تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/06/26
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
جهاد ابتدایی در عصر غیبت/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /جهاد ابتدایی در عصر غیبت
حدیث اخلاقی
روز اول از درس است و از خداوند تشکر می کنیم و سپاس می گوییم از اینکه این توفیق را امسال به ما مرحمت فرمودند که بتوانیم بحث و گفتگویی با یکدیگر داشته باشیم. از او می خواهیم که هرچه خیر است را برای کسانی که در مسیر علم و دانش و معرفت قرار گرفته اند، مقرّر و مقدّر کند.
در این روز برای تیمّن و تبرّک حدیثی از امیر المومنین را می خوانیم. حضرت می فرماید: « خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَكَوْا عَلَيْكُمْ وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَيْكُم »[1]
. موضوع این حدیث، نوع معاشرت با مردم است که شاید در ما بیشتر مصداق پیدا کند. طلاب و علمای دین و مبلّغان، با مردم ارتباط دارند و این روایت نحوۀ ارتباط با مردم را بیان می کند. نوع ارتباط باید به گونه ای باشد که وقتی انسان از دنیا برود، کسانی که با او ارتباط داشتند، غمگین شوند و اشک بریزند و اگر زنده باشد، همواره علاقه مند به همنشینی و همراهی با او باشند و در کنار او بودن را فرصت و ارزش بشمارند و گاهی لحظه شماری کنند برای بهره گیری از ایمان او. در برخی از روایات آمده است که در کنار مومن بودن، احساس آرامشی به انسان می دهد. در تعبیر امام رضا ع آمده است: «لَا يَتِمُّ عَقْلُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ حَتَّى تَكُونَ فِيهِ عَشْرُ خِصَالٍ الْخَيْرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ وَ الشَّرُّ مِنْه مأمون»[2]
. عقل مومن کامل نمی شود مگر با ده خصلت که نماز و روزه و حج و جهاد جزء این ده مورد نیستند بلکه مأمون بودن دیگران از شر او و توقع خیر از او جزء این موارد شمرده شده است.
نوع معاشرت باید به همین صورت باشد یعنی اهل بیت ع و اسلام، معاشرت خشک را نمی پذیرد. معاشرت باید معنا دار و تربیتی و تعلیمی و آرام بخش باشد. در اسلام تأکید زیادی بر این موارد شده است. اگر طرف مقابل و مخاطب، مسلمان نباشد و حتی خوش خلق نباشد، به این حسن خلق و معاشرت نیک احترام می گذارد. در کتاب بحار داستانی در مورد حسن خلق ذکر شده است که در اینجا به آن اشاره می کنم.
در سال نهم هجرت، خاندان حاتم طائی یعنی قبیلۀ طیّ به سرپرستی عدی بن حاتم زندگی می کردند و هنوز اسلام را نپذیرفته بودند. پیامبر اکرم ص سپاهی را به فرماندهی امیر المومنین ع بسیج می کند تا با کسانی که حاضر به پذیرش اسلام نشدند، بجنگد. سپاه اسلام به جنگ با قبیلۀ طیّ می رود و در این جنگ، عدی بن حاتم فرار می کند. خواهر او به همراه عدۀ دیگری اسیر می شوند. این ماجرا در سیرۀ ابن هشام هم ذکر شده است. وقتی خواهر عدی را نزد پیامبر می آورند، می گوید: «یا محمد! هلک الوالد و غاب الرافد» پدرم از دنیا رفت و نگهبانم غایب شد. مراد او از نگهبان، برادرش عدی بود. از پیامبر خواست که در صورت صلاح دید او را آزاد کنند تا شماتت قبیله های عرب را از او دور کنند. سپس پدر خود را معرفی می کند: «فإن أبی کان یفکّ العانی و یحفظ الجارّ و یطعم الطعام و یفشی السلام و یعین علی نوائب الدهر» پدرم بردگان را آزاد و از همسایگان محافظت می کرد و به دیگران طعام می داد و بلند سلام می کرد و در حوادث تلخ روزگار به مردم کمک می کرد. پیامبر ص فرمود: «یا جاریة هذه صفة المؤمنین حقا لو کان أبوک مسلما لترحّمنا علیه» ای کنیز، این صفات، صفات مومنین است و اگر پدرت مسلمان بود بر او رحمت می فرستادیم. در عین حال پیامبر فرمان می دهد: «خلّوا عنها فإن أباها کان یحبّ مکارم الاخلاق» او را آزاد کنید چون پدرش ارزش های اخلاقی را دوست داشت. آن زن آزاد می شود و به دنبال برادرش می رود و او را می یابد و ماجرا را برای برادر تعریف می کند. عدی پیامبر را بسیار با شخصیت و مهربان می یابد و نزد پیامبر می آید و پیامبر به او می فرماید: «خدا عذاب سخت را از پدرت به دلیل سخاوت و اخلاق نیکو رفع کرد» این مطلب را باید فهم کرد.
این جریان قطعا بیانگر اهمیت حسن رفتار و رعایت اصول اخلاق بشری حتی در مقابل کفار است. حتی فرموده اند: «إِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِكُمْ فَالْقَوْهُمْ بِطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ الْبِشْرِ.»[3]
شما نمی توانید با اموالتان همۀ مردم را خوشحال کنید چون فقر بسیار زیاد است پس آنها را با خوشرویی خوشحال کنید. ما گاهی در تعاملات اولیه و سلام و احوالپرسی با مشکل مواجه هستیم در حالی که رعایت این نکات را از ما بسیار توقع دارند. پیامبر ما خلق بسیار نیکو داشت و هرکس پیامبر را ملاقات می کرد، اسیر اخلاق پیامبر می شد و همین خلق پیامبر باعث جذب جامعه شده بود. در تعبیر بسیار لطیف می فرماید: ﴿لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَليظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِك ﴾[4]
فظّ، خشونت در لفظ و لسان است و غلظت قلب، خشونت در قلب و سنگدلی است. این عبارت یعنی ای پیامبر اگر تو به لحاظ گفتار خشن بودی و در قلبت خشونت داشتی، از پیرامونت پراکنده می شدند. این آیه در رابطه با تارکین جنگ احد نازل شد. در مدینه تارکین جنگ احد نزد پیامبر آمدند و از ایشان عذرخواهی کردند. آیه می فرماید ﴿فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ﴾آنها را ببخش و برایشان استغفار کن و در امور مهم با آنها مشورت کن. این ادبیات یک ادبیات بین المللی است. سپس می فرماید: ﴿فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلين ﴾که به تمرکز در تصمیم گیری اشاره دارد. شاید بتوان با این آیه تمرکز در رهبری را نیز اثبات کرد یعنی شورای رهبری چندان قابل دفاع نیست چون اگرچه رهبر به مشاور نیاز دارد اما تصمیم گیرنده باید واحد باشد. با دقت در این آیه نکات بسیاری به دست می آید و این آیه بسیاری از وظایف حکمرانی را نیز بیان کرده است. از خداوند بزرگ، توفیق می طلبیم تا بتوانیم این امور را در خود پیاده و تطبیق کنیم. تطبیق این امور، بسیار مهم و سخت و سنگین است.
جهاد
ضرورت بحث از جهاد
بحث ما در ادامۀ سالهای گذشته مربوط به جهاد است. این بحث از مباحث روز است که باید به صورت جدی به آن پرداخت. مباحث زیادی را در ذیل این عنوان بیان کردیم. چند جمله ای را در خصوص ضرورت پرداختن به این حوزه بیان می کنم.
از ظاهر برخی از آیات و روایات، خشونت برداشت می شود که این ادله فراوان هستند. حدود چهارصد آیه در مورد جهاد داریم که به بیان فضیلت جهاد و اصل جهاد و وجوب جهاد پرداخته اند. ظاهر برخی از روایات، عده ای را به اشتباه انداخته است که بخشی از این روایات را خواندیم. مثلا در جلد پانزده از بحار و در وسائل الشیعه روایاتی ذکر شده است که آنها را خواندیم. می فرماید: «الْخَيْرُ كُلُّهُ فِي السَّيْفِ وَ تَحْتَ ظِلِّ السَّيْفِ وَ لَا يُقِيمُ النَّاسَ إِلَّا السَّيْفُ وَ السُّيُوفُ مَقَالِيدُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ.»[5]
فقط شمشیر می تواند مردم را نگه دارد. همچنین در روایت دیگر می فرماید: « فَالْخَيْرُ فِي السَّيْفِ وَ تَحْتَ السَّيْفِ وَ الْأَمْرُ يَعُودُ كَمَا بَدَأَ.»[6]
در روایت معروف مقاتله می فرماید: من مامور شدم به قتال تا مردم لا اله الا الله بگویند، وقتی که لا اله الا الله بگویند، در امان خواهند بود. همچنین از آیاتی خشونت را استنباط کردند مثل ﴿وَ قاتِلُوا في سَبيلِ اللَّهِ الَّذينَ يُقاتِلُونَكُمْ﴾[7]
و ﴿وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ في سَبيلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدان﴾ [8]
و ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُم﴾ [9]
در حالی که پیامبر برای رحمت آمده است.
شخصی به نام هانس کونگ یک شخصیت روحانی کاتولیک و از بزرگان مسیحیت بوده است و کتب بسیاری نوشته است که منبع هستند. بیش از چهل کتاب او منبع است و بیش از دویست مقاله نوشته است. او کتاب «اخلاق جهانی» را نوشته است. حدود سه سال قبل فوت کرده است. ایشان مستندی دارد که در بخشی از آن می گوید در جریان بنی قریظه، محمد فتوای قتل یهودیان را صادر کرده است. یعنی درصدد ارائۀ نگاه متفاوتی از پیامبر ص بودند. در حدود سیصد سال قبل از همین آیات استفاده کردند که اسلام یک دین خشن است. لذا لازم است که با یک نگاه و رویکرد دقیق و عمیق به حوزۀ جهاد پرداخته شود. اگر امروزه از ما بپرسند که از این آیات چه برداشتی دارید، و آیا اسلام دین جنگ است، چه می گوییم؟ مراد از جهاد، جهاد با دولت کفر است یا ملت کفر؟ آیا جهاد شامل دولت محاید (دولت بی طرف) می شود؟ برخی از دولت ها با ما سر جنگ ندارند و خواهان تعاملات سیاسی و اجتماعی و اقتصادی هستند مثل چین. بخشی از این مباحث به حوزۀ فقه روابط بین الملل برگشت می کند که ما در حال آماده سازی مباحثی در این زمینه هستیم. برخی با برداشت خشونت از آیات و روایات جهاد، موج ایران هراسی و اسلام هراسی به راه انداخته اند. حتی روشنفکران ما گفتند این بخش از آیات را باید کنار بگذاریم چون امروزه جامعه پذیرش آنها را ندارد. اصطلاح اسلام رحمانی را مطرح می کنند. آیا این اسلام رحمانی با جهاد و مقاومتی که در اسلام مورد تاکید واقع شده است و یکی از ارکان اسلام شمرده شده است، سازگار است؟ در روایت آمده است: «الجهاد أفضل الاشیاء بعد الفرائض». آیا این برداشت صحیح است؟
سابقا گفتیم که برخی بزرگان جهاد مصطلح را صرفا جهاد ابتدائی می دانند و آن را جهاد دعوت می خوانند چون باید ابتدا دعوت به اسلام صورت گیرد. در برخی از کتب فقهی آمده است که ابتدا غیر مسلمانان را به اسلام دعوت می کنیم و سپس اگر نپذیرفتند و از اهل کتاب نبودند، باید کشته شوند. همچنین در برخی از روایات آمده است که جهاد حداقل یک بار در سال واجب است. بر این اساس شما باید جامعه را به گونه ای تربیت کنید که همیشه لباس رزم بر تن داشته باشد. لذا این بحث واقعا به یک بازنگری جدّی نیاز دارد. ما در این زمینه بحث را آغاز کردیم و طرح نامه ای را ارائه کردیم. در مباحثی که ذکر کردیم، تقریبا به همۀ مطالب کتب اقدمین و متقدمین و متاخرین و متاخری المتاخرین مراجعه کرده بودیم از شیخ طوسی و شیخ صدوق و شیخ مفید و ابن ادریس و علامه حلی و محقق حلی و صاحب شرایع و صاحب جواهر و صاحب ریاض.
مباحث پیش گفته
ما ضرورت بحث جهاد را مفصل مطرح کردیم. یک ترسیم واقعی از اسلام و چهرۀ جهان اسلام را مورد اشاره قرار دادیم و گفتیم که اسلام به دنبال جنگ نیست و اسلام دین رحمت است. جنگ برای مقابله با خودکامگی و استکبار و سلطه جویی است. شبهاتی که در رابطه با اسلام هراسی مطرح شده بود، پاسخ دادیم. برخی احکام شرعی در مورد نوع ارتباط و تعامل با دولت ها را بیان کردیم. همچنین بحث اهداف جهاد را مطرح کردیم به شکل ایجابی و سلبی. ایجابی مثل اعتلای دین و تحقق حاکمیت الهی و آزادی و امنیت وطن اسلامی و مبارزه با ظلم و ظالم و رفع فتنه از عالم و رهایی مستضعفین عالم. در بحث دیگر، تعارض میان حقوق بشر و جهاد مطرح بود به این بیان که یکی از حقوق بشر، انتخاب دین است در حالی که اسلام می گوید باید به غیر مسلمانان حمله کنید و آنها را بکشید. بحث های فضیلت جهاد در آیات و روایات را مطرح کردیم و همچنین مباحث مفهوم شناسی مثل مفهوم لغوی و اصطلاحی جهاد و مفهوم جهاد در استعمالات قرآنی و مفاهیم همسو مثل محاربه و مقاتله و مدافعه و غزوه و ... و مفهوم جهاد ابتدائی را مطرح کردیم. بحث مفهوم شناسی جهاد ابتدائی را اصلا نپذیرفتند و برخی جهاد ابتدائی را اساسا نپذیرفتند و برخی جهاد ابتدائی را به جهاد دفاعی برگشت دادند. همچنین بحث انواع جهاد و جهاد دفاعی و ذبی را نیز ارائه کردیم. برخی اقسام جهاد را به حدود هشت قسم رسانده اند. جهاد و جنگ با داعش در خارج از مرزهای ما کدام قسم از جهاد است؟ جهاد دفاعی نیست چون خارج از مرز ما است و داعش به کشور ما حمله نکرده است و جهاد ابتدائی نیز نیست چون حکومتی نداشته اند که ما آنها را به حق دعوت کنیم و سپس به آنها حمله کنیم. این سوال باعث شد که برخی قائل به وجود انواع دیگری برای جهاد شوند.
به دنبال این بحث، مباحث دار الاسلام و دارالکفر مطرح شد. امروزه دار الاسلام و دار الکفر با آنچه در صدر اسلام از دار الاسلام مطرح بوده است، تفاوت دارد. در گذشته تقریبا یک سوم زمین دار الاسلام بود. ایران قدیم با همان وسعت، بخشی از دار الاسلام بوده است. امروزه دار الاسلام باید در مقابل دار الاستکبار قرار گیرد. علاوه بر این دار الاسلام چه ملاکی دارد؟ آیا مسلمان بودن اکثریت ملاک است یا حاکمیت مسلمان یا نفوذ اسلام؟
علاوه بر این بحث از اصل وجوب جهاد را مطرح کردیم و ادلۀ اربعه را در این ارائه کردیم از قرآن و روایات و عقل و اجماع. برخی سیره را ذکر کرده اند که سیرۀ پیامبر برای اصل وجوب جهاد قطعا صحیح است اما سیره نمی تواند مستند برای جهاد ابتدائی قرار گیرد. برخی سیره را مستند جهاد ابتدائی قرار داده اند و ما ردّ کردیم. پیامبر تا زمانی که در مکه بودند، اصلا به جهاد مامور نشده بودند و در سال دوم هجرت، اذن جهاد رخ داد. پیامبر در مدّت حدود هفت سال چند جهاد داشتند؟ برخی حدود هفتاد جنگ را بر شمرده اند لکن با این حساب، پیامبر باید دائما در جنگ بوده باشند. ما همۀ این جنگ ها را به سه یا چهار جنگ برگرداندیم: جنگ با قریش عنود و جنگ با اهل کتاب پیمان شکن و جنگ با دنیای کفر و بقیۀ موارد که عملیات هایی در ضمن جنگ بوده اند. در این بحث به تمام کتب تاریخی مراجعه کردیم. تمام کشته ها در همۀ این جنگ ها و غزوات و سرایا، 2500 تا 4000 نفر بودند در حالی که در قرن بیستم صد میلیون انسان کشته شدند که البته نوع سلاح ها متفاوت است.
پیامبر همیشه درصدد جلوگیری از خون ریزی بودند و لذا وقتی قدرت را در مکه به دست گرفتند، چند پیمان گرفتند و به امیر المومنین ع فرمود قطرۀ خونی ریخته نشود و هر کس به خانۀ ابو سفیان برود، در امان خواهد بود. بنابراین ما باید ادبیات را در این بخش عوض کنیم.
از ادلۀ جهاد ابتدائی و جهاد دفاعی بحث کردیم. نتوانستیم در جهاد ابتدائی، دلالت سیره را بپذیریم و در مورد این مسئله رساله هایی در مقطع دکتری نوشته شده است و این مسئله بسیار مهم و برجسته است که آیا پیامبر ص جهاد ابتدائی داشتند؟ به این قسمت از بحث رسیدیم که وجوب جهاد به چه نوع است؟ آیا کفائی است یا عینی؟ این بحث را در جلسۀ بعد مطرح خواهیم کرد.
[1] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج، ص470، حکمت 10.
[2] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، جالنص، ص443.
[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص103.
[4] سوره آل عمران، آيه 159.
[5] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص9، أبواب جهاد العدو و ما یناسبه، باب1، ح19901، ط آل البيت.
[6] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص15، أبواب جهاد العدو و ما یناسبه، باب1، ح19914، ط آل البيت.
[7] سوره بقره، آيه 190.
[8] سوره نساء، آيه 75.
[9] سوره نساء، آيه 71.