْلَتَكَ وَ يَنْتَهِكُ حُرْمَتَكَ وَ يَسْفِكُ دَمَكَ وَ يُحْرِقُ كِتَابَكَ. »[2]

بررسی سندی روایت دوم
محمد بن یحیی همان العطار و ثقه است. احمد بن محمد بن عیسی، احمد بن محمد بن عیسی الاشعری و ثقه است. علی بن الحکم مشترک بین دو نفر ثقه و غیر ثقه است لکن هر جا احمد بن محمد بن عیسی از علی بن حکم نقل کرده باشد، علی بن حکم همان شخص ثقه است. راوی بعد در سند این روایت طبق کتاب کافی، «ابی عمرة السلمی» است که در کتب رجالی مجهول است و ثوثیقی ندارد. لذا این روایت به لحاظ سندی ضعیف است.
بررسی محتوای روایت دوم
شخصی به امام صادق ع می گوید: «من زیاد جنگیدم و به دنبال این بودم که پاداش مجاهدان فی سبیل الله را به دست آورم.» توجه کنید که هر کسی نمی تواند در ردیف مجاهدان قرار گیرد و هم ردیف مجاهدان شدن، یک توفیق است. شخصی صرفا به کوه می رفت و عبادت می کرد. روزی همسرش او را نزد پیامبر می آورد و ماجرا را برای پیامبر بیان می کند که همسر من به کوه می رود و عبادت می کند و می گوید «روزی توسط خداوند خواهد رسید». پیامبر خطاب به آن مرد می فرماید «اگر تو یک بار در میدان جهاد قرار گیری، حضور تو در میدان بالاتر است از چهل سال عبادت.» لذا این خطوه و گام برای جهاد، محبوب ترین قدم برای الله تعالی است. در این روایت همچنین آمده است که هر کسی صلاحیت شرکت در جهاد و توفیق آن را ندارد. لذا امیر المومنین ع در نهج البلاغه می فرماید: « فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِيَائِه »[3]
.
در هر صورت این شخص در روایت دوم خدمت امام صادق عرض می کند که من در میدان جهاد حاضر می شدم لکن بعد از مدّتی برخی از دوستان من را از این کار منع کردند. این دوستان می گویند «لا غزو الا مع الامام العادل» جهاد باید در معیت و تحت لوای حاکم عادل باشد و بنی امیه و بنی عباس عادل نیستند و چه بسا دنبال قدرت و کشورگشایی هستند. آنها به دنبال گسترش قلمروی کشور اسلامی هستند و جمع آوری غنائم هستند و به دنبال هدایت افراد نیستند.
حضرت در پاسخ فرمودند: «به صورت اجمالی پاسخ دهم یا تفصیلی؟» آن مرد گفت: «به اجمال بفرمائید.» این تعبیر نشان می دهد که احتمالا شخص مذکور اهل علم نبوده است و صرفا به دنبال تعیین تکلیف عملی خود بوده است. امام به صورت اجمالی پاسخ می دهند لکن آن مرد یا متوجه مراد نمی شود یا مشتاق می شود که توضیح بیشتری در مورد مطلب بیاموزد لذا از امام درخواست توضیح بیشتری نمود. امام فرمود: «بیا جلوتر و داستان خود را بیان کن». گفت: «من در جنگ ها شرکت می کردم و گاهی جنگ ما بدون دعوت صورت می گرفت». حضرت فرمود: «اگر دعوت نمی کردید، جنگیدن و قتال شما جائز نبوده است و اگر دعوت می کردید، اجازۀ جهاد به شما داده شده است». آن مرد پاسخ خود را دریافت کرد و سپس سوال دیگری پرسید: «من در همین شرایط گاهی دعوت به اسلام می کردم و مخاطب من اسلام را می پذیرفت و مسلمان میشد لکن در زمان های بعد، بنی امیه و بنی عباس به آن تازه مسلمان آزار می رساندند و او را محروم می کردند. در این حال، من باعث این بی مهری و ظلم به او شده ام.» حضرت فرمود: «تو ثواب و پاداش خود را گرفته ای و آن کسی که اسلام را پذیرفت، پاداش خود را دریافت کرده است. کسی که تازه مسلمان شده است، اگرچه تحت فشار باشد از قبلۀ مسلمانان و قرآن محافظت می کند و به تو نیز احترام می کند و این بهتر از این است که کافر بماند و به قبلۀ اسلام توهین کند. بنابراین تو پاداش خود را داری.»
ترجمۀ روایت دوم
«إنی کنت أکثر الغزو» من زیاد به جنگ می رفتم. «أبعد فی طلب الاجر» از محل سکونت خود دور می شدم برای پاداش مجاهدان را به دست آورم. «و أطیل فی الغیبة» غیبت من از خانواده و محل زندگی طولانی میشد. «فحجر ذلک علیّ» منع شدم از این کار. «فقالوا لا غزو الا مع امام عادل» برخی از دوستان امام من را منع کردند و گفتند جنگ نیست مگر با حاکم عادل. (سابقا مفصل گفتیم که امام به معنای حاکم است) اما بنی امیه و بنی عباس عادل نیستند. «فما تری أصلحک الله» نظر مبارک شما چیست؟ «فقال ابو عبد الله ع: إن شئت أن أجمل لک أجملت» امام صادق ع فرمود: اگر پاسخ اجمالی می خواهی، به صورت اجمالی پاسخ می دهم. «و إن شئت أن ألخّص لک» و اگر بخواهی تلخیص کنم، همین گونه می کنم. توجه کنید که تلخیص در زبان فارسی به معنای خلاصه کردن است لکن در زبان عربی به معنای باز کردن و تفصیل دادن است. اگر بخواهی برای تو مطلب را باز کنم، باز می کنم. «فقال: بل أجمل» گفت: شما خلاصه و مجمل بفرمایید. «فقال: إن الله یحشر الناس علی نیاتهم یوم القیامة» خدای متعال در روز قیامت مردم را بر اساس نیات خود محشور می کند. «قال فکأنه اشتهی أن یلخّص له» گویا آن مردم مایل شد که بیشتر بداند. «قال: فلخّص لی أصلحک الله» گفت: مطلب را برای من باز کنید تا روشنتر شود. «فقال: هات» امام فرمود: بیا جلوتر و مطلب خود و ماجرا را بیان کن. «فقال الرجل: غزوتُ فواقعت المشرکین» آن مرد گفت: من می جنگیدم و با مشرکین درگیر می شدم. «فینبغی قتالهم قبل أن أدعوهم» سزاوار بود که آنها را قبل از دعوت بکشم یعنی گاهی با چنین شرایطی مواجه می شدم که قبل از دعوت می کشتم. «فقال: إن کانوا غزوا و قوتلوا و قاتلوا» حضرت فرمود: اگر آنها جنگ کردند و مقاتله صورت گرفت، «فإنک تجترئ بذلک» تو می توانستی این کار را انجام دهی یعنی جرأت قتال داشتی. «و إن کانوا قوما لم یغزوا و لم یقتلوا» اما اگر قبلا جنگ صورت نگرفته باشد، باید آنها را دعوت کنی و سپس بجنگی. مراد این است که اگر قبلا جنگ با دشمن شروع شده باشد و دعوت در مرتبۀ سابق صورت گرفته است، می توانی آنها را بدون دعوت بکشی و با آنها قتال کنی اما اگر قبلا قتالی آغاز نشده بود، باید ابتدا دعوت کنی و سپس قتال. بر اساس این معنا، این روایت بیان کنندۀ تفصیل است.
«فقال الرجل» مرد سوال دیگری مطرح می کند و می گوید من آن کافر را به اسلام دعوت کردم و او پذیرفت لکن حاکمان حق او را ضایع می کنند. آیا من گناهکار و مقصّر هستم؟ حضرت می فرماید: تو و او هر دو پاداش می برید. «دعوت فأجابنی مجیب و أقر بالاسلام فی قلبه و کان بالاسلام» اسلام را پذیرفت و داخل در اسلام شد. «فجیر علیه فی الظلم» اما به آن شخص ظلم شد «و انتهکت حرمته» و حرمت او را هتک کردند «و أخذ ماله و اعتدی علیه» و مالش را اخذ کردند و به او تعدی کردند. «فکیف بالمخرج و أنا دعوته» من چگونه از این گناه خارج شوم در حالی که من او را به اسلام دعوت کردم؟
بنی امیه و بنی عباس بعد از اسلام آوردن آن شخص، به او بی حرمتی کردند و حق او را ضایع کردند و به او تعدی کردند. بالاخره با اسلام آوردن یک شخص، یک غنیمت گیرنده اضافه می شود لذا سهم حاکمان و بقیه کمتر می شود. افراد زیاد به دنبال غنیمت بودند و حتی در ماجرای کربلا نیز عدۀ زیادی به دنبال غنیمت به میدان در رکاب امام آمده بودند و لذا امام آنها را مرخص کرد.
«فقال: إنکما مأجوران» امام فرمود: هر دو پاداش می برید، «علی ما کان من ذلک» تو به دلیل دعوت کردن، پاداش می بری و او به خاطر پذیرفتن اسلام، پاداش می برد. پاداش او چیست؟ «الاسلام یجبّ ما قبله». «هو معک یحوطک» او با تو است و تو را احاطه کرده است و تو را حفظ می کند. «من وراء حرمتک» احترام تو را حفظ می کند، «و یمنع قبلتک» و از هتک حرمت نسبت به قبلۀ تو جلوگیری می کند. «و یدفع کتابک» و او بی احترامی به کتاب تو را دفع می کند، «و یحقن دمک» و او خون تو را حفظ می کند، «خیر من أن یکون علیک» بهتر است از اینکه بر علیه تو باشد تا «یهدم قبلتک» قبله ات را هدم کند، «و ینتهک حرمتک» و تو را هتک حرمت کند، «و یسفک دمک و یحرق کتابک» و خون تو را بریزد و کتاب تو را بسوزاند. بنابراین تو پاداش برده ای که یک شخص را مسلمان کرده ای چون با مسلمان شدن او، کتاب خدا و قبلۀ اسلام مورد اهانت قرار نمی گیرد.
« وَ رَوَاهُ الشَّيْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي عُمَرَ الشَّامِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ نَحْوَه » جناب شیخ نیز این روایت را با سند دیگری نقل کرده است. این مطلب توضیح مهمی دارد که در جلسۀ بعد بیان خواهیم کرد. در هر صورت از ظاهر این حدیث، تفصیل استفاده می شود بر خلاف روایت اول که از ظاهرش اطلاق برداشت می شود. لذا اختلاف فقها در این مسئله جا دارد و مطلب، دارای اهمیت است.
 

[1] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص43، أبواب جهاد العدو و ما یناسبه، باب10، ح19951، ط آل البيت.

[2] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص43، أبواب جهاد العدو و ما یناسبه، باب10، ح19952، ط آل البيت.

[3] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص69، خطبه 27.