تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/07/14
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
نوع وجوب جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /نوع وجوب جهاد
نوع وجوب جهاد
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در رابطه با وجوب کفائی جهاد بود. البته برخی قائل به وجوب عینی شدند و استدلال هایی برای آن مطرح کرده اند. مرحوم صاحب جواهر این استدلال ها را بیان کرده است. در بین عامه سعید بن مسیب قائل به وجوب عینی جهاد بوده است و به آیۀ ﴿انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالاً وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ﴾[1]
و روایت نبوی منقول از ابو هریره تمسک کرده است،
«من مات و لم یغز و لم یحدّث نفسه بالغزو مات علی شعبة من النفاق».
مرحوم صاحب جواهر این ادله را رد می کند. در مورد آیه، آن را منسوخ به وسیلۀ آیۀ نفر می داند، ﴿وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُون﴾[2]
ما دو سال قبل مفصل در مورد نسخ آیات بحث کردیم. آن مطالب را در خصوص نسخ یافتیم و اکنون به آن مباحث اشاره می کنیم. در مورد نسخ مباحث بسیار زیادی مطرح است از جمله در کتاب الاتقان سیوطی و تمهید از آیت الله معرفت و البیان از مرحوم آیت الله خوئی. ما زمانی که بحث نسخ را مطرح کردیم، مباحثی را از کتاب های مذکور آوردیم.
دیدگاه های افراطی در مورد نسخ وجود دارد و برخی قائل شده اند به اینکه آیات سورۀ توبه که در سال نهم هجری نازل شده اند، ناسخ آیات سورۀ بقره اند مثل ﴿وَ قاتِلُوا في سَبيلِ اللَّهِ الَّذينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدين﴾ [3]
ما گفتیم این آیه اصلا نسخ پذیر نیست. این آیه می فرماید با کسانی که با شما قتال می کنند بجنگید و تجاوز و تعدی نکنید. نفی اعتداء به عنوان یک اصل اساسی و مهم در اسلام پذیرفته شده است. ظلم نکردن و ظلم نپذیرفتن از قواعد مهم اسلام است «کونا للظالم خصما و للمظلوم عونا»[4]
. همچنین سابقا گفتیم که ملاک ارتباط در حوزۀ روابط بین الملل، طبق آیات سورۀ ممتحنه، قسط و عدل است. می فرماید نسبت به کسانی که با شما مسالمت دارند و شما را از دیارتان اخراج نمی کنند، نیکی و عدالت داشته باشید. این آیات به هیچ وجه نسخ پذیر نیستند. این نکته بسیار مهم است که نمی توان نسخ بسیاری از آیات را پذیرفت. آیه می فرماید قتال تنها علیه قتال کنندگان است. آیاتی که جهاد را اجازه دادند نیز همین بیان را دارند مثل آیۀ 39 سورۀ حج.
متاسفانه برخی افراد مثل ابن حزم قائل شدند به نسخ شدن 200 آیه. به تفصیل این مباحث در جلسۀ 144 مراجعه کنید. جهت طرح این بحث در اینجا این بود که ابن مسیب به آیۀ قرآن تمسک می کند و صاحب جواهر آن را با نسخ شدن رد می کند. سابقا گفتیم یکی از رهبران سلفی جهادی قائل است به اینکه آیات قتال در سورۀ توبه بیش از 120 آیه از قرآن را نسخ کرده است. این مطلب قابل پذیرش نیست و نمی توان نسخ را به راحتی پذیرفت. نسخ، ضوابط و قواعدی دارد که نمی توان آنها را کنار گذاشت. همچنین سابقا گفتیم که آیه با خبر واحد نسخ نمی شود و حتما باید خبر متواتر برای نسخ آیه داشته باشیم.
کلام بزرگان دربارۀ نسخ آیات
علامه شعرانی ره که یک شخصیت بزرگ تفسیری است، می فرماید در قرآن صرفا سه آیۀ منسوخ داریم. مرحوم آیت الله سید رضا صدر می فرماید صرفا دو مورد آیۀ منسوخ در قرآن وجود دارد. مرحوم آقای خوئی به موارد نسخ اشکال می کند و در نهایت به وجود تنها یک مورد نسخ در قرآن قائل می شود. بنابراین قائل شدن به نسخ به سادگی هیچ جایگاه و معنای محصلی ندارد. با توجه به مباحثی که سابقا مطرح کرده ایم، طرح مفصل بحث نسخ مورد نیاز و لازم نیست.
کلام صاحب جواهر در ردّ استدلال ابن مسیب
«و فیه ما قیل من أنّ الآیة منسوخة بظاهر قوله تعالی ﴿وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُون﴾ [5]
أو أنّها فی خصوص غزاة تبوک التی استنفرهم النبی ص فیها فتخلف فیها کعب بن مالک و أصحابه فهجرهم النبی ص حتی تاب الله علیهم». این دو پاسخ را سابقا خواندیم. صاحب جواهر در پاسخ سوم می فرماید این آیه وجوب ابتدائی را مطرح می کند. می دانید واجب کفائی آن است که همۀ مکلفان به انجام آن مامور شده اند که با انجام عده ای، از بقیه ساقط می شود و بر حسب موارد مختلف، حدّ کفایت متفاوت است. گاهی مثل کفن و دفن میت است که با اقدام عدۀ قلیلی از بقیه ساقط می شود و گاهی مثل جنگ های بزرگ است که اقدام عدۀ زیادی لازم است. آیه می فرماید همۀ شما مسلمین برای جهاد و جنگ اقدام کنید. «فإن الواجب الکفائی عندنا واجب علی الجمیع و إن کان یسقط بفعل من یقوم به منهم و لذا یعاقب الجمیع بترکه.» بنابراین وجوب بر جمیع به دلیل شرایط خاص در جنگ تبوک بود که در این جنگ با اهمیت و وسعت زیاد، اقدام همه لازم بوده است.
صاحب جواهر سپس به روایتی در کتاب دعائم اشاره می کند. ما در مورد این کتاب و مولف آن سه نظریه را بیان کردیم. «قال أمیر المومنین ع فی المروی عنه فی دعائم الاسلام و الجهاد فرض علی جمیع المسلمین لقول الله عز و جل ﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتال﴾ [6]
فإن قامت للجهاد طائفة من المسلمین وسع سائرهم التخلف عنه ما لم یحتج الذین یلون الجهاد الیهم فإن احتاجوا لزم الجمیع أن یمدّوهم حتی یکتفوا قال الله عز و جل ﴿وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً﴾». ما سابقا از آیۀ ﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتال﴾ مفصل بحث کردیم. می فرماید اگر گروهی از مسلمین برای جهاد به پا خاستند، بقیه می توانند تخلف کنند البته با این شرط که در امر جهاد به آنان نیازی نباشد اما اگر نیاز به آنها وجود داشته باشد، بر همه لازم است که مجاهدان را یاری کنند تا به حدّ کفایت برسد به دلیل آیۀ قرآن. «فإن دهم أمر یحتاج فیه الی جماعتهم نفروا کلهم» اگر حادثه ای رخ دهد که احتیاج به جماعت باشد، همه باید کوچ کنند. «قال الله عز و جل ﴿انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالاً وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ﴾[7]
».
صاحب جواهر سپس به ردّ حدیث نبوی می پردازد که ابن مسیب به آن تمسک کرده بود. کلام صاحب جواهر ذیل این نبوی را در جلسۀ بعد مطرح خواهیم کرد.
[1] سوره توبه، آيه 41.
[2] سوره توبه، آيه 122.
[3] سوره بقره، آيه 190.
[4] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص421، نامه 47.
[5] سوره توبه، آيه 122.
[6] سوره بقره، آيه 216.
[7] سوره توبه، آيه 41.