تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/07/18
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
نوع وجوب جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /نوع وجوب جهاد
حدیث اخلاقی
«اعْلَمْ أَنَّهُ لَا عِلْمَ كَطَلَبِ السَّلَامَةِ وَ لَا سَلَامَةَ كَسَلَامَةِ الْقَلْب »[1]
بنای ما بر بیان یک روایت اخلاقی در روزهای چهارشنبه بود. این روایت می فرماید هیچ دانشی مثل طلب سلامت نیست. کسانی که در مسیر علم و دانش هستند، هدف یا اهدافی را دنبال می کنند لکن این روایت می فرماید مهمترین چیز در طلب علم این است که انسان به دنبال سلامت باشد چون دانش انسان را سالم نگه می دارد و راه و مقصد را مشخص می کند و کشف حقیقت می کند و انسان را به بسیاری امور می رساند و این فوائد برای فرد و جامعه وجود دارد. در جامعه ای که علم وجود داشته باشد، رشد وجود دارد. علم و دانش، عامل رشد و قدرت برای جامعه است، «العلم سلطان »[2]
علم، سلطنت و قدرت و معنویت در جامعه به وجود می آورد. سپس می فرماید هیچ سلامتی مثل سلامت قلب نیست. وقتی به بحث از مفهوم سلامت ورود می کنیم، می بینیم که مفهوم بسیار وسیعی دارد و شامل سلامت جسم و روان و فرد و جامعه می شود. وقتی روان و ذهن انسان بهداشت لازم را نداشته باشد، انسان دچار مشکل می شود و چه بسا از همین طریق مشکلاتی بر انسان و جامعه تحمیل شود. از طرفی رشد جامعه به رشد آحاد جامعه وابسته است و افراد برای رشد کردن باید معنا و مصداق رشد را بدانند. مرحوم آقای مطهری ره در کتاب «مقالات فلسفی» در ذیل بحث «بهجت و سعادت» که نمط هفت از کتاب «الاشارات و التنبیهات» است، برای شرح کلام ابن سینا می گوید: برخی گمان می کنند که مفهوم سعادت را درک کرده اند اما با دقت روشن می شود که این مفهوم یک مفهوم نظری است نه بدیهی و لذا اینطور نیست که همه به راحتی آن را درک کنند. مفهوم سلامت نیز از همین قبیل است که هر کسی یک معنا از آن ارائه می کند. طبیب یک معنا برای سلامت بیان می کند و بر اساس همان معنا قواعد و ضوابط خاصی را برای رسیدگی به جسم انسان و سلامت در این حوزه مطرح می کند و پدران و مادران نیز معمولا در همین حوزه دغدغه دارند. البته اسلام نیز به این حوزه توجه دارد و نسبت به آن تذکر می دهد اما سلامت قلب مهمتر است. اسلام از این جهت به سلامت قلب اشاره می کند که بشریت اهمیت قلب در بدن را می داند و می داند که اگر رگ های قلب دچار گرفتگی شوند، در روند حیات انسان اختلال جدی به وجود می آید. لذا امام می فرماید انسان باید مراقب گرفتگی و مسدود شدن رگ های قلب باشد.
مهمتر از این قلب ظاهری، قلب باطنی انسان و حقیقت قلب انسان است که ابزار فهم برای بشر می باشد و انسان به واسطۀ آن درک می کند. باید مراقب گرفتگی رگ های قلب باطنی بود. قلب باطنی انسان، بیمار و مکدّر و تاریک می شود و در این صورت قوۀ فهم انسان از بین می رود و انسان سنگدل می شود و بسیاری امور از انسان گرفته می شود. در روایات ما آمده است که در قلب انسان چهل پرده وجود دارد که با هر گناه، یک پرده پاره می شود. وقتی پرده های حیا در قلب پاره شود، اثر وضعی دارد و باعث بیماری و آلودگی قلب می شود. بنابراین انسان باید بسیار مراقبت داشته باشد. خداوند به ما توفیق دهد که این کلمات نورانی را بفهمیم و در زندگی خود پیاده کنیم.
نوع وجوب جهاد
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در رابطه با وجوب عینی یا کفائی جهاد بود. خلاصۀ بحث این بود که اجماع علمای شیعه و سنی بر وجوب کفائی جهاد است مگر ابن مسیب و عطا. ابن مسیب به آیۀ ﴿انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالاً وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ﴾[3]
تمسک کرد که استدلال او را رد کردیم. ابن مسیب همچنین به روایت نبوی منقول از ابوهریره تمسک کرده بود که سندا و دلالتا به آن نقد وارد کردیم. سپس به بیان ادلۀ وجوب کفائی جهاد پرداختیم. اولین دلیل، اجماع است. کلام صاحب جواهر را در این زمینه بیان کردیم. شیخ طوسی در کتاب «النهایة» و «الجمل و العقود» و ابن براج و ابن حمزه و بسیاری دیگر از بزرگان اجماع را مطرح کرده اند. شما کتابی از کتب فقهی را پیدا نمی کنید که در آن اجماع بر وجوب کفائی جهاد مطرح نشده باشد. صاحب جواهر ادعای ضروری بودن این مسئله را مطرح کرده است که در جلسۀ گذشته عبارت را خواندیم. این مطلب در کتاب فقه الصادق مرحوم آقای روحانی نیز اجماعی شمرده شده است. به نظر ما این بحث بیشتر در این زمینه ضرورت ندارد.
دلیل دوم بر وجوب کفائی جهاد، سیره
دلیل دوم، سیرۀ قطعی پیامبر اکرم ص است. سیرۀ قطعی ایشان برای ما حجیت دارد. ما وقتی جنگ های پیامبر را با دقت مورد بررسی و مطالعه قرار دهیم که کار لازمی است، می بینیم که ایشان همۀ افراد و مسلمانان را با خود به جنگ نمی بردند.
نکته: نگویید پیامبر هفتاد جنگ داشتند چون این عبارت، دال بر خشونت است. پیامبر در سیزده سال اول، اصلا جنگی نداشتند در این حد که بیش از هفتاد مرتبه نزد پیامبر آمدند و از ایشان درخواست قتال و جنگ و مقابله داشتند به دلیل کثرت آزار مشرکان. اما پیامبر در جواب فرمودند «لم أومر به»، من مأمور به جهاد به معنای قتال نشده ام. بعد از هجرت پیامبر به مدینه و تشکیل حکومت، در سال دوم، مشرکان تصمیم قتل پیامبر داشتند و پیامبر دفاع می کنند و آیۀ سی و نه و چهل سورۀ مبارکۀ حج نازل می شود﴿أُذِنَ لِلَّذينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدير﴾. پیامبر سه یا چهار جنگ داشتند و بقیۀ موارد، عملیات بوده اند. در بسیاری از جنگ ها اصلا کشتاری وجود نداشته است. در تمام جنگ ها و عملیات های پیامبر، حدود 3 هزار نفر از هر دو جناح کشته شدند. ما سابقا به تفصیل این بحث را با آمار دقیق ارائه کردیم. امروزه در قرن بیستم می بینید که با اینکه مدعیان دفاع از حقوق انسانی بسیارند، بیش از صد میلیون نفر کشته شدند.
شخصی به نام هانس کونگ، یک شخصیت بزرگ علمی در جهان مسیحیت است و چهل کتاب منبع و تعداد زیادی مقالات علمی منتشر شده در دنیای مسیحیت دارد. یکی از ایده های او ایدۀ «اخلاق جهانی» است که در کتاب خود به همین نام مطرح کرده است. ایشان یک مستند به طول چهل و پنج دقیقه دارد. من با ایشان ملاقاتی داشتم که در آن ملاقات کتابی هفتصد صفحه ای به من هدیه داد. او در مورد یهودیت و مسیحیت و اسلام کتاب نوشته است. او یک کشیش روحانی کاتولیک منتقد بود. یکی از کتب او به نام «نقد خطا ناپذیری پاپ» منتشر شده است. مسیحیان به دستۀ کاتولیک و پروتستان و ارتودکس تقسیم می شوند و کاتولیک ها معتقدند که پاپ می شود، مقام عصمت پیدا می کند و نقد ناپذیر است. هانس کونگ این نظریه را نقد کرده است و به تبع او را از کلیسا طرد کردند. او در آن مستند از پیامبر با احترام نام می برد و در بیان جنگ پیامبر با یهودیان بنی قریظه این جمله را می گوید: «محمد فرمان به قتل یهودیان صادر کرد در زمانی که به اسارت گرفته شده بودند».
این جمله باعث شد که بنده با اینکه تخصص تاریخ ندارم، یک مرتبه تمام جنگهای پیامبر را مطالعه کنم تا به این جمع بندی و نتیجه برسم که در چه مواردی پیامبر جنگ را آغاز کردند. بنده شخصا به این نتیجه نرسیدم که پیامبر جنگ ابتدائی داشتند. صرفا در مورد دو یا سه جنگ از جنگهای پیامبر این بحث مطرح است که پیامبر جهاد ابتدائی داشتند و در زمان های بعد دیدم که شخصی یک رسالۀ دکتری در رابطه با همین موضوع نوشته است و در آن اثبات می کند که پیامبر جنگ ابتدائی نداشتند. ما نیز به همین نتیجه رسیدیم لذا پیامبر اسلام را بر مدار رحمت آوردند. پیامبر حتی در برخورد با مشرکان عنود بعد از فتح مکه عفو و گذشت می کند. حتما ماجرای فتح مکه را با دقت مطالعه کنید. پیامبر بعد از فتح مکه به امیر المومنین می فرماید «علی جان حتی یک قطره خون ریخته نشود و هیچ کس را وادار به پذیرش اسلام نکنید و هرکس به خانۀ ابوسفیان پناه برد، ایمن است».
بنابراین سیرۀ قطعی پیامبر حجت است و در هیچ موردی از موارد جنگ، پیامبر دستور ترک کلی شهر را صادر نکردند و همه را ملزم به جهاد ننمودند. در هیچ موردی بسیج عمومی صادر نشد. حضور عده ای در شهر برای مدیریت و انجام امور شهر لازم است. با دقت در سیرۀ پیامبر روشن می شود که جهاد، واجب کفائی است نه عینی. البته بعدا بیانی را از کتاب فقه الصادق نقل خواهیم کرد مبنی بر این که در برخی موارد، جهاد برای برخی افراد واجب عینی می شود. به صورت کلی اگر تنها یک شخص قادر بر انجام واجب کفائی باشد، آن واجب در همان شخص متعین می شود مثلا اگر در یک شهر صرفا یک نفر می تواند طلبه شود، طلبه شدن در او متعین می شود.
دلیل سوم بر وجوب کفائی جهاد، آیات
دلیل دیگر بر وجوب کفائی جهاد، آیات قرآن است که در این زمینه دو آیه مطرح است. اولا آیۀ 95 سورۀ نساء و ثانیا آیۀ 122 سورۀ توبه (آیۀ نفر). ما در مورد این دو آیه بحث می کنیم و سپس به آخرین دلیل یعنی قاعدۀ حرج خواهیم پرداخت. در خصوص روایات، من گمان می کنم که می توان برای وجوب کفائی جهاد از روایت دعائم استفاده کرد.
در آیۀ 95 سورۀ نساء می فرماید: ﴿لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَ كُلاًّ وَعَدَ اللّهُ الْحُسْنى وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدينَ عَلَى الْقاعِدينَ أَجْراً عَظيما﴾[4]
توضیح استدلال به آیه: گروهی از افراد اصلا در جهاد کوتاهی نمی کنند که بدون تعلل وارد میدان می شوند و با مال و جان خود در راه خدا جهاد می کنند. اما گروه دوم، از جهاد معذور اند مثلا بسیار سالخورده و ناتوان یا دارای جراحت اند. و گروه سوم اگرچه می توانند بجنگند و وارد میدان شوند، اما وارد جنگ نمی شوند و به فراهم کردن مقدمات جهاد و تامین امور لازم برای جهاد می پردازند. آیه می فرماید گروهی از مومنان، «قاعدین» هستند یعنی کسانی که در جنگ شرکت نمی کنند و در شهر نشسته اند اما کارهایی را برای جهاد انجام می دهند اگرچه ممکن است نسبت به حضور در میدان کوتاهی کرده باشند. این قاعدین در مقایسه با مجاهدین فی سبیل الله که همۀ دارایی خود را در طبق اخلاص گذاشتند و عاشق جهاد هستند و می کشند و کشته می شوند، مرتبۀ پایین تری دارند و مجاهدین از قاعدین برتر اند اگرچه هر دو پاداش دارند ﴿و کلا وعد الله الحسنی﴾. قاعدین نیز پاداش دارند چون معتقد و مومن هستند و لکن همت کمتری داشتند. این آیه دلالت دارد بر این که قاعدین مورد عذاب الهی قرار نمی گیرند بنابراین همین که عده ای یعنی مجاهدین به میدان جنگ رفتند، کفایت می کند بنابراین جهاد، واجب کفائی است نه عینی.
بیان بالا را همۀ آقایان ذکر کرده اند مثل صاحب جواهر و مرحوم روحانی. در کتاب فقه الصادق آمده است: «بتقريب: أنّه تعالى فاضل بين المجاهدين والقاعدين غير أُولي الضرر، ووعد كلّاً منهم الحسنى، ولولا أنّ وجوبه على الكفاية لما وعد القاعدين عنه الحسنى والمثوبة، ولما كان لهم فضيلة.»[5]
در مجمع البیان آمده است: «و فی هذه دلالة علی أن الجهاد فرض علی الکفایة لأنه لو کان فرضا علی الأعیان لما استحق القاعدون بغیر عذر أجرا». در آیه آمده است که مجاهدین بر قاعدین فضیلت و برتری به یک درجه دارند و سپس می فرماید مجاهدین بر قاعدین فضیلت به اجر عظیم دارند. به ظاهر بین این دو مطلب تنافی وجود دارد. صاحب مجمع در پاسخ به این تنافی مفصل بحث کرده است. خلاصۀ پاسخ این است که گاهی در مقام بیان فرد افضل و دارای فضیلت هستیم که می گوییم قطعا مجاهد بر قاعد فضیلت و برتری دارد و گاهی در مقام بیان فاصلۀ فرد افضل و فاضل هستیم و می گوییم مجاهد درجات زیادی بالاتر از قاعد است. اساسا بین مجاهدین نیز این اختلاف درجه وجود دارد. مثلا در مورد حضرت عباس روایت داریم که همۀ شهدا به درجۀ او غبطه می خورند. بنابراین فاصلۀ مجاهدین نسبت به قاعدین بسیار زیاد است. در برخی از روایات این فاصله به اندازۀ فاصلۀ زمین و آسمان دانسته شده است. در این زمینه بیانهای دیگری وجود دارد که شما مراجعه و مطالعه کنید.
[1] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص286.
[2] شرح نهج البلاغة، ابن ابي الحديد، ج20، ص319.
[3] سوره توبه، آيه 41.
[4] سوره نساء، آيه 95.
[5] فقه الصادق، الروحاني، السيد محمد صادق، ج19، ص23.