جلسه 1400/02/29

بسم الله الرحمن الرحیم





«الحمدلله رب العالمين و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و اللعن علي اعدائهم اجمعين»
تذکر اخلاقی: اعمالِ تأثیرگذار در سنگینی میزان
قَالَ أَبُو ذَرٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ؛ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ (ص): «أَ لَا أُعَلِّمُكَ بِعَمَلٍ خَفِيفٍ عَلَى الْبَدَنِ ثَقِيلٍ فِي الْمِيزَانِ؟» قُلْتُ: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكَ، قَالَ: «هُوَ الصَّمْتُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ تَرْكُ مَا لَا يَعْنِيك» [1]
.
ابوذر [خداوند از او راضی باشد،] گفته است که رسول اکرم (ص) به من فرمود که آیا عملی که سختی آن برای بدن کم ولی در میزان عمل سنگین است را به تو یاد بدهم؟ گفتم که بله یا رسول الله؛ درود خدا بر تو باد، آن حضرت (ص) فرمود که آن عمل، سکوت، اخلاق نیکو و ترک چیزی است که به تو مربوط نیست.
رسول گرامی اسلام (ص) در روایت مذکور، به سه عمل اشاره فرموده است که در عین حال که سختی زیادی ندارند، تأثیرگذاری آنها در میزان عمل زیاد است؛
اولین عملی که برای بدن سختی کمی دارد، لکن در میزان عمل سنگین است، سکوت و خاموشی است. سکوت خیلی مورد سفارش پیشوایان دین قرار گرفته است زیرا انسانی که سکوت پیشه می کند و بیش از آنکه حرف بزند، به سخن دیگران گوش می دهد، کمتر گناه می کند و خودِ سکوت مانع از گناه کردن می شود. غیبت در پرتو حرف زدن پیش می آید، تهمت زدن نیز همین گونه است و همین طور خیلی از گناهان دیگر از حرف زدن ناشی می شوند لذا اگر انسان مُهر سکوت بر زبانش نزند گرفتار گناه خواهد شد.
امام باقر (ع) فرموده است: «إِنَّمَا شِيعَتُنَا الْخُرْسُ» [2]
؛ شیعیان ما لال هستند، یعنی تا چیزی از آنها پرسیده نشود، پاسخ نمی دهند. همچنین، پیامبر اکرم (ص) فرموده است: «إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ قَدْ أُعْطِيَ الزُّهْدَ فِي الدُّنْيَا و قِلَّةَ نُطقٍ فَاقْتَرِبُوا مِنْهُ فَإِنَّهُ يُلْقِي الْحِكْمَةَ»[3]
؛ هر گاه مردى را ديديد كه زهد و پارسایى در دنيا و کم سخن گفتن به او عطا شده است، به او نزديك شويد زيرا او حكمت را ابلاغ مى كند.
دومین عملی که میزان عمل را سنگین می کند، اخلاق نیکو است. انسان باید در همه عرصه های زندگی خود؛ اعم از منزل و اجتماع خوش اخلاق باشد. یکی از مواردی که در جامعه کمتر رعایت می شود، نداشتن اخلاق خوش در محیط خانه و عدم خوش اخلاقی با همسر و فرزندان است. شخصی از اصحاب رسول اکرم (ص) به نام معاذ از دنیا رفت، رسول اکرم (ص) در تشییع جنازه او روی انگشتان پا راه می رفت، از آن حضرت (ص) سؤاال کردند که چرا این گونه قدم برمی دارید؟ آن حضرت (ص) در پاسخ فرمود که ملائکه در تشییع جنازه معاذ شرکت کرده اند و جایی برای قدم برداشتن نیست لذا این گونه راه می روم، اما زمانی که معاذ را در قبر گذاشتند، رنگ پیامبر (ص) دگرگون شد، عرض کردند که یا رسول الله (ص) چرا رنگتان تغییر کرد؟ آن حضرت (ص) در پاسخ فرمود که معاذ به خاطر اینکه در خانه اش اخلاقش خوب نبوده است، دچار فشار قبر شد و سرّ شرکت ملائکه در تشییع جنازه معاذ به این خاطر بوده است که به خواندن سوره توحید مداومت داشته است.
سومین موردی که بر سنگینی میزان عمل انسان در قیامت می افزاید و باعث فزونی اعمال خوب او می شود، ترک چیزی است که به او مربوط نمی شود. انسان باید جایگاه خود را بشناسد و در مسایلی که به او مربوط نمی شود، دخالت نکند و ابراز نظر نکند.
ادامه تفسیر آیه86: «أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَ لاَ هُمْ يُنْصَرُونَ»[4]
؛ اينها همان كسانی می باشند كه آخرت را به زندگى دنيا فروخته اند؛ از اين رو عذاب آنها تخفيف داده نمى شود و كسى آنها را يارى نخواهد كرد.
در جلسه گذشته، عرض شد که واژه «اشتراء» از ریشه «شراء» گرفته شده است و ملازم با واژه «بیع» است. واژه «اشتراء» از الفاظ اضداد است، یعنی هم به معنای خریدن و هم به معنای فروختن است. دنیا دوستان، افرادی هستند که زندگی آخرت را می فروشند و به جای آن زندگی دنیا را می خرند.
سؤال: ممکن است که سؤالی به ذهن خطور کند که برخاسته از ضوابط باب خرید و فروش است. در روایتی از نبی مکرم اسلام (ص) نقل شده است که آن حضرت (ص) فرموده است: «لا بیع الا فی ما تملک»[5]
؛ یعنی خرید و فروش جایز نیست مگر در رابطه با آن چیزی که آن را مالک شده ای. با توجه به این قاعده، اگر انسان مالک چیزی نباشد چگونه می تواند آن را بفروشد؟ سؤال این است که با اینکه انسان، مالک حیات دنیا و آخرت نیست، چگونه در آیه مورد بحث (آیه86 بقره)، خداوند متعال فرموده است که انسانِ دنیا دوست، حیات آخرت را به حیات دنیا فروخته است؟
پاسخ: درست است که معنای حقیقی واژه «اشتراء»، خرید و فروش، یعنی دادن چیزی و سِتاندن چیز دیگر است، اما «اشتراء» یک معنای مجازی و ظریف دیگر نیز دارد که خداوند متعال در آیه مورد بحث، آن معنای مجازی را اراده کرده است و معنای حقیقیِ «اشتراء» را اراده نکرده است. بله اگر معنای حقیقیِ «اشتراء» اراده شده بود، اشکال مذکور، وارد بود، لکن سخن این است که این معنای حقیقی اراده نشده است، بلکه معنای مجازی اراده شده است و آن معنای مجازی این است که وقتی که انسان چیزی را خریداری می کند به آن نزدیک می شود، یعنی گویا آن شیءِ خریداری شده به انسان نزدیک شده و انسان نیز به آن نزدیک می شود و هرگاه انسان کالایی را می فروشد، گویا از آن شیء فاصله می گیرد و دور می شود، در آیه مذکور، نیز معنای فروختنِ حیات آخرت به حیات دنیا این است که انسان از آخرت دور شده است و فاصله گرفته است و به دنیا نزدیک شده است. البته این معنای مجازی نیز بی ارتباط با معنای حقیقیِ «اشتراء» نیست چون در واقع نیز وقتی انسان چیزی را می خرد به آن شیء نزدیک می شود و وقتی آن را بفروشد از آن دور می شود و فاصله می گیرد. پس خداوند متعال در آیه مورد بحث، نتیجه معامله را که نزدیک شدن و دور شدن است، مد نظر قرار داده است و خودِ معامله حقیقی را مدِّ نظر قرار نداده است، به این معنا که گروهی از انسان ها به حیات دنیا می پیوندند و به دنیا نزدیک می شوند و از حیات اخروی فاصله می گیرند. پس منظور، این است که انسان های دنیا دوست، به تصویر غیر حقیقی حیات دنیوی نزدیک می شوند و از حقیقت حیات باز می مانند. هرچه در زندگی دنیا جاری است، انعکاسی از حقیقتی است که در آینه حیات حقیقی، متجلّی است و آنچه بسیاری از انسان ها فریفته آن می شوند، فقط تصویر و انعکاسی از زیبایی واقعی و حیات جاودان است، یعنی این دنیا نیز، حقیقت واقعی نیست، بلکه خود این دنیا نیز یک نوع مجاز است که انسان ها به لذت های آن، دل خوش شده اند. بنابراین، حیات دنیا، مجازی است و حیات اخروی، حقیقت است و کسانی که آخرت را رها می کنند و حیات مجازیِ دنیا را برمی گزینند، همانند کودکانی می باشند که گردنبندی طلا به دست آنها می افتد ولی چون ارزش آن گردنبند را نمی دانند، می شود آنان را با چند اسباب بازی گول زد و گردنبد را از دستشان درآورد، یعنی دنیا دوستان با آنچه در دنیا هست، گول می خورند و دل بسته آن می شوند و آخرت خود را به دنیا می فروشند.
«الحمد لله رب العالمین»

[1] . مسعود بن عيسى، ورام بن أبي فراس، مجموعة ورام، ج 1، ص107.

[2] . محمد بن یعقوب، کلینی، الكافي (ط- الإسلامية)، ج 2، ص113.

[3] سنن ابن ماجه، ج2، کتاب الزهد، باب الزهد فی الدنیا، ص1261.

[4] «البقرة»:86.

[5] محمد بن زين الدين، ابن أبي جمهور، عوالي اللئالي العزيزية في الأحاديث الدينية، ج 2، ص247.