تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/08/10
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
دعوت در جهاد ابتدایی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /دعوت در جهاد ابتدایی
حدیث اخلاقی
در روزهای چهارشنبه به روایتی اشاره می کردیم. روایت امروز از پیامبر اکرم ص است که دیگر ائمه نیز آن را نقل کرده اند. می فرماید: «مَنْ قَالَ أَنَا عَالِمٌ فَهُوَ جَاهِلٌ.»[1]
هر کسی بگوید من عالم هستم، جاهل است. این روایت نیاز به توضیح دارد و آن اینکه: برخی وقتی با علمی آشنا می شوند فکر می کنند که علم، فقط همین است. برخی افراد چون خود را تربیت نکرده اند، با یاد گرفتن یک علم گمان می کنند که به پایان علم رسیده اند. انسان نباید هیچ گاه گمان کند که به پایان علم رسیده است. علم، یک امر بی نهایت است. علم صرفا عین ذات حق تعالی است و بقیۀ افراد ممکن است نسبت به بسیاری از علوم جاهل باشند. این نکته ما را نسبت به یک مهم پرهیز می دهد و آن تحقق این باور کاذب در ما است که ما همۀ علم را دارا شده ایم. یکی از حکما گفت «همه چیز را همگان دارند». برخی از بزرگان ما اگرچه در یک رشته تخصص داشتند اما اعتراف می کنند به اینکه در تقابل با هر ذی فنی مغلوب شدند اگرچه در تقابل با هر ذی فنونی غالب شدند. جناب شیخ بهائی این فرمایش را داشتند و این فرمایش بیان کنندۀ نکتۀ بسیار مهمی است.
امروزه می بینیم که برخی افراد در همۀ حوزه ها نظر می دهند اعم از اقتصاد و فرهنگ و جامعه و سیاست، لکن وقتی مقداری با آنها صحبت کنید، می بینید که نسبت به آنچه ادعا می کنند، هیچ سر رشته ای ندارند. در گذشته من کتابی را می خواندم و در اولین خط آن نوشته بود: «انسان بالفطره دارای غریزه و شهوت است». یعنی اصطلاحات را نمی داند و نمی داند در کجا غریزه و فطرت را به کار ببرد. شخصی کتابی را در حوزۀ اخلاق نوشته بود که البته در حوزه های دیگر نیز مطالبی نوشته بود. من کتاب اخلاقی او را نگاه کردم. این شخص ادعا می کند که آن کتاب، یک کتاب اخلاقی است لکن با دقت متوجه می شوید که آن کتاب، عمیق و ژرف نیست.
استاد ما، علامه حسن زادۀ آملی، بسیار اهل مطالعه بود. می فرمود: من کتابی را در رابطه با شفاعت دیدم و تورّق کردم، دیدم که صاحب کتاب، شفاعت را به لحاظ مفهومی درک نکرده است. در برخی از آیات، شفاعت نفی شده است و در برخی شفاعت مشروط به اذن شده است مثل ﴿مَنْ ذَا الَّذي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِه﴾ [2]
و ﴿فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعين﴾ [3]
. هیچ تقسیم بندی و دسته بندی نسبت به آیات وجود نداشت و اختلاف موارد مورد اشاره واقع نشده بود. مثلا در مورد بت ها، نفی شفاعت داریم چون شفیع باید جایگاهی داشته باشد.
در مجموع بسیار مهم است که ما تواضع علمی داشته باشیم و غیر را نادان نپنداریم. در حوزۀ برخی موضوعات فقهی برخی نوشته ها را دیده بودم که خلاف مشهور بودند. مخالف در مقام جواب به این نوشته ها گفت: «اینها اصلا هیچ بهره ای از علم حوزوی نداشتند». این گونه ایراد گرفتن و سخن گفتن صحیح نیست و نباید اینگونه طرد کنیم. باید بپذیریم که ممکن است چیزی در ذهن دیگران آمده باشد که به ذهن ما نیامده است و ما باید یاد بگیریم. این شیوه را خود ائمه به ما آموخته اند. تنها کسی که می تواند بگوید «سل ما شئت» امام است. پیامبر اکرم در جای دیگری می فرماید: « فمن قال إني عالم فهو جاهل »[4]
. امیر المومنین ع می فرماید: « مَنِ ادَّعَى مِنَ الْعِلْمِ غَايَتَهُ فَقَدْ أَظْهَرَ مِنْ جَهْلِهِ نِهَايَتَهُ.»[5]
کسی که ادعای نهایت علم کند، اظهار نهایت جهل خود کرده است.
پناه می بریم به خدا از این ادعاها و از این تهدیداتی که ممکن است هر روز با آنها مواجه شویم. گاهی در برخی جمع ها قرار می گیریم که نادان اند و چند جمله صحبت می کنیم و سپس شروع می کنند به تعریف کردن از ما و ما هم تعریف ها را باور می کنیم.
در زمانی که در گیلان در دانشگاه بودم، چند نفر را برای تبلیغ دعوت کرده بودیم که یکی از آنها برای دانشجویان سخنرانی کرد. بعد از سخنرانی یکی از دانشجویان گفت ما تاکنون چنین چیزی نشنیده بودیم. این دانشجو بسیار متحیر شده بود اما علت این تحیر، عدم شرکت در مجالس بود و آن مطلبی که بیان شده بود، قبلا بارها بیان شده بود. آن سخنران نیز باور می کند که مطلبی که بیان کرده بود، قبلا بیان نشده بود. ما گاهی با شنیدن این حرفها از مخاطب، گمان های نادرستی می بریم و عناوین را باور می کنیم. گاهی می بینم در برخی اطلاعیه ها از تعابیر و عناوین غیر صحیح و غیر واقعی استفاده می شود مثلا می نویسند «استاد حوزه و دانشگاه» در حالی که اصلا یک مرتبه در دانشگاه تدریس نداشته است.
دعوت در جهاد ابتدائی
دعوت در جهاد دفاعی
بحث ما در خصوص پیش شرط جهاد به معنای قتال بود. پیش شرط جهاد ابتدائی، دعوت است. این بحث در جهاد دفاعی مطرح نیست البته در جهاد دفاعی نیز اگر فرصت باشد، جا دارد از دعوت استفاده شود و نگاه خیرخواهانه وجود داشته باشد. در جنگ امیر المومنین ع با خوارج نقل شده است که امیر المومنین ع مکررا خوارج را نصیحت می کرد و البته اثر گذار بود. از دوازده هزار نفری که در جنگ علیه امیر المومنین ع شرکت کرده بودند، هشت هزار نفر برگشتند اما چهار هزار نفر بر اساس جمود فکری بر راه انحراف خود باقی ماندند و با حضرت جنگیدند. حضرت این جهل را خطرناک می دانند چون این جهل، یک جهل مقدس است یعنی این جهل باعث نگاه غلو آمیز به دین و ذی حق دانستن خود در مقابل امام می شود. ابن ملجم بر اساس اینکه امیر المومنین ع را واجب القتل و مهدور الدم می دانست، آن جنایت مهم را مرتکب شد. بنابراین جا دارد که اگر فرصت فراهم بود، در جهادی دفاعی هم از دعوت استفاده شود.
روح حاکم در اسلام
اساسا اسلام، دین دعوت و برهان و منطق است و این اصل تخصیص بردار نیست لذا اصل دعوت در جهاد نیز تخصیص بردار نیست و برای تحقق حاکمیت اسلام، همواره باید دعوت وجود داشته باشد. ما در آینده بیشتر به این اصل مراجعه خواهیم کرد. زبان فهم دعوت نیز زبان عقل و فطرت است. حدودا سیصد آیه در قرآن در رابطه با تأمل و تعقل و تفکر داریم. فطرت نیز مفصل در آیات آمده است. مرحوم امام ره در کتاب اربعین خود از خداشناسی بحث می کند و اینطور نیست که صرفا خداشناسی را فطری بداند. ایشان عقائد و اخلاق و احکام را فطری می داند. با دقت روشن می شود که مفاهیم ارزشی و اخلاقی همگی بر پایۀ فطرت است ﴿فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها﴾[6]
یعنی انسان ملهَم به خیر و شر است و می داند چه چیزی خیر و چه چیزی شر است. عدالت، مطابق فطرت است و غیبت، مخالف فطرت است. هر هنجار، موافق فطرت و هر ناهنجار، مخالف فطرت است. آقا میرزا جواد تبریزی در کتاب المراقبات می فرماید: ممکن است در مورد نماز ابتدائا کلفت احساس شود، لکن بعدا احساس تشرّف حاصل می شود. این خطابات، تشریفی و اشرفی است که انسان را مشرّف می کند. وقتی انسان از حقیقت بهره مند شود، همۀ این اعمال را مطابق فطرت می بیند.
اساسا دین اسلام، دین فطرت و تعقل است و هیچ گاه از این مسئله کوتاه نمی آید تا آنکه حجت تمام شود. می فرماید ﴿وَ ما كُنَّا مُعَذِّبينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا﴾[7]
. انسان باید حق را بشنود تا ﴿لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ إِنَّ اللَّهَ لَسَميعٌ عَليم﴾ [8]
. مسیر اسلام، مسیر روشنگری و هدایت و قطع عذر و اتمام حجت است و این مسیر خودش را در جهاد به خوبی نشان می دهد. اگر بعد از تحقق شرایط یعنی مکنت و قدرت و مصلحت و امکانات، زمانی جهاد ابتدائی صورت می گیرد که دعوت نیز انجام شده باشد. بدون دعوت، جهاد ابتدائی گناه و معصیت است. علاوه بر این، خود امام باید دعوت کننده باشد.
دیدگاه های مختلف در مورد دعوت
در رابطه با دعوت، گفتیم که به دنبال پاسخ دو سوال مهم هستیم: اولا این دعوت اگر به صورت اجمالی باشد، کفایت می کند؟ ثانیا این دعوت باید علی نحو الاطلاق باشد یا در آن تفصیل وجود دارد؟ یعنی در مواردی که جنگیدن با دشمن در چند مرحله با فاصلۀ زمانی صورت می گیرد، اگر دعوت در مرحلۀ اول صورت گیرد، آیا لازم است در مرحلۀ دوم که جنگ با همان سپاه سابق است، بار دیگر دعوت صورت گیرد؟
در این مسئله دو دیدگاه وجود دارد. ما ابتدا به این دو دیدگاه در کلام فقها اشاره می کنیم و سپس به برداشت از روایات می پردازیم. برخی فقها قائل به تفصیل شده اند و می گویند یک مرتبه دعوت کافی است. گروه دیگری از فقها قائل به اطلاق شده اند یعنی در جهاد ابتدائی هر زمانی که جنگی رخ دهد باید قبل از آن دعوت صورت گیرد و دعوت، تخصیص بردار نیست. لذا اگر ده مرتبه با یک سپاه می جنگید، باید ده مرتبه دعوت کنید. نمونه هایی از عبارات فقها را نقل می کنیم. از بین قدما شیخ طوسی ره دو بیان متفاوت در دو کتاب مبسوط و نهایه دارند. در مبسوط قائل به تفصیل شده اند. قاضی ابن براج که معاصر شیخ است، قائل به تفصیل است. محقق در شرائع و علامه در قواعد و مختلف و منتهی و ارشاد، قائل به تفصیل شده اند. شهید ثانی قائل به تفصیل است. لکن شهید اول قائل به اطلاق است. محقق کرکی در جامع المقاصد و محقق اردبیلی در شرح ارشاد قائل به تفصیل اند. از متاخرین، صاحب جواهر و صاحب ریاض قائل به تفصیل اند.
اما ابو الصلاح حلبی از قدمای معاصر با شیخ در کتاب کافی قائل به اطلاق است. شیخ طوسی در کتاب نهایه و ابن حمزه قائل به اطلاق اند. عبارت ابن حمزه از کتاب الوسیلة إلی نیل الفضیلة را می خوانیم: «و إذا قوتلوا لم يبدءوا بالقتال إلا بعد أن يدعوا إلى الإسلام من إظهار الشهادتين و الإقرار بتوحيد الله سبحانه و عدله و التزام الشريعة بأمرها فإن أبوا الجميع أو بعضه حل قتالهم و وجب.»[9]
یعنی برای جهاد و مقاتله حتما باید دعوت صورت گیرد. ابن حمزه این مطلب را به صورت مطلق مطرح کرده است و سپس کیفیت دعوت را بیان می کند.
از جمله کسانی که قائل به اطلاق اند، ابن ادریس در سرائر است. ایشان در صفحۀ 77 می فرماید: «و لا يجوز قتال أحد من الكفار إلا بعد دعائهم إلى الإسلام، و إظهار الشهادتين، و الإقرار بالتوحيد و العدل و التزام جميع شرائع الإسلام، فمتى دعوا إلى ذلك و لم يجيبوا حلّ قتالهم، و متى لم يدعوا لم يجز قتالهم، و الداعي ينبغي أن يكون الإمام، أو من يأمره الإمام». می فرماید اگر دعوت صورت نگیرد، قتال جائز نیست و دعوت کننده امام یا شخص مامور از طرف امام است.
حسن بن ابی المجد حلی در کتاب اشارة السبق و الرمایة و محقق در کتاب نافع و یحیی بن سعید (معاصر با محقق) در جامع الشرائع و شهید اول قائل به اطلاق شده اند.
در مجموع دو دیدگاه در این زمینه وجود دارد و ما باید روایات را در این زمینه بحث کنیم. در این بحث، قوۀ اجتهاد اشخاص تا حدی مشخص می شود چون بر اساس فهم از روایات باید یک نظر اتخاذ شود. البته علامه حلی اجماع بر قول به تفصیل را ادعا کرده است که با دیدن اختلاف اقوال در این زمینه روشن می شود که این اجماع، تعبدی نیست.
بررسی روایات در زمینۀ تفصیل و اطلاق در دعوت
روایت اول از باب دهم
در جلد پانزدهم از وسائل مشتمل بر سی جلد، در ابواب جهاد العدو و ما یناسبه، در باب دهم دو روایت وجود دارد که آنها را می خوانیم. روایت باب یازدهم را نیز خواهیم خواند. مروری نسبت به باب نهم خواهیم داشت. علاوه بر این لااقل یک روایت از باب پانزدهم، «باب آداب أمراء السرایا و أصحابهم»، یعنی روایت مسعدة بن صدقة را نیز خواهیم خواند.
صاحب وسائل، در عناوین باب، فهم خود نسبت به روایات آن باب را بیان می کند. در عنوان باب دهم آمده است: «باب وجوب الدعاء الی الاسلام قبل القتال إلا لمن قتل علی الدعوة و عرفها و حکم القتال مع الظالم» باب وجوب دعوت قبل از قتال مگر زمانی که بر اساس دعوت مقاتله صورت گرفت و اسلام شناسانده شد. از این عنوان روشن می شود که صاحب وسائل قائل به تفصیل است و دعوت در مرتبۀ دوم را واجب نمی داند. البته بحث ما در مورد وجوب دعوت در مراحل دوم به بعد است نه استحباب آن لذا صاحب وسائل ممکن است قائل به استحباب دعوت در دفعات بعد شوند.
روایت اول: «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَن النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ يَا عَلِيُّ لَا تُقَاتِلَنَّ أَحَداً حَتَّى تَدْعُوَهُ إِلَى الْإِسْلَامِ- وَ ايْمُ اللَّهِ لَأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى يَدَيْكَ رَجُلًا خَيْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَ غَرَبَتْ وَ لَكَ وَلَاؤُهُ يَا عَلِيُّ.»[10]
ای علی با کسی قتال نکن مگر آنکه او را به اسلام دعوت کرده باشی. کیفیت دعوت در این روایت ذکر نشده است چون علی ع باب مدینۀ علم پیامبر و باب حکمت است. پیامبر قسم می خورند که ای علی اگر یک نفر به دست تو هدایت شود، برای تو بهتر است از چیزهایی که خورشید بر آنها طلوع و غروب می کند.
جناب شیخ این روایت را از احمد بن ابی عبد الله نقل کرده است. «وَ رَوَاهُ الشَّيْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ مِثْلَهُ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع ذَكَرَ مِثْلَهُ.»
من سابقا به وین رفتم و مدتی به ایران برگشتم و برای روضه به مسجد فاطمیه رفتم. برخی از دوستان به زور ما را خدمت آقای بهجت بردند و ما را در کنار صندلی ایشان نشاندند. ایشان برای ما مضمون همین بخش از همین روایت را بیان کردند و فرمودند: «اگر در آنجا یک نفر به دست شما هدایت شود، بهتر است برای شما از آنچه خورشید بر آن طلوع می کند.» ایشان این مطلب را سه مرتبه بیان کردند. هدایت در این روایت بسیار برجسته شده است.
ما با چند مطلب در این روایت کار داریم: اولا پیامبر ص امیر المومنین ع را خطاب قرار می دهد که «هیچ گاه با احدی مقاتله نکن مگر اینکه او را به اسلام دعوت کنی» و ثانیا حیثیت هدایت گری در این روایت. آیا دعوت، صرفا به این است که من بگویم: «بگویید أشهد أن لا إله إلا الله و أشهد أن محمدا رسول الله»؟ یا دعوت واقعا باید همراه با روشنگری و هدایت و نشان دادن راه باشد؟
در جلسۀ بعد به بررسی سندی و دلالی این روایت می پردازیم.
[1] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج2، ص110.
[2] سوره بقره، آيه 255.
[3] سوره مدثر، آيه 48.
[4] شرح نهج البلاغة، ابن ابي الحديد، ج12، ص73.
[5] عيون الحكم و المواعظ، الليثي الواسطي، علي بن محمد، ج1، ص433.
[6] سوره شمس، آيه 8.
[7] سوره اسراء، آيه 15.
[8] سوره انفال، آيه 42.
[9] الوسيلة، ابن حمزة الطوسي، ج1، ص200.
[10] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص43، أبواب جهاد العدو و مایناسبه، باب10، ح19951، ط آل البيت.