جلسه 1399/07/30

بسم الله الرحمن الرحیم



آيه 83/سوره«بقره»/تفسير

موضوع:تفسیر/سوره«بقره»/آیه 83
تذکر اخلاقی: سفارش رسول اکرم (ص) به ابوذر
روایت اول: روایتی است که ابوذر غفاری از رسول اکرم (ص) نقل کرده است: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ (ص): «أَ لَا أُعَلِّمُكَ بِعَمَلٍ خَفِيفٍ عَلَى الْبَدَنِ ثَقِيلٍ فِي الْمِيزَانِ؟» قُلْتُ: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكَ، قَالَ: «هُوَ الصَّمْتُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ تَرْكُ مَا لَا يَعْنِيك» [1]
.
ابوذر غفاری از رسول اکرم (ص) نقل کرده است که آن حضرت (ص) به من فرمود که دوست داری که تو را عملی که مؤونه کمی برای بدن دارد [و زحمت کمی دارد]، ولی در میزان عمل سنگین است، یاد دهم. عرض کردم که بلی یا رسول الله (ص)، آن حضرت (ص) فرمود که آن عمل عبارت است از سکوت، خوش اخلاقی و رها کردن چیزی که به تو ارتباطی ندارد.
سه عمل مذکور، جنبه بدنی و بعضی از آنها جنبه فعلی و بعضی دیگر جنبه ترکی دارند.
اولین عملی که زحمت زیادی ندارد، ولی بر سنگینی میزان عمل اثر دارد، سکوت است. خیلی از مشکلات جامعه به خاطر این است که انسان به جای اینکه شنونده باشد، سخن می گوید. عده ای برای اینکه خود را به سکوت و حرف نزدن وادار کنند، مقداری سنگ ریزه در دهان می گذاشته اند تا مانع از حرف زدن آنها شود. البته باید توجه شود که هر سکوتی خوب نیست و لذا منظور از سکوتی که در کلام حضرت رسول اکرم (ص) آمده است آن سکوتی است که اگر انسان لب به سخن گشاید و بخواهد حرف بزند، ممکن است که مرتکب غیبت، تهمت، دروغ، تحقیر دیگران و... گردد، اما گاهی از اوقات نه تنها سکوت، امر ممدوحی نیست، بلکه لازم است که انسان سکوت را بشکند و سخن بگوید، مثل اینکه انسان در مقام تبلیغ دین و مقابله با بدعت ها باید سخن بگوید و جا ندارد که ساکت بنشیند یا اینکه لازم است که انسان در مقام دفاع از حق سخن بگوید و ساکت نباشد. بنابراین، این گونه نیست که سکوت در همه حالات پسندیده و سخن گفتن مذموم باشد، بلکه هر کدام به جای خود نیکو است.
سعدی گفته است: دو چيز طيره عقل است دم فرو بستن به وقت گفتن، گفتن به وقت خاموشي
بنابراین، اگر سخن گفتن منجر به گناه گردد، سکوت اختیار کردن بهتر است، کما اینکه سزوار نیست که انسان در مجلس گناه توقف کند و باید آن مجلس را ترک کند. امام صادق (ع) فرموده است: «لَا يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَجْلِسَ مَجْلِساً يُعْصَى اللَّهُ فِيهِ وَ لَا يَقْدِرُ عَلَى تَغْيِيرِهِ»[2]
؛ سزاوار نیست که انسان در مجلسی که گناه و معصیت انجام می شود، بنشیند، در حالی که قدرت بر تغییر جوّ حاکم بر آن مجلس را ندارد. سیره علماء و بزرگان بر این بوده است که اگر در مجلسی، گناهی صورت می گرفته است یا جو مجلس را تغییر می داده اند و یا آن مجلس را ترک می کرده اند.
دومین عملی که حضرت رسول اکرم (ص) فرموده است که زحمت کمی برای بدن دارد، ولی در میزانِ عمل سنگین است، حُسن خُلق است. حسن خلق به معنای خندیدن نیست، بلکه دایره حُسن خلق خیلی وسیع است و برخورد نیکو با دیگران، امانت داری، وفای به عهد، صبر و بردباری و... از اخلاق حسنه شمرده می شوند.
سومین عملی که در عین حال که زحمت کمی دارد، میزان عمل را سنگین می کند و ثواب زیادی دارد این است که انسان آنچه را که به او مربوط نیست، رها کند. سرک کشیدن در زندگی دیگران و به امور دیگران پرداختن، شایسته نیست و انسان باید از آن خودداری نماید.
روایت دوم: عن مولینا الإمام الباقر (ع): «إِنَّ لِلَّهِ عُقُوبَاتٍ فِي الْقُلُوبِ وَ الْأَبْدَانِ ضَنْكٌ فِي الْمَعِيشَةِ وَ وَهْنٌ فِي الْعِبَادَةِ وَ مَا ضُرِبَ عَبْدٌ بِعُقُوبَةٍ أَعْظَمَ مِنْ قَسْوَةِ الْقَلْبِ»[3]
.
امام باقر (ع) در روایت مذکور، فرموده است که خداوند متعال عقوباتی برای قلوب و بدن ها دارد که تنگی در معیشت و سستی در عبادت از آن عقوبات است. الزاماً معنای سختی و مشکل، مشکل مالی نیست، بلکه چه بسا شخص ثروتمند باشد، ولی خاطرش آسوده نباشد و همیشه نگرانی و اضطراب داشته باشد. یکی از عقوبت ها که مربوط به قلب انسان است این است که خداوند متعال حال عبادت را از انسان می گیرد و انسان از عبادتی که انجام می دهد لذتی نمی برد. هیچ بنده ای به عقوبتی بزرگ تر از قساوت قلب عقوبت نمی شود. قساوت قلب باعث می شود که انسان رحم و مروّت نداشته باشد و از هیچ جنایتی فروگذار نکند. نشانه هایی از قساوت قلب در جریان کربلا و عاشورا مشاهده می شود چرا که امام حسین (ع) اگر فرزند رسول اکرم (ص) هم نبود سزاوار آن همه بی حرمتی نبود. جنایاتی که سپاه کفر در کربلا مرتکب شد، همه ناشی از قساوت قلب آن از خدا بی خبران می باشد وگرنه اگر انسان کمی مروّت و مردانگی داشته باشد، آن همه جنایت را مرتکب نمی شود.
ادامه تفسیر آیه83: ﴿وَ إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لاَتَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَ ذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ﴾[4]
؛ و (به ياد آوريد) زمانى را كه از بنى اسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خداوند يگانه را پرستش نكنيد و به پدر و مادر و نزديكان و يتيمان و بينوايان نيكى كنيد و به مردم نيك بگوييد که نماز را برپا داريد و زكات بدهيد، سپس (با اينكه پيمان بسته بوديد) همه شما جز عده كمى سرپيچى كرديد و (از وفاى به پيمان خود) روى گردان شديد.
عرض شد که یکی از نکاتی که در آیه مذکور به آن اشاره شده است، نیکی به پدر و مادر است. احسان به پدر و مادر یکی از موضوعاتی است که خداوند متعال آن را در شمار میثاق بنی اسرائیل قرار داده است. یکی از نکاتی که در رابطه با احسان به والدین باید به آن توجه شود این است که عنصر زمان و مکان در احسان به والدین مدخلیّت دارد، یعنی زمان ها، شرائط و مکان ها یکسان نیست و نیکی به پدر و مادر نیز به فراخور زمان، مکان و شرائط، متفاوت است. در جامعه امروزی بعضی از مصادیق احسان به والدین با نیازهایی که در گذشته وجود داشته است، متفاوت است، زندگی بشر دچار تغییر و تحول شده است لذا احسان به والدین در زمان کنونی با احسان به والدین در گذشته متفاوت است، همان گونه که آداب و رسوم زندگی کنونی نسبت به گذشته فرق کرده است. گاهی از اوقات ممکن است که ظاهر کار انسان نسبت به والدین نیکو و پسندیده نباشد اما باطن آن پسندیده باشد، یعنی مصلحتی در آن کار باشد که خیر پدر و مادر در آن نهفته باشد، بنابراین، نمی توان فقط به ظاهر عمل نگاه کرد و به ابعاد دیگر آن توجه نکرد. امام صادق (ع) فرموده است: «جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ (ص) فَقَالَ: إِنَّ أُمِّی لَا تَدْفَعُ یَدَ لَامِسٍ ، قَالَ: «فَاحْبِسْهَا»، قَالَ: قَدْ فَعَلْتُ، قَالَ: «فَامْنَعْ مَنْ یَدْخُلُ عَلَیْهَا»، قَالَ: قَدْ فَعَلْتُ، قَالَ: «فَقَیِّدْهَا، فَإِنَّکَ لَاتَبَرُّهَا بِشَیْ ءٍ أَفْضَلَ مِنْ أَنْ تَمْنَعَهَا مِنْ مَحَارِمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ»[5]
؛ امام صادق (ع) فرموده است که شخصی به حضرت رسول اکرم (ص) مراجعه کرد و گفت که مادر من دست لمس کننده از جانب نامحرم را رد نمی کند، آن حضرت (ص) فرمود که او را حبس کن، آن شخص گفت که این کار را کرده ام، آن حضرت (ص) فرمود که منع کن کسی را که بر او داخل می شود، یعنی از ملاقات نامحرم با او جلوگیری کن، آن شخص گفت که این کار را نیز انجام داده ام، آن حضرت (ص) فرمود که او را ببند، زیرا هیچ احسانی با فضیلت تر از این نیست که او را از محارم و گناه بازداری.
ظاهر آنچه در روایت مذکور، آمده است، خوشایند نیست و بر بی ادبی شخص نسبت به مادرش حمل می شود، لکن باطن آن به مصلحت مادرش است زیرا باعث می شود که مادرش مرتکب گناه نشود و در نتیجه از عذاب الهی در امان باشد.
نکته دیگری که در آیه مورد بحث (آیه83 بقره) به آن اشاره شده است، این است که احسان به والدین با عبودیت خداوند متعال پیوستگی دارد.
سؤالی که مطرح می شود این است که چرا خداوند متعال تأکید و توجه به احسان و محبت به والدین را با تأکید و توصیه نسبت به عبودیت خودش و ملازم با آن مطرح کرده است؟
پاسخ این است که مطابق نظر حُکما، خداوند متعال دو کمال به انسان عنایت کرده است؛ اول، اعطای وجود و دوم، استمرار موجود است، یعنی خداوند به انسان وجود داده است و موجودیت او را استمرار بخشیده است. در اولین عنایت، خداوند متعال آدمیان را از نهان خانه هستی به سرای هستی آورده است.
مرحوم آقاسی گفته است:در عدم بودیم مستور وجود تا محبت پرده ما را گشود
اما کمال دوم، آن است که خداوند متعال به موجودات توانایی حرکت به سمت مقاصدی عنایت کرده است که آن مقاصد جنبه کمال و رشد برای بندگان دارند، مثلاً به شکل غریزی و طبیعی دستگاه گردش خون و سیستم های دفاعی را در وجود انسان ها قرار داده است و از همان دوران طفولیت شرائط تغذیه سالم از شیر مادر را برای انسان فراهم کرده است، البته خداوند متعال فراتر از امکانات مادی و جسمی، زمینه های رشد و تعالی روحی و معنوی را نیز برای بندگان خودش فراهم کرده است، اما در میان موجودات نزدیک ترین موجودی که با این دو کمالی که ذکر شد، نقش آفرینی می کند و عملاً رهرو راه الهی است، پدر و مادر می باشند، یعنی پدر و مادر نیز در تولد انسان و همچنین، در تعالی و پیشرفت انسان نقش دارند و این دو کمالی است که از ناحیه خداوند متعال نصیب انسان می شود. خداوند متعال فرموده است: ﴿وَ قَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً...﴾[6]
، از این آیه استفاده می شود که خداوند متعال احسان به پدر و مادر را در کنار عبودیت و بندگی قرار داده است.

[1] المحجة البيضاء، الفيض الكاشاني، ج5، ص201..

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص374.

[3] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص296.

[4] بقره/سوره2، آیه83.

[5] من لا يحضره الفقيه ، الشيخ الصدوق ، ج4، ص72.

[6] اسراء/سوره17، آیه23.