مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 5/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی

مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.

مشخصات ظاهری:ج23.

یادداشت:فارسی- عربی.

یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.

موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع

احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث

دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر

شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها

علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت

موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع:امامت -- احادیث

فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶

وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹

ادامه حدیث غدیر قسمت سند

تقریظ آیة اللّه حاج میرزا حسین نوری قدس سره بر کتب میر حامد حسین طاب ثراه

تقریظ آیة اللّه حاج میرزا حسین⁽¹⁾نوری قدس سره بر کتب میر حامد حسین طاب ثراه

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الحمد للّه الذی خصنا بین الفرق بالفلج، و ایدنا دونهم باوضح الحجج، و الصلوة علی من اصطفاه لدین قیم غیر ذی عوج، و علی آله الذین نشروا لواء الحق و لو بسفک المهج، و ادحضوا حجج الباطل و لو بخوض اللجج عجل اللّه لهم النصر و الفرج. و صلی اللّه علیهم ما مدحت الثغور بالفلج، و وصفت الحواجب بالزجج.

و بعد فان العلم مشرع⁽²⁾سلسال⁽³⁾، لکن علی ارجائه⁽⁴⁾ضلال، و روض

مسلوف⁽¹⁾، لکن دونه قلل الجبال و دونهن حتوف، و ان من اجل من اقتحم موارده، و ارتاد⁽²⁾أنسه و اشارده، و عاف⁽³⁾فی طلابه الراحة و رأی فی اجتلاء انواره روحه و راحه، حتی فاز منه بالخصل⁽⁴⁾، بتل و ادرک الفرع منه و الاصل السید السدید، و الرکن الشدید، سیاح عیالم⁽⁵⁾التحقیق، خادم حدیث أهل البیت و من لا یشق⁽⁶⁾غباره الاعوجی الکمیت، و لا یحکم علیه لو و لا لیت، سابق الفضل و قائده، و امیر الحدیث و رائده، ناشر الویة الکلام، و عامر اندیة الاسلام، منار الشیعة، مدار الشریعة، باقعة⁽⁷⁾المتکلمین، و خاتمة المحدثین، وجه العصابة و ثبتها، و سید الطائفة و ثقتها، المعروف بطنطنة الفضل بین لابتی⁽⁸⁾المشرقین، سیدنا الاجل میر حامد حسین. لا زالت الرواد تحدث من صحاح مفاخره بالاسانید، ما تواتر من مستفیض فضله المسلسل کل معتبر عالی الاسانید، و لعمری لقد وفی حق العلم بحق براعته، و نشر حدیث الاسلام بصدق لسان یراعته⁽⁹⁾، و بذل من جهده فی اقامة الاولاد و ابانة الرشد ما یقصر دونه العیوق، فانی یدرک شأوه

المسح السابح السبوق، فتلک کتبه قد جلت الظلام، و جلت الایام، و زینت الصدور، و اخجلت البدور، ففیها: عبقات انوار الیقین، و استقصاء شاف فی تقریر نزهة المؤمنین، و ظرائف طرق فی ایضاح خصائص الارشاد، هی غایة المرام من مقتضب الارکان، و عمدة وافیة فی ابانة نهج الحق، لمسترشد الصراط المستقیم الی عماد الاسلام و نهج الایمان، و صوارم فی استیفاء احقاق الحق هی مصائب النواصب، و منهاج کرامة کم له فی اثبات الوصیة بولایة الانصاف من مستدرک مناقب، و لوامع کافیة لبصائر الانس فی شرح الاخبار تلوح منه انوار الملکوت، و ریاض مونقه فی کفایة الخصام من انوارها المزریة بالدر النظیم تفوح نفحات اللاهوت، فجزاه اللّه عن آبائه الاماجد، خیر ما جزی به ولدا عن والد، و اید اللّه اقلامه فی رفع الاستار عن وجه الحق و الصواب و اعلی ذکره فی الدین ما شهد ببارع فضله القلم و الکتاب، و ملأت بفضائله صدور المهارق⁽¹⁾و بطون الدفاتر، و نطقت بمکارمه السنة الاقلام و افواه المحابر.

آمین آمین لا ارضی بواحدة حتی اضیف إلیها الف آمینا.

و صلی اللّه علی سیدنا محمد و المیامین من عترته و سلم تسلیما.

و کتب بیمناه الداثرة الخاثرة⁽²⁾العبد المذنب المسییء حسین بن محمد تقی النور الطبرسی فی لیلة الثانی عشر من شهر الصیام فی الناحیة المقدسة سر من رای سنة 1303 حامدا و مصلیا.

قصیدة هائیة فی رثاء صاحب العبقات انشأها الادیب البارع الشیخ

محمد سعید بن الشیخ محمود النجفی المتوفی 1319

من للعلوم الغر هد عمادها و اماد ارکان الهدی فابادها

و اسال من عین العلی انسانها

فابتزّ منها نورها و رقادها

قل للحوادث إذ المّت ویحها

کم ذات شن غوارها و طرادها

ما زال بطرق صرفها حتی رمت

لذوی العلوم عمیدها و عمادها

اصمت حشا حامد حسین و انما

اصمت بذاک من العلوم فؤادها

قد غیضت للعلم بحرا زاخرا

منه الذواخر تستمد مدادها

قد کوّرت للدین شمس هدایة

فیها یصیب ذوو الرشاد رشادها

شرقت بغصتها الشوارق بعده

حزنا و قد لبست علیه حدادها

للّه من قدسیّ نفس لم یکن

لسوی ید التقوی تبیح قیادها

لم تتخذ الا التقا زادا لها

و ذوو التقا اتخذت تقاها زادها

ما کان اجهد فی الشریعه جهدها

و اشد فی الدین الحنیف جهادها

کم جاهدت أهل العناد فاصلحت

عصبا اطالت فی اللجاج عنادها

ما نضنضت⁽¹⁾افعی الیراع بکفها

الا لینهش⁽²⁾نابها اکبادها

فتری الیراعة افعوانا⁽³⁾إذ تری

سم الافاعی القاتلات مدادها

للّه آیة حرقة زند⁽⁴⁾الاسی⁽⁵⁾

اوری⁽⁶⁾باحشاء الهدی ایقادها

و لئن بکت عین العلوم فانها

نبکی بمحمر الدموع سوادها

حلت بقطر الهند وقعتها و قد

رذت⁽⁷⁾علی قطر العراق دمائها

بل عین دهر بالاسی سکبت دما

ملأ البسیطة حزنها⁽¹⁾و زهادها⁽²⁾

هو کعبة الافضال و الفضل التی

کم ارفدت ارفادها⁽³⁾و رفادها

ما ان رأت أهل الزهادة زهده

الا و راق بزهده زهادها

لکما العزا یا أیها العلمان فی

فقماء اورت فی القلوب زنادها

لسلالة العلیاء لاکرم والد

آباه اورثت العلی اولادها

ناصر حسین فتی المعالی من هوی

نصب الفخار طریقها و تلادها

ان قام فینا عن أبیه خلیفة

فالشبل یخلف فی الشری أسادها

و شقیقه ذاکر حسین المقتفی

لذوی العلوم رشادها و سدادها

فرع زکی من دوحة العلم التی

منحت جنی ثمارها روادها

هی اسرة الشرف التی أم العلی

قد وطدت فوق السماک مهادها

انی تدانیها الملوک و ان سمت

شرفا فما هی فی العلاء اندادها

مدت علی الجواز سرادق عزة

ضربت علی هام السما أوتادها

أ هداة هذا الخلق صبرا انما

برشادکم تقفوا الانام رشادها

لو کان ینفعنا التأسف فارقت

لفقیدنا أرواحنا أجسادها

ان قام مأتمنا علیه فانما

حور الجنان رأت به أعیادها

و إلیکم غراء نظم لم یکن

لیمل من أصغی لها انشادها

و یود سامعها إذا ما انشدت

لو ان منشدها علیه اعادها-القصائد المشکلة فی المراثی المثکلة-

ادامه جواب مؤلف از کلمات مزیفه رازی

ادامه بررسی جاحظ

حال جاحظ در اعتراف بحق و انحراف از آن حال یهود است

(و نیز حال جاحظ کنود مماثل است با حال جمعی از یهود عنود، که ایشان هم با وصف اعتراف بحقیقت جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم، و علم بفضائل و مناقب آن حضرت، و اظهار سرور و استبشار بظهور آن عالی تبار، و استفتاح ببعثت آن حضرت بر کفار اشرار، هر گاه آن حضرت مبعوث شد، راه حسد و عداوت سپردند، و طریق انکار و خلاف پیمودند) .

احبار یهود تبع را از اوصاف پیغمبر صلی الله علیه و آله خبر دادند

(ابو نعیم احمد بن عبد اللّه الاصبهانی در «دلائل النبوة» گفته) :

حدثنا عمر بن محمد بن جعفر، حدثنا ابراهیم بن السندی، حدثنا النضر⁽¹⁾بن سلمة، حدثنا یحیی بن ابراهیم بن أبی قتیلة، عن أبی القاسم بن الزناد، عن ابن أبی حبیبة، عن داود بن الحصین، عن عکرمة، عن ابن عباس، عن ابی بن کعب، قال مامول الیهودی لتبّع، و هو یومئذ أعلمهم: أیها الملک، ان هذا بلد یکون

إلیه مهاجر نبی مولده مکة، و اسمه أحمد، و هذه دار هجرته.

و قال عکرمة عن ابن عباس، قال: کانت یهود قریظة، و النظیر، و فدک و خیبر یجدون صفة رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم عندهم، قبل أن یبعث، و أن دار هجرته المدینة، فلما ولد رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، قالت أحبار یهود: ولد أحمد اللیلة، هذا الکوکب قد طلع، فلما تنبأ، قالوا: قد تنبأ أحمد کانوا یعرفون ذلک و یقرّون به و یصفونه.

رواه ابو بکر⁽¹⁾بن شقیر النحوی، حدثنا أحمد بن عبید بن ناصح، حدثنا محمد بن عمر الواقدی، حدثنی سلیمان بن داود بن الحصین، عن أبیه عن عکرمة، عن ابن عباس، عن ابی بن کعب، نحو قصة تبع و زاد: فقال تبع: ما الی هذه البلدة سبیل، و ما کان لیکون خرابها علی یدی، فخرج تبع منصرفا الی الیمن، و خرجت معه أحبار یهود عشرة.

حدثنا عمر بن محمد بن جعفر، حدثنا ابراهیم بن السندی، حدثنا النضر بن سلمة، حدثنی یحیی بن ابراهیم بن قتیلة، عن صالح بن محمد بن صالح عن أبیه، عن عاصم بن عمر بن قتادة، عن نملة بن أبی نملة، عن أبیه أبی نملة، قال:

کان یهود بنی قریظة یدرسون ذکر رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فی کتبهم، و یعلمون الولدان بصفته، و اسمه، و مهاجره إلینا المدینة، فلمّا ظهر رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم حسدوا و بغوا و أنکروا.

حدثنا عمر بن محمد بن جعفر، حدثنا ابراهیم بن السندی، حدثنا النضر بن سلمة، حدثنی عبد الجبار بن سعید المساحقی، عن أبی بکر بن عبد اللّه العامری، عن سلیمان بن سحیم، و ربیح بن عبد الرحمن بن أبی سعید الخدری،⁽²⁾عن أبیه،

قال: سمعت أبی سعد بن مالک ابن سنان عن ابیه یقول: جئت بنی عبد الاشهل یوما لا تحدث فیهم و نحن یومئذ فی هدنة من الحرب، فسمعت یوشع الیهودی، یقول: أظل خروج نبی یقال له أحمد، یخرج من الحرم، فقال له خلیفة بن ثعلبة الاشهلی کالمستهزئ به: ما صفته؟ قال: رجل لیس بالقصیر و لا بالطویل، فی عینیه حمرة یلبس الشملة، و یرکب الحمار، سیفه علی عاتقه، و هذا البلد مهاجره.

قال: فرجعت الی قومی بنی خدرة، و أنا یومئذ أتعجب مما یقول یوشع، فأسمع رجلا منا یقول و یوشع لا یقول هذا وحده، کل یهود یثرب تقول هکذا، قال أبی مالک ابن سنان: فخرجت حتی جئت بنی قریظة فأخذوا جمیعا فتذاکروا النبی صلی اللّه علیه و سلم فقال الزبیر بن باطا: قد طلع الکواکب الاحمر الذی لم یطلع الا بخروج نبی و ظهوره، و لم یبق أحد الا أحمد، و هذه مهاجره.

قال أبو سعید: فلمّا قدم رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم المدینة أخبره أبی هذا الخبر، فقال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: لو أسلم الزبیر و ذووه من رؤساء یهود کلها انما هم له تبع.

حدثنا عمر بن محمد، حدثنا ابراهیم بن السندی، حدثنا النضر بن سلمة، حدثنا یحیی بن ابراهیم بن أبی قتیلة، عن صالح بن محمد بن صالح، عن أبیه، عن عاصم⁽¹⁾بن عمر بن قتادة، عن محمود بن لبید، عن محمد بن مسلمة، قال: لم یکن فی بنی عبد الاشهل الا یهودی واحد یقال له یوشع، فسمعته و هو یقول و انی لغلام فی ازار: قد أظلکم خروج نبی یبعث من نحو هذا البیت، ثم أشار بیده الی بیت اللّه، فمن أدرکه فلیصدّقه، فبعث رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فأسلمنا و هو بین أظهرنا و لم یسلم حسدا و بغیا.

حدثنا عمر بن جعفر، حدثنا ابراهیم بن السندی، حدثنا النضر بن سلمة، حدثنا یحیی بن ابراهیم بن أبی قتیلة، عن أبی القاسم بن أبی الزناد، عن اسحاق بن حازم، عن عبید اللّه ابن مقسم، عن یوسف بن عبد اللّه بن سلام، عن أبیه عبد اللّه بن سلام، قال: لم یمت تبّع حتی صدّق بالنبی صلی اللّه علیه و سلم أحمد، لما کان یهود یثرب یخبرونه أن تبعا مات مسلما.

و حدثنا عمر بن محمد، حدثنا ابراهیم بن السندی، حدثنا النضر بن سلمة، حدثنا اسماعیل بن قیس بن سلیمان بن زید بن ثابت، عن ابراهیم بن یحیی بن زید ابن ثابت، عن أم سعد بنت سعد بن الربیع، قال: سمعت زید بن ثابت رضی اللّه عنه یقول: کان أحبار یهود بنی قریظة و النظیر یذکرون صفة النبی صلی اللّه علیه و سلم.

فلما طلع الکوکب الاحمر أخبروا أنه نبی، و انه لا نبی بعده، اسمه أحمد مهاجره الی یثرب، فلما قدم رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم المدینة و نزلها أنکروه و حسدوا و بغوا.

حدثنا النضر بن سلمة، حدثنا أبو عزیة محمد بن موسی، عن القاسم بن زرعة ابن عبد اللّه بن زیاد بن لبید، عن أبیه، عن جده، عن زیاد بن لبید رضی اللّه عنه، أنه حدث بأنه کان علی اطم من آطام المدینة، فسمع یا أهل یثرب یا أهل یثرب، ففزعنا و فزع الناس، قد ذهب و اللّه نبوة بنی اسرائیل، هذا نجم طلع بمولد أحمد و هو نبی آخر الانبیاء و مهاجره الی یثرب.

و به حدثنا أبو عزیة محمد بن موسی، عن أبی حبیبة، عن داود بن الحصین عن عبد الرحمن بن عبد الرحمن، عن الحارث بن حزمة رضی اللّه عنه، قال کان یهود المدینة و یهود خیبر و یهود فدک یخبرون بصفة النبی صلی اللّه علیه و سلم، و أنه خارج، و أن مهاجره الی یثرب، و اسمه أحمد، و أنه یقتلهم قتل الذر حتی

یدخلهم فی دینه، و أنه ینزل علیه کتاب اللّه کما نزل علی موسی التوریة، و کانوا یخبرون، فلما نزل النبی صلی اللّه علیه و سلم أنکروه و حسدوه⁽¹⁾.

(و نیز در «دلائل النبوة» ابو نعیم مسطور است) :

قال الشیخ: و نعوته و صفاته صلی اللّه علیه و سلم فی الکتب المنزلة و عند الرهابنة و الاساقفة و الاحبار من أهل الکتابین مستفیض، و کانوا یرجعون فی أمر بعثته و ارساله الی علم متیقن کالضروری، لتبشیر الانبیاء صلوات اللّه علیهم به و بارساله، و ایصائهم امتهم بتصدیقه ان أدرکوه، و ما کانت فی أیدیهم من الکتب و العهود المتقدمة المتوارثة عن آبائهم و أسلافهم⁽²⁾.

(و نیز ابو نعیم در «دلائل النبوة» بعد ذکر روایتی باین اسناد) :

حدثنا حبیب، حدثنا محمد، حدثنا أحمد، حدثنا ابراهیم بن سعد عن محمد ابن اسحاق الخ گفته:

و به عن محمد ابن اسحاق أنه قال: بلغنی عن عکرمة مولی ابن عباس، أو عن سعید بن جبیر، عن بن عباس أن یهود کانوا یستفتحون علی الاوس و الخزرج برسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قبل مبعثه، فلما بعثه اللّه من العرب، کفروا به و جحدوا ما کانوا یقولون فیه، فقال لهم معاذ بن جبل، و بشر بن البراء بن معرور أخو بنی سلمة: یا معشر الیهود اتقوا اللّه و أسلموا، قد کنتم تستفتحون علینا بمحمد صلی اللّه علیه و سلم و انا أهل شرک، و تخبروننا بأنه مبعوث، و تصفونه لنا بصفته، فقال سلام بن مشکم: ما هو بالذی کنا نذکر لکم، ما جائنا بشیء نعرفه، فأنزل اللّه تعالی فی ذلک من قولهم:

(وَ لَمّا جاءَهُمْ کِتابٌ مِنْ عِنْدِ اَللّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَ کانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ⁽¹⁾الآیة⁽²⁾.

حال جاحظ مانند حال هرقل ملک روم است

(و نیز حال جاحظ مماثل است با حال هرقل ملک روم، که او اثبات علامات و دلائل نبوت جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم، از بیان ابو سفیان نموده، و علم بحقیت آن حضرت داشته، چنانچه از روایت بخاری، و مسلم، و واقدی که آنفا گذشته معلوم، و از عبارت سابقه «مفهم» هم مفهوم، و معهذا اسلام نیاورد، بلکه ارسال جیوش و عساکر، برای حرب سید الاوائل و الاواخر علیه و آله الاطاهر السلام الازکی الفاخر نموده، کما سبق.

(و ابو نعیم در «دلائل النبوة» گفته) :

قال ابراهیم⁽³⁾، عن محمد بن اسحاق، عن بعض أهل العلم: أن هرقل قال لدحیة الکلبی، حین قدم علیه بکتاب رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: و یحک انی لا علم أن صاحبک لنبی مرسل، و أنه الذی کنا ننتظره و نجده فی کتبنا، و لکنی أخاف الروم علی نفسی، و لو لا ذاک لاتبعته، فاذهبا الی ضغاطر الاسقف فاذکر له أمره، فهو و اللّه فی الروم أعظم منی، و أجوز عندهم قولا منی، فانظر ما ذا یقول.

قال فجاءه دحیة الکلبی فأخبره بما جاء به من رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم الی هرقل و الی ما یدعو إلیه، قال: فقال ضغاطر: صاحبک و اللّه نبی مرسل، فعرفه بصفته، و نجده فی کتابنا باسمه.

قال: ثم دخل فألقی ثیابا کانت علیه سودا، و لبس ثیابا بیضا، ثم أخذ عصاه فخرج علی الروم و هم فی الکنیسة، فقال: یا معشر الروم انه قد جاءنا کتاب من أحمد صلی اللّه علیه و سلم یدعونا فیه الی اللّه، و انی أشهد أن لا اله الا اللّه و أن أحمد عبده و رسوله، قال: فوثبوا علیه وثبة رجل واحد، فضربوه حتی قتلوه، فلما رجع دحیة الی هرقل أخبره الخبر، قال قد قلت لک انا نخافهم علی أنفسنا فضغاطر و اللّه کان أعظم عندهم و أجوز قولا منی⁽¹⁾.

(و نیز ابو نعیم در «دلائل النبوة» گفته) :

حدثنا أبو محمد بن حبان، حدثنا أبو بکر بن أبی عاصم، حدثنا وهب بن بقیة، حدثنا خالد، عن محمد بن عمرو، عن أبی سلمة، و یحیی بن عبد الرحمن ابن خاطب، عن أسامة بن زید، قال قال: زید بن عمرو بن نفیل، قال لی حبر من أحبار الشام: و قد خرج فی بلدک نبی أو هو خارج قد خرج نجمه، فارجع فصدقه و اتبعه و آمن به.

حدثنا جعفر بن محمد بن عمرو، حدثنا أبو حصین محمد بن الحسین، حدثنا یحیی بن عبد الحمید، حدثنا یحیی بن سلمة بن کهیل، عن أبیه، عن عبد اللّه ابن شدّاد بن الهاد، عن دحیة الکلبی، قال بعثنی النبی صلی اللّه علیه و سلم الی قیصر صاحب الروم بکتاب، فاستأذنت فقلت استأذنوا لرسول رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فاتی قیصر، فقیل: ان علی الباب رجلا یزعم أنه رسول رسول اللّه،

ففزعوا لذلک، فقال: أدخلوه فادخلت علیه و عنده بطارقته، فأعطیته الکتاب، فقرئ علیه فاذا فیه: بسم اللّه الرحمن الرحیم من محمد رسول اللّه الی قیصر صاحب الروم.

فنخر ابن أخ له أحمر أزرق سبط الشعر، فقال: لا تقرأ الکتاب الیوم لانه بدأ بنفسه، و کتب صاحب الروم، و لم یکتب ملک الروم، فقرأ الکتاب حتی فرغ منه، ثم أمرهم قیصر فخرجوا من عنده، ثم بعث الیّ فدخلت إلیه، فسألنی فأخبرته، فبعث الی الاسقف، فدخل علیه، و کان صاحب أمرهم یصدرون عن قوله، فلما قرأ الکتاب، قال الاسقف: هو و اللّه الذی بشرنا به عیسی و موسی، هو و اللّه الذی کنا ننتظره، قال قیصر: فما تأمرنی؟ قال الاسقف: أما أنا فانی مصدقه و متّبعه، فقال قیصر: انی أعرف أنه کذلک، و لکن لا أستطیع أن أفعل، ان فعلت ذهب ملکی و قتلتنی الروم⁽¹⁾.

(و علامه یحیی بن شرف النووی در «منهاج» شرح «صحیح» مسلم بن حجاج در شرح روایت سابقه متضمن ارسال جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم کتاب را بهرقل گفته) :

قوله: لو أعلم أنی أخلص إلیه لاحببت لقاءه، هکذا هو فی «مسلم» و وقع فی «البخاری» لتجشمت لقائه، و هو الاصح فی المعنی، و معناه لتکلفت الوصول إلیه، و ارتکبت المشقة فی ذلک، و لکن أخاف أن اقتطع دونه، و لا عذر له فی هذا، لانه قد عرف صدق النبی صلی اللّه علیه و سلم، و انما شح فی الملک و رغب فی الریاسة فآثرها علی⁽²⁾نفسه، و قد جاء ذلک مصرحا به فی «صحیح البخاری»

و لو أراد اللّه هدایته لو فقه، کما وفق النجاشی، و ما زالت عنه الریاسة، و نسأل اللّه توفیقه⁽¹⁾.

حال جاحظ در معرفت حقیقت و انحراف از آن حال معاویه است

(و نیز حال جاحظ مماثل است با حال معاویه، که او هم با وصف نهایت عداوت و بغض و عناد جناب أمیر المؤمنین علیه السلام، اعتراف بفضائل آن حضرت می کرد کما سمعت سابقا.

و نیز معاویه بعد وفات آن حضرت بر آن حضرت گریسته، و هر گاه زوجه او تعجب از گریستن چنین عدو معاند و ملال چنین بغیض حاقد آغاز نهاد بجوابش هم کمال فضل آن حضرت بیان کرد.

حافظ عماد الدین اسماعیل بن عمر الدمشقی در «تاریخ» خود گفته) :

و قال جریر بن عبد الحمید، عن مغیرة، قال لما جاء خبر قتل علی الی معاویة جعل یبکیه، فقالت له امرأته أ تبکیه و قد قاتلته: فقال: ویحک انک لا تدرین ما فقد الناس من الفضل و الفقه و العلم، و فی روایة أنها قالت له بالامس تقاتله و الیوم تبکیه.

جاحظ در توصیف علی علیه السلام با عداوتش مانند عمرو بن عاص است

(و نیز حال جاحظ مماثل است با حال عمرو عاص، که با وصف کمال انهماک آن ناحق شناس در عداوت، و بغض وصی خیر الناس صلی اللّه علیه و آله الکرام، اشعار بلاغت شعار در نهایت مدح و ثنای آن حضرت

گفته، و جواهر زواهر گفتار بمثقب بیان سفته، و معاویه با آن همه مجانست و موافقت، ضبط نفس نتوانسته، بسماع آن شعر و ملیحة شهدت لها ضراتها و الفضل ما شهدت به الاعداء

خوانده، که از آن ظاهر است که فضل آن حضرت چندان بمرتبه ظهور و وضوح رسیده، که عمرو عاص با وصف عداوت جناب أمیر المؤمنین علیه السلام، شهادت بفضل آن حضرت داده، و فضل کامل همین است که اعداء بآن شهادت می دهند.

جمال الدین محدث در «تحفة الاحباء» گفته:

در بعضی کتب از تواریخ هست که چون خبر شهادت یافتن أمیر المؤمنین علیه السلام بشام رسید، معاویه گفت: الان انقطع العداوة.

و در مجلسی که خواصّ و اشراف شام حاضر بودند، و یک بدره زر پیش خود داشت، گفت: هر که برخی از صفات و فضائل، و چندی از خواص و مزایای علی بن أبی طالب در این محفل بیان کند، مر اوراست این بدره زر، عمرو عاص خود را از مکابره و معانده گذرانیده، بمقتضای «ان الکذوب قد یصدق» این ابیات را بدیهة بر منصه عرض جلوه داد «و طمعا فی البدرة الموعودة المشار إلیها» زبان بحق و صدق و راستی گشاد) :

بآل محمد عرف الصواب و فی أبیاتهم نزل الکتاب

هم حجج الاله علی البرایا بهم و بجدهم لا یستراب

و لا سیما أبا حسن علیا له فی الحرب مرتبة تهاب

إذا نادت صوارمه نفوسا فلیس لها سواهنّ جواب

طعام المشرفیّ مهج الاعادی و فیض دم الرقاب لها شراب

و من لم ینأ من أعدا علی فلیس له النجاة و لا ثواب

أمیر المؤمنین علیّ ذخری شفیع لی إذا قام الحساب

هو الفردوس لا یخفی علیکم هو الساقی علی الحوض الشراب

هو النبأ العظیم و فلک نوح و باب اللّه إذا انقطع الخطاب

(معاویه گفت) :

و ملیحة شهدت لها ضرّاتها و الفضل ما شهدت به الاعداء

جاحظ در عداوت و اعتراف بحق مانند یزید بن معاویه است

(و نیز حال جاحظ مماثل است بحال یزید، که آن عنید مرید با وصف جسارت بر قتل جناب امام حسین علیه السلام الملک المجید، در اشعاری چند که بمقام عذر بدتر از گناه باهل مدینه نوشته، مدح و ثنای حضرت فاطمه علیها السّلام نموده.

عماد الدین ادریس بن علی بن عبد اللّه در «کنز الاخیار» در سنة تسع و ستین و مائة گفته) :

و فیها ظهر الحسین بن علی بن الحسن بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی طالب رضی اللّه عنهم بالمدینة، و دعا الی نفسه، فغلب علی المدینة، و سار فی ثلاثمائة عشر رجلا عدة أهل بدر، فوافی الموسم و قد حج من بنی العباس تلک السنة العباس بن محمد، و موسی بن عیسی، و محمد بن سلیمان، و سلیمان بن أبی جعفر، و غیرهم فی حشمهم و موالیهم فهم فی عدد کثیر، و بسبب حضورهم امتنع کثیر ممن کان تابع الحسین من الخروج معه، فکان من خبره و مقتله بفخ، و ما ورد فیه من الاثر النّبویّ ما ذکرناه فی الباب الاول فی أخبار أهل البیت.

و عن بعضهم أنه دخل علی موسی بن عیسی، عند منصرفه من فخّ، فوجده

خائفا یلتمس عذرا من قتل من قتل، فقال: أصلح اللّه الامیر انشدک شعرا کتب به یزید بن معاویة یعتذر فیه الی أهل المدینة من قتل الحسین؟ قال: انشدنی فأنشده:

یا أیها الراکب الغادی لطیّبة علی عذافره⁽¹⁾فی سیرها قحم⁽²⁾

ابلغ قریشا علی شحط المزار بها بینی و بین حسین اللّه و الرحم

و موقف بفناء البیت انشده عهد الاله و ما یرعی به الذمم

عنفتم قومکم فخرا بامّکم أمّ حصان لعمری برة کرم

هی التی لا یدانی فضلها أحد بنت الرسول و خیر الناس قد علموا

و فضلها لکم فضل و غیرکم من قومکم لهم من فضلها قسم

انی لاعلم أو ظنّا کعالمه و الظن یصدق أحیانا و ینتظم

أن سوف یترککم ما تطلبون بها قتلی بها ذاکم العقبان و الرخم

یا قومنا لا تشبوا لحرب إذ خمدت و مسکوا بحبال السلم و اعتصموا

قال: فسری⁽³⁾عن موسی بعض ما کان فیه⁽⁴⁾.

جاحظ در اعترافش بحقیقت و عداوتش مانند خوارج است

(و نیز حال جاحظ مماثل است با خوارج که ایشان نهایت انهماک در عبادت داشتند، تا آنکه صلاة و صومشان، که از اصول عبادات و سرمایه

سعادات و عمده مبرات و زبده خیرات است، از صلاة و صیام صحابه عظام بالاتر بود، که حسب ارشاد نبوی، صحابه تحقیر صلاة و صیام خود بمقابله صلاة و صومشان می کردند.

و نیز از حدیث ادآب و اتعاب خوارج نفوس خود را در عبادت و حدّت و شدتشان و ذلاقت ایشان در قرائت قرآن، و اهتمام در آن و سؤال از آن ظاهر است، و با این همه عداوت ایشان با کتاب خدا هم، در حدیث نبوی دارد کما سمعت سابقا.

و ملا علی متقی در کتاب «کنز العمال» گفته) :

ویلک و من یعدل إذا لم أعدل، و عند من یلتمس العدل بعدی، و یوشک أن یأتی قوم مثل هذا، یسألون بکتاب اللّه و هم أعدائه، و یقرءون کتاب اللّه محلقة رءوسهم، فاذا خرجوا فاضربوا رقابهم.

(طب عن ابن عمر)⁽¹⁾(پس بنابر مزعوم فاضل رشید و حسب تشدق و تعمق او در حمایت جاحظ، ملحدی را می رسد که بگوید خوارج را با وصف انهماکشان در عبادت ایزد منعام، باین حد و کد و جد، که عبادت صحابه عظام را پستتر گردانیدند، و چنین طائفه جلیلة الشأن و زمره با دین و ایمان را، در جمله قاصرین یا مقصرین گنجانیدند، و هم حدت و شدت در دین داشتند، و هم بذلاقت قرآن شریف را می خواندند، و هم سؤال آن می کردند، از اعدای کتاب الهی، و خارجین و مارقین از دین جناب رسالت پناهی قرار دادن، اصطلاح بدیع اهل اسلام است) .

حال جاحظ مانند حال حسن صباح است

(و نیز حال جاحظ مماثل است با حال حسن صبّاح حمیری، که حسب افاده جناب شاهصاحب بریاضات شاقه مشغول شد، و کمال زهد و ورع بمردم وانمود، تا اکثر مردم قزوین و طبریة و کوهستان فریب خورده، معتقد او شدند، و بعد از آن مذهب نزاریه، که سراسر الحاق و زندقه است آشکار ساخت.

شاهصاحب در باب اول همین کتاب «تحفه» می فرمایند: تا آنکه حسن صبّاح حمیری، بوسیله نسبت پسر نزار، که ادّعا نمود از کوهستان طبرستان و جبل خروج کرده، در حصن الموت قرار گرفت، و این قصه در حدود سنه چهارصد و هشتاد و سه بوقوع آمد، بعد از تسلّط بیرون حصن الموت صومعه ساخت، و در آن بریاضات شاقّه مشغول شد، و کمال زهد و ورع بمردم وانمود، تا اکثر مردم قزوین و طبریه و کوهستان فریب خورده معتقد او شدند، بعد از آن مذهب نزاریه آشکارا ساخت، و در پی ایذاء مسلمین اهل سنت و جماعت اوفتاد⁽¹⁾) .

حال جاحظ مانند قدماء مهدویه و حمیریه است

(و نیز حال جاحظ مماثل است با حال قدماء مهدویه و حمیریه، که حسب افاده جناب شاهصاحب در باطن الحاد و زندقه داشتند، و بظاهر مبالغه در زهد و کثرت طاعات و اجراء احکام شریعت می نمودند، که قلوب مردم را استمالت نمایند، و تکثیر سواد جیوش خود کنند، و بهمین

اسلوب حمیریه نیز بعمل می آوردند، اظهار زندقه و الحاد اول قرامطه احداث نمودند، و بر مقتدر عباسی خروج کردند) .

مماثلت جاحظ با عباد و زهادی که حدیث جعل می کردند

(و نیز حال جاحظ مماثل است با حال جمعی از صلحاء و عباد سنّیه، که حسبة للّه وضع احادیث می کردند، حال آنکه وضع احادیث از اکبر کبائر و افحش فواحش است:

از آن جمله است ابو عصمة نوح بن أبی مریم جامع، که حسب افاده ابن حبان، جامع جمیع فضائل، و حائز کل مناقب بود، مگر آنکه بهره از صدق نداشت، و همت بوضع احادیث و اخبار بر سرور اخیار صلی اللّه علیه و آله الاطهار می گماشت.

جلال الدین عبد الرحمن بن کمال الدین سیوطی در تدریب الراوی بشرح تقریب النواوی گفته) :

و من أمثلة من وضع حسبة ما رواه الحاکم بسنده الی أبی عامر⁽¹⁾المروزی أنه قیل لابی عصمة نوح بن أبی مریم: من أین ذلک عن عکرمة عن ابن عباس فی فضائل القرآن سورة سورة و لیس عند اصحاب عکرمة هذا؟ فقال: انی رأیت الناس أعرضوا عن القرآن، و اشتغلوا بفقه أبی حنیفة، و مغازی ابن اسحاق، فوضعت هذا الحدیث حسبة، و کان یقال لابی عصمة هذا: نوح الجامع.

قال ابن حبان: جمع کل شیء الا الصدق⁽²⁾.

(و شمس الدین ابو عبد اللّه محمد بن احمد الذهبی در «میزان الاعتدال» گفته) :

نوح بن أبی مریم یزید بن عبد اللّه أبو عصمة المروزی، عالم أهل مرو، و هو نوح الجامع، لانه أخذ الفقه عن أبی حنیفة، و ابن أبی لیلی، و الحدیث عن حجاج ابن أرطاة، و التفسیر عن الکلبی و مقاتل، و المغازی عن ابن اسحاق، و روی عن الزهری، و ابن المنکدر.

و عنه نعیم بن حماد، و سعید بن نصیر، و حبان بن موسی المراوزة، و آخرون، و ولی قضاء مرو فی خلافة المنصور، و امتدت حیاته.

قال نعیم: سئل ابن المبارک عنه فقال: هو یقول لا إِلهَ إِلاَّ اَللّهُ .

و قال أحمد: لم یکن بذاک فی الحدیث، و کان شدیدا علی الجهمیة.

و قال مسلم و غیره: متروک الحدیث.

و قال الحاکم: وضع أبو عصمة حدیث فضائل القرآن الطویل.

و قال البخاری: منکر الحدیث.

و قال ابن عدیّ: عامّة ما اوردت له لا یتابع علیه، و هو مع ضعفه یکتب حدیثه⁽¹⁾.

(و از ان جمله است غلام خلیل که اهتمام او در عبادت پروردگار و هجر شهوات دنیای ناپایدار، بغایت قصوی رسیده، و اسواق بغداد بسبب موت او بند گردیده، لکن با این جلالت و عظمت وضع حدیث می کرد:

سیوطی در «تدریب» گفته) :

و کان غلام خلیل یتزهد، و یهجر شهوات الدنیا، و غلّقت اسواق بغداد لموته و مع ذلک کان یضع الحدیث⁽²⁾.

(و علامه ذهبی در «میزان الاعتدال» گفته) :

أحمد بن محمد بن غالب الباهلی غلام خلیل، عن اسماعیل بن أبی اویس، و شیبان، و قرة بن حبیب.

و عنه ابن کامل و ابن السماک و طائفة، و کان من کبار الزهاد ببغداد.

قال ابن عدی: سمعت أبا عبد اللّه النهاوندی یقول: قلت لغلام خلیل: ما هذه الرقائق التی تحدث بها؟ قال: وضعناها لنرقق بها قلوب العامة.

و قال أبو داود: أخشی أن یکون دجال بغداد.

و قال الدارقطنی: متروک.

و قال الخطیب: مات فی رجب سنة خمس و سبعین و مائتین، و حمل فی تابوت الی البصرة، و بنیت علیه قبة، و کان یحفظ علما کثیرا، و یخضب بالحناء، و یقتات بالباقلاء صرفا. قال ابن عدی: أمره بین⁽¹⁾.

(و از آن جمله است ابو بشر احمد بن محمد مروزی، که هم بمرتبه جلیله فقاهت فائز بود، و هم مبالغه در ذب حریم سنت نبویه و طلب آن داشت، و در قمع مخالفین و معاندین سنت اهتمام بلیغ می ساخت، و با این همه فضائل جلیله و مناقب جمیله، دست از وضع احادیث بر نمی داشت.

سیوطی در «تدریب» گفته) :

قال ابن حبّان: و کان أبو بشر أحمد بن محمد الفقیه المروزی من أصلب أهل زمانه فی السنة، و أذبّهم عنها، و أقمعهم لمن خالفها، و کان مع هذا یضع الحدیث⁽²⁾.

(و از آن جمله است ابو داود نخعی، که حسب افاده ابن حبان، اطول ناس از روی قیام لیل، و اکثرشان از روی صیام نهار بود، و مع ذلک وضع حدیث می کرد.

سیوطی در «تدریب» گفته) :

قال ابن حبان: و کان أبو داود النخعی أطول الناس قیاما بلیل، و أکثرهم صیاما بنهار، و کان یضع⁽¹⁾.

(و ذهبی در «میزان الاعتدال» گفته) :

قال أبو معمر: أخذ بشر المریسی رأی جهم عن أبی داود النخعی.

و قال الحاکم: لست أشک فی وضعه الحدیث علی تقشفه، و کثرة عبادته.

و قال أبو الولید: سمعت شریکا یقول: ما لقینا من ابن عمنا یعنی سلیمان بن عمرو یکذب علی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم⁽²⁾.

(و از آن جمله است وهب بن حفص که حسب افاده ابن عدی از صالحین بود، و صلاح و زهد او بمرتبه رسید، که تا بیست سال با احدی کلام نکرد لکن مع ذلک مرتکب کذب فاحش می گردید.

سیوطی در «تدریب» گفته) :

و قال ابن عدی: کان وهب بن حفص من الصالحین مکث عشرین سنة لا یکلم أحدا، و کان یکذب کذبا فاحشا⁽³⁾.

قول فاضل رشید که جاحظ را از اعظم اعدای ولایت فرض کردن

از اصطلاح بدیع امامیه است و جواب ان

(اما آنچه گفته: از اعظم اعدای جناب ولایت مآب فرض کردن، اصطلاح بدیع امامیه است، مثل آنکه أهل لغت، صحرای مهلک را مفازه نامند، و اهل عرف عام اعمی را بصیر خوانند الخ.

پس بحمد اللّه از مباحث سابقه، دانستی، که ناصبیت جاحظ بمثابه ظاهر و واضح است، که استاد و مولی و آقای فاضل رشید، أعنی جناب شاهصاحب، بآن معترفند، و نیز بتصنیف او کتابی را، که در آن مطاعن حضرت أمیر المؤمنین علیه السلام درج کرده، مصرح اند.

پس هر گاه شاهصاحب این اصطلاح بدیع را مرتکب شوند، نسبت آن باهل حق، و فسوس و سخریه بر آن، تیشه بر پای خود زدن، و جد و جهد در رد امام و استاد خود بکار بردن است، وَ لا یَحِیقُ اَلْمَکْرُ اَلسَّیِّئُ إِلاّ بِأَهْلِهِ .

و عجب آنست که فاضل رشید در این مقام، در صدد تقبیح و تشنیع این اصطلاح بودند، و باز آن را مماثل ساختند باطلاق أهل لغت و أهل عرف عام، پس بنا بر این یا این تمثیل درست نباشد، و یا أهل لغت و أهل عرف عام هم مورد طعن و تشنیع خواهند بود، و استهزاء و سخریه بایشان هم متوجه خواهد شد.

جاحظ باعتراف فاضل رشید در ایضاح از سفهاء و حمقاء است،

و للّه الحمد که بودن جاحظ از سفهای ناس و حمقای حق ناشناس، از افاده خود فاضل رشید هم ظاهر است، زیرا که جناب او در «ایضاح» فرموده:

برای خدا از تعصب در گذشته، انصاف فرمایند، که آیا مثالب متنازع فیه در حق شیخین رضی اللّه عنهما، که آنرا جناب مخاطب متواتر المعنی قرار داده اند، زیاده تر بر مجموعه مثالبی که سفهای ناس، و حمقای حق ناشناس، در حق انبیاء کبار و ائمه اطهار بآن تفوه نموده اند، و شریف مرتضی در «تنزیه الانبیاء و الائمة» از علمای شیعه و صاحب «تحفه» در کتاب خود، و ابن حزم در کتاب «التفصیل» و عامه مفسرین و شراح حدیث و اکثر متکلمین در مؤلفات خود، بدفع آن پرداخته اند هست یا نه انتهی.

از ملاحظه این عبارت ظاهر است که کسانی که آن مثالب را ذکر کرده اند که سید مرتضی در «تنزیه الانبیاء و الائمة» و صاحب «تحفه» در کتاب خود دفع آن نموده اند از سفهای ناس، و حمقای ناحق شناسند، و پر ظاهر است که این مثالب را که جناب سید مرتضی در مقام تنزیه جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام بدفع آن پرداخته، و صاحب تحفه در آخر باب امامت ذکر کرده، جاحظ ذکر کرده، و از شیخ خود نظام بی نظام نقل نموده.

پس بنص رشید ثابت شد، که جاحظ از سفهای ناس و حمقای حق ناشناس است.

و اعتذار به اینکه فاضل رشید نمی دانست که جاحظ این مثالب را ذکر کرده پس باین سبب اطاله لسان در حق ذاکرین آن نموده، ضحکه بیش نیست، زیرا که از کلام رشید سفه و حمق و ناحق شناسی ذاکر مطاعن «کان من کان» ظاهر است، اطلاع و عدم اطلاع رشید را در این باب دخلی نیست.

و حیرت مرا بسوی خود می کشد، که فاضل رشید تا کجا زحمت حمایت جاحظ جاحد خواهد کشید که اکابر ائمه سنیه و افاخم محققین شان، علاوه

بر ناصبیت او که شاهصاحب ثابت کرده اند، و علامه اسکافی بابلغ وجوه ظاهر کرده، و حاجت اظهار چیست که خرافات او ابلغ شاهد و اجلی برهان بر این عدوان است، الحاد جاحظ بصراحت تمام، بلا دخل تعویض و التزام ثابت کرده اند، و طریقه کشف اسرار و هتک استار او پیموده.

محمد طاهر کجراتی صاحب «مجمع البحار» که از اجله کبار و اعاظم عالی فخار است، و یحیی الدین عبد القادر بن شیخ العیدروس در کتاب «النور السافر عن اخبار القرن العاشر» در وقائع سنة ست و ثمانین و تسعمائة بمدح او گفته) :

استشهد الرجل الصالح العلامة جمال الدین محمد طاهر، الملقب بملک المحدثین الهندی رحمه اللّه آمین علی یدی المبتدعة من فرقتی الرافضة السبابة و المهدویة القتالة.

و سببه انه کان یناقرهم و یناظرهم، و یریدهم یرجعون الی الحق، و یترکون ما هم علیه من الضلالة و الزندقة، و کان هذا دأبه أبدا، و جری له معهم وقائع کثیرة، و قهرهم فی مجالس عدیدة، و أظهر فضائحهم، و کشف خزعبلاتهم، و ردعهم و ادحض حجتهم و ابطلها، و بالغ فی الرد علیهم، و التحذیر عنهم حتی قال: بکفرهم، و جزم بخروجهم من الدین و المنهج القویم، و ضلالهم عن الصراط المستقیم، و أراد اعدام هذا المذهب القبیح رأسا، و سعی فی ذلک سعیا بلیغا، و أراد التوصل الی سلطان الزمان لذلک، فاحتالوا علیه، حتی قتلوه قبل أن یصل الی ذلک، و لا حول و لا قوة الا باللّه، و هو الذی أشار إلیه النبی صلی اللّه علیه و سلم بالمزیة فی الرؤیا التی رآها الشیخ علی المتقی السابقة، و ناهیک بها من منقبة علیة، و کان علی قدم من الصلاح و الورع و التبحر فی العلم،

و کانت ولادته سنة ثلث عشر و تسعمائة، و حفظ القرآن، و هو لم یبلغ الحنث، وجد فی العلم و مکث کذلک نحو خمس عشر سنة، و برع فی فنون عدیدة و فاق الاقران، حتی لم یعلم أن أحدا من علماء کجرات بلغ مبلغه فی فن الحدیث کذا قاله بعض مشایخنا.

و له تصانیف نافعة منها «مجمع بحار الانوار فی غرائب التنزیل و لطائف الاخبار» و شیوخه کثیرون، لما حج أخذ عن الشیخ حسن البکری، و الشیخ ابن الحجر الهیتمی، و الشیخ علی بن عراق، و الشیخ علی المتقی الهندی المکی، و الشیخ جار اللّه ابن فهد، و أخذ عن جدی السید عبد اللّه العیدروس فی التصوف بعدن، ورث عن أبیه مالا جزیلا، فانفقه علی طلبة العلم الشریف، و کان یرسل الی معلم الصبیان و یقول: أی صبی حسن ذکائه و جید فهمه أرسله الیّ، فیرسل إلیه فیقول له: کیف حالک؟ فان کان غنیا یقول له: تعلم، و ان کان فقیرا یقول له تعلم و لا تهم من جهة معاشک، انا أتعهد أمرک و جمیع عیالک علی قدر کفایتهم فکن فارغ البال، و اجتهد فی تحصیل العلم فکان یفعل ذلک بجمیع من یأتیه من الضعفاء و الفقراء و یعطیهم قدر ما وظفه لهم، حتی صار منهم جماعة کثیرة علماء ذوی فنون کثیرة، فانفق جمیع ماله فی ذلک.

و حکی انه فی أیام تحصیله. قاسی من الطلبة و غیرهم شدائد، فنذر ان رزقه اللّه علما لیقومن بنشره ابتغاء لمرضات اللّه، فلما تم له ذلک فعل کذلک، و قام به احتسابا للّه فانتفع بتدریسه عوالم لا تحصی رحمه اللّه، و أعاد علینا من برکاته آمین انتهی⁽¹⁾.

(در «تذکرة الموضوعات» می فرماید) :

فی المقاصد اختلاف امتی رحمة، البیهقی، عن الضحاک، عن ابن عباس

رفعه فی

حدیث طویل بلفظ «و اختلاف أصحابی لکم رحمة» و کذا الطبرانی، و الدیلمی، و الضحاک، عن ابن عباس منقطع:

و قال العراقی: مرسل ضعیف:

علامه خطابی جاحظ را بعنوان ملحد یاد کرده

و قال شیخنا: ان هذا الحدیث مشهور علی الالسنة، و قد أورده ابن الحاجب فی المختصر فی القیاس، و کثر السؤال عنه، فزعم کثیر من الائمة أنه لا أصل له لکن ذکره الخطابی، و قال اعترض علی الحدیث رجلان أحدهما ما جن و الآخر ملحد و هما اسحاق الموصلی و الجاحظ، و قالا: لو کان الاختلاف رحمة لکان الانفاق عذابا، ثم رد الخطابی علیهما انتهی⁽¹⁾.

(از این عبارت محمد طاهر بصراحت تمام واضح گشت، که خطابی جاحظ را ملحد بامر حق تصریح نموده، فللّه درّه و علیه أجره.

وا عجباه که علامه خطابی جاحظ را بسبب اعتراض بر

حدیث «اختلاف امتی رحمة» مقارن فاسق ماجن، اعنی اسحاق فاقد الخلاق سازد، بلکه او را برتبه تقدم و استباق اندازد، یعنی مقام او را از فسق و مجون درگذراند، و بمحل عالی الحاد رساند، و این جا هرگز فاضل رشید، و اسلاف و اخلاف او، حرف استعجاب و استغراب بمیان نارند، بلکه گردن اطاعت گذارند.

و اگر علاّمه حلی طاب ثراه، ناصبیت و عداوت جاحظ، که طشتی است از بام افتاده، و عجوز شوهاء است نقاب احتجاب از رخ گشاده، ذکر فرماید سرکه بجبین مالد، و زار زار نالد، و دست تأسف بر هم ساید، و از جا درآید، و مضامین حیرت آگین بر زبان گهرفشان آرد، و از

تکذیب جناب شاهصاحب، و دفع صراحت و معاندت بداهت هم باکی برندارد.

و اگر فاضل رشید را نظر انداختن بر «تذکره» محمد طاهر کجراتی، بسبب قلّت ممارست بکتب حدیث و متعلقات آن، و مزید مشغولی بعلوم رسمیه نصیب نشده بود، کاش «بصواقع» کابلی که مأخذ کتاب استادشان است، و با وصف اشتغال بعلم کلام، و اهتمام بمناظره خصام، عدم عثور و عبور بر آن از غرائب دهور است، بنظر بصیرت می دیدند، دامن از چنین تساهل و تغافل و ادلال و املال برمی چیدند.

چه خواجه نصر اللّه کابلی که پسر او ابو الحسن المدعو بعبید اللّه الملقب بعلاء الدین در «سواطع مشرقه» شرح «صواقع محرقه» بمدح او گفته) :

العارف الاکمل الاتم، البحر الخضم، و الطود الاشم، السیّد السند الجحجاح الهمام، أفضل العلماء و العرفاء الکرام، مجدد المائة الثانیة من بعد الالف، بقیة السلف فی احیاء الدین و سنن سید المرسلین، الشیخ الامام الامجد الوالد، قدوة الافاضل و الاماجد، قرة عیون الانام، خاتمة الفحول الاعلام، الذی یشهد بوفور فضائله و کماله کتابه الذی لم ینسج ناسج علی منواله، فرید الدهر و وحید العصر، المدعو بالکلمة الثانیة من سورة النصر، المخاطب من الحق بناصر الحق.

أعنی أبا النصر نصر الدین محمد المشتهر بخواجه نصر اللّه، أنزل اللّه علیه شآبیب الرحمة و سجائیل الغفران، و ألبس اللّه له أنوار التجلیات الذاتیة و الایمان و أسکنه اللّه تعالی فی أعلی فرادیس الجنان، ابن السید القمقام، و الیلمعی اللوذعی الهمام، امام أهل السنة و الجماعة، قاطع البدع و الشناعة، کشاف أسرار

الظواهر و البواطن، مدقق غوامض عوائص العلوم المعارف و المعاین، استاذ الجزء و الکل، أبو عبد اللّه خواجه محمد سمیع، المشتهر بالعالم الربانی، ابن خواجه محمد باقی الحسنی الصدیقی النقشبندی، بردّ اللّه مضجعهم المنیع.

(و سناء اللّه پانی پتی در «سیف مسلول» گفته:

در این باب عالم اجل، و عارف اکمل، فرید الدهر، وحید العصر، ابو النصر نصیر الدین محمد المشتهر بخواجه نصر اللّه الحسنی المکی المدنی اصلا، و الکابلی وطنا، کتابی نوشته است در غایت حسن و جمال و براعت و کمال، و آن بزرگ کتب روافض را از تفسیر، و حدیث، و عقائد، و فقه، و تاریخ، بسیار ملاحظه فرموده، و عمر عزیز خود در آن صرف نموده، اکثر ادلّه در کتاب خود جهت ابطال مذهب خصم، و اثبات مذهب خود، از کتب معتبره عند الروافض آورده است، این فقیر هم بحکم-ع-: «و للارض من کأس الکرام نصیب» روایات کتب روافض را از آن کتاب اخذ نموده و المسئول من اللّه العصمة و السداد انتهی⁽¹⁾.

کابلی در صواقع تصریح خطابی را به الحاد جاحظ نقل کرده

در صواقع افاده خطابی را بابتهاج و استبشار نقل می کند، و بدل و جان قبولش می نماید، و از براهین ساطعه مذهب اهل سنت، و دلائل قاطعه ابطال مذهب روافض می گرداند، چنانچه در ذکر احادیث دالّه بر اینکه مذهب اهل سنت حق است، و ما عدای آن باطل می گوید) :

الثامن ما

رواه البیهقی فی «المدخل» عن ابن عباس رضی اللّه عنه أنه قال:

اختلاف أصحابی رحمة.

قال شیخ الاسلام شهاب الدین بن حجر العسقلانی: هو حدیث مشهور

علی الالسنة، و قال الخطابی فی غریب الحدیث: اعترض علی هذا الحدیث رجلان أحدهما ماجن و الآخر ملحد، و هما اسحاق الموصلی، و عمرو بن بحر الجاحظ، و قالا جمیعا: لو کان الاختلاف رحمة لکان الاتفاق عذابا الخ⁽¹⁾.

(و شیخ محیی الدین یحیی بن شرف بن مری بن حسن الشافعی النووی، در شرح حدیث قرطاس، که هادم اساس مذهب أتباع «أول من قاس» ، و سبب انتباه عقلاء ناس است، از خطابی تقریری مشتمل بر کمال تزویق و تزویر نقل کرده، که در آن برای استصواب مخالفت عمر با جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم، متمسک

بحدیث اختلاف امتی رحمة گردیده، و بعد از آن بجوش و خروش آمده، در هتک ناموس و ثلب و عیب عمرو بن الجاحظ، و اسحاق موصلی، که اعتراض بر این روایت کرده اند، مبالغه فرموده) :

قال النووی فی «المنهاج شرح صحیح مسلم بن الحجاج» :

قال الخطابی: و لا یجوز أن یحمل قول عمر علی أنّه توهم الغلط علی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، أو ظن به غیر ذلک مما لا یلیق به بحال، لکنه لما رأی ما غلب علی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم من الوجع و قرب الوفاة، مع ما اعتراه من الکرب، خاف أن یکون ذاک القول مما یقوله المریض، مما لا عزیمة له فیه، فیجد المنافقون بذلک سبیلا الی الکلام فی الدین، و قد کان أصحابه صلی اللّه علیه و سلم یراجعونه فی بعض الامور، قبل أن یجزم فیها بتحتیم، کما راجعوه یوم الحدیبیة فی الحلاق، و فی کتاب الصلح بینه و بین قریش، فأما إذا أمر بالشیء أمر عزیمة فلا یراجعه فیه أحد منهم.

قال و أکثر العلماء علی انه یجوز علیه الخطأ فیما لم ینزل علیه (ص) وحی،

و أجمعوا کلهم علی انه لا یقر علیه قال: و معلوم انه صلی اللّه علیه و سلم و ان کان اللّه تعالی قد رفع درجته فوق الخلق کلهم، فلم ینزهه من سمات الحدث و العوارض البشریة، و قد سها فی الصلوة، فلا ینکر أن یظن به حدوث بعض هذه الامور فی مرضه، فیتوقف فی مثل هذا الحال حتی یتبین حقیقته، فلهذه المعانی و شبهها راجعه عمر رضی اللّه عنه.

قال الخطّابی رحمه اللّه: و قد روی عن النبی صلی اللّه علیه و سلم أنه قال:

اختلاف امتی رحمة ، فاستصوب عمر ما قاله، و قد اعترض علی

حدیث اختلاف امتی رحمة رجلان: أحدهما مغموص علیه فی دینه، و هو عمرو بن بحر الجاحظ، و الآخر معروف بالسخف و الخلاعة، و هو اسحاق بن ابراهیم الموصلی، فانه لما وضع کتابه فی الاغانی، و أمعن فی تلک الاباطیل لم یرض بما تزود من اثمها، حتی صدر کتابه بذم أصحاب الحدیث، و زعم أنهم یروون ما لا یدرون، و قال هو و الجاحظ: لو کان الاختلاف رحمة لکان الاتفاق عذابا، ثم زعم أنّه انما کان اختلاف الامة رحمة فی زمن النبی صلی اللّه علیه و سلم خاصة، فاذا اختلفوا سألوه فبین لهم، و الجواب عن هذا الاعتراض الفاسد أنه لا یلزم من کون الشیء رحمة أن یکون ضده عذابا، و لا یلزم هذا و لا یذکره الا جاهل أو متجاهل و قد قال اللّه تعالی: (وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ)⁽¹⁾فسمی اللیل رحمة، و لم یلزم من ذلک أن یکون النهار عذابا، و هو ظاهر لا شک فیه.

قال الخطابی رحمه اللّه: و الاختلاف فی الدین ثلثة أقسام: أحدها فی اثبات الصانع و وحدانیته، و انکار ذلک کفر، و الثانی فی صفاته و مشیته، و انکار ذلک بدعة، و الثالث فی أحکام الفروع و نحوها فهذا جعله اللّه رحمة و کرامة للعلماء،

و هو المراد بحدیث اختلاف امتی رحمة، و هذا آخر کلام الخطابی⁽¹⁾.

(از این عبارت ظاهر است که خطابی تصریح فرموده، بآنکه جاحظ مغموص علیه در دین خود بوده، یعنی ائمه نقّاد بر دین او طعن کرده اند و از اهل ایقان و ایمان برآورده، بزمره مخالفین دین انداخته.

و نیز از آن ظاهر است که کلام جاحظ که متحد است با کلام اسحاق بن ابراهیم موصلی، کلامی است که ذکر نمی کند آنرا مگر جاهل یا متجاهل، و کلامی است مخالف قرآن، و موجب و مثبت اعتراض بر ایزد منان.

علامه خطابی از اکابر اهل سنت است

و فضائل و محامد و مناقب و مدائح علامه خطابی، که الحاد و زندقه عمرو ابن بحر جاحظ، و بی دینی و جهل یا تجاهل، و مخالفت او با قرآن ظاهر کرده، خود معروف و مشهور، و مسلم اکابر ائمه صدور است، لکن بنابر تنبیه ناواقفین، و سد باب تشکیک معاندین، بعض عبارات ناصه بر جلائل فضائل او نوشته می شود.

حافظ ابو سعد عبد الکریم بن محمد المروزی الشافعی در «انساب» گفته) :

أبو سلیمان احمد بن محمد بن ابراهیم بن الخطاب البستی الخطابی، امام فاضل کبیر الشأن، جلیل القدر، صاحب التصانیف الحسنة مثل «أعلام الحدیث» فی شرح «صحیح البخاری» ، و «معالم السنن» فی شرح الاحادیث التی فی السنن، و کتاب «غریب الحدیث» و «العزلة» و غیرها.

سمع أبا سعید بن الاعرابی بمکة، و أبا بکر محمد بن بکر بن داسة التمار بالبصرة، و اسماعیل بن محمد الصفار ببغداد، و غیرهم.

روی عنه الحاکم أبو عبد اللّه الحفظ، و أبو الحسین عبد الغافر بن محمد الفارسی و جماعة کثیرة.

و ذکره الحاکم أبو عبد اللّه فی «التاریخ» فقال: الفقیه الادیب البستی أبو سلیمان الخطابی، أقام عندنا بنیسابور سنین، و حدّث بها، و کثرت الفوائد من علومه، و توفی فی سنة ثمان و ثمانین و ثلاثمائة ببست⁽¹⁾.

(و قاضی شمس الدین أبو العباس أحمد بن محمد المعروف بابن خلکان البرمکی الاربلی الشافعی در «وفیات الأعیان فی انباء ابناء الزمان» گفته) :

أبو سلیمان أحمد بن محمد بن ابراهیم ابن الخطاب الخطابی البستی، کان فقیها، أدیبا، محدثا، له التصانیف البدیعة منها «غریب الحدیث» و «معالم السنن» فی شرح سنن أبی داود، و «أعلام السنن» فی شرح البخاری، و کتاب «السجاح» و کتاب «شأن الدعاء» ، و کتاب «اصلاح غلط المحدثین» و غیر ذلک.

سمع بالعراق أبا علی الصفار، و أبا جعفر البزار، و غیرهما.

و روی عنه الحاکم أبو عبد اللّه بن البیّع النیسابوریّ، و عبد الغافر الفارسی.

و أبو القاسم عبد الوهاب ابن أبی سهل الخطابی، و غیرهم، الی أن قال: و کان یشبه فی عصره بأبی عبید القاسم بن سلام، علما، و أدبا، و زهدا، و ورعا، و تدریسا و تألیفا الخ⁽²⁾.

(و حافظ شمس الدین ابو عبد اللّه محمد بن احمد الذهبی در «عبر فی خبر من غبر» در وقائع سنة ثمان و ثمانین و ثلاثمائة گفته) :

أبو سلیمان الخطابی أحمد بن محمد بن ابراهیم بن خطاب البستی الفقیه الادیب، صاحب «معالم السنن» و «غریب الحدیث» و «الغنیة عن الکلام» و «شرح

الاسماء الحسنی» و غیر ذلک رحل.

و سمع أبا سعید بن الاعرابی، و اسماعیل الصفار، و الاصم، و طبقتهم، و سکن بنیسابور مدة، توفی ببست فی ربیع الآخر و کان علامة محققا ⁽¹⁾.

(و ابو محمد عبد اللّه بن اسعد بن علی الیمنی المعروف بالیافعی در «مرآت الجنان» در وقائع سنة ثمان و ثمانین و ثلاثمائة گفته) :

الامام الکبیر الحبر الشهیر أبو سلیمان الخطابی أحمد بن محمد بن ابراهیم ابن الخطاب البستی الشافعی، کان فقیها، أدیبا، محدثا، و له التصانیف البدیعة منها «اعلام السنن فی شرح البخاری» و «معالم السنن» فی شرح «سنن أبی داود» و «غریب الحدیث» و کتاب «اصطلاح غلط المحدثین» و کتاب «السجاح» ، و کتاب «بیان الدعاء» ، و غیر ذلک.

سمع بالعراق أبا علی الصفار، و أبا جعفر الرزاز، و غیرهما.

و روی عنه الحاکم أبو عبد اللّه بن البیع النیسابوریّ، و عبد الغفار بن محمد الفارسی، و أبو القاسم عبد الوهاب بن أبی سهل الخطابی الخ⁽²⁾.

(و صلاح الدین خلیل بن ایبک الصفدی در «وافی بالوفیات» گفته) :

أحمد بن محمد بن ابراهیم بن الخطاب الخطابی، أبو سلیمان من ولد زید ابن الخطاب.

قال السلفی: و ذکر الجم الغفیر و العدد الکثیر: أن اسمه حمد، و هو الصواب و علیه الاعتماد، و ذکره یاقوت فی «معجم الادباء» فی باب أحمد، و قال: ان الثعالبی، و أبا عبید الهروی، کانا معاصریه و تلمیذیه، سمیاه أحمد، و قد سماه

الحاکم ابن البیع فی کتاب «نیسابور» حمدا و جعله فی باب من اسمه حمد، و ذکر أبو سعید السمعانی فی کتاب «مرو» ، سئل أبو سلیمان عن اسمه، فقال الذی سمیت به حمد، لکن الناس کتبوه أحمد، فترکته علیه، الی أن قال بعد ذکر مرثیته:

قال السمعانی: کان الخطابی حجة صدوقا، رحل الی العراق و الحجاز، و جال فی خراسان، و خرج الی ما وراء النهر، و کان یتّجر و ینفق علی الصلحاء من اخوانه.

و قال الثعالبی: کان یشبه فی زماننا بأبی عبید القاسم بن سلام، و قد طوف، و ألف فی فنون من العلم، و أخذ الفقه عن أبی بکر القفال الشاشی، و أبی علی بن أبی هریرة، و نظرائهما من أصحاب الشافعی، و من تصانیفه «معالم السنن» شرح السنن لابی داود، «کتاب غریب الحدیث» ، و فیه ما لم یذکره ابن قتیبة و لا أبو عبید فی کتابیهما، و هو کتاب ممتع، «کتاب تفسیر أسماء الرب عز و جل» ، کتاب «شرح الادعیة المأثورة» ، کتاب «شرح البخاری» ، کتاب «العزلة» ، کتاب «اصلاح الغلط» کتاب «العروس» ، کتاب «أعلام الحدیث» ، کتاب «الغنیة عن الکلام» ، کتاب «شرح دعوات» لابن خزیمة الخ⁽¹⁾.

(و جمال الدین عبد الرحیم بن الحسن بن علی الاسنوی در «طبقات شافعیه» گفته) :

أبو سلیمان حمد بفتح الحاء و سکون المیم بن محمد بن ابراهیم بن خطاب البستی، المعروف بالخطابی، کان فقیها رأسا فی علم العربیة و الادب و غیر ذلک، و أخذ الفقه عن القفال الشاشی، و ابن أبی هریرة، و غیرهما، و صنف التصانیف النافعة المشهورة، و له شعر حسن⁽²⁾.

(و تقی الدین ابو بکر بن احمد بن قاضی شهبة الدمشقی الاسدی در «طبقات فقهای شافعیة» گفته) :

حمد بفتح الحاء و سکون المیم، و قیل: اسمه أحمد بن محمد بن ابراهیم بن الخطاب أبو سلیمان البستی المعروف بالخطابی.

قیل: انه من ولد زید بن الخطاب بن نفیل العدوی، قال الذهبی: و لم یثبت.

کان رأسا فی علم العربیة، و الفقه و الادب، و غیر ذلک.

أخذ الفقه عن أبی علی بن أبی هریرة، و أبی بکر القفال، و غیرهما، و أخذ اللغة عن أبی عمر الزاهد.

و صنف التصانیف النافعة المشهورة، منها: (معالم السنن) تکلم فیها علی سنن أبی داود، و (أعلام البخاری) ، و (غریب الحدیث) ، و (شرح أسماء اللّه الحسنی) ، و (کتاب الغنیة عن الکلام و أهله) ، و (کتاب العزلة) .

و له شعر حسن، نقل عنه النووی فی «التهذیب» أشیاء فی اللغة، ثم قال:

و محله من العلم مطلقا، و من اللغة خصوصا، الغایة العلیاء، توفی ببست فی ربیع الآخر سنة ثمان و ثمانین و ثلاثمائة⁽¹⁾.

(و جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بکر السیوطی در «طبقات الحفاظ» ذهبی ملخص نموده گفته) :

الخطابی الامام العلامة المفید المحدث الرحال أبو سلیمان حمد بن محمد ابن ابراهیم بن خطاب البستی، صاحب التصانیف.

سمع أبا سعید بن الاعرابی، و أبا بکر بن داسة، و الاصم، و عنه الحاکم.

و صنف «شرح البخاری» ، و «معالم السنن» ، و «غریب الحدیث» ، و «شرح

الاسماء الحسنی» ، و «العزلة» و غیر ذلک.

و کان ثقة ثبتا من أوعیة العلم، أخذ اللغة عن أبی عمر الزاهد، و الفقه عن القفال، و ابن أبی هریرة، و وهم من سماه أحمد، و له شعر جید، مات ببست فی ربیع الآخر سنة 388⁽¹⁾.

(و نیز جلال الدین سیوطی در «بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة» گفته) :

حمد بن محمد بن ابراهیم بن الخطاب أبو سلیمان الخطابی، من ولد زید بن الخطاب.

قال السلفی: ذکر الجم الغفیر أن اسمه حمد بفتح الحاء و هو الصواب، و قیل: اسمه أحمد.

و قال السمعانی: سئل عن اسمه فقال: هو حمد، لکن الناس کتبوه أحمد، فترکته علیه.

قال الثعالبی فی «الیتیمة» : کان یشبه فی زمانه أبا عبید القاسم بن سلام.

قال السمعانی: کان حجة صدوقا، رحل الی العراق، و الحجاز، و جال خراسان و خرج الی ما وراء النهر، و تفقه بالقفال الشاشی، و غیره، و أخذ الادب عن أبی عمر الزاهد، و اسماعیل الصفار، و ألف فی فنون، و روی عنه أبو عبد اللّه الحاکم و خلق، و له من التصانیف «غریب الحدیث» ، «شرح البخاری» ، «شرح أبی داود» «العزلة» ، و غیر ذلک.

مولده فی رجب سنة تسع عشرة و ثلاثمائة، و مات سنة ثمان و ثمانین، و قیل:

یوم السبت سادس ربیع الآخر سنة ست و ثمانین، و وقع فی «المنتظم» لابن

الجوزی سنة تسع و أربعین و هو غلط⁽¹⁾.

(و محمد بن محمد بن احمد السنهوری الشافعی در «حاشیه فتح المغیث شرح الفیة الحدیث» تصنیف حافظ زین الدین عبد الرحیم بن الحسین العراقی گفته) :

قوله: قال الخطابی هو العلامة الحافظ أبو سلیمان حمد بن محمد بن ابراهیم ابن خطاب البستی، و وهم من سماه أحمد، و کان صاحب فقه، و حدیث، و معان، و غیرها، توفی فی شهر ربیع الآخر سنة ثمان و ثمانین و ثلاثمائة⁽²⁾.

(و عبد الحق دهلوی در «رجال مشکاة» گفته) :

الخطابی هو أبو سلیمان أحمد بن محمد بن ابراهیم بن الخطاب بن طهمان ابن عبد الرحمن الخطابی البستی المشار إلیه فی عصره و العلامة فرید دهره فی الفقه، و الحدیث، و الادب، و معرفة الغریب، له التصانیف المشهورة، و التألیفات العجیبة مثل «معالم السنن» و «غریب الحدیث» و غیر ذلک، مات سنة ثمان و ثمانین و ثلاثمائة⁽³⁾.

(و جناب شاهصاحب در «رساله اصول حدیث» افاده فرموده اند:

این قدر باید دانست، که در شرح و توجیه احادیث، کلام گوناگون، و رطب و یابس بسیار بوقوع آمده، حالا اشخاصی که در این باب محل اعتمادند باید شناخت، و از کتب و تصانیف اینها بهره باید برداشت، امام نووی، و محیی السنة البغوی، و ابو سلیمان خطابی، از جمله علماء شافعیه خیلی معتمد علیه، و سخن ایشان متین و مضبوط واقع است⁽⁴⁾.

و خواجه نصر اللّه کابلی بجواب طعن منع عمر از مغالات مهر گفته) :

لان عمر انما نهی عن المغالاة، لان النبی صلی اللّه علیه و سلم أمر بتیسیر الصداق.

روی الحافظ الخطابی فی «غریب الحدیث» : أن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: تیاسروا فی الصداق فان الرجل لیعطی المرأة حتی یبقی فی نفسه حسیکة الخ⁽¹⁾(و شاهصاحب بجواب این طعنه گفته اند:

جواب از این طعن آنکه سکوت عمر از جواب آن زن نه بنابر عجز او است از جواب با صواب، تا ثبوت خطأ او فی الواقع لازم آید، بلکه بنابر کمال ادب است با کتاب اللّه، که در مقابله آن چون و چرا نمودن، و فنون دانشمندی و توجیه خرج کردن، مناسب حال اعاظم اهل ایمان نیست، و ایشان را غیر از تسلیم و انقیاد بظاهر الفاظ، هیچ راست نمی آید و الا اگر مقصود آن زن از تلاوت این آیه، اثبات رضای الهی بمغالات مهور بود، پس صریح خلاف فهم پیغمبر است، زیرا که در احادیث صحیحه نهی واقع است از آن) .

روی الخطابی فی غریب الحدیث عن النبی: تیاسروا فی الصداق فان الرجل لیعطی المرأة حتی یبقی فی نفسه حسیکة الخ⁽²⁾.

(و فاضل معاصر حیدر علی در «منتهی الکلام» گفته:

در این ایام خجسته آغاز فرخنده انجام چندی دیگر از مجلدات شروح «صحیح بخاری» که در صحت و اعتبار آن هرگز ریبی پیرامون خواطر

محدثین نمی گردد، خاصه مجلدی از «شرح کرمانی» بمحض تأیید آسمانی بهم رسید، که از نظر شارح مؤلف (جزاه اللّه خیر الجزاء و اوصله الی احسن ما تمناه) گذشته، و بسیاری از محدثین ثقات، بر آن علامات توثیق نوشته اند، هر گاه بمطالعه آن مشرّف شدم، معلوم شد که شارح کرمانی در شرح این حدیث، جابجا تحقیق علامه خطابی را که شرح او مسمی «بأعلام السنن» و بتصریح صاحب «کشف الظنون» بر دیگر شروح مقدم است، و وفاتش در سنه سیصد و هشتاد و هشت اتفاق افتاده، مطمح نظر دارد، و در مقامات متعدده عبارت او را بطور سند می آرد انتهی⁽¹⁾.

و نیز جای دیگر در «منتهی الکلام» می گوید:

اما قول به اینکه یقین بتأیید دخول ایشان در جهنم نیست، بلکه امید رحمت برای ایشان می توان داشت.

پس مؤید علامه خطابی، و فاضل کرمانی، و مانند ایشان است انتهی⁽²⁾.

و از لطائف امور این است که خود فخر رازی هم خطابی را بنهایت مدح و ستایش و تعظیم و تبجیل و ثنا و اطراء نواخته است، چنانچه در رساله «مناقب شافعی» گفته) :

و أما المتأخرون من المحدثین فاکثرهم علما، و اقواهم قوة، و اشدهم تحقیقا فی علم الحدیث، هؤلاء: و هم ابو الحسن الدار قطنی، و الحاکم ابو عبد اللّه الحافظ، و الشیخ ابو نعیم الاصفهانی، و الحافظ ابو بکر البیهقی، و الامام ابو بکر عبد اللّه بن محمد بن الجوزقی، صاحب کتاب «المتفق» و الامام الخطیب

صاحب «تاریخ بغداد» ، و الامام ابو سلیمان الخطابی، الذی کان بحرا فی علم الحدیث و اللغة، و قیل فی وصفه: جعل الحدیث لابی سلیمان کما جعل الحدید لابی سلیمان یعنون داود النبی صلی اللّه علیه و سلم، حیث قال تعالی فیه: وَ أَلَنّا لَهُ اَلْحَدِیدَ⁽¹⁾فهؤلاء العلماء صدور هذا العلم بعد الشیخین، و هم باسره متفقون علی تعظیم الشافعی، و المبالغة فی الثناء علیه، و لکل واحد منهم تصنیف مفرد، فی مناقبه، و فضائله، و مآثره، و کل ما ذکرناه یدل علی ان علماء الحدیث قدیما و حدیثا کانوا معظمین للشافعی و معترفین بتقدمه و تفرده⁽²⁾.

کمال عجب است که رازی، با آن همه جلالت شأن و تبجح و ابتهاج بتدقیق و تشقیق و مو شکافی، بر الحاد جاحظ، که حسب افاده علامه خطابی که خودش بمدح و ثنای او رطب اللسان است، نظری نمی افکند، و خود را و اتباع خود را از تفضیح فضیح، بتمسک بقدح و جرح چنین ملحد باز نمی دارد.

و بعد سماع این همه نصوص و افادات مصرحه بناصبیت و الحاد جاحظ از کتب متکلمین و محدثین، رجوع باید آورد بکتب رجال، و از آنجا باید دریافت، که ائمه فن چه قسم حق خدمت گزاری جاحظ ادا نموده اند، و بچها فضائح، و قوادح، و قبائح، و شنائع، او را موصوف نموده.

قوادح جاحظ در کتب رجال

(حافظ شمس الدین ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن عثمان الذهبی در (مغنی» گفته) :

عمرو بن بحر الجاحظ المتکلم صاحب الکتب، قال ثعلب: لیس بثقة و لا مأمون⁽¹⁾.

از ملاحظه این عبارت ظاهر است، که ثعلب بتصریح تمام نفی وثوق و امانت از جاحظ نموده، و هر چند این عبارت مغنی برای تفضیح جاحظ و تقبیح تمسک رازی، و توهین حمایت رشید، و امثال آن مغنی است،

ذهبی در میزان الاعتدال جاحظ را از پیشوایان بدع قرار داده

لکن باید دانست که علامه ذهبی در کتاب «میزان الاعتدال» بعد نقل افاده ثعلب، خود هم تصریح کرده بآنکه جاحظ از ائمه بدع بوده چنانچه گفته) :

عمرو بن بحر الجاحظ صاحب التصانیف، روی عنه ابو بکر بن ابی داود فیما قیل، قال ثعلب: لیس بثقة و لا مأمون، قلت: و کان من ائمة البدع⁽²⁾.

(پس کاش فاضل رشید، و دیگر اتباع رازی، این عبارت «میزان الاعتدال» را بمیزان اعتدال می سنجیدند، و بامعان نظر آنرا می دیدند، و غرق عرق انفعال و ندامت، و مبتلای کمال تشویر و خجالت می گردیدند، حیرانم که رازی چگونه هوس احتجاج بقول چنین مبغض ناصب، و معاند کاذب که در توجیه مطاعن بجناب امیر علیه السلام، و حمایت معادیان آن جناب، کتابی تصنیف کرده، و ملحد و زندیق بحت بوده، وثقه و مأمون هم نبوده، در سر کرده، و آنرا بمقابله شیعه پیش نموده، ظاهرا به صورت تعصب و غلیان ماده عناد هوس و حواس باخته، بی تدبر جوانب و اطراف آنچه خواسته نگاشته.

ثعلب که جاحظ را جرح کرده از اکابر ائمه ادب و حدیث است

اشاره

و مخفی نماند که ثعلب قادح و جارح جاحظ از اکابر اعلام مشهورین، و اجله فخام معروفین، و با وصف تبحر و تمهر و امامت و ریاست، در فنون عربیت، و لغت، و نحو، و غریب، و غیر آن، در علم حدیث هم بارع و کامل بود، و از عبید اللّه بن عمر قواریری⁽¹⁾صد هزار حدیث شنیده و بهمین سبب او را در حفاظ حدیث ذکر می کنند، و خطیب لبیب تصریح فرموده: بآنکه او ثقة، و ثبت، و حجت، و صالح، و مشهور بالحفظ بوده.

ترجمه ثعلب بگفتار سیوطی در طبقات الحفاظ

شیخ جلال الدین عبد الرحمن بن ابی بکر السیوطی در «طبقات الحفاظ» که مختصر از «طبقات الحفاظ» ذهبی است گفته) :

ثعلب الامام المحدث شیخ اللغة و العربیة ابو العباس احمد بن یحیی بن زید الشیبانی، مولاهم البغدادی المقدم فی نحو الکوفیین، ولد سنة 200، و ابتدأ الطلب سنة 16، حتی برع فی علم الحدیث، و انما اخرجته فی هذا الکتاب، لانه قال: سمعت من عبید اللّه بن عمر القواریری مائة الف حدیث.

و قال الخطیب: کان ثقة، ثبتا حجة، صالحا، مشهورا بالحفظ، مات فی جمادی الآخرة سنة 291.⁽²⁾

ترجمه ثعلب بگفتار سیوطی در بغیة الوعاة

(و نیز شیخ جلال الدین سیوطی در «بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة» گفته) :

أحمد بن یحیی بن یسار الشیبانی مولاهم البغدادی الامام أبو العباس ثعلب، امام الکوفیین فی النحو و اللغة، ولد سنة مائتین، و ابتدأ النظر فی العربیة و الشعر

و اللغة سنة ست عشرة، و حفظ کتب الفراء، فلم یفته منها حرف، و عنی بالنحو أکثر من غیره، فلما اتقنه اکب علی الشعر و المعانی و الغریب، و لازم ابن الاعرابی⁽¹⁾بضع عشرة سنة.

و سمع من محمد بن سلام الجمحی، و علی بن المغیرة الاثرم، و سلمة بن عاصم، و عبید اللّه ابن عمر القواریری، و خلف.

و روی عنه محمد بن العباس الیزیدی، و الأخفش الاصغر، و نفطویه و أبو عمر الزاهد، و جمع.

قال بعضهم: انما فضل أبو العباس أهل عصره بالحفظ للعلوم التی تضیق عنها الصدور.

قال ثعلب: کنت أسیر الی الریاشی لأسمع، فقال لی یوما، و قد قرئ علیه:

ما تنقم الحرب العوان منی بازل عامین صغیر سن

کیف تقول: باذل أو باذل؟ فقلت: أ تقول لی هذا فی العربیة؟ انما أقصدک لغیر هذا، یروی بالرفع علی الاستئناف، و النصب علی الحال، و الخفض علی الاتباع فاستحیی و أمسک.

قال: کان محمد بن عبد اللّه بن طاهر یکتب الف درهم واحدة بالهاء، فاذا مرّ به الف درهم واحد، أصلحه واحدة، و کان کتّابه یهابون ان یکلموه فی ذلک، فقال لی یوما: أ تدری لم عمل الفراء «کتاب الهاء» ؟ قلت: لا، قال: لعبد اللّه بن أبی بکر بأمر طاهر جدّی، قلت له: انه قد عمل له کتبا منها کتاب المذکّر و المؤنث قال: و ما فیه؟ قلت: مثل الف درهم واحد، و لا یجوز واحدة، فتنبّه و امتنع.

قال ابو الطیب اللغوی: کان ثعلب یعتمد علی ابن الاعرابی فی اللغة، و علی

سلمة بن عاصم فی النحو.

و یروی عن ابن مجدة کتب أبی زید، و عن الاثرم کتب أبی عبیدة، و عن أبی نصر کتب الاصمعی، و عن عمرو بن أبی عمرو کتب ابیه، و کان ثقة متقنا یستغنی بشهرته عن نعته. . .⁽¹⁾الی ان قال (السیوطی) و قال ابو بکر⁽²⁾بن مجاهد: قال لی ثعلب: یا أبا بکر اشتغل اصحاب القرآن بالقرآن ففازوا، و أصحاب الحدیث بالحدیث ففازوا، و اصحاب الفقه بالفقه ففازوا، و اشتغلت أنا بزید و عمرو فلیت شعری ما ذا یکون حالی،

فانصرفت من عنده فرأیت النبی صلی اللّه علیه و سلم تلک اللیلة، فقال لی اقرأ ابا العباس منی السلام و قل له: انت صاحب العلم المستطیل.

و قال ابو عمر الزاهد⁽³⁾: سئل ثعلب عن شیء فقال: لا ادری، فقال السائل:

تقول لا ادری، و إلیک تضرب اکباد الابل من کل بلد؟ فقال: لو کان لامک بعدد ما لا ادری بعر لاستغنت.

صنف (المصون) فی النحو «اختلاف النحویین» «معانی القرآن» «معانی الشعر» «القراءات» «التصغیر» «الوقف و الابتداء» «الهجاء» «الامالی» «غریب القرآن» «الفصیح» و قیل: هو للحسن بن داود الرقی، و قیل: لیعقوب بن السکیت، و له اشیاء أخر.

و ثقل سمعه بآخره ثم صم، فانصرف یوم الجمعة من الجامع بعد العصر،

و إذا بدابّة فلم یسمع صوت حافرها، فصدمت، فسقط علی رأسه فی هوّة من الطریق، فلم یقدر علی القیام، فحمل الی منزله، و مات منه یوم السبت لعشر خلون.

و قیل: لثلاث عشرة بقیت من جمادی الاولی سنة احدی و تسعین و مائتین و خلّف کتبا تساوی ألفی دینار و أحد و عشرین الف درهم، و دکاکین تساوی ثلاثة آلاف دینار، فرد ماله الی بنته و رثاه بعضهم بقوله:

مات ابن یحیی و ماتت دولة الادب و مات احمد أنحی العجم و العرب

فان تولی أبو العباس مفتقدا فلم یمت ذکره فی الناس و الکتب

و ذکره الدانی فی «طبقات القراء» فقال: روی القراءة عن سلمة بن عاصم، عن أبی الحارث، عن الکسائی، و عن الفراء، و له کتاب حسن فیه.

روی القراءة عنه ابن مجاهد، و ابن الانباری، و غیرهما⁽¹⁾.

ترجمه ثعلب بنقل ابن خلکان در وفیات الأعیان

(و قاضی شمس الدین ابو العباس احمد بن محمد المعروف بابن خلّکان البرمکی الاربلی الشافعی در «وفیات الأعیان فی انباء ابناء الزمان» گفته) :

ابو العباس احمد بن یحیی بن زید بن سیار النحوی الشیبانی بالولاء المعروف بثعلب، ولائه لمعن بن⁽²⁾زائدة الشیبانی الاتی ذکره انشاء اللّه تعالی فی حرف المیم، کان امام الکوفیین فی النحو و اللغة، سمع ابن الاعرابی، و الزبیر بن بکار⁽³⁾روی عنه الاخفش⁽⁴⁾الاصغر، و ابو بکر ابن الانباری، و ابو عمر الزاهدی و غیرهم.

و کان ثقة حجة، صالحا، مشهورا بالحفظ، و صدق اللهجة، و المعرفة بالعربیة، و روایة الشعر القدیم، مقدما عند الشیوخ، منذ هو حدث فکان ابن الاعرابی إذا شک فی شیء، قال له ما تقول یا ابا العباس فی هذا؟ ثقة بغزارة حفظه، و کان یقول: ابتدأت فی طلب العربیة و اللغة فی سنة ست عشرة و مائتین، و نظرت فی حدود الفراء و سنی ثمانی عشرة سنة، و بلغت خمسا و عشرین سنة و ما بقی علی مسئلة للفراء الا و أنا أحفظها، و قال ابو بکر بن مجاهد المقرئ، قال لی ثعلب: یا ابا بکر اشتغل اصحاب القرآن بالقرآن ففازوا، و اشتغل اصحاب الفقه بالفقه ففازوا، و اشتغلت انا بزید و عمرو، فلیت شعری ما ذا یکون حالی فی الآخرة؟ فانصرفت من عنده، فرأیت النبی صلی اللّه علیه و سلم تلک اللیلة فی المنام، فقال لی: اقرأ أبا العباس عنی السلام و قل له انت صاحب العلم المستطیل.

قال ابو عبد اللّه الروذباری العبد الصالح أراد ان الکلام به یکمل و الخطاب یجمل، و ان جمیع العلوم مفتقرة إلیه.

و قال ابو عمر الزاهد المعروف بالمطرز: کنت فی مجلس أبی العباس ثعلب فسأله سائل عن شیء فقال له: لا أدری، فقال له: تقول لا أدری و إلیک تضرب اکباد الابل و إلیک الرحلة من کل بلد؟ فقال له ابو العباس: لو کان لامک بعدد ما لا أدری بعر لاستغنت.

و صنف کتاب «الفصیح» و هو صغیر الحجم، کثیر الفائدة، و کان له شعر.

و قال ابو بکر بن القاسم الانباری فی بعض أمالیه: أنشدنی ثعلب و لا ادری هل هی له أو لغیره:

إذا کنت قوت النفس ثم هجرتها فلم تلبث النفس التی انت قوتها

ستبقی بقاء الضب فی الماء أو کما یبقی لدی دیمومة البیت حوتها⁽¹⁾

ترجمه ثعلب بگفتار یافعی در مرآة الجنان

(و شیخ ابو محمد عبد اللّه بن اسعد بن علی الیمنی المعروف بالیافعی در «مرآت الجنان و عبرة الیقظان» در سنة احدی و تسعین و مائتین گفته) :

و فی السنة المذکورة توفی الامام علاّمة الادب، ابو العباس المشهور بثعلب احمد بن یحیی الشیبانی مولاهم الکوفی النحوی، صاحب التصانیف المفیدة، انتهت إلیه ریاسة الادب فی زمانه.

قال ابن خلکان فی تاریخه: قال ابو بکر بن المجاهد المقرئ قال لی ثعلب:

یا ابا بکر اشتغل اصحاب القرآن بالقرآن ففازوا، و اشتغل اصحاب الحدیث بالحدیث، و اشتغل اصحاب الفقه بالفقه ففازوا، و اشتغلت انا بزید و عمرو، فلیت شعری ما ذا یکون حالی فی الآخرة؟ قال: فانصرفت من عنده فرأیت النبی صلی اللّه علیه و سلم فی تلک اللیلة فی المنام، فقال لی: اقرأ ابا العباس عنّی السلام، و قل له: انت صاحب العلم المستطیل.

و قال العبد الصالح ابو عبد اللّه الروذباری: أراد ان الکلام به یکمل و الخطاب به یجمل، و ان جمیع العلوم مفتقرة إلیه.

صنف-کتاب «الفصحاء» -و هو صغیر الحجم کثیر الفائدة، و-کتاب «اعراب القرآن» -و- «کتاب القراءات» و- «کتاب حد النحو» و- «کتاب معانی الشعر» و غیر ذلک و هی بضعة عشر مصنفا، و کان امام الکوفیین فی النحو و اللغة، سمع من ابن الاعرابی و الزبیر بن بکار، و روی عنه الاخفش الاصغر، و ابن الانباری⁽²⁾، و ابو عمرو الزاهد و غیرهم.

و کان ثقة، صالحا، مشهورا بالحفظ، و صدق اللهجة، و المعرفة بالعربیة و روایة الشعر القدیم، مقدما عند الشیوخ منذ هو حدّث، و کان ابن الاعرابی إذا شک فی شیء قال له ما تقول یا ابا العباس فی هذا؟ لغزارة حفظه.

قال ابن الاعرابی: أنشدنی ثعلب:

إذا کنت قوت النفس ثم هجرتها فلم تلبث النفس التی انت قوتها

سیبقی بقاء الضب فی الماء أو کما یعیش لدی دیمومة البیت حوتها

قلت: هکذا حکاه عنه ابن خلکان، و الذی نعرفه: أو کما یعیش ببیداء المفاوز حوتها.

و کان سبب وفاته أنه خرج یوم الجمعة من الجامع بعد العصر، و کان قد لحقه صمم لا یسمع الا بعد تعب شدید، فکان فی یده کتاب ینظر فیه فی الطریق فصدمته فرس فألقته فی هوة فأخرج منها و هو کالمختلط، فحمل الی منزله و هو علی تلک الحال، و هو یتأوه من رأسه، فمات ثانی یوم، و (الشیبانی) نسبة الی شیبان حی من بنی بکر بن وائل⁽¹⁾.

ترجمه ثعلبی بگفتار بقول ذهبی در عبر فی خبر من غبر

(و حافظ شمس الدین ابو عبد اللّه محمد بن احمد الذهبی در «عبر فی خبر من غبر» در سنه احدی و تسعین و مائتین گفته) :

و فیها توفی ثعلب العلامة ابو العباس احمد بن یحیی الشیبانی مولاهم الکوفی النحوی، صاحب «التصریف» فی جمادی الاولی ببغداد و له احدی و تسعون سنة قرأ العربیة علی ابن الاعرابی و غیره، و سمع من عبید اللّه القواریری و طائفة، و انتهت إلیه ریاسة الادب فی زمانه⁽²⁾.

(و عمر بن مظفر بن عمر بن محمد بن أبی الفوارس بن علی زین الدین

ترجمه ثعلب بگفتار ابن الوردی در تتمة المختصر

ابو جعفر المعری الحلبی الشهیر بابن الوردی در «تتمة المختصر فی اخبار البشر» در وقایع سنة احدی و تسعین و مائتین گفته) :

و فیها ببغداد توفی ابو العباس احمد بن یحیی بن زید المعروف بثعلب امام الکوفیین فی النحو و اللغة، ثقة حجة صالح، و مولده اول سنة مائتین.

قلت: قال ابو بکر بن مجاهد⁽¹⁾المقرئ قال لی ثعلب: یا ابا بکر اشتغل اصحاب القرآن بالقرآن ففازوا، و أصحاب الحدیث بالحدیث ففازوا و اشتغل اصحاب الفقه بالفقه ففازوا، و اشتغلت أنا بزید و عمرو، فلیت شعری ما ذا یکون حالی فی الآخرة فانصرفت من عنده فرأیت النبی صلی اللّه علیه و سلم تلک اللیلة فی المنام، فقال: اقرأ ابا العباس عنّی السلام و قل له: انت صاحب العلم المستطیل.

قال أبو عبد اللّه الروذباری العبد الصالح: أراد صلی اللّه علیه و سلم أن الکلام به یکمل، و الخطاب به یجمل، و ان جمیع العلوم مفتقرة إلیه، و اللّه أعلم⁽²⁾.

ترجمه ثعلب بنقل نووی در تهذیب الاسماء

(و محیی الدین ابو زکریا یحیی بن شرف بن مری النووی در «تهذیب الاسماء و اللغات» گفته) :

ثعلب مذکور فی باب الوقف من «المهذب» و «الوسیط» هو الامام المجمع علی امامته و کثرة علومه و جلالته، أبو العباس أحمد بن یحیی بن زید ابن سیار الشامی مولاهم امام الکوفیین فی عصره لغة و نحوا، و ثعلب لقب له.

قال الامام أبو منصور الازهری فی خطبة کتابه «تهذیب اللغة» : أجمع أهل هذه الصناعة من العراقیین أنه لم یکن فی زمن أبی العباس أحمد بن یحیی ثعلب

و أبی العباس محمد بن یزید المبرد مثلهما، و کان أحمد بن یحیی أعلم الرجلین و أورعهما، و أرویهما للغات و الغریب، و أوجزهما کلاما، و أقلهما فضولا، و کان محمد بن یزید أعذب الرجلین بیانا، و أحفظهما للشعر المحدث، و الاخبار الفصیحة و أعلمهما بمذاهب البصریین فی النحو و مقاییسه، و کان أحمد بن یحیی حافظا لمذاهب العراقیین، أعنی الکسائی و الفراء و الاحمر، و کان متقدما فی صناعته، عفیفا عن الاطماع الدنیة، ورعا عن المکاسب الخبیثة.

قال غیر الازهری: سمع ثعلب ابن الاعرابی، و الاثرم، و الزبیر بن بکار، و أخذ عنه ابن الانباری، و أبو عمر الزاهد، و غیرهما، و کان ثقة، دینا، صالحا ورعا.

حکی عن صاحبه أبی عمر الزاهد، قال: کنت فی مجلس أبی العباس ثعلب فسأله سائل عن شیء، فقال: لا أدری، فقال: أ تقول لا أدری و إلیک تضرب أکباد الابل، و إلیک الرحلة من کل بلد؟ فقال له ثعلب: لو کان لامک بعدد ما لا أدری بعر لاستغنت.

ولد ثعلب رحمه اللّه سنة مائتین، و توفی ببغداد یوم السبت لثلاث عشرة بقیت من جمادی الاولی سنة احدی و تسعین و مائتین.

قال الخطیب البغدادی: و دفن بمقبرة باب الشام رحمه اللّه تعالی⁽¹⁾.

علامه ذهبی در تقبیح و تفضیح جاحظ داد سخن داده است

اشاره

(و علامه ذهبی در کتاب «سیر النبلاء» بنسبت «میزان الاعتدال» زیاده تر اهتمام در تفضیح و تقبیح جاحظ، و نقل معایب و مثالب او نموده بر اهل حق و ایقان بار نهایت امتنان گذاشته، و رازی و اتباع او را که تشبث بخرافات جاحظ می کنند، بسان کباب گداخته، ارباب باطل را در مضیق افتضاح و تعب ندامت انداخته، و بکمال انزعاج و قلق مبتلا

ساخته، یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ ) .

فضایح جاحظ بگفتار ذهبی در سیر النبلاء

قال الذهبی فی «سیر النبلاء» :

الجاحظ: العلامة المتبحر، ذو الفنون، أبو عثمان عمرو بن بحر بن محبوب البصری المعتزلی، صاحب التصانیف أخذ عن النظام.

و روی عن أبی یوسف القاضی، و ثمامة بن أشرس.

روی عنه أبو العیناء، و یموت بن المزرع ابن اخته.

و کان أحد الاذکیاء، قال ثعلب: ما هو بثقة، و قال یموت: کان جده جمالا أسود.

و عن الجاحظ: نسیت نسبی ثلاثة أیام حتی عرفنی أهلی.

قلت: کان ماجنا⁽¹⁾قلیل الدین له نوادر.

قال المبرد: دخلت علیه فقلت: کیف أنت؟ قال: کیف من نصفه مفلوج، و نصفه الآخر منقرس⁽²⁾، لو طار علیه ذباب لالمه؟ و الآفة فی هذا أنی جزت التسعین.

و قیل: طلبه المتوکل: فقال: و ما یصنع أمیر المؤمنین بشق مائل و لعاب سائل؟ .

قال ابن زبیر: مات سنة خمسین و مائتین، و قال الصولی: مات سنة خمس و خمسین و مائتین.

قلت: کان من بحور العلم و تصانیفه کثیرة جدا، قیل: لم یقع بیده کتاب قط الا استوفی قراءته، حتی أنه کان یکتری دکاکین الکتبیین و یبیت فیها للمطالعة

و کان باقعة⁽¹⁾فی قوة الحفظ.

و قیل: کان الجاحظ ینوب عن ابراهیم بن العباس الصولی مدة فی دیوان الرسائل.

و قال فی مرضه للطبیب: اصطلحت الاضداد علی جسدی، ان أکلت باردا أخذ برجلی، و ان أکلت حارا أخذ برأسی.

و من کلام الجاحظ الی محمد بن عبد الملک: المنفعة توجب المحبة، و المضرة توجب لبغضته، و المضادة عداوة، و الامانة طمأنینة، و خلاف الهوی یوجب الاستثقال، و متابعته یوجب الالفة، العدل یوجب اجتماع القلوب، و الجود یوجب الفرقة، حسن الخلق انس، و الانقباض وحشة، التکبر مقة، و التواضع مقة، الجود یوجب الحمد، و البخل یوجب الذم، التوانی یوجب الحسرة، و الحزم یوجب السرور، و التعزیر ندامة، و لکل واحدة من هذه افراط و تقصیر، و انما یصح نتائجها إذا اقیمت حدودها، فان الافراط فی الجود تبذیر، و الافراط فی التواضع مذلة، و الافراط فی العذر یدعو الی أن لا یثق بأحد، و الافراط فی المؤانسة یجلب خلطاء السوء.

و له: -و ما کان حقی و أنا واضع هذین الکتابین فی خلق القرآن، و هو المعنی الذی یکثره أمیر المؤمنین و یعزه، و فی فضل ما بین بنی هاشم و عبد شمس و مخزوم-الا أن أقعد فوق السماکین⁽²⁾بل فوق العیوق، أو اتجر فی الکبریت

الاحمر، و أقود العنقاء بزمام الی الملک الاکبر.

و له کتاب «الحیوان» سبع مجلدات، و أضاف إلیه کتاب «النساء» ، و هو فرق ما بین الذکر و الانثی، و کتاب «البغال» و قد اضیف إلیه کتاب سموه کتاب «الجمال» لیس من کلام الجاحظ و لا یقاربه.

قال رجل للجاحظ: أ لک بالبصرة ضیعة؟ قال: فتبسم و قال: انما أنا و جاریة، و من یخدمها، و حمار، و خادم، أهدیت کتاب «الحیوان» الی ابن الزیّات فأعطانی ألفی دینار، و أهدیت الی فلان فذکر نحوا من ذلک، یعنی أنه فی خیر و ثروة.

قال یموت بن المزرّع: سمعت خالی یقول: أملیت علی انسان مرة:

أنبا عمرو، فاستملی أنبا بشر و کتب: أخبرنا زید.

قلت: یظهر من شمائل الجاحظ أنه یخلق.

قال اسماعیل⁽¹⁾الصفار: أخبرنا أبو العیناء قال: أنا و الجاحظ وضعنا حدیث فدک، فأدخلناه علی الشیوخ ببغداد، فقبلوه الا ابن شیبة العلوی، فانه قال: لا یشبه آخر هذا الحدیث أوله، ثم قال الصفار کان أبو العیناء⁽²⁾یحدث بهذا بعد ما تاب.

قیل للجاحظ: کیف حالک؟ قال: یتکلم الوزیر برأیی، و صلات الخلیفة متواترة الیّ، و آکل من الطیر أسمنها، و ألبس من الثیاب ألینها، و أنا صابر حتی یأتی اللّه بالفرج قیل: بل الفرج ما أنت فیه، قال: بل احب أن الی الخلافة، و یختلف الیّ محمد بن عبد الملک، یعنی الوزیر، و هو القائل:

سقام الحرص لیس له دواء و داء الجهل لیس له طبیب

و قال: أهدیت الی محمد بن عبد الملک کتاب «الحیوان» فأعطانی خمسة

آلاف دینار، و أهدیت کتاب «البیان و التبیین» الی أحمد بن أبی⁽¹⁾داود فأعطانی کذلک، و أهدیت کتاب «الزرع و النخل» الی ابراهیم الصولی فأعطانی مثلها، فرجعت الی البصرة و معی ضیعة لا تحتاج الی تحدید و لا الی تسمید، و قد روی عنه ابن أبی داود حدیثا واحدا.

و تصانیف الجاحظ کثیرة جدا منها: «الرد علی أصحاب الاوهام» و «الرد علی المشبّهة» و «الرد علی النصاری» و «الطفیلیة» و «فضائل الترک» و «الرد علی الیهود» و «الوعید» و «الحجة» و «النبوة» و «المعلمین» و «البلدان» و «حانوت عطار» و «ذم الزنا» ، و أشیاء.

أخبرنا أحمد بن سلامة کتابة، عن أحمد بن طارق، أنبأنا السلفی، أنبا المبارک ابن الطیوری أنبا محمد بن علی الصوری املاء، أنبا خلف بن محمد الحافظ بصور، أنبا أبو سلیمان بن⁽²⁾زبیر، حدثنا أبو بکر بن أبی داود، قال: أتیت الجاحظ فاستأذنت علیه، فأطلع علیّ من کوّة فی داره، فقال: من أنت؟ فقلت: رجل من أصحاب الحدیث، فقال: أو ما علمت أنی لا أقول بالحشویة؟ فقلت: انی ابن أبی داود، فقال: مرحبا بک و أبیک ادخل، فلما دخلت، قال لی ما ترید؟ ، فقلت: تحدثنی بحدیث واحد، فقال: اکتب أنبا حجاج بن المنهال،

أنبا حماد ابن سلمة، عن ثابت، عن أنس، أن النبی صلی اللّه علیه و سلم صلی علی طنفسة⁽³⁾فقلت: زدنی حدیثا آخر، فقال: ما ینبغی لابن أبی داود أن یکذب.

قلت: کفانا الجاحظ المؤنة، فما روی من الحدیث الا النزر الیسیر، و لا هو بمتّهم فی الحدیث، بلی فی النفس من حکایاته و لهجته، فربما جازف، و تلطخه بغیر بدعة أمر واضح، و لکنه أخباری علامة، صاحب فنون و أدب باهر، و ذکاء بیّن، عفی اللّه تعالی عنه⁽¹⁾.

(از ملاحظه این عبارت ظاهر است که علامه ذهبی از ثعلب نقل کرده که او در حق جاحظ گفته: که او ثقة نیست، و خود ذهبی در حق او فرموده، که او ماجن یعنی بی باک بود، و نیز تصریح کرده به اینکه او قلیل الدین بود.

و نیز ذهبی بعد ذکر حکایات از جاحظ تصریح فرموده، بآنکه ظاهر می شود از شمائل جاحظ بدرستی که او اختلاق می کند، یعنی وضع اکذوبات و افتعال مفتریات می نماید.

و نیز از حکایتی که ذهبی از احمد بن سلامة نقل کرده واضح است، که هر گاه ابن أبی داود نزد جاحظ رفت و استیذان بر او نمود، جاحظ سر از دریچه برآورد و گفت که تو کیستی؟ ابن أبی داود عرض نمود که من مردی ام از اصحاب حدیث، جاحظ بجواب ابن أبی داود گفت که آیا ندانستی بدرستی که من قائل نیستم بحشویه؟ و این کلام دلالت صریحه دارد بر آنکه جاحظ ارباب حدیث را حشویه می دانست، و توهین و تهجینشان می کرد.

و نیز علامه ذهبی تقلیل جاحظ را در روایت حدیث، و اکتفای او بر نزر یسیر، عین منت و احسان او می داند، که آنرا بکفایت مؤنت تعبیر می کند و این صریح است در آنکه اگر جاحظ اکثار نقل روایات و اخبار

می ساخت، اهل اسلام را در بلاد آفت می انداخت.

و نیز ذهبی بقول خود: «بلی فی النفس من حکایاته و لهجته» افاده کرده بآنکه ذهبی او را در لهجه و سرد حکایات معتمد و معتبر نمی داند، و بقول خود: «فربما جازف» تصریح فرموده بآنکه جاحظ مجازفت می نمود.

و نیز از قول ذهبی: «و تلطخه بغیر بدعة أمر واضح» واضح است که جاحظ ببدعات متعدده متلطخ و بدنس ضلالات متنوعه متوسخ بوده.

ابن حجر عسقلانی در قدح جاحظ در لسان المیزان فروگذار نکرده

و شیخ شهاب الدین ابو الفضل احمد بن علی بن محمد بن محمد بن علی بن احمد الکنانی العسقلانی المعروف بابن حجر در کتاب «لسان المیزان» که نسخه آن بعنایت رب منّان بدست این کثیر العصیان بعد مساعی فراوان افتاده گفته) :

عمرو بن بحر الجاحظ صاحب التصانیف روی عنه أبو بکر بن أبی داود فیما قیل، قال ثعلب: لیس بثقة و لا مأمون، قلت: و کان من أئمة البدع انتهی.

قال الجاحظ فی کتاب «البیان» : لما قرأ المأمون کتبی فی الامة فوجدها علی ما أخبروا به، و صرت إلیه، و قد أمر البریدی بالنظر فیها لیخبره عنها، قال لی قد کان بعض من یرتضی و یصدق خبره خبرنا عن هذه الکتب باحکام الصنعة و کثرة الفائدة، فقلنا قد یربی الصفة علی العیان، فلما رأیتها رأیت العیان، قد أربی علی الصفة، فلما فلیتها⁽¹⁾أربی الفلی علی العیان، و هذا کتاب لا یحتاج الی حضور صاحبه، و لا یفتقر الی المحتجین، و قد جمع استقصاء المعانی، و استیفاء جمیع الحقوق، مع اللفظ الجزل، و المخرج السهل فهو سوقی، ملوکی، و عامی، خاصی.

قلت: و هذه و اللّه صفة کتب الجاحظ کلها، فسبحان من أصله علی علم.

قال المسعودی: و فی سنة خمس و خمسین، و قیل: ست و خمسین مات الجاحظ بالبصرة، و لا یعلم أحد من الرواة و أهل العلم اکثر کتبا منه.

و حکی یموت⁽¹⁾بن المزرع عن الجاحظ، و کان خاله انه دخل إلیه ناس، و هو علیل، فسألوه عن حاله، فقال: علیل من مکانین: من الافلاس و الدین ثم قال: انا فی علل متناقضة یتخوف من بعضها التلف، و اعظمها علی نیف و تسعون یعنی عمره.

قال أبو العیناء: قال الجاحظ: کان الاصمعی⁽²⁾منانیا، فقال له العباس بن رستم: لا و اللّه ما کان منانیا، و لکن تذکر حین جلست إلیه تسأله، فجعل یأخذ نعله بیده و هی مخصوفة عن یده، و یقول: نعم متاع القدری، نعم متاع الفدری، فعلمت انه یعنیک فقمت و ترکته.

و روی الجاحظ عن حجاج الاعور، و أبی یوسف القاضی، و خلق کثیر، و روایة عنهم فی أثناء کتابه فی «الحیوان» .

و حکی ابن خزیمة انه دخل علیه هو، و ابراهیم بن محمود، و ذکر قصة، و حکی الخطیب بسند له انه کان لا یصلی.

و قال الصولی: مات سنة خمسین و مائتین.

و قال اسماعیل بن محمد الصفار: سمعت أبا العیناء یقول: انا و الجاحظ وضعنا حدیث فدک، و ادخلناه علی الشیوخ ببغداد، فقبلوه الا ابن شیبة العلوی فانه أباه، و قال هذا کذب، سمعها الحاکم من عبد العزیز بن عبد الملک الاعور.

قلت: ما علمت ما أراد بحدیث فدک.

و قال الخطابی: هو مغموص فی دینه.

و ذکر أبو الفرج الاصبهانی انه کان یرمی بالزندقة، و انشد فی ذلک أشعارا.

و قد وقفت علی روایة ابن أبی داود عنه، ذکرتها فی غیر هذا الموضع و هو فی الطیوریات.

قال ابن قتیبة فی «اختلاف الحدیث» : ثم نصیر الی الجاحظ، و هو احسنهم للحجة استنادا، و اشدهم تلطفا لتعظیم الصغیر حتی یعظم، و تصغیر العظیم حتی یصغر، و یکمل الشیء و ینقصه فنجده مرة یحتج للعثمانیة علی الرافضة، و مرة للزندقة علی أهل السنة، و مرة یفضل علیا، و مرة یؤخره، و یقول: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کذا و یتبعه أقوال المجان، و یذکر من الفواحش ما یجل رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم أن یذکر فی کتاب ذکر احد منهم فیه فکیف فی ورقة أو بعد سطرین، و یعمل کتابا یذکر فیه حجج النصاری علی المسلمین، فصار الی الرد علیهم تجوز الحجة، کأنه انما أراد تنبیههم علی ما لا یعرفون، و تشکیک الضعفة، و یستهزئ بالحدیث استهزاء لا یخفی علی أهل العلم، و ذکر الحجر الاسود، و انه کان أبیض فسوده المشرکون قال: و قد کان یجب أن یبیضه المسلمون حین استلموه، و اشیاء من أحادیث أهل الکتاب، و هو مع هذا اکذب الامة، و أوضعهم للحدیث، و انصرهم للباطل.

و قال ابن الندیم: قال المبرد: ما رأیت أحرص علی العلم من ثلثة: الجاحظ و اسماعیل القاضی، و الفتح بن خاقان.

و قال ابن الندیم (لما حکی قول الجاحظ لما قرأ المأمون کتبی قال: هی کتب لا یحتاج الی تحضیر صاحبها) :

عندی أن الجاحظ حسن هذا اللفظ تعظیما لنفسه، و تفخیما لتألیفه، و الا فالمأمون لا یقول ذلک.

و حکی عن میمون بن هارون انه قال لی الجاحظ: أهدیت کتاب «الحیوان» لابن الزیات فأعطانی خمسة آلاف دینار، و أهدیت کتاب «البیان و التبیین» لابن أبی داود فاعطانی خمسة آلاف دینار، و اهدیت کتاب «النخل و الزرع» لابراهیم الصولی فقبله و أعطانی خمسة آلاف دینار، قال: فلست أحتاج الی شراء ضیعة و لا غیرها.

و سرد ابن الندیم کتبه، و هی مائة و نیف و سبعون کتابا فی فنون مختلفة.

و قال ابن حزم فی «الملل و النحل» : کان (الجاحظ) أحد المجان الضلال غلب علیه قول الهزل، و مع ذلک فانا ما رأینا له فی کتبه تعمد کذبة یوردها مثبتا لها، و ان کان کثیر الایراد لکذب غیره.

و قال أبو منصور الازهری فی مقدمة «تهذیب اللغة» : و من تکلم فی اللغات بما حصده لسانه، و روی عن الثقات ما لیس من کلامهم، الجاحظ و کان أوتی بسطة فی القول و بیانا عذبا فی الخطاب، و مجالا فی الفنون غیر ان أهل العلم ذموه، و عن الصدق دفعوه و قال ثعلب: کان کذابا، علی اللّه و علی رسوله و علی الناس»⁽¹⁾.

(از ملاحظه از این عبارت سراپا نکایت (کالنور علی قلل الطور) در کمال وضوح و ظهور است، که حاوی ملکات انسانی، علامه نحریر معدوم النظیر حضرت عسقلانی، در قدح و جرح و عیب و لوم جاحظ، قصبات سبق ربوده، آن ناصبی بغیض، و ملحد معاند را، ضحکه عالم نموده، که بعد نقل عبارت «میزان الاعتدال» مشتمل بر قدح و جرح آن اسود أهل ضلال از ثعلب با کمال، و تصریح خود ذهبی بآنکه او از ائمه بدع بوده، در کتاب «لسان المیزان» اهل عدوان را مقطوع، و تشکیکات أهل شنآن را رأسا مردوع و مدفوع ساخته.

از خطیب لبیب آورده، که او بسند خود نقل کرده: که جاحظ نماز نمی خواند.

پس هر گاه جسارت و اقدام جاحظ رئیس اللام بر ترک صلاة، که اجماع أهل اسلام بر وجوب آن متحقق، و ترک آن از افحش کبائر و اعظم جرائر است، ثابت شد، انتهاک دیگر محارم، و ارتکاب دیگر عظائم را چه ذکر است.

و از اسماعیل بن محمد صفار آورده: که او از ابو العیناء نقل کرده که او گفته: ما و جاحظ وضع کردیم حدیث فدک را، و از خطابی نقل فرموده که او تصریح فرموده بآنکه جاحظ مغموص است در دین خود، یعنی مطعون است.

و از أبو الفرج اصفهانی نقل کرده، که او تصریح کرده بآنکه جاحظ رمی کرده می شد بزندقه، و انشاد کرده ابو الفرج اصفهانی در رمی جاحظ بزندقه چند شعر را.

ابن قتیبه نیز جاحظ را جرح و قدح نموده

و از ابن قتیبه نقل کرده که او در کتاب «اختلاف حدیث» جاحظ را در زمره کسانی که طاعن بر حدیثند ذکر کرده، و افاده کرده که او مبالغه می کند در تعظیم صغیر تا که عظیم شود، و مبالغه می نماید در تصغیر عظیم تا که صغیر شود، و نیز افاده کرده که جاحظ یک شیء را گاهی کامل می کند، و گاهی نقص آن می نماید.

و این اثبات قلت مبالات أو بصدق و ورع، و انهماک او در غایت مجون و تهافت و تناقض است.

و ابن قتیبه بر این اجمال اکتفا نکرده شاهد آن بیان فرموده یعنی افاده کرده: که می یابی جاحظ را که گاهی احتجاج می کند برای عثمانیه بر رافضه، و گاهی احتجاج می کند برای زندقه بر أهل سنت، و گاهی

تفضیل می کند علی علیه السّلام را، و گاهی تأخیر می کند آن حضرت را.

و محتجب نماند که مراد از عثمانیه طاعنین و مبغضین جناب امیر المؤمنین علیه السلام اند.

شهاب الدین ابو الفضل احمد بن علی بن حجر العسقلانی در «فتح الباری» در شرح حدیث) «حدثنا عبد العزیز⁽¹⁾بن عبد اللّه، حدثنا سلیمان⁽²⁾عن یحیی بن سعید، عن نافع، عن ابن عمر، قال: کنا نخیر بین الناس فی زمان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فنخیر ابا بکر، ثم عمر بن الخطاب، ثم عثمان بن عفان گفته) :

قد طعن فیه ابن عبد البر، و استند الی ما حکاه عن هارون بن اسحاق، قال:

سمعت ابن معین یقول: من قال: ابو بکر و عمر و عثمان و علی، و عرف لعلی سابقته و فضله فهو صاحب سنة، قال: فذکرت له من یقول: ابو بکر و عمر و عثمان، و یسکتون، فتکلم فیهم بکلام غلیظ، و تعقب بأن ابن معین انکر رأی قوم، و هم العثمانیة الذین یغلون فی حب عثمان و ینقصون علیا، و لا شک فی ان من اقتصر علی ذلک، و لم یعرف لعلی فضله فهو مذموم⁽³⁾.

احتجاج جاحظ در رساله عثمانیة دلیل ناصبیت او است

(پس احتجاج جاحظ برای عثمانیه دلیل صریح بر ناصبیت او است و اشاره ابن قتیبة باحتجاج او برای عثمانیه بکتاب عثمانیه جاحظ است که در آن داد اهانت و ازراء و ناصبیت داده، و اسکافی جواب آن نوشته.

و هر گاه از این افاده ابن قتیبه ظاهر شد، که جاحظ گاهی تقدیم می کند جناب امیر المؤمنین علیه السلام را، و گاهی تأخیر می کند آن حضرت را

پس استعجاب و استغراب رشید عالی نصاب، از نسبت ناصبیت بجاحظ دگر باره بکمال وضوح مندفع شد، و تشبث او برساله جاحظ برای دفع ناصبیت از او ساقط گردید، چه ظاهر است که جاحظ تقدیم جناب امیر المؤمنین علیه السلام در این رساله که فاضل رشید تشبث بآن می نماید نموده است، پس هر گاه بر خلاف این رساله جسارت بر تأخیر آن حضرت هم کرده باشد، ارتباک جاحظ در تناقض و تهافت واضح گردید، و مساغی برای دفع ناصبیت او برساله مذکور نماند.

و نیز ابن قتیبة افاده کرده که جاحظ می گوید: (قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم) و بعد نقل قول جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم، اتباع آن بذکر اقوال اهل خلاعت و مجون می نماید، و چنان اهل مجون و فحش را ذکر می کند، که شأن جناب سرور انس و جان صلی اللّه علیه و آله و سلم بالاتر از آن است که آن حضرت را ذکر کنند در کتابی که ذکر یکی از این اهل مجون و فحش در آن کرده شود، چه جا که در یک ورق، یا بعد یک سطر یا ده سطر از ذکر سرور انبیای اخیار، ذکر این فساق فجار و ماجنین اشرار کرده شود.

و نیز از افاده ابن قتیبه ظاهر است که جاحظ می سازد کتابی را، که ذکر می کند در آن حجج نصاری بر مسلمین، و هر گاه می رسد بمقام رد بر نصاری براه اقتصار و اختصار می رود، و گویا اراده نکرده مگر تنبیه نصاری بر آنچه نمی شناختند، و نخواسته است مگر تشکیک ضعفاء اهل اسلام.

و نیز از ارشاد ابن قتیبه ظاهر است، که جاحظ استهزاء می کند بحدیث استهزائی که مخفی نیست بر اهل علم، و از شواهد این دعوی آنست که ذکر کرد حدیث وارد در باب حجر اسود، که حاصلش این است که

حجر اسود سفید بود، پس سیاه کردند آنرا مشرکین، و بعد ذکر این مضمون صدق مشحون، که ارشاد جناب امین مأمون صلی اللّه علیه و آله و سلم است، جاحظ گفته: و بدرستی که واجب بود که سفید می کردند مسلمین حجر اسود را هر گاه استلام آن کردند.

و غرض او از این کلام شآمت نظام، استهزاء و سخریه و فسوس، بر ارشاد سرور اهل خصوص، ورد، و اعتراض، و ابطال، حدیث خیر اخیار صلی اللّه علیه و آله الاطهار است.

و نیز از افاده ابن قتیبه ظاهر است که، جاحظ علاوه طعن بر حدیث حجر اسود، اشیای دیگر از احادیث اهل کتاب ذکر می کند، یعنی اشیای مخالفه اعتقادات اهل اسلام، و الا ذکر این معنی در مقام قدح و جرح جاحظ مصرفی نداشت.

و نیز ابن قتیبه فرموده: که جاحظ با این، یعنی با این همه فضائح و قبائح که مذکور شد، اکذب امت و اوضعشان برای حدیث، و انصرشان برای باطل است.

و بعد سماع این اوصاف ثلاثه، که از عمده اوصاف و رأس محامد آن کثیر الجزاف است، احتیاج بنشر دگر فضائل و مناقب او نیست.

و ابن ندیم هم کذب و افترای جاحظ در دعوی او، که هر گاه خواند مأمون کتب مرا، گفت که این کتبی است که احتیاج نیست باحضار صاحب آن نزد من، ظاهر کرده، که ارشاد کرده که جاحظ تحسین کرده این لفظ را برای تعظیم نفس خود، و تفخیم تألیف خود، ورنه مأمون نمی گوید این را.

و از افاده ابن حزم در «ملل و نحل» ظاهر است، که جاحظ یکی از

مجان ضلال بود، که غالب بود بر او قول هزل.

و نیز ابن حزم با وصف تبرئه جاحظ از تعمد کذب، که مبطل آن افادات دیگر حضرات است، کثرت ایراد اکاذیب دیگر مردم در کتب خود، برای جاحظ ثابت کرده، و آن هم برای تفضیح او کافی است.

ابو منصور ازهری نیز جاحظ را مجروح و مقدوح دانسته

اشاره

و ابو منصور ازهری در نصرت حق زاهر، و ذم و لوم و ثلب جاحظ جائر، سعی جمیل بکار برده، بقدم کد و جد، طریق تفضیح آن معاند حائر سپرده، که در مقدمه «تهذیب اللغة» تکلم جاحظ بخرافات در لغات، و روایت او اکاذیب مفتریات و موضوعات مختلقات، از اعلام ثقات و فخام اثبات ثابت کرده، نهایت جسارت و خسارت، و غایت وقاحت و خلاعت او ظاهر نموده.

و نیز ازهری ارشاد کرده، که اهل علم ذم جاحظ کرده اند، و از صدق او را دفع نموده اند.

و ثعلب رئیس المنقدین از جمله قادحین و جارحین گوی مسابقت ربوده، تصریح فرموده بآنکه، جاحظ کذاب بود بر خدا و بر رسول او و بر مردم.

و محتجب نماند که محامد فاخره، و مناقب زاهره ازهری، ظاهرتر از آن است که محتاج بیان باشد، لکن بعض عبارات مشتمله بر مدح و ثنا و تبجیل و تعظیم او در این جا باید شنید:

ترجمه ازهری بگفتار ابن خلکان در وفیات الأعیان

شمس الدین ابو العباس احمد بن محمد بن ابراهیم بن أبی بکر بن خلکان الشافعی در (وفیات الأعیان و انباء ابناء الزمان) گفته) : أبو منصور محمد بن أحمد بن الازهر بن طلحة بن نوح بن ازهر الازهری الهروی اللغوی الامام المشهور فی اللغة.

کان فقیها شافعی المذهب، غلبت علیه اللغة فاشتهر بها، و کان متفقا علی فضله

و ثقته و درایته و ورعه.

و روی عن أبی الفضل محمد بن جعفر المنذری اللغوی، عن أبی العباس ثعلب، و غیره.

و دخل بغداد، و أدرک بها أبا بکر بن درید، و لم یرو عنه شیئا، و اخذ عن أبی عبد اللّه ابراهیم بن عرفة الملقب نفطویه المقدم ذکره، و عن أبی بکر محمد بن السری المعروف بابن السراج النحوی، و سیأتی ذکره انشاء اللّه تعالی.

و قیل: انه لم یأخذ عنه شیئا، و کان قد رحل و طاف فی ارض العرب فی طلب اللغة.

و حکی بعض الافاضل انه رأی بخطه قال: امتحنت بالاسر سنة عارضت القرامطة الحاج بالهبیر، و کان القوم الذین وقعت فی سهمهم عربا نشئوا فی البادیة، یتتبعون مساقط الغیث ایام النجع، و یرجعون الی اعداد المیاه فی محاضرهم زمان القیظ، و یرعون النعم و یعیشون بألبانها، و یتکلمون بطباعهم البدویة، و لا یکاد یوجد فی منطقهم لحن او خطأ فاحش، فبقیت فی أسرهم دهرا طویلا، و کنا نشتی بالدهناء و نربع بالصمّان، و نقیّظ بالستارین، و استفدت من محاورتهم و مخاطبة بعضهم بعضا الفاظا جمّة، و نوادر کثیرة اوقعت اکثرها فی کتابی یعنی «التهذیب» و ستراها فی مواضعها و ذکر فی تضاعیف کلامه أنه أقام بالصمان شتوتین.

و کان ابو منصور المذکور جامعا لشتات اللغات، مطّلعا علی أسرارها و دقائقها، و صنف فی اللغة کتاب «التهذیب» و هو من الکتب المختارة، و یکون اکثر من عشر مجلدات.

و له تصنیف فی غریب الالفاظ التی تستعملها الفقهاء فی مجلد واحد، و هو عمدة الفقهاء فی تفسیر ما یشکل علیهم من اللغة المتعلقة بالفقه، و کتاب التفسیر.

و کان ولادته سنة اثنتین و ثمانین و مائتین، و توفی سنة سبعین و ثلاثمائة فی أواخرها، و قیل: سنة احدی و سبعین بمدینة هراة رحمه اللّه تعالی، و الازهری بفتح الهمزة و سکون الزاء و فتح الهاء و بعدها راء هذه النسبة الی جده المذکور الخ⁽¹⁾.

ترجمه ازهری بقول سبکی در طبقات شافعیه

(و عبد الوهاب بن علی بن عبد الکافی بن علی بن تمام السبکی ابو نصر تاج الدین بن تقی الدین در (طبقات شافعیه) گفته) :

محمد بن احمد الازهر بن طلحة ابو منصور الازهری الهروی اللغوی صاحب «تهذیب اللغة» .

ولد سنة اثنتین و ثمانین و مائتین، و سمع بهراة من الحسین بن ادریس، و محمد بن عبد الرحمن الشامی، و طائفة، ثم رحل الی بغداد، فسمع ابا القاسم البغوی، و ابا بکر بن أبی داود، و ابراهیم بن عرفة، و نفطویه، و ابن السراج، و أبا الفضل المنذری، و عبد اللّه بن عروة، و غیرهم.

روی عنه أبو یعقوب الفرات، و أبو ذر عبد بن احمد، و أبو عثمان سعید القرشی و الحسین، و علی بن احمد بن حمدویه و غیرهم.

و کان اماما فی اللغة، بصیرا بالفقه، عارفا بالمذهب، عالی الاسناد، ثخین الورع، کثیر العبادة و المراقبة، شدید الانتصار لالفاظ الشافعی، متحرّیا فی دینه.

ادرک ابن درید، و امتنع ان یأخذ عنه اللغة، و قد حمل اللغة عن الازهری جماعة، منهم ابو عبید الهروی صاحب «الغریب» .

و من مصنفات الازهری: «التهذیب عشر مجلدات» و «کتاب الغریب» فی التفسیر، و «کتاب تفسیر الفاظ المزنی» و «کتاب علل القراءة» و «کتاب الروح

و ما ورد فیها من الکتاب و السنّة» و «کتاب تفسیر الاسماء الحسنی» و «تفسیر اصلاح المنطق» و «تفسیر السبع المطول» و «تفسیر دیوان أبی تمام» .

و أسر مرة أسرته القرامطة فحکی عن نفسه: انه وقع فی اسر عرب نشأوا فی البادیة یتّبعون مساقط الغیث ایام النجع، و یرجعون الی أعداد المیاه فی محاضرهم زمن القیظ، و یتکلّمون بطباعهم البدویّة، و لا یکاد یوجد فی منطقهم لحن او خطأ فاحش، قال فبقیت فی أسرهم دهرا طویلا، و استفدت منهم الفاظا جمة.

توفی فی شهر ربیع الآخر سنة سبعین و ثلاثمائة⁽¹⁾.

ترجمه ازهری بگفتار ذهبی در عبر فی خبر من غبر

(و شمس الدین ابو عبد اللّه محمد بن احمد الذهبی در «عبر فی خبر من غبر» گفته) :

و الازهری العلامة ابو منصور محمد بن احمد بن الازهر الهروی اللغوی النحوی الشافعی صاحب «تهذیب اللغة» و غیره من المصنفات الکبار الجلیلة المقدار، بهراة فی ربیع الآخر، و له ثمان و ثمانون سنة.

روی عن البغوی، و نفطویه، و أبی بکر بن السراج، و ترک الاخذ عن ابن درید تورعا، لانه رآه سکران، و قد بقی الازهری فی أسر القرامطة مدة طویلة⁽²⁾.

ترجمه ازهری بگفته یافعی در مرآت الجنان

(و ابو محمد عبد اللّه بن اسعد بن علی الیمنی الیافعی الشافعی در «مرآة الجنان و عبرة الیقظان» در سنه سبعین و ثلاثمائة گفته) :

و فیها توفی الامام العلامة، صاحب المصنفات الکبار الجلیلة المقدار، کتهذیب اللغة و غیره، اللغوی النحوی الشافعی ابو منصور محمد بن احمد بن

الازهر الهروی الازهری، بقی فی أسر القرامطة مدة طویلة، و کان متفقا علی فضله و ثقته و درایته و ورعه، و روی عن أبی العباس ثعلب و غیره، و أدرک ابن درید و لم یرو عنه شیئا، و أخذ عن نفطویه، و عن ابن السراج النحوی.

و کان قد رحل و طاف فی ارض العرب، و طلب اللغة، فخالط قوما یتکلمون بطباعهم البدویة، و لا یکاد یوجد فی منطقهم لحن أو خطأ فاحش، فاستفاد من مجاورتهم، و مخاطبة بعضهم بعضا ألفاظا و نوادر کثیرة، أوقع أکثرها فی کتابه التهذیب، و سبب مخالطته لهم أنه کان قد أسرته القرامطة، و کان القوم الذین وقع فی سهمهم عربا، نشأوا فی البادیة، یتّبعون مساقط الغیث، و یرعون النعم و یعیشون بألبانها.

و کان جامعا لاشتات اللغات مطّلعا علی أسرارها و دقائقها، و تهذیبه المذکور أکثر من عشر مجلدات الخ⁽¹⁾.

ترجمه ازهری بگفتار سیوطی در بغیة الوعاة

(و شیخ جلال الدین عبد الرحمن بن کمال الدین أبی بکر السیوطی در «بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة» گفته) :

محمد بن احمد الازهر بن طلحة بن نوح الازهری اللغوی الادیب الهروی الشافعی ابو منصور.

ولد سنة اثنتین و ثمانین و مائتین، و أخذ عن الربیع بن سلیمان، و نفطویه، و ابن السراج، و أدرک ابن درید، و لم یرو عنه.

و ورد بغداد، و أسرته القرامطة، فبقی فیهم دهرا طویلا، و کان رأسا فی اللغة أخذ عنه الهروی صاحب الغریبین.

و له من التصانیف «التهذیب» فی اللغة «تفسیر ألفاظ مختصر المزنی» ، «التقریب فی التفسیر» «شرح شعر أبی تمّام» ، «الادوات» و غیر ذلک.

و کان عارفا عالما بالحدیث، عالی الاسناد، کثیر الورع، مات فی ربیع الآخر سنة سبعین و ثلاثمائة⁽¹⁾.

برهان حلبی جاحظ را از واضعین احادیث معرفی کرده

(و شیخ ابو الوفاء ابراهیم بن محمد بن خلیل الطرابلسی سبط ابن العجمی المعروف بالبرهان الحلبی، که از اجلّه محدثین حفاظ، و اکابر منقدین ایقاظ سنّیه است، و شیخ جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بکر السیوطی در «طبقات الحفاظ» بمدح او گفته) :

البرهان الحلبی الحافظ ابو الوفاء ابراهیم بن محمد بن خلیل الطرابلسی الشافعی سبط ابن العجمی و یعرف بابن القوف.

ولد سنة 753 و سمع جماعة من أصحاب الفخر و غیرهم، و تخرج فی الفن بالحافظ أبی الفضل العراقی، و صار شیخ البلاد الحلبیة بلا مدافع، و خرّج له صاحبنا الحافظ أبو القاسم عمر بن فهد معجما، و له تصانیف منها «شرح البخاری» و «شرح الشفاء» مات سنة 841⁽²⁾.

(و سخاوی در «ضوء لامع» ترجمه مبسوط در چهار ورق طولانی برای او ذکر کرده، جاحظ را در جمله واضعین حدیث ذکر کرده، و حکایت ابو العیناء را نقلا عن کتاب ابن الجوزی سند آورده، چنانچه در کتاب «الکشف الحثیث عمن رمی بوضع الحدیث» که سخاوی در «ضوء لامع» آنرا از مصنفات سبط ابن العجمی شمرده و بالطاف نامتناهیه الهیه نسخه عتیقه آن که مزین است باجازه مصنف حیث کتب فی آخره) :

بلغ الشیخ المحدث الفاضل نجم الدین محمد المدعو عمر بن الشیخ الامام

الفاضل تقی الدین محمد بن فهد الهاشمی المکی، رده اللّه الی بلده بخیر و عافیة قراءة علی من أول هذا المؤلف الی آخره، و مع عبد اللّه ابنی، من قولی حرف الدال المهملة الی أول حرف الطاء المهملة، و قد أجزت لهما ما یجوز لی و عنی روایته، و صح ذلک و ثبت فی مجالس آخرها یوم الجمعة الرابع من صفر النازل من سنة ثمان و ثلاثین و ثمانمائة، بالمدرسة الشرقیة بحلب و أجزت أیضا لهما جمیع ما رویته و ألفته، قاله ابراهیم بن محمد بن خلیل سبط ابن العجمی الحلبی و صلی اللّه علی سیدنا محمد و آله و صحبه و سلم.

(بحمد اللّه پیش فقیر حقیر حاضر است گفته) :

عمرو بن بحر الجاحظ، ذکره الذهبی فی «میزانه» و لم یذکره بالوضع و قد رأیت فی خطبة الموضوعات لابن الجوزی، ذکر باسناده عن المحاملی، قال: سمعت أبا العیناء یقول: أنا و الجاحظ وضعنا حدیث فدک، و أدخلناه علی الشیوخ ببغداد، فقبلوه الا ابن شیبة العلوی الی آخر کلامه، و فیه قال اسماعیل یعنی ابن محمد النحوی المذکور فی سند ابن الجوزی: هذا عن المحاملی، و کان أبو العیناء یحدث بهذا بعد ما تاب انتهی⁽¹⁾.

(و علامه جلال الدین عبد الرحمن سیوطی در «تدریب الراوی شرح تقریب النواوی» گفته) :

و قال الحاکم: کان محمد بن القاسم الطایکانی من رؤس المرجئة، و کان یضع الاحادیث علی مذهبهم، ثم روی بسنده عن المحاملی، قال: سمعت أبا العیناء یقول: أنا و الجاحظ وضعنا حدیث فدک، و أدخلناه علی الشیوخ ببغداد فقبلوه الا ابن شیبة العلوی، فانه قال: لا یشبه آخر هذا الحدیث أوله و أبی أن یقبله⁽²⁾.

ابن اثیر در جامع الاصول جاحظ را از واضعین حدیث ذکر نموده

(و ابو السعادات مبارک بن محمد المعروف بابن اثیر الجزری در «جامع الاصول لاحادیث الرسول» در ذکر واضعین حدیث گفته) :

و منهم قوم وضعوا الحدیث لهوی یدعون الناس إلیه فمنهم من تاب عنه و أقر علی نفسه.

قال شیخ من شیوخ الخوارج بعد أن تاب ان هذه الاحادیث دین، فانظروا ممن تأخذون دینکم، فانا کنا إذا هوینا أمرا صیرناه حدیثا.

و قال أبو العیناء: وضعت أنا و الجاحظ حدیث فدک، و أدخلناه علی الشیوخ ببغداد فقبلوه الا ابن شیبة العلوی، فانه قال: لا یشبه آخر هذا الحدیث أوله و أبی أن یقبل⁽¹⁾.

صفدی در وافی بالوفیات جاحظ را از واضعین حدیث یاد کرده

(و صلاح الدین خلیل بن ایبک الصفدی در «وافی بالوفیات» گفته) :

محمد بن القاسم بن خلاد بن یاسر الیمانی الهاشمی مولی المنصور البصری الاخباری أبو العیناء، مولده سنة احدی و تسعین و مائة، و توفی سنة اثنتین و ثمانین و مائتین و کان قبل العمی أحول.

قال یاقوت: قرأت فی تاریخ دمشق، قرأت علی زاهد بن طاهر، عن أبی بکر البیهقی، حدثنا أبو عبد اللّه الحافظ، سمعت عبد العزیز بن عبد الملک الاموی یقول: سمعت اسماعیل بن محمد النحوی یقول: سمعت أبا العیناء یقول: أنا و الجاحظ وضعنا حدیث فدک و أدخلناه علی الشیوخ ببغداد فقبلوه الا ابن شیبة العلوی قال: لا یشبه آخر هذا الحدیث أوله فأبی أن یقبله، و کان أبو العیناء یحدث بهذا بعد ما تاب⁽²⁾.

ابن حجر عسقلانی نیز واضع بودن جاحظ را در لسان المیزان یاد کرده

(و ابن حجر عسقلانی بترجمه ابو العیناء در «لسان المیزان» گفته) :

قال الحاکم: سمعت عبد العزیز بن عبد الملک الاموی یقول: سمعت اسماعیل ابن محمد النحوی، یقول: سمعت المحامی یقول: سمعت أبا العیناء یقول:

أنا و الجاحظ وضعنا حدیث فدک، قال اسماعیل: و کان أبو العیناء یحدث بذلک بعد ما مات الجاحظ⁽¹⁾.

(و مولوی حیدر علی فیض آبادی صاحب «منتهی الکلام» که معاصرین سنیه بر افادات بدیعه اش بسیار می نازند، و بر خود می بالند، بلکه بملاحظه آن برقص و طرب می آیند، نیز عبارت «جامع الاصول» متضمن وضع جاحظ حدیث فدک را در «ازالة الغین» نقل کرده، در تفضیح حضرت رازی، که بقول چنین کاذب مفتری، تشبث می کند کوشیده، و هم ملازمان فاضل رشید را، که حمایت جاحظ در سر دارد، کما ینبغی تخجیل نموده، و عجب که با وصف آنکه از افاده ابن حجر عسقلانی در «لسان» کما سمعت ظاهر است که، حضرت او ندانسته که مراد از حدیث فدک، که جاحظ و ابو العیناء وضع آن کردند، چیست، باز حدیث فدک را که ذکر آن در عبارت «جامع الاصول» آمده بر حدیث مروی در «صحیحین» فرود آورده، هتک ناموس «صحیحین» نموده طریقه روافض که اهانت صحاح سنیه است، پیش گرفته، اندراج خبر مکذوب و موضوع جاحظ ملحد، و ابو العیناء، در صحیحین و دیگر صحاح سنیه ثابت ساخته، و کمال اغفال مشایخ بخاری، و مسلم، و دیگر ائمه که حدیث مکذوب جاحظ را قبول کردند، در اکناف عالم مشهور ساخته.

و علامه ابو الفتح محمد بن عبد الکریم الشهرستانی در کتاب «ملل

و نحل» گفته) :

و مذهب الجاحظ هو بعینه مذهب الفلاسفة الا أن المیل منه و من أصحابه الی الطبیعیین منهم أکثر منه الی الالهیین⁽¹⁾.

(و علامه عمر بن مظفر المعروف بابن الوردی هم بکثرت هزل جاحظ تصریح کرده چنانچه در کتاب «تتمة المختصر فی أخبار البشر» در سنه خمس و خمسین و مائتین گفته) :

و فیها أبو عثمان عمرو بن بحر الجاحظ العینین کثیر التصانیف کثیر الهزل، نادر النادرة، نادم الخلفاء و أخذ العلم عن النظام المتکلم⁽²⁾.

جاحظ سماع غنا می کرد

و علاوه بر این همه فضائح و قبائح و قوادح فاحشه، جاحظ سماع غنا و طنبور، که از افضح فسق و فجور و اشنع لهو و زور است می نمود، و بمزید وقاحت و صفاقت، و نهایت بی باکی و خلاعت، خود آن را نقل می کرد.

قاضی شمس الدین ابو العباس احمد بن محمد بن ابراهیم بن أبی بکر بن خلکان الشافعی در «وفیات الأعیان» بترجمه عمرو بن بحر الجاحظ گفته) :

و من جملة أخباره أنه قال: ذکرت للمتوکل لتأدیب بعض ولده، فلما رآنی استبشع منظری، فأمر لی بعشرة آلاف درهم و صرفنی، فخرجت من عنده، فلقیت محمد بن ابراهیم، و هو یرید الانصراف الی مدینة السلام، فعرض علی الخروج معه، و الانحدار فی حراقة، و کان بسرمن رأی، فرکبنا فی الحراقة،

فلما انتهینا الی فم نهر القاطول نصب ستارة و أمر بالغناء، فاندفعت عوادة فغنت:

کل یوم قطیعة و عتاب ینقضی دهرنا و نحن غضاب

لیت شعری أنا خصصت بهذا دون ذا الخلق أم کذا الاحباب

و سکتت، فأمر الطنبوریة فغنت:

وا رحمتا للعاشقینا ما ان أری لهم معینا

کم یهجرون و یصرمون و یقطعون و یصبرونا

قال فقالت لها العوادة: فیصنعون ما ذا؟ قالت: هکذا یصنعون، و ضربت بیدها الی الستارة، فهتکتها و برزت کأنها فلقة القمر، فألقت نفسها فی الماء، و علی رأس محمد غلام یضاهیها فی الجمال، و بیده مذبة، فأتی الموضع و نظر إلیها و هی تمر بین الماء، فأنشد:

أنت التی عرفتنی بعد القضاء لو تعلمینا

فألقی نفسه فی أثرها، فأدار الملاح الحراقة، فاذا بهما معتنقان ثم غاضا فلم یریا، فاستعظم محمد ذلک و هاله امره.

ثم قال: یا عمرو لتحدثنی حدیثا یسلّینی عن فعل هذین و الا ألحقتک بهما، قال فحضرنی حدیث یزید ابن عبد الملک، و قد قعد للمظالم، و عرضت علیه القصص، فمرت به قصة فیها ان رأی امیر المؤمنین ان یخرج الیّ جاریته فلانة حتی تغنینی ثلثة اصوات فعل، فاغتاظ یزید من ذلک، و أمر من یخرج إلیه، و یأتیه برأسه.

ثم أتبع الرسول برسول آخر، یأمره ان یدخل إلیه الرجل، فأدخله فلمّا وقف بین یدیه قال له: ما الذی حملک علی ما صنعت؟ قال: الثقة بحلمک و الاتکال علی عفوک.

قال: فأمره بالجلوس، حتی لم یبق أحد من بنی أمیّة الا خرج، ثم أمر

فاخرجت الجاریة و معها عودها فقال لها الفتی غنی من الطویل:

أ فاطم مهلا بعض هذا التدلل و ان کنت قد أزمعت صرمی فأجملی

فغنّته، فقال له یزید قل، قال غنیّ من البسیط:

تألق البرق نجدیا فقلت له یا أیها البرق انی عنک مشغول

فغنته، فقال له یزید: قل، قال تأمر لی برطل شراب، فأمر به فما استتم شرابه، حتی وثب و صعد علی أعلی قبة لیزید، فرمی نفسه علی دماغه فمات، فقال یزید إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ، أ تراه الاحمق الجاهل ظن أنی اخرج إلیه جاریتی، و أردّها الی ملکی، یا غلمان خذوها بیدها، و احملوها الی اهله ان کان له أهل، و الاّ فبیعوها و تصدّقوا بثمنها عنه، فانطلقوا بها الی اهله، فلمّا توسطت الدار نظرت الی حفیرة فی وسط دار یزید قد اعدّت للمطر، فجذبت نفسها من أیدیهم و قالت:

من مات عشقا فلیمت هکذا لا خیر فی عشق بلا موت

و ألقت نفسها فی الحفیرة علی دماغها فماتت، فسری عن محمد و أجزل صلتی الخ⁽¹⁾.

(و عبد اللّه بن اسعد الیافعی بترجمه جاحظ گفته) :

و من جملة أخباره أنه قال: ذکرت للمتوکل لتأدیب بعض ولده، فلما رآنی استشبع منظری، فأمر لی بعشرة آلاف درهم، و صرفنی، فخرجت من عنده، و لقیت محمد بن ابراهیم، یعنی ابراهیم بن المهدی، و هو یرید الانصراف الی مدینة السلام، فعرض علیّ الخروج معه و الانحدار فی حراقته، و کان بسرّمن رأی ، فرکبنا فی الحراقة، فلما انتهینا الی فم نهر القاطول نصب ستارة، و أمر بالغناء فاندفعت عوادة فغنّت:

کل یوم قطیعة و عتاب ینقضی دهرنا و نحن غضاب

لیت شعری أنا خصصت بهذا دون ذا الخلق أم کذا الاحباب

و سکتت، فأمر الطنبوریة فغنت:

وا رحمتا للعاشقینا ما ان أری لهم معینا

کم یهجرون و یصرمونا و یقطعون و یضربونا

فقالت لها العوادة: فیصنعون ما ذا؟ قالت: هکذا یصنعون، و ضربت بیدها الی الستارة، فهتکتها و برزت کأنها فلقة قمر، فألقت نفسها فی الماء، و علی رأس محمد غلام یضاهیها فی الجمال، و بیده مذبة، فأتی الموضع و نظر إلیها، و هی تمر بین الماء فأنشد:

أنت التی عرفتنی بعد القضاء لو تعلمینا

و ألقی نفسه فی الماء فی أثرها، فأدار الملاح الحراقة فاذا بهما معتنقین، ثم غاصا فلم یریا، فاستعظم محمد ذلک و هاله أمره، ثم قال: یا عمرو لتحدثنی ما یسلینی عن فعل هذین و الا ألحقتک بهما، قال: فحضرنی حدیث یزید بن عبد الملک، و قد قعد للمظالم، و عرضت علیه القصص، فمرت به قصة فیها ان رأی أمیر المؤمنین أن یخرج الی جاریته حتی تغنینی ثلثة أصوات فعل، فاغتاظ یزید من ذلک، و أمر من یخرج إلیه و یأتیه برأسه، ثم اتبع الرسول رسولا آخر یأمره أن یدخل إلیه الرجل فأدخله، فلما وقف بین یدیه، قال له: ما الذی حملک علی ما صنعت؟ قال: الثقة بحلمک، و الاتکال علی عفوک، فأمره بالجلوس حتی لم یبق أحد من بنی أمیّة الا خرج، ثم أمر بالجاریة فاخرجت و معها عودها، فقال لها الفتی:

غنینی:

أ فاطم مهلا بعض هذا التدلل و ان کنت قد أزمعت صرمی فأجملی

فغنته، فقال له یزید قل، قال: غنی:

تألق البرق نجدیا فقلت له یا أیها البرق انی عنک مشغول

فغنته، فقال له یزید: قل، قال: تأمر لی برطل شراب، فأمر له به فما استتم شرابه، حتی وثب و صعد علی أعلی قبة لیزید، فرمی نفسه علی دماغه فمات، فقال یزید: إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ، أ تراه الاحمق الجاهل ظن أنی اخرج إلیه جاریتی و أردها الی ملکی، یا غلمان خذوا بیدها و احملوها الی أهله ان کان له أهل، و الا فبیعوها و تصدقوا بثمنها عنه، فانطلقوا بها الی أهله، فلما توسطت الدار نظرت الی حفیرة فی وسط دار یزید قد اعدت للمطر، فجذبت نفسها من أیدیهم و أنشدت:

من مات عشقا فلیمت هکذا لا خیر فی عشق بلا موت

فألقت نفسها فی الحفیرة علی دماغها فماتت، فسری عن محمد و أجزل صلتی الخ⁽¹⁾.

(از این هر دو عبارت واضح است که جاحظ سماع غنا، و آن هم از زن اجنبیه، و آن هم با عود و طنبور، که کمال شناعت و قبح آن نهایت ظاهر و مشهور نموده، و از غایت جسارت و قلت مبالات خود آن را نقل فرموده، و بطریق انموزج بعض معایب غنا در این جا نقل می شود:

رساله ابن حجر هیثمی در حرمت موسیقی

اشاره

أبو العباس شهاب الدین احمد بن حجر الانصاری الهیتمی المکی در شروع رساله «تشنیف الاسماع بحکم السماع» گفته) :

الحمد للّه الذی خطر مواطن اللهو علی عباده، و خلّص من ریبه و شبهه المصطفین لقربه و وداده، لما امتن به علیهم فعرفهم دسائس النفوس من فهم حکمه و مراده، و کشف لهم عن تسویلات الشیطان، لا سیما علی قوم زعموا التصوف و العرفان، و غفلوا عن قول أعظم الصدیقین، بعد الانبیاء و المرسلین، المزامیر

من الشیطان فی بیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم و شرف و کرم، لما غلب علیهم من الشهوات، و محبة البطالات، و السعی فی جلب فسقة العامة الی مجالسهم، لینالوا من حطامهم و خسائسهم الجالبة لهم الی القطیعة، لعدم علمهم بما قاله أئمة الحقیقة و الشریعة، فحمدا لک اللّهمّ أن وفقتنا لرد سقطاتهم الشنیعة و تقوّلاتهم الفظیعة، و اشهد أن لا إِلهَ إِلاَّ اَللّهُ ، وحده لا شریک له، شهادة أنجو بها من مکاید الشیطان و موالاته، و من حمل أحد من الخاصة أو العامة علی سماع مزامیره، الموجب لسروره و ظفره منهم بغایة مراداته، و أشهد أن سیدنا محمدا عبده، و رسوله، و صفیّه، و خلیله الذی أرسله اللّه قاصما لاعدائه، بواضح براهینه و بیّناته، صلی اللّه علیه و سلم و علی آله و أصحابه و تابعیهم المبرئین من سفساف أهل الحظوظ و الشهوات، و الموفقین لصرف جمیع الاوقات فی مهمات العبادات، لا سیّما نفع المسلمین بتمهید قواعد الدین، و الرد علی المبطلین، الذین ضلّوا سواء السبیل، و اتخذوا مزامیر الشیطان شفاء للعلیل، زاعمین زیادة معارفهم بذلک، و ما أدری الاشقیاء ان اقدامهم زلت عن سنن المسالک، و اقلامهم سجّلت علیهم باعظم المهالک، لانهم سنّوا سننا سیئة مصحوبة بالالحاد و العناد، فباءوا بوزرها و وزر من یعمل بها الی یوم یرون جزاء ذلک علی رؤس الاشهاد، أعاذنا اللّه من أمثال هذه القواطع، و جعلنا ممن ذب عن شریعته الغرّاء الواضحة البیضاء بالبراهین القواطع، و أدام علینا رضاه فی هذه الدار الی أن نلقاه، انه الجواد الکریم الرؤوف الرحیم.

أما بعد فانی أثناء شهر ربیع سنة ثمان و خمسین و تسعمائة، دعیت الی نسیکة لبعض الاصدقاء، فوقع السؤال عن فروع تتعلق بالسماع، فأغلظت فی الجواب عنها و فی الرد علی من زل فهمه أو قلمه فیها، فقیل لی عن کتاب لبعض المصریین بلدا، التونسیین محتدا، المالکیین معتقدا، المتصوفین ملتحدا، بالغ فی حل

ذلک بتألیف سماه «فرح الاسماع برخص السماع» فبالغت فی الرد علیه فی ذلک المجلس، فبعد مدة أرسل لی بعض رؤساء مکة الکتاب، و طلب منی کتابة علیه، حتی یتبین ما فیه، و یظهر زیغه الذی اشتمل علیه قوادمه و خوافیه، و أکد فی ذلک، فعزمت علی اجابته لا فوز بأجر هذا الامر و مثوبته، لعلمی أن أبناء الزمان الذین غلب علیهم الخسار و الهوان عکفوا علی کتابة ذلک الکتاب، و اتخذوه لسماع تلک المحرمات أعظم الاسباب، و ظنوا أنه الحق الواضح، و أن مؤلفه المرشد الناصح، جهلا منهم بالحقائق، و اصغاء لکل ناعق و ناهق، فتجاهروا بها بین الملا، فضلا عن السر و الخلاء، حتی کسرت من آلامهم بیدی عدة عدیدة، و لزمت ذلک معهم مدة مدیدة، و رفعت أقواما منهم الی حکام الشریعة قادة و السیاسة اخری بحسب جزاء الفاعلین الموجبة لخزیهم فی الدنیا و الاخری، و شددت علیهم الی أن عاقبوهم بما یناسب جرائمهم، و أشهروا تعزیرهم فی الاسواق، لتعلم سرائرهم فخمدوا بحمد اللّه تعالی عن ذلک، و لزموا التحفظ عن أن یحوموا حوم تلک المسالک فتمادی بی الاشتغال فی هذه السنة بشرح «المنهاج» عن أکثر المهمات لظنی أنه الاهم، و أن کل شافعی إلیه محتاج، الی ثالث یوم من شهر رجب، شهر اللّه الاصب، فسمعت أن سلطان الاسلام و المسلمین و سلالة الملوک، و ملوک العلماء العاملین، و خلیفتهم فی اسباغ ضوافی العدل علی رعایاه، و اجماع أهل الحل و العقد علی کثرة مآثره و مزایاه، مولانا الملک المظفر محمود شاه، أدام اللّه علیه غرر الفضائل و اسباغ الفواضل، و لا زال ممنوحا من ربه، بدوام الظفر و الفتح المبین، و قطع دابر الکفرة و الملحدین، و موفّقا لما لم یوفق إلیه سلطان من تلک الجهات غیره، حتی عم أهل الحرمین بره و میره و خیره، فأعلنوا له بالادعیة الصالحة فی مواطن القبول، و أمّلوا من ربهم أن یحقق له ببرکة أدعیتهم کل مأمول و مسئول آمین.

وقع بین وزرائه العلماء الاماثل و المحققین الافاضل مسائل فی حکم السماع فی مجلسه السامی، و بحر علمه وجوده الطّامی، فأجاب بالحرمة فیها مولانا عبد العزیز آصفخان القرشی العمری، أعظم وزرائه علوما و قدرا، و أعرفهم بمصالح المسلمین دنیا و اخری، و أکملهم أدبا و عبادة، کما شاهدناه منه بحرم اللّه ممّا نرجو له به الحسنی، و زیادة، بل لم نر أحدا قدم علینا الی مکة المطهرة من سائر الاقطار یحاکیه، أو یقاربه، أو یدانیه، فی افراغ الوسع فی العبادات، و ملازمة الجماعات، و افادات العلوم العدیدة، و الاحسان العام فی تلک المدة المدیدة، لا یمل من شیء من ذلک، بل لا یزداد الا ترقّیا باهرا فی تلک الکمالات و المسالک فهنیئا لمولانا السلطان إذا استأثره علی ثقه السلاطین، و قلّده قلائد مملکیة لیتصرف فیها بطبق ما علمه من أحول الخلفاء الراشدین، لما أنه جمع بین العلوم و العمل و کرم الحسب و النسب و قصر الامل، فجزاه اللّه عن المسلمین خیر ما یرتضیه، و أدام علیه عواطف معالیه، و أعطاه من فضله کل ما یبتغیه آمین.

فحینئذ سمعت عنه ذلک، حرکنی الی أن اجیب ما طلبه ذلک الرئیس، بتألیف کتاب منقّح نفیس، یرد ما فی ذلک الکتاب، مما حاد عن جادة الصواب، و یبین ما فیه من الزلل و الخطاء و الخطل، و یکشف القناع، و یحقق مواطن الخلاف و الجماع، و یرد کل فارة الی مثلها، وفادة الی محلها، و سمیته «تشنیف الاسماع بحکم السماع» و انا أسأل اللّه ان یعین علی اتمامه و اکماله، و ان یدیم علی سوابغ افضاله، و ان ییسر لی فیه توخی الصواب، و ایضاح الاحکام و الادلة مع الاستیعاب، انه بکل خیر کفیل، و هو حی و نعم الوکیل، و رتبته علی مقدمة و اقسام.

اما المقدمة ففی ذم المعازف و الغناء و المزامیر و الاوتار

عن ابی امامة رضی اللّه عنه، قال: قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: ان اللّه عز و جل بعثنی هدی و رحمة للعالمین، و امرنی بمحق المعارف، و المزامیر،

و الاوتار، و الصلیب، و امر الجاهلیة، و حلف ربی بعزته و جلاله لا یشرب عبد من عبادی جرعة من خمر متعمدا فی الدنیا، الا اسقیته مکانها من الصدید یوم القیامة، مغفورا له أو معذبا، و لا یترکها من مخافتی إلا سقیته ایاها فی حظیرة القدس، لا یحل بیعهن و لا شراؤهن و لا التجارة فیهن و ثمنهن حرام.

رواه ابو داود و الطلیالسی و اللفظ له.

و احمد بن حنبل و الحارث بن ابی أسامة بلفظ: ان اللّه عز و جل بعثنی رحمة و هدی للعالمین و امرنی ان امحق المزامیر، و المعازف، و الخمور، و الاوثان التی تعبد فی الجاهلیة، و اقسم ربی بعزته لا یشرب عبد الخمر فی الدنیا إلا سقیته من حمیم جهنم، معذبا او مغفورا له، و لا یدعها عبد من عبیدی تحرجا عنها، الا اسقیتها ایاه فی حظیرة القدس.

و قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: لکل شیء اقبال و ادبار، و ان من اقبال هذا الدین ما بعثنی اللّه به، حتی ان القبیلة لتتفقه کلها من عند آخرها، حتی لا یبقی الا الفاسق و الفاسقان، فهما مقهوران مقموعان ذلیلان، ان تکلما او نطقا قمعا و قهرا و اضطهدا.

ثم ذکر صلی اللّه علیه و سلم من ادبار هذا الدین ان تجفوا لقبیلة کلها من عند آخرها، حتی لا یبقی فیها الا الفقیه او الفقیهان، فهما مقهوران مقموعان ذلیلان، ان تکلما او نطقا قمعا او قهرا و اضطهدا، و قیل لها: أ تطغیان علینا، حتی یشرب الخمر فی نادیهم و مجالسهم و اسواقهم، و تنحل الخمر غیر اسمها حتی یلعن آخر هذه الامامة اولها الا حلّت علیهم اللعنة، و یقولون لا بأس بهذا الشرب، یشرب الرجل منهم ما بدا له، ثم یکف عنه حتی تمر المرأة، فیقوم إلیها بعضهم، فیرفع ذیلها فینکحها، و هم ینظرون کما یرفع ذنب النعجة، و کما ارفع ثوبی هذا، و رفع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم ثوبا علیه من هذه السحولیّة، فیقول القائل

منهم لو نحیتمونا عن الطریق فذاک فیهم کابی بکر و عمر، فمن ادرک ذلک الزمان و امر بالمعروف، و نهی عن المنکر، فله اجر خمسین ممّن صحبنی و آمن بی و صدّقنی.

و مدار حدیث ابی امامة هذا علی یزید الالهانی، و هو ضعیف، لکن له شاهد من حدیث ابن مسعود و غیره.

و منه عن ابن عباس رضی اللّه عنهما قال: الکوبة حرام، و الدّف حرام، و المعازف حرام، و المزامیر حرام.

رواه مسدّد و البیهقی فی سننه الکبری موقوفا.

و رواه البزار مرفوعا، و لفظه عن ابن عباس، عن النبی صلی اللّه علیه و سلم:

انه حرم المیتة، و المیسر، و الکوبة، یعنی الطبل، و قال: کل مسکر حرام.

و عن ابی هریرة رضی اللّه عنه ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال: یمسخ قوم من امتی فی آخر الزمان قردة و خنازیر، قالوا یا رسول اللّه: أ مسلمون هم؟ قال: نعم یشهدون ان لا اله الا اللّه و انی رسول اللّه. و یصومون، و یصلون قالوا فما بالهم یا رسول اللّه؟ قال اتخذوا المعازف، و القینات، و الدفوف، و شربوا هذه الاشربة، فماتوا علی شرابهم و لهوهم، فأصبحوا و قد مسخوا.

رواه مسدد، و ابن حبّان، و لفظه: قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم:

لا تقوم الساعة حتی یکون.

و عن سهل بن سعد رضی اللّه عنه قال: قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم:

یکون فی هذه الامة خسف، و مسخ، و قذف، قیل: و متی ذلک یا رسول اللّه؟ قال: إذا ظهرت القینات، و المعازف، و استحلت الخمر.

رواه عبد بن حمید و اللفظ له، و ابن ماجة مختصرا، و مدار مسانیدهما علی عبد الرحمن بن زید بن أسلم و هو ضعیف، و صح من طرق خلافا لما و هم فیه

ابن حزم، فقد علّقه البخاری، و وصله الاسماعیلی، و أحمد، و ابن ماجة، و أبو نعیم، و أبو داود، بأسانید صحیحة لا مطعن فیها، و صححه جماعة آخرون من الائمة، کما

قاله بعض الحفاظ أنه صلی اللّه علیه و سلم قال: لیکونن فی امتی أقوام یستحلون الخزّ، و الحریر، و الخمر، و المعازف.

و هذا ظاهر فی تحریم جمیع آلات اللهو المطربة.

و عن علی رضی اللّه عنه أن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال: إذا فعلت امتی خمسة عشر خصلة حل بها البلاء: إذا کان المغنم دولا، و الامانة مغنما، و الزکاة مغرما، و أطاع الرجل زوجته، و عقّ امه، و بر صدیقه، و جفا أباه، و ارتفعت الاصوات فی المساجد، و کان زعیم القوم أرذلهم، و اکرم الرجل مخافة شره، و شربت الخمر، و لبس الحریر، و اتخذت القینات و المعازف، و لعن آخر هذه الامة أولها، فارتقبوا عند ذلک ریحا أحمرا و خسفا أو مسخا. رواه الترمذی.

و عن ابن عباس رضی اللّه عنهما أن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: امرت بهدم الطبل، و المزمار. أخرجه الدیلمی.

و عن ابن مسعود رضی اللّه عنهما أن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: الغناء ینبت النفاق فی القلب، کما ینبت الماء الزرع.

رواه البیهقی، و ابن أبی الدنیا، و کذا أبو داود، لکن بدون التشبیه أیضا موقوفا، و فی الباب عن أبی هریرة أیضا، رواه ابن عدی.

و اعلم أن بعض الصوفیة الذین لا یعرفون مواقع الالفاظ و مدلولاتها، قال:

المراد بالغناء هنا غنی المال.

و کأنه لم یفرّق بین الغناء الممدود و المقصور، إذا الروایة انما هی الغناء بالمد، و اما غنی المال فهو مقصور لا غیر، ذکره الائمة.

و استدل له شیخ الاسلام الحافظ العسقلانی بحدیث ابن مسعود الموقوف،

فان فیه و الذکر ینبت الایمان فی القلب، کما ینبت الماء البقل.

أ لا تراه جعل ذکر اللّه مقابلا للغناء لکونه ذکر الشیطان کما قابل الایمان بالنفاق انتهی.

و سیأتی أن ذلک حدیث مرفوع أیضا، و لعل الحافظ لم یستحضره وقت کتابته ذلک.

و عن أبی هریرة رضی اللّه عنه أن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: حب الغناء ینبت النفاق فی القلب، کما ینبت الماء العشب. أخرجه الدیلمی.

و عن ابن مسعود رضی اللّه عنه أن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: ایاکم و استماع المعازف و الغناء، فانهما ینبتان النفاق فی القلب کما ینبت الماء البقل رواه ابن صصری فی «أمالیه» .

و أخرج الدیلمی أنه صلی اللّه علیه و سلم قال: الغناء و اللهو ینبتان النفاق فی القلب، کما ینبت الماء العشب، و الذی نفسی بیده ان القرآن و الذکر لینبتان الایمان فی القلب کما ینبت الماء العشب.

و عن جابر رضی اللّه عنه أن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: الغناء ینبت النفاق فی القلب کما ینبت الماء الزرع.

و عن أبی موسی رضی اللّه عنه أن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: من استمع الی صوت غناء لم یؤذن له أن یستمع الی صوت الروحانیین فی الجنة. رواه الحکیم الترمذی.

و عن أنس و عائشة رضی اللّه عنهما عن النبی صلی اللّه علیه و سلم أنه قال: صوتان ملعونان فی الدنیا و الآخرة: مزمار عند نغمة، ورنة عند مصیبة. رواه البزار و ابن مردویه و البیهقی.

و عن ابن عمر رضی اللّه عنهما أن النبی صلی اللّه علیه و سلم نهی عن الغناء

و الاستماع الی الغناء، و عن الغیبة، و الاستماع الی الغیبة، و نهی عن النمیمة، و الاستماع الی النمیمة. رواه الطبرانی و الخطابی.

و عن ابن مسعود رضی اللّه عنه أنه سئل عن قوله تعالی: وَ مِنَ اَلنّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ اَلْحَدِیثِ⁽¹⁾قال: الغناء، و الذی لا اله غیره. رواه ابن أبی الدنیا باسناد صحیح، و أخرجه الحاکم و صححه البیهقی.

و عن علی کرم اللّه وجهه أن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم نهی عن ضرب الدف، و کعب الصنج، و ضرب الزمارة، و أخرجه الخطابی.

و عن أنس رضی اللّه عنه أن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال: من قعد الی قینة لیستمع منها صب اللّه فی اذنیه الآنک یوم القیامة. رواه ابن صصری فی «أمالیه» و ابن عساکر فی تاریخه.

و عن صفوان بن أمیّة أن عمرو بن قرة قال: یا رسول اللّه کتبت علی الشقوة فلا أری ارزق الا من دنا، فتأذن لی فی الغناء من غیر فاحشة؟ فقال له رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: لا آذن لک و لا کرامة، و لا نعمة عین، کذبت أی عدو اللّه، لقد رزقک اللّه حلالا طیبا، و اخترت ما حرم اللّه علیک من رزقه مکان ما أحل اللّه لک من حلاله، و لو کنت تقدمت إلیک أی بالنهی قبل الان لفعلت بک قم عنی و تب الی اللّه، أما انک لو فعلت بعد التقدمة شیئا أی لو فعلت ما نهیتک عنه بعد الان ضربتک ضربا وجیعا، و جعلت رأسک مثلة، و نفیتک عن أهلک، و أحلک سلبک نهبه لفتیان المدینة، هؤلاء العصاة، أی الذین یفعلون مثل فعل عمرو هذا، من مات منهم بغیر توبة حشره اللّه تعالی یوم القیامة کما کان فی الدنیا مختتئا عریانا، لا یستتر من الناس بهدبة کلما قام صرع.

رواه البیهقی، و الطبرانی، و رواه الدیلمی الی قوله: و تب الی اللّه، و أوسع

علی نفسک، و عیالک حلالا، فان ذلک جهاد فی سبیل اللّه، و اعلم أن عون اللّه مع صالحی التجار.

و عن علی رضی اللّه عنه أن النبی صلی اللّه علیه و سلم، قال: من مات و له قینة فلا تصلوا علیه.

رواه الحاکم فی تاریخه، و الدیلمی، و سنده ضعیف.

و عن السائب بن یزید أن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال لعائشة ، و قد دخلت إلیها قینة مغنیة: یا عائشة تعرفین هذه؟ هذه قینة بنی فلان، أ تحبین أن تغنیک؟ قالت نعم، فغنتها، فقال: لقد نفخ الشیطان فی منخریها. و رواه أحمد و الطبرانی.

و عن ابن عباس رضی اللّه عنهما أن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: ان اللّه حرم علی امتی الخمر، و المیسر، و الکوبة فی أشیاء عددها.

رواه أحمد، و أبو داود، و ابن حبان، و زاد البیهقی: و رأی الکوبة الطبل و رواه أبو داود من حدیث ابن عمر و زاد: و الغبیراء⁽¹⁾، و زاد أحمد فیه:

و المزر⁽²⁾.

و رواه أحمد أیضا من حدیث قیس ابن سعد بن عبادة رضی اللّه عنهما.

(و نیز در رساله «تشنیف الاسماع» مذکور است) .

و عن ابن عباس رضی اللّه عنهما أن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: إذا کان یوم القیامة قال اللّه عز و جل: أین الذین کانوا ینزهون أسماعهم و أبصارهم عن مزامیر الشیطان میزوهم، فیمیزونهم فی کتب المسک و العنبر، ثم یقول للملائکة:

أسمعوهم تسبیحی و تحمیدی، فیسمعون بأصوات لم یسمع السامعون بمثلها، أخرجه الدیلمی.

جاحظ از محدثین نیست تا کلامش قابل استناد در حدیث باشد

(الحال ما خود حضرات اهل سنت را حکم کردیم، که بعد ملاحظه افادات ائمه خود در حق جاحظ، آنچه خواهند، درباره استناد رازی بقول واهی چنین ناصبی مارق و زندیق فاسق، حکم فرمایند، که ما هم بآن رضا خواهیم داد، و قطع نظر از این همه فضائح و مثالب، جاحظ بلا شبهه از محدثین نیست، پس استناد رازی بکلام او در باب حدیث و آن هم بر خلاف تحقیقات و افادات ائمه محدثین، از غرائب امور و عجائب دهور است.

علامه أمیر أبو عبد اللّه محمد بن ابراهیم بن علی بن المرتضی بن الهادی بن یحیی بن الحسین بن القاسم ابن ابراهیم بن اسماعیل بن ابراهیم بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی طالب الحسنی الیمانی الصنعانی، که از اکابر و اجله علمای محققین سنیه است، و علامه شمس الدین محمد بن عبد الرحمن السخاوی در «ضوء لامع» بترجمه او گفته) :

محمد بن ابراهیم بن علی بن المرتضی ابن الهادی بن یحیی بن الحسین بن القاسم بن ابراهیم بن اسماعیل بن ابراهیم بن الحسن ابن الحسن بن علی بن أبی طالب، العز أبو عبد اللّه الحسنی الیمانی الصنعانی أخو الهادی الاتی.

ولد تقریبا سنة خمس و ستین و سبعمائة، و تعانی النظم فبرع فیه، و صنف لا فی الرد علی الزیدیة «العواصم و القواصم فی الذب عن سنة أبی القاسم» ، و اختصره فی «الروض الباسم عن سنة أبی القاسم» و غیره، ذکره التقی بن فهد فی «معجمه» ، و أنشد عنه قوله:

العلم میراث النبی کذا اتی فی النص و العلماء هم وراثه

فاذا أردت حقیقة تدری لمن ورائه فکیف ما میراثه

ما ورث المختار غیر حدیثه فینا و ذاک متاعه و اثاثه

فلنا الحدیث وراثة نبویة و لکل محدث بدعة احداثه

و کان لقیة بمنزلة من صنعاء سنة ستة⁽¹⁾عشر، و مات فی المحرم سنة أربعین بصنعاء الیمن، و له ذکر فی أخیه الهادی من أبناء شیخنا، فانه قال و له أخ یقال له محمد، مقبل علی الاشتغال بالحدیث، شدید المحال الی السنة، بخلاف أهل بیته رحمه اللّه⁽²⁾.

(در کتاب «روض باسم فی الذب عن سنة أبی القاسم» که در آن رد بر رساله علی بن محمد ابن أبی القاسم الهادوی الزیدی نموده، و تشمیر ذیل در حمایت کتب حدیث در آن فرموده، و نسخه عتیقه آن که در سنه ست و خمسین و ثمانمائة نوشته شده، و از نظر علماء گذشته، و بتصحیحشان مزین است، این حقیر در حدیده بزمان مراجعت از حج خریدم گفته) :

قال: و الذی یذهب علماؤنا و یجری علی أصولهم أن فی أخبار هذه الکتب الصحیح، و المعلول، و المردود، و المقبول.

فأقول: الجواب أن حدیث هذه الکتب ینقسم الی أقسام:

أحدها ما بیّنوا أنّه صحیح و أجمعوا علی صحّته، و هذا القسم العمل بمقتضاه واجب بلا خلاف بینهم، و انما اختلفوا فی أنه هل یفید العلم القاطع، أو الظن الراجح علی ما مضی، و من نازع الاجماع، فلمدعی الاجماع أن یجیب عنه بأحد تلک الوجوه المتقدمة، و هذا القسم هو أرفع أقسام الصحیح السبعة، علی ما بینه العلماء فی کتب علوم الحدیث.

القسم الثانی ما اختلفوا فی صحته من أحادیث هذه الکتب، فیرجع فیه الی کتب الجرح و التعدیل، ثم یوزن عند التعارض بمیزان الترجیح.

القسم الثالث ما نص علماء الحدیث أو أحدهم علی ضعفه، و لم یعارضهم من یقول بصحته، فهذا لا یؤخذ به فی الاحکام، و یؤخذ به فی الفضائل، فلا یخلو المعترض اما أن یرید أن المردود و المعلول فی القسمین الآخرین، فذلک مسلّم و لا خلاف فیه، أو یرید أنه فی القسم الاول، فذلک ممنوع، لان المخالف اما أن یقر بورود التعبد بأخبار الآحاد اولا، ان لم یقر بذلک فلیس ینبغی أن یراجع فی هذا المقام، لانه فرع لذلک الاصل، و من جحد الاصل لم یراجع فی الفرع، و ان أقر بورود التعبد بأخبار الآحاد و العمل فیها بأقوی الظنون، فلا یخلو اما أن یقر أن اهل کل فن أعرف به، و أن المرجع فی کل فن الی أهله أولا، ان لم یعترف بذلک فهو معاند غیر مستحق المناظرة، لان المعلوم من الفرق الاسلامیة علی اختلاف طبقاتهم الاحتجاج فی کل فن بکلام أهله، و لو لم یرجعوا الی ذلک لبطلت العلوم، لان غیر أهل الفن اما أن لا یتکلموا فیه بشیء البتة، أو یتکلموا فیه بما لا یکفی و لا یشفی.

أ لا تری أنک لو رجعت فی تفسیر غریب القرآن و السّنة الی القراء، و فی القراءات الی اهل اللغة، و فی المعانی و البیان و النحو الی اهل الحدیث، و فی علم الاسناد و علل الحدیث الی المتکلّمین، و أمثال ذلک لبطلت العلوم، و انطمست منها المعالم و الرسوم، و عکسنا المعقول، و خالفنا ما علیه أهل الاسلام⁽¹⁾.

(از این عبارت ظاهر است که فرق اسلامیه با وصف اختلاف طبقات،

و افتراق درجات، اجماع دارند بر آنکه، احتجاج در هر فن بکلام اهل آن فن باید کرد، و اگر عکس موضوع و قلب مشروع نمایند، علوم دینیه باطل و مندرس، و معالم و رسوم یقینیه مضمحل و منطمس کرده، و مضادت عقول و افهام، و مخالفت اهل اسلام روشن گردد.

استناد رازی بکلام جاحظ در رد حدیث غدیر غلط است

پس حضرت رازی هم، در احتجاج بکلام جاحظ در رد حدیث غدیر، ابطال علوم دینیه، و طمس معالم و رسوم حقه قصد کرده، و غایت مخالفت عقول، و مضادت فحول، و معاندت اهل اسلام، و مشاقت علمای کرام آغاز نهاده (و للّه الحمد علی اتمام الحجة و ایضاح الحجة) .

و محتجب نماند که علاوه بر ظهور کمال حذق و تحقیق، و نهایت مهارت و اطلاع، و طول باع فخر رازی، بسبب استناد و احتجاج بکلام جاحظ، و ظهور جلالت شأن ابن روزبهان و فاضل رشید، بسبب حمایت جاحظ، و انکار و ردّ ناصبیت او، اشکالی بس عظیم ممتنع الجواب و الانحلال، و اعضالی نهایت فخیم، غیر ممکن التفصی و الانفصال، بر سر حضرات اهل سنت بر پا می شود، که موجب ابتلایشان بشدت غیظ و غضب، و اقتحام مهاوی عطب و شجب، و مثیر توحش و تغیر و اضطراب، و مهیّج نوائر احتراق و اشتعال و التهاب، و باعث انسداد ابواب سرور، و اقتحام در مضایق ثبور، و سبب ارتعاد فرائص و اضطرام صدور، و زیادت بلبال بال، و توجه اصناف نکال و وبال و انفتاق جراحات مهلکات.

و انسکاب عیون و انهمار دماء دموع، و انشقاق جیوب، و ظهور عیوب و وضوح فضائح، و فشو قبائح، و بدو فظائع، و انکشاف شنایع، و انهتاک اسرار، و نضوب قرائح، و جمود غرائز، و رکود زعازع تصلفات

و خمود قعاقع تعسفات، و انقطاع سلاسل استکبار، و انبتات ذرائع استبشار، و انهدام اساس افتخار، و انجذام اصول تصاول، و انخرام حبل تطاول، و فرار از مضمار مقابله و نزال، و انحیاز از حلبات مناظره و جدال و ظهور اصل مکاید.

و وضوح راس مصاید، و انحلال عقده هر تزویر، و انغماس در گرداب تشویر، برای حضرات اهل سنت گردد، و قطعا و حتما بملاحظه آن، داد دیوانگی و آوارگی، و بی خودی و سراسیمگی، خواهند داد، و بمزید انزعاج و اختلاج.

رو بقفار و صحاری، و جبال و براری، خواهند داد، و روهای نازنین خود را بلطم شدید خواهند خراشید، و نمک شور بر جراحتهای مزمنه خود خواهند پاشید.

و نعره های وا ویلاه و وا ثبوراه و وا فضیحتاه، و وا سوأتاه خواهند برداشت و مدة العمر، با وصف استغاثه های فراوان، خلاص از آن نخواهند یافت، خون ناب حسرت از مژگان حیرت خواهند بارید، و روز روشن در انظارشان تیره و تاریک خواهد گردید، و داهیه دهیا، و سانحه شوهاء، و مصیبت عظمی، بل قیامت کبری، بر ایشان قائم خواهد شد.

بیانش آنکه ابراهیم ابن سیار نظام، که استاذ و ملاذ، و ملجأ و مأوی، و متبوع و مقتدای همین جاحظ است، که فاضل رشید اتعاب نفس شریف در حمایت او می فرماید، و بر نسبت ناصبیت باو و قدح و جرح او می خروشد، و تشنیعات شنیعه، و استهزاءات فظیعه، بر اهانت او می انگیزد، و رنگ کمال تزویق و تنمیق، و اقصای تحدیق و تدقیق، که مفضی بچه ها خرابیها که نگردیده، در ردّ عداوت و ناصبیت او می ریزد، و فضل بن

روزبهان هم، مبالغه در حمایت او کرده، و اثبات محبت او با جناب امیر المؤمنین علیه السّلام نموده.

با وصف آن همه تعصب بی قیاس، و تصلب و وسواس، و انهماک تمام در عناد، و ولوع بی انتهاء بجحود و لداد، بالجای حق تصریح صریح بواقعه هائله اسقاط ملازمان ثانی حضرت محسن را نموده) .

تصریح نظام باسقاط حضرت محسن

(چنانچه صلاح الدین خلیل بن ایبک الصفدی در «وافی بالوفیات» گفته) :

ابراهیم بن سیّار بن هانی البصری المعروف بالنظّام (بالظاء المعجمة المشددة) .

قالت المعتزلة: انما لقب بذلک لحسن کلامه نظما و نثرا، و قال غیرهم:

انما سمی بذلک، لانه کان ینظم الخرز بسوق البصرة و یبیعها، و کان ابن اخت أبی الهذیل العلاف، شیخ المعتزلة، و کان ابراهیم هذا شدید الذکاء.

حکی انه أتی أبو الهذیل العلاف الی صالح بن عبدوس، و قد مات له ولد، و هو شدید التحرق علیه، و معه النظام و هو حدث، فقال له أبو الهذیل: لا أعرف لتحرقک وجها، إذا کان الناس عندک کالزرع، فقال: انما أجزع علیه، لانه لم یقرأ کتاب «الشکوک» فقال: و ما هو؟ قال: کتاب وضعته، من قرأه شک فیما کان، حتی یتوهم فیما کان أنه لم یکن، و فیما لم یکن حتی یظن أنه کان.

فقال النظام: فشک أنت فی موت ابنک، و اعمل علی أنه لم یمت، أو أنّه عاش و قرأ هذا الکتاب و لم یمت الا بعد ذلک، فبهت صالح و حصر.

و یحکی عنه أیضا أنه اتی به الخلیل بن أحمد فیما أظن لیتعلم البلاغة فقال

له: ذم هذه النخلة، فذمها بأحسن کلام، فقال: امدحها فمدحها بأحسن کلام فقال:

اذهب فمالک الی التعلیم من حاجة.

الی أن قال فی ذکر مقالاته: و منها أنّ القرآن لیس اعجازه من جهة فصاحته، و انما اعجازه بالنظر الی الاخبار عن الامور الماضیة و المستقبلة.

قلت: و هذا لیس بشیء لان اللّه تعالی أمره أن یتحدی العرب بسورة من مثله و غالب السور لیس فیها اخبار عن ماض و لا مستقبل، فدل علی أن العجز کان عن الفصاحة.

و منها أنه قال: الاجماع لیس بحجة فی الشرع، و کذلک القیاس لیس بحجة و انما الحجة قول الامام المعصوم.

و منها میله الی الرفض، و وقوعه فی أکابر الصحابة رضی اللّه عنهم، و قال:

نص النبی صلی اللّه علیه و سلم علی أن الامام علی و عیّنه، و عرفت الصحابة ذلک، و لکن کتمه عمر لاجل أبی بکر رضی اللّه عنهما.

و قال: انّ عمر ضرب بطن فاطمة یوم البیعة حتی ألقت المحسن من بطنها.

و وقع فی جمیع الصحابة فیما حکموا فیه بالاجتهاد، فقال: لا یخلو امّا أن جهلوا فلا یحل لهم، أو أنهم أرادوا أن یکونوا أرباب مذاهب فهو نفاق.

و عنده: الجاهل بأحکام الدین کافر، و المنافق فاسق أو کافر، و کلاهما یوجب الخلود فی النار الخ⁽¹⁾.

فاضل رشید از تعصب گفتار نظام را شنیع دانسته

(و از اغرب غرائب و اعجب عجائب آنست که، فاضل رشید با این همه عرق ریزی، و جان فشانی، و صرف همت و اهتمام، در حمایت جاحظ رئیس النواصب اللئام، بسبب نهایت تهافت در شبهات دور از کار، بر

بعض مقامات «ذو الفقار» بر ذکر افاده نظام استاد جاحظ، نهایت استهزاء و سخریه آغاز نهاده، و آنرا در کمال شناعت و فظاعت پنداشته.

عجب است که فاضل رشید، بسبب ذکر قول نظّام متضمن اسقاط حضرت محسن، داد بی خودی و سراسیمگی دهد، و چند برکه سرکه بر جبین مبین مالد، و از جا درآید، و بهم آید، و بآنچه نشاید زبان حقائق ترجمان آلاید.

حال آنکه نهایت ظاهر و واضح، و بغایت مشهور و معروف است، که نظام معتزلی استاد و شیخ جاحظ است، و جاحظ تلمیذ و تابع و سرائر بر طریق ابراهیم بن سیار نظام است، پس با وصف حمایت و ذب حریم جاحظ، باین مثابه طعن و تشنیع و استهزاء و سخریه بر ذکر مقاله نظام، از غرائب محیره افهام است، و تتلمذ جاحظ از نظام، از عبارت علامه ابن خلکان، و یافعی، و ابن الوردی، ظاهر است.

و از افاده جناب شاهصاحب، در حاشیه دلیل ششم، از دلائل عقلیه امامت جناب امیر المؤمنین علیه السلام، که سابقا مذکور شد، ظاهر است که، اکثر روایت جاحظ در کتابی که در آن (معاذ اللّه) ایراد مطاعن بر جناب امیر المؤمنین علیه السلام نموده از نظام است.

پس ثابت شد که جاحظ در ایراد مطاعن بر حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام اعتبار و اعتماد بر نظام استاد کرده است، پس با این همه حمایت جاحظ، افاده نظام را در باب اسقاط، ساقط از اعتبار کردن موجب تحیّر افکار است، چه این افاده بر جاحظ حجت است، که شیخ و استاذ و ملاذ و مأوای او، که بخرافاتش در ایراد مطاعن بر جناب امیر المؤمنین علیه السلام متمسک و متشبث است، معتقد بآن است، و چون فاضل رشید حمایت

جاحظ بتقلید ابن روزبهان، بدرجه قصوی نموده اند، افاده استاد محمی و مرعیشان، که داد حمایت و ذب حریم او داده اند، و او را مورد نهایت شفقت و رأفت، و تعطف و تلطف خود گردانیده، بر فاضل رشید حجت باشد و دلیل (و ما لهم بحمد اللّه الی الخلاص من هذا الاشکال سبیل) .

و نیز هر گاه رازی بمزید گاوتازی بمقابله أهل حق، احتجاج بقول جاحظ نماید، و قدح و جرح او را در حدیث غدیر، بکمال جسارت پیش سازد، پس اگر اهل حق برای اسکات و افحام رازی و اتباع او، قول استاد جاحظ را پیش نمایند، چرا گریه و زاری و فزع و بی قراری آغاز می نهند، و مثل مشهور: که خود کرده را درمانی نیست، بیاد نمی آرند چه هر گاه رازی قول جاحظ را، با این همه فضائح و قبائح، روبروی اهل حق پیش کند، حال آنکه قول جاحظ قابل ذکر بمقابله أهل حق نبود، اگر چه جاحظ نزد سنیّه از همه معایب سالم و مصون، و بهمه مناقب و مدائح متصف و مقرون بودی، پس احتجاج و استدلال أهل حق بقول استاد جاحظ، بصد اولویت ازو صمت بطلان سلیم، بلکه بغایت متین و مستقیم باشد.

نظام مورد اعتماد ابن حزم و شاهصاحب است

و نیز جناب شاهصاحب، بتقلید ابن حزم ناصبی، ببعض اکاذیب صریحه و افتراءات واضحه، که جاحظ از استاد خود نظام و بشر بن خالد نقل کرده، احتجاج و استدلال نموده اند، و آن را مثبت کذب بر مؤمن الطاق رضی اللّه عنه گردانیده، چنانچه در حاشیه هفوه پانزدهم از هفوات خود که در باب یازدهم «تحفه» وارد کرده اند می فرمایند) :

ذکر عمرو بن بحر الجاحظ أخبرنی أبو اسحاق النظام و بشر بن خالد، انهما قالا لمحمد بن جعفر الرافضی المعروف بشیطان الطاق: ویحک أ ما استحییت؟

أ ما اتقیت اللّه؟ ان تقول فی کتابک فی «الامامة» : ان اللّه تعالی لم یقل قط فی القرآن ثانِیَ اِثْنَیْنِ إِذْ هُما فِی اَلْغارِ إِذْ یَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اَللّهَ مَعَنا⁽¹⁾قالا: فضحک و اللّه شیطان الطاق ضحکا طویلا حتی کاننا نحن الذین افتریناه⁽²⁾.

-ملل و نحل ابن حزم- (از این عبارت ظاهر است که ابن حزم بر این کذب و بهتان صریح الوهن و الهوان، که جاحظ از شیخ خود نظام، و بشر بن خالد غیر راشد نقل کرده، دست می اندازد، و بر آن اعتماد و اعتبار می کند، و جناب شاه صاحب هم آن را بابتهاج و استبشار نقل می نمایند، و از اتجاه اعضالات عظیمه، که سیلاب فنا بمذهب سنیه سر می دهد، و ظهور رکاکت آن از افاده خودشان در حاشیه باب امامت، که سابقا گذشته، و از آن ناصبیت جاحظ و نظام هر دو واضح است، پروای ندارند.

و هر گاه نظام معتمد علیه و مستند مثل ابن حزم باشد، و باین استناد ابن حزم جناب شاه صاحب هم استناد سازند، و دل خوش کنند، پس اگر در کتاب «ذو الفقار» بجواب جناب شاه صاحب استناد بافاده نظام کرده شود، عین حق و صواب است، و سبب اتجاه طعن و تشنیع رشید عالی نصاب.

و هر گاه فاضل رشید جاحظ را، بسبب احتجاج سید رضی بکلام او در تحقیق کلام جناب امیر المؤمنین، بمقام رد بر منکرین و جاحدین لئام که قرینه صریحه بر الزام است، مرضی رضی بلکه دلیل آن جناب گرداند، بلا ریب نظام مرضی ابن حزم و جناب شاه صاحب، بلکه دلیل

ایشان بصد اولویت باشد، که احتجاج شاه صاحب و ابن حزم محمول بر الزام نمی تواند شد، فللّه الحمد که قصه اسقاط بتصریح مرضی جناب شاه صاحب و ابن حزم و دلیل ایشان ثابت شد (فما ذا بعد الحق الاّ الضلال) .

و نیز علامه شهاب الدین ابو الفضل احمد بن علی المعروف بابن حجر العسقلانی، در هتک ناموس حضرت أبی یوسف، که تلمیذ رشید امام اعظم سنیه حضرت أبی حنیفه است، و حنیفه جانهای نازنین خود در حمایت او می بازند، و انواع فضائل جمیله و مناقب جلیله برای او اختراع می سازند، باشعار بلاغت نظام نظّام دست انداخته، و آن را در زمره افادات دیگر اساطین، در جرح و قدح این امام با تمکین ذکر ساخته چنانچه در «لسان المیزان» گفته) :

یعقوب بن ابراهیم القاضی، عن عطاء بن السائب، و هشام بن عروة.

و قال الفلاس⁽¹⁾: صدوق کثیر الخطاء.

و قال البخاری: ترکوه.

و قال عمرو الناقد⁽²⁾: صاحب سنّة.

و قال أبو حاتم: یکتب حدیثه.

و قال المزنی⁽³⁾: هو واسع الحدیث، و فی نسخة: هو اتبع القوم للحدیث و قال محمود بن غیلان: قلت لیزید بن هارون: ما تقول فی أبی یوسف؟ فقال:

أنا أروی عنه.

و قال ابن راهویه⁽¹⁾: حدثنا یحیی بن آدم قال: شهد أبو یوسف عند شریک، فردّه، و قال: لا أقبل من یزعم أن الصلاة لیست من الایمان.

و قد روی عن ابن معین تلیین أبی یوسف.

و أما الطحاوی فقال: سمعت ابراهیم بن أبی داود البراسی، یقول سمعت یحیی بن معین، یقول: لیس فی أصحاب الرأی أکثر حدیثا و لا أثبت من أبی یوسف.

و قال ابن عدی: لیس فی أصحاب الرأی أکثر حدیثا منه، الا أنه یروی عن الضعفاء، مثل الحسن بن عمارة و غیره، و کثیرا ما یخالف أصحابه و یتّبع الاثر، و إذا روی عنه ثقة، و روی هو عن ثقة، فلا بأس به انتهی.

و قال النسائی فی کتاب الضعفاء لما ذکر أصحاب أبی حنیفة: أبو یوسف ثقة.

و ذکره ابن حبان فی کتاب الثقات، و قال: کان شیخا، متقنا، لم یسلک مسلک صاحبیه الا فی الفروع، و کان یباینهما فی الایمان و القرآن.

و نقل عن محمد بن الصباح⁽²⁾: کان أبو یوسف یسلک مسلک صاحبیه فی الفروع، و کان رجلا صالحا، و کان یسرد الصوم.

و ذکر العقیلی⁽³⁾بسند صحیح عن ابن المبارک: أنه وهّاه.

و عن یزید بن هارون: لا تحل الروایة عنه، کان یعطی أموال الیتامی مضاربة، و یجعل الربح لنفسه، یعنی أنه کان یقترضها علی ذمته.

و عن الفضل بن عیاض و قبل له ما تقول فی علم أبی یوسف؟ قال: أی علم هو.

نظام قاضی ابو یوسف را مذمت و قدح کرده است

و قال الشیرازی فی «الالقاب» : سمعت عبد الملک بن محمد السوائی یقول: لما دفن أبو یوسف وقف النظام علی قبره فقال:

سقی جدثا به یعقوب أمسی من الوسمی منبجس رکام

تلطف فی القیاس لنا فاضخت حلالا بعد حرمتها المدام

و لو لا أنّ مدّته تقضّت و عاجله بمنیته الحمام

لا عمل فی القیاس الفکر حتی یحل لنا الخریدة و الغلام⁽¹⁾

و لا یخفی علی اولی الافهام ما فی هذه الاشعار اللطیفة النظام، من غایة الذم و الملام، علی هذا الامام الهمام، و الجهبذ القمقام، بحیث عزی النظام فیها الی أبی یوسف تحلیل المدام، و رجا منه لو طالت حیاته تحلیل الزنا بالخرائد الناعمات الاجسام، و لواطة الصباح الملاح، رغما لاهل الاسلام، و هل هذا الا اخراج له من المتدینین الکرام، و اقحام له فی الملاحدة الطغام، و الزنادقة الاغشام، و من اللّه التوفیق و به الاعتصام، و هو الصائن الحافظ من زلل الاقدام و عثرة الافهام.

(و اگر غیر متدبری بجواب مقاله نظّام، دست اندازد بفضائح و قبائح آن رئیس الاقزام⁽²⁾، و افادات علمای اعلام، در تفضیح و تضلیل و تکفیر آن قدوة اللئام.

پس جوابش آنست که این تمسک وقتی دوامی بود، که اکابر شما رکون بخرافاتش نمی کردند، و احتجاج و استدلال بهفواتش نمی نمودند و داد حمایت جاحظ، که تلمیذ نارشید آن زندیق عنید است، و عیاذا باللّه مطاعن عظیمه، و قوادح صریحه، در حق جناب امیر المؤمنین علیه السلام

از او نقل کرده نمی دادند، و معهذا هر قدر در تفضیح و تقبیح و تضلیل و تکفیر نظام خواهند کوشید، هم آن وبال و نکال برای رازی، و ابن روزبهان و صاحب «تحفه» و فاضل رشید خواهد شد، و لهذا ما خود بعض فضائح نظام در این مقام نقل می کنیم.

فضایح نظام بگفتار ارباب تراجم و رجال اهل سنت

پس باید دانست که حافظ ابو سعد عبد الکریم ابن محمد المروزی الشافعی در «انساب» گفته) :

النظامی بفتح النون و تشدید الظاء المعجمة و فی آخرها المیم، هذه النسبة الی النظام، طائفة من المعتزلة یقال لهم النظامیة، و هم أصحاب ابراهیم بن سیار المعروف بالنظام.

و ما فی القدریة أجمع منه لانواع الکفر، و کان عاشر فی شبابه قوما من الثنویة، و قوما من الدهریة القائلین بتکافؤ الادلة، و شرذمة من الفلاسفة، فأخذ قوله بالجزء الذی لا یتجزأ من ملاحدة الفلاسفة.

و قوله بأن فاعل العدل لا یقدر علی الظلم من الثنویة، و أخذ قوله بأن الالوان و الطعوم و الروائح و الاصواب أجسام من الهشامیة، و دلّس مذاهب الثنویة و الفلاسفة فی دین المسلمین، و مع زیغه و ضلالته کان أفسق خلق اللّه، یشرب الخمر، یغدو و یروح علی السکر، و لذلک قال فی شعر له:

ما زلت أخدم روح الزق فی لطف و أستبیح دما من غیر مجروح

حتی أشیب ولی روحان فی جسدی و الزق مطروح جسم بلا روح⁽¹⁾

ترجمه نظام بقول ابن حجر عسقلانی در لسان المیزان

(و حافظ شهاب الدین ابو الفضل احمد بن علی بن حجر العسقلانی در «لسان المیزان» گفته) :

ابراهیم بن سیار بن هانی النظام، أبو اسحاق البصری، مولی بنی بحیر

ابن الحرث بن عباد الضبعی، من رؤس المعتزلة، متهم بالزندقة، و کان شاعرا أدیبا، و له کتب کثیرة فی الاعتزال و الفلسفة ذکرها الندیم.

قال ابن قتیبة فی «اختلاف الحدیث» له:

کان شاطرا من الشطار، مشهورا بالفسق، ثم ذکر من مفرداته: أنه کان یزعم أن اللّه یحدث الدنیا و ما فیها کل حین من غیر أن یفنیها، و جوز أن یجتمع المسلمون علی الخطاء، و أن النبی صلی اللّه علیه و سلم لم یختص بأنه بعث الی الناس، بل کل نبی قبله بعث الی جمیع الخلائق، لان معجزة النبی صلی اللّه علیه و سلم تبلغ آفاق الارض، فیجب علی کل من سمعها تصدیقه و اتباعه، و أن جمیع کنایات الطلاق لا یقع بها طلاق، سواء نوی أو لم ینو، و أن النوم لا ینقض الوضوء، و أن السبب فی اطباق الناس علی وجوب الوضوء علی النائم أن العادة جرت أن نائم اللیل إذا قام بادر الی التخلی، و ربما کان بعینه رمص، فلما رأوا أوائلهم إذا انتبهوا توضئوا، ظنوا أن ذلک لاجل النوم، و عاب علی أبی بکر، و عمر، و علی، و ابن مسعود، الفتوی بالرأی، مع ثبوت النقل عنهم فی ذم القول بالرأی.

و قال عبد الجبار المعتزلی فی «طبقات المعتزلة» کان أمّیّا لا یکتب.

و قال أبو العباس ابن القاص فی کتاب «الانتصار» : کان أشد الناس ازراء علی أهل الحدیث الخ⁽¹⁾.

فضایح نظام بگفتار صفدی در وافی بالوفیات

(و صلاح الدین خلیل بن ایبک الصفدی در «وافی بالوفیات» بترجمه نظام بعد ذکر مقالات او گفته)⁽²⁾:

نعوذ باللّه من هوی مقبل، و عقل یؤدی الی التدین بهذه العقائد الفاسدة.

و ذهب جماعة من العلماء الی أن النظام کان فی الباطن علی مذهب البراهمة الذین ینکرون النبوة، و أنه لم یظهر ذلک خوفا من السیف، فکفره معظم العلماء و کفره جماعة من المعتزلة حتی أبو الهذیل، و الاسکافی، و جعفر بن حرب، کل منهم صنف کتابا فی تکفیره، و کان مع ذلک فاسقا مدمنا علی الخمر، و کان آخر کلامه إذ القدح کان فی یده و هو سکران فقال و هو فی علیة له یشرب فیها:

اشرب علی طرب و قل لمهدد هون علیک یکون ما هو کائن

فلما فرغ من کلامه سقط من العلیة فمات من ساعته فی سنة ثلاثین و مائتین تقریبا⁽¹⁾.

اهل سنت در بسیاری از موارد بمقالات معتزله متمسک شده اند

اشاره

(اما تشبث فاضل رشید در شبهات خود بر بعض افادات «ذو الفقار» و تمسک صاحب «ازالة الغین» بتقلید او در رد مقاله نظام، بآنکه او معتزلی بود، پس ضحکه بیش نیست، زیرا که خود ائمه سنیه بافادات معتزله جابجا متمسک می شوند، و در مباحث اصول فقه، اساطین حضرات سنیه مقلد معتزله، و کاسه لیس ایشانند، و از افاده شاه ولی اللّه، والد ماجد شاهصاحب، که حسب اعترافشان در صدر همین باب امامت، آیتی از آیات الهی، و معجزه از معجزات جناب رسالت پناهی می باشد، ظاهر است که این محاورات جدلیه، که در «مبسوط» سرخسی و «هدایة» و «تبیین» و غیر آن مذکور و مبین است، از ایجادات معتزله است، که ایشان مرتکب اظهار آن در متقدمین سنیه گردیدند، و متاخرین آن را توسعا و تشحیذا لاذهان الطالبین، یا غیر آن پسندیدند، و بسمع قبول شنیدند، حال آنکه بنای مذهب بر آن نیست، گو بعض سنیه بسبب عدم ادراک حقیقت حال، این گمان بی اصل دارند، و این محاورات جدلیه را عین

تحقیقات نفیسه پندارند) .

قال ولی اللّه فی رسالة «الانصاف فی بیان سبب الاختلاف» : وجدت بعضهم یزعم أن بناء المذهب علی هذه المحاورات الجدلیة المذکورة فی «مبسوط» السرخسی و «الهدایة» و «التبیین» و نحو ذلک، و لا یعلم أن أول من أظهر ذلک منهم المعتزلة، و لیس علیه بناء مذهبهم، ثم استطاب ذلک المتأخرون، توسعا و تشحیذا لاذهان الطالبین، أو لغیر ذلک، و اللّه أعلم⁽¹⁾.

(هر گاه اکابر و اساطین ائمه مثل سرخسی صاحب «مبسوط» و صاحب «هدایه» و مؤلف «تبیین» حسب افاده جناب شاه ولی اللّه، اتباع و کاسه لیسی معتزله اختیار سازند، و طرق تقلید غیر سدیدشان را، در اعناق ضخیمه خود اندازند، و این محاورات جدلیه و تعلیلات عقلیه، که آن را معتقدین این مؤلفین، از اجل مآثر و افضل مفاخر می پندارند، و آن را عین تحقیقات ناصعه، و تدقیقات بارعه می شمارند، و داد افتخار و استبشار بر آن می دهند، و آن را در اعلی مرتبه حذق و مهارت، و کمال تحدیق و بصارت می نهند، ماخوذ از معتزله باشد، اگر اهل حق باقوال معتزله بر این حضرات احتجاج و استدلال نمایند، چگونه این استدلال جای قیل و قال باشد! و صلاح الدین خلیل بن ایبک الصفدی در «وافی بالوفیات» گفته) :

محمد بن علی بن الطیب أبو الحسین البصری المعتزلی، صاحب المصنفات کان من فحول المعتزلة، فصیحا متفننا، حلو العبارة، بلیغا، صنف «المعتمد» فی اصول الفقه و هو کبیر، و کتاب «صلح الادلة» فی مجلدین، و «غرر الادلة» فی مجلد، و «شرح الاصول الخمسة» و کتاب «الامامة» و کتابا فی «اصول

الدین» اعتزالا، و تنبه الفضلاء بکتبه و اعترفوا بحذقه و ذکائه.

قال الخطیب: کان یروی حدیثا واحدا حدثنیه من حفظه،

قال: أنبأنا هلال ابن محمد، أخبرنا الغلابی، و أبو مسلم الکجی، و محمد بن أحمد بن خالد الزریقی، و محمد بن حبان المازنی، و أبو خلیفة، قالوا حدثنا القعنبی حدیث إذا لم تستحی فاصنع ما شئت.

قلت: و هذا الحدیث کأنه من خواص المعتزلة، فان جماعة من کبارهم لم یکن عندهم روایة حدیث غیره، و قد تقدم منهم.

و قال ابن خلکان: ان الامام فخر الدین أخذ فی کتابه «المحصول» فی اصول الفقه من کتاب «المعتمد» لابی الحسین.

قلت: و قد سمعت الشیخ الامام العلامة تقی الدین أحمد بن تیمیة غیر مرة یقول: اصول فقه المعتزلة خیر من اصول فقه الاشاعرة، و اصول دین الاشاعرة خیر من اصول دین المعتزلة.

و توفی سنة ست و ثلثین و أربعمائة، و صلی علیه القاضی أبو عبد اللّه الصیمری و دفن فی مقبرة الشونیزی⁽¹⁾.

(از این عبارت واضح است که امام فخر الدین رازی کتاب «محصول» خود را که در مبحث عظیم از مباحث دینیه است از کتاب «معتمد» ابو الحسین معتزلی اخذ کرده، پس هر گاه جلالت معتزله باین مثابه باشد که کتاب مذهبشان را امام رازی مأخذ خود گرداند، و کاسه لیس آن اختیار نماید، و اساس کتاب «محصول» که مایه فخار این حضرات است بر آن گذارد، چگونه اهل حق را استدلال بافادات معتزله بر اهل سنت روا نباشد.

و نیز از این عبارت ظاهر است، که حسب افاده ابن تیمیه، اصول فقه معتزله بهتر است از اصول فقه اشاعره.

پس اگر اهل حق استناد و استدلال نمایند بافادات معتزله، که افضل و ارجح اند از حضرات اشاعره در علم اصول فقه، که از اجل علوم دینیه و از افضل مباحث شرعیه است، چرا مورد طعن و تشنیع و استهزاء کردند.

اهل سنت نه تنها در فروع و اصول فقه بلکه در اصول دین هم مقلد معتزله اند

و گمان مبر که حضرات اهل سنت در محض فروع و اصول فقه، کاسه لیسی معتزله می نمایند، بلکه در اصول دین هم طریقه تقلیدشان می پیمایند.

شیخ تقی الدین احمد بن عبد الحلیم المعروف بابن تیمیه در «منهاج السنه» بعد نقل دلیل نافین جسم از حق تعالی می گوید) :

و هذا الکلام و ان کان أصله من المعتزلة فقد دخل فی کلام المثبتین للصفات حتی فی کلام المنتسبین الی السنة الخاصة المنتسبین الی الحدیث و السنة، و هو موجود فی کلام کثیر من أصحاب مالک، و الشافعی، و أحمد، و أبی حنیفة، و غیرهم و هذا من الکلام الذی بقی علی الاشعری من بقایا کلام المعتزلة فانه خالف المعتزلة لما رجع عن مذهبهم فی اصولهم التی اشتهروا فیها بمخالفة السنة، کاثبات الصفات و الرؤیة و أن القرآن غیر مخلوق، و اثبات القدر، و غیر ذلک من مقالات أهل السنة و الحدیث.

و ذکر فی کتابه «المقالات» انه یقول بما ذکره عن أهل السنة و الحدیث.

و ذکر فی «الابانة» أنه یأتم بقول الامام أحمد و قال: قاله الامام الکامل، و الرئیس الفاضل الذی أبان اللّه به الحق، و أوضح به المنهاج، و قمع به بدع المبتدعین، و زیغ الزائغین، و شک الشاکین.

و قال: ان قال قائل: قد أنکرتم قول الجهمیة و المعتزلة و المرجئة، و احتج فی ضمن ذلک بمقدمات یسلمها المعتزلة مثل هذا الکلام، فصارت المعتزلة و غیرهم من أهل الکلام یقولون انه متناقض فی ذلک، و کذلک سائر أهل السنة و الحدیث یقولون ان هذا تناقض، و ان هذا بقیة بقیت علیه من کلام المعتزلة، و أصل ذلک هو هذا الکلام، و هو موجود فی کلام کثیر من أصحاب أحمد، و الشافعی و مالک، و کثیر من هؤلاء یخالف الاشعری فی مسائل، و قد وافقه علی الاصل الذی یرجع إلیه تلک المسائل، فیقول الناس فی تناقضه کما قالوه فی تناقض الاشعری، و کما قالوه فی تناقض المعتزلة، و تناقض الفلاسفة، فما من طائفة فیها نوع یسیر من مخالفة السنة المحضة و الحدیث، الا و یوجد فی کلامها من التناقض بحسب ذلک، و أعظمهم تناقضا أبعدهم عن السنة کالفلاسفة، ثم المعتزلة، و الرافضة، فلما اعتقد هؤلاء أنهم أثبتوا بهذا الدلیل حدوث الجسم لزم انتفاء ذلک عن اللّه تعالی، لان اللّه عز و جل قدیم لیس بمحدث، فقالت المعتزلة: إذا قامت به الصفات فهو جسم، لان الصفات أعراض، و العرض لا تقوم الا بجسم، فنفت الصفات، و نفت أیضا قیام الافعال الاختیاریة به لانها اعراض و لانها حوادث، فقالت: القرآن مخلوق، لان القرآن کلام و هو عرض، و لانه یفتقر الی الحرکة و هی حادثة، فلا تقوم الا بجسم.

و قالت: أیضا: أنه لا یری فی الآخرة، لان العین لا تری الا جسما أو قائما بجسم، و قالت: لیس هو فوق العالم، لان ذلک مکان، و المکان لا یکون به الا جسم أو ما یقوم بجسم، و هذا هو المذهب الذی ذکره هذا الامامی⁽¹⁾.

از این عبارت واضح است که بسیاری از اصحاب ائمه اربعه، در استدلال بر نفی جسم از حق تعالی، تقلید و اتباع معتزله می نمایند.

و مژده باد حضرات اشاعره را، که امام اعظم سنیه، یعنی ابن تیمیه، در پوستین امام الاشاعره ابو الحسن اشعری هم فتاده، زبان به توهین و تهجین او گشاده، و تناقض و تهافت و مخالفت سنت محضه و حدیث بر فتراک او نهاده، او را هم از اتباع و مقلدین و کاسه لیسان معتزله قرار داده فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً⁽¹⁾.

و هر گاه ابو الحسن اشعری و دیگر اتباع ائمه اربعه، در اصل دین اتباع و تقلید معتزله نمایند، اگر اهل حق احتجاج و استدلال بافادات معتزله در کشف حقیقت حال اصحاب باکمال نمایند، چرا مقام انکار و انضجار برای این حضرات عالی تبار باشد! و خود جناب شاهصاحب در باب دوم همین کتاب «تحفه» فرموده اند:

کید چهل و پنجم آنکه در میان ایشان شائع و ذائع، و در کتب ایشان مسطور و محرر است، که سبب خلفاء راشدین، و ازواج مطهرات سید المرسلین، که عائشه صدیقه و حفصه معظمه اند، افضل العبادات و اکمل القربات است، و سب عمر افضل است من ذکر اللّه الاکبر، و سفهاء و حمقایشان با این عقیده خود فریب خورده، بسیاری از عبادات مفروضه را ترک دهند، و بر این افضل العبادات مداومت نمایند، و لعن ابلیس را در هیچ شریعتی و ملتی قربت نگفته اند، و از عبادات نشمرده، چه جا آنانکه سالها حق صحبت خیر البشر دارند، و علاقه های نازک از مصاهرت و قرابت با آن جناب ایشان را مستحکم است، و جمعی کثیر از مسلمین که اهل سنت و جماعت اند، بلکه غیر ایشان از فرق اسلامیه نیز، مثل معتزله و کرامیه و نجاریه، همیشه تعظیم و توقیر این بزرگواران نموده اند

و حال اهل سنت معلوم است که ایشان همیشه اکثر فرق اسلامیه بوده اند و در زمره ایشان جماعتی گذشته نقاد احوال رجال، و مجاهرین بمدح ممدوح و قدح مقدوح، و محتاط در نقل احادیث نبویه، و اذهان ثاقبه و افهام سلیمه ایشان ضرب المثل است، چنانچه شاهد آن خوض ایشان است در فلسفیات، و مسائل ریاضیات، و طبیعیات، و الهیات، بوجهی که اگر واضعین این علوم مو شکافی های ایشان می دیدند، منت ها بر خود می کشیدند، و علوم بسیاری مثل علوم اصول و فنون ادبیه همه مخترع و مستخرج ایشان است، این قسم جماعت که در مدح اشخاص چند و در تعظیم و توقیر آنها اجماع نمایند، لا اقل شبهه در طعن و قدح ایشان پیدا می شود، و جرأت بر امر ذی جهتین کار عاقل نیست انتهی⁽¹⁾.

از این عبارت ظاهر است، که جناب شاهصاحب بتعظیم و توقیر معتزله خلفای ثلاثه را احتجاج و استدلال می نمایند، بلکه ذکر معتزله در مقام ترقی از ذکر اهل سنت می فرمایند.

پس هر گاه شاهصاحب تشبث و تمسک بتعظیم و توقیر معتزله این بزرگواران را نمایند، اهل حق را تمسک و تشبث باقوال معتزله در کشف حقیقت حال این بزرگواران چرا روا نباشد!

رساله جاحظ در تفضیل اهل البیت ع

و نیز باید دانست که جاحظ با این همه تعصب و تصلب و ناصبیت، رساله در تفضیل بنی هاشم بر غیر ایشان تصنیف کرده، که از آن بکمال

صراحت افضلیت جناب امیر المؤمنین علیه السلام، و بطلان جمیع خرافات و هفوات خودش که در کتاب «عثمانیه» وارد کرده ظاهر و واضح است، و این همان رساله است که فاضل رشید بسبب آن تبرئه جاحظ از نصب و عداوت خواسته، و ابن روزبهان هم بآن تمسک کرده.

پس نهایت طریف است که رازی استدلال بقول جاحظ در قدح و جرح حدیث غدیر، با وصف اتصاف او باین فضائح و قبائح کثیر، و انهتاک ستر دین او نزد هر کبیر و صغیر، می نماید، و بملاحظه کلمات حقه جاحظ که بالجاء حق و انطاق منطق کل شیء بر زبان آورده، همت نمی گمارد و اعتناء بآن نمی کند و خود را از مبالغه و اغراق در تفضیل حضرات ثلاثه بر نفس رسول باز نمی دارد.

میرزا محمد بن معتمدخان بدخشی که حسب افاده فاضل رشید در «ایضاح لطافة المقال» از عظمای اهل سنت است در کتاب «مفتاح النجا فی مناقب آل العبا» گفته:) و قد طالعت رسالة فی مناقب أهل البیت من کلام أبی عثمان عمرو بن بحر الجاحظ فی بعض الکتب، فانقلها هیهنا قبل الشروع بالمقصد باختصار بعض الفاظها و هی هذه:

اعلم ان اللّه تعالی لو أراد أن یسری بین بنی هاشم و بین الناس لما أبان منهم ذوی القربی و لما قال: (وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ اَلْأَقْرَبِینَ) (1) و قال تعالی:

(وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ) (2) و إذا کان لقومه فی ذلک ما لیس لغیرهم، فکل من کان أقرب کان أرفع، و لو سواهم بالناس لما حرم علیهم الصدقة، و ما هذا التحریم الا لاکرامهم.

و لذلک

قال للعباس حین طلب ولایة الصدقات: لا أولئک غسالات خطایا

الناس و اوزارهم، بل أولئک سقایة الحج و الانفاق علی زوار اللّه، و لهذا کان رباه أول ربا وضع، و دم ابن ربیعة بن الحارث أول دم هدر، لانهما القدوة فی النفس و المال.

و لهذا

قال علی علی منبر الجماعة: نحن أهل بیت لا یقاس بنا أحد من الناس.

و صدق کرم اللّه وجهه، کیف یقاس بقوم منهم رسول اللّه علیه و سلم، و الاطیبان علی و فاطمة، و السبطان الحسن و الحسین، و الشهیدان أسد اللّه حمزة و ذو الجناحین، و سید الوادی عبد المطلب، و ساقی الحجیج العباس، و النجدة و الخیر فیهم، و الانصار انصارهم، و المهاجر من هاجر إلیهم و معهم، و الصدین من صدقهم، و الفارق من فرق بین الحق و الباطل فیهم، و الحواری حواریهم، و ذو الشهادتین لانه شهد لهم، و لا خیر الا فیهم و لهم و منهم و معهم.

و قال: انی تارک فیکم الخلیفتین: أحدهما أکبر من الآخر، کتاب اللّه حبل ممدود من السماء الی الارض، و عترتی أهل بیتی، نبأنی اللطیف الخبیر انهما لن یتفرقا حتی یردا علی الحوض.

و لو کانوا کغیرهم لما قال عمر حین طلب مصاهرته:

انی سمعت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول: کل سبب و نسب منقطع یوم القیامة الا سببی و نسبی، و لما کتبوا الدواوین و قدموا ذکره أنکر ذلک.

و قال: ابدءوا بطرفی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، وضعوا آل أبی الخطاب حیث وضعهم اللّه، قالوا: فأنت أمیر المؤمنین، فأبی الا تقدیم بنی هاشم و تأخیر نفسه، فلم ینکر علیه منکر، و صوبوا رأیه، و عد ذلک من مناقبه.

فالحمد للّه الذی جعلنا لا نفرق بین انبیائنا و رسلنا، نحکم لجمیع المرسلین بالتصدیق، و لجمیع السلف بالولایة، و نخص بنی هاشم بالمحبة، و نعطی کل امرئ

قسطه من المنزلة.

فأما علی بن أبی طالب فلو افردنا لایامه الشریفة و مقاماته الکریمة و مناقبه السنیة لافنینا فی ذلک الطوامیر الطوال، العرق صحیح، و المنشأ کریم، و الشأن عظیم، و العمل جسیم و العلم کثیر، و الشأن عجیب، و اللسان خطیب، و الصدر رحیب، فاخلاقه وفق اعراقه، و حدیثه یشهد تقدیمه، و لیس التدبیر فی وصف مثله الا ذکر جمل قدره، و اما استقصاء جمیع حقه فاذا کان کتابنا لا یحتمل تفسیر امره، ففی هذه الجملة بلاغ لمن أراد معرفة فضله.

و أما الحسن و الحسین رضی اللّه عنهما، فمثلهما مثل الشمس و القمر، فمن أعطی ما فی الشمس و القمر من المنافع العامة، و النعم التامة، و لو لم یکونا ابنی علی من فاطمة، و رفعت عن وهمک کل روایة و کل سبب توجبه القرابة، لکنت لا تقرن بهما أحدا من جملة أولاد المهاجرین و الصحابة، الا اراک⁽¹⁾فیهما بالانصاف من تصدیق

قول النبی صلّی اللّه علیه و آله: انهما سیدا شباب أهل الجنة، و جمیع من هما سادته سادة، و الجنة لا تدخل الا بالصدق و الصبر، و الا بالعلم و الحلم، و الا بالطهارة و الزهد، و الا بالطاعة الکثیرة، و الاعمال الشریفة، و الاجتهاد و الاثرة، و الاخلاص فی النیة.

فدل علی ان حظهما فی الاعمال المرضیة، و للمذاهب الزکیة فوق کل ذی حظ.

و أما محمد بن الحنفیة رضی اللّه عنه فقد أقر الصادر و الوارد و الحاضر و البادی، انه کان واحد دهره، و رجل مصره، و کان اتم الناس تماما و کمالا.

و أما علی بن الحسین رضی اللّه عنه، فالناس علی اختلاف مذاهبهم مجمعون