مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 7/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی

مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.

مشخصات ظاهری:ج23.

یادداشت:فارسی- عربی.

یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.

موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع

احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث

دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر

شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها

علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت

موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع:امامت -- احادیث

فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶

وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹

اشاره

عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 7

تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی

تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی

ادامه حدیث غدیر (قسمت دلالت)

«حدیث غدیر بگفتار فخر رازی»

اشاره

(اما اثبات فخر الدین محمد بن عمر رازی، اجماع امت را بر حدیث غدیر.

پس در جزء اول این جلد بیان کردیم که او در کتاب «اربعین فی اصول الدین» گفته:) و أما الشبهة الثانیة عشر⁽¹⁾

الشبهة الثانیة عشر التمسک

بقوله صلی اللَّه علیه و سلم : « من کنت مولاه فعلی مولاه »

، و الکلام فی التمسک بهذا الخبر مبنی علی مقامین :

الاول تصحیح اصل الخبر ، و اقوی ما قیل فیه ان الامة فی هذا الخبر علی قولین :

منهم من تمسک به فی اثبات فضیلة علی علیه السّلام .

و منهم من تمسک به فی اثبات امامته ، و ذلک یقتضی اتفاقهم علی قبوله ، و کل خبر اجمعت الامة علی قبوله وجب القطع بصحته .

و اما المقام الثانی و هو التمسک به علی الامامة فهو من وجهین : . . . الخ .

بقوله صلی اللّه علیه و سلم: «من کنت

مولاه فعلی مولاه» فجوابها من وجوه:

الاول انه خبر واحد، قوله: الامة اتفقت علی صحته، لان منهم من تمسک به فی فضل علی علیه السّلام، و منهم من تمسک به فی امامته.

قلنا: تدعی ان کل الامة قبلوه قبول القطع أو قبول الظن، الاول ممنوع، و هو نفس المطلوب، و الثانی مسلم و لا ینفعکم فی مطلوبکم⁽¹⁾.

رازی در «نهایة العقول» و «مفاتیح الغیب» بحدیث غدیر اعتراف کرده

(و نیز سابقا دانستی که رازی در «نهایة العقول» اگر چه اولا اتعاب نفس در رد و قدح حدیث غدیر نموده.

لکن بعد این اعتساف اعتراف کرده بآنکه مخالفین شیعه روایت اصل حدیث غدیر برای احتجاج بر فضیلت حضرت علی بن أبی طالب علیه السّلام می نمایند.

و نیز رازی در «مفاتیح الغیب» قول را بنزول «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ»⁽²⁾الآیة در واقعه غدیر حتما و جزما به ابن عباس، و براء بن عازب، و حضرت امام محمد باقر علیه السّلام نسبت کرده کما علمت و ستعلم انشاء اللّه تعالی⁽³⁾

العاشر : نزلت الآیة فی فضل علی علیه السّلام ، و

لما نزلت هذه الآیة اخذ بیده ، و قال : من کنت مولاه فعلی مولاه ، اللَّهمّ وال من والاه ، و عاد من عاداه ، فلقیه عمر رض فقال : هنیئا لک یا بن ابی طالب ! أصبحت مولای و مولی کل مؤمن و مؤمنة ،

و هو قول ابن عباس ، و البراء بن عازب ، و محمد بن علی .

فضائل فخر رازی در کتب تراجم و رجال اهل سنت

(و فضائل جمیله و مناقب کثیره، و محامد عظیمه، و مدائح باهره، و مناقب فاخره فخر رازی بالاتر از آنست که استیفای آن توان نمود، بنابر انموذج بر بعض عبارات اکتفا می رود:

یافعی در «مرآة الجنان» در ذکر وقائع سنة ست و ستمائة گفته:) [و فیها توفی الامام الکبیر، العلامة النحریر، الاصولی، المتکلم، المناظر المفسر، صاحب التصانیف المشهورة فی الآفاق، الحظیة فی سوق الافادة بالنفاق⁽¹⁾، الامام فخر الدین الرازی أبو عبد اللّه محمد بن عمر بن حسین القرشی التیمی البکری، الملقب بالامام عند علماء الاصول، المقرر لشبه مذاهب الفرق المخالفین، و المبطل لها باقامة البراهین، الطبرستانی الاصل، الرازی المولد، المعروف، الشافعی المذهب، فرید عصره، و نسیج دهره، الذی قال فیه بعض العلماء:

خصه اللّه برأی هو للعیب طلیعة فیری الحق بعین دونها حد الطبیعة

و مدحه الامام سراج الدین یوسف بن أبی بکر ابن محمد السکاکی الخوارزمی بقوله:

اعلمن علما یقینا ان رب العالمینا

لو قضی فی عالمیهم خدمة للاعلمینا

اخدم الرازی فخرا خدمة العبد ابن سینا

⁽²⁾

و قیل ایضا فی جواب الاخسیکثی و مدحا للرازی :قد ترکنا قد نسینا * حکمة الشیخ ابن سینا

حین شاهدنا عیانا * حکمة الرازی فینا

نحن قد بعنا حصاة * و اشترینا طور سیناو قیل ایضا فی جوابه :نحن بالجهل ابتلینا * نحن بالحمق رمینا

نحن قضینا زمانا * فی تصانیف ابن سینا

ثم صرنا آمنینا * عن مقال الطاعنینا

حین طالعنا کلاما * یشبه الدر الثمینا

صاغه الرازی فینا * کاملا فخما مبینا

رب فاجعله به حال * یشبه الروح الامینا

فاق أهل زمانه فی الأصلین، و المعقولات، و علم الاوائل.

صنف التصانیف المفیدة فی فنون عدیدة:

منها: «تفسیر القرآن الکبیر» جمع فیه من الغرائب و العجائب ما یطرب کل طالب، و هو کبیر جدا، لکنه لم یکمله⁽¹⁾

قال ابن خلکان : جمع فیه کل غریب لکنه لم یکمله .

قال فی کشف الظنون : کمل ما نقص منه قاضی القضاة شهاب الدین بن خلیل

الدمشقی المتوفی ( 639 ) ، و صنف الشیخ نجم الدین احمد بن محمد القمولی تکملة له ، و اختصره برهان الدین محمد بن محمد النسفی المتوفی سنة ( 687 ) ، و لخصه ایضا محمد بن القاضی بایاثلوغ .

و منها فی علم الکلام: «المطالب العالیة»، و «نهایة العقول»، و «کتاب الاربعین»، و «المحصل»، و «کتاب «البیان و البرهان فی الرد علی أهل الزیغ و الطغیان»، و کتاب «المباحث المشرقیة» و کتاب «المباحث العمادیة فی المطالب المعادیة»، و کتاب «تهذیب الدلائل و عیون المسائل»، و کتاب «ارشاد النظار الی لطائف الاسرار»، و کتاب «أجوبة المسائل البخاریة»، و کتاب «تحصیل الحق»، و کتاب «الزبدة» و «المعالم» و غیر ذلک.

و فی اصول الفقه: «المحصول»، و «المعالم».

و فی الحکمة: «الملخص»، و «شرح الاشارات» لابن سینا، و «شرح عیون الحکمة» و غیر ذلک.

و فی الطلسمات: «السر المکتوم»⁽¹⁾

قال الذهبی : ان له کتاب اسرار النجوم ، سحر صریح .

قال السبکی : لم یصح انه له ، و قیل انه مختلق علیه و بتقدیر صحة نسبته إلیه لیس بسحر .

قال فی کشف الظنون : قد رأیت فی کتاب انه للحوالی ابی الحسن علی بن أحمد المغربی ، و علیه رد للشیخ زین الدین سریجا ابن محمد الملطی المتوفی ( 788 ) و سماه انقضاض البازی فی انفضاض الرازی .

یقال: ان له «شرح المفصل فی النحو» للزمخشری، و «شرح الوجیز فی الفقه» للغزّالی، و «شرح سقط الزند» للمعری.

و له «مختصر فی الاعجاز»، و «مؤاخذات جیدة علی النحاة»، و له «طریقه فی الخلاف».

و له فی الطب «شرح الکلیات» للقانون، و صنف فی علم الفراسة، و له مصنف فی مناقب الشافعی.

و کل کتبه مفیدة، و انتشرت تصانیفه فی البلاد، و رزق فیها سعادة عظیمة بین العباد، فان الناس اشتغلوا بها، و هو أول من اخترع هذا الترتیب فی کتبه، و اتی فیها بما لم یسبق إلیه.

و له فی الوعظ الید البیضاء، و یعظ باللسانین: العربی و العجمی، و کان یلحقه الوجد حال الوعظ و یکثر البکاء، و کان یحضر مجلسه بمدینة هراة أرباب المذاهب و المقالات و یسألونه، و هو یجیب کل سائل بأحسن الاجوبة و المجادلات و یحضره الناس علی اختلاف أصنافهم و مذاهبهم، و یجیء الی مجلسه الاکابر و الامراء و الملوک.

و کان صاحب وقار و حشمة، و ممالیک و ثروة، و بزة حسنة و هیئة جمیلة، إذا رکب مشی معه نحو ثلاثمائة مشتغل علی اختلاف مطالبهم فی التفسیر و الفقه و الکلام و الاصول و الطب و غیر ذلک.

و رجع بسببه خلق کثیر من الکرامیة و غیرهم الی مذهب أهل السنة.

کان یلقب بهراة شیخ الاسلام، و کان مبدء اشتغاله علی والده الی أن مات] الخ ⁽¹⁾.

«حدیث غدیر بروایت ابن الاثیر الجزری»

اشاره

(اما روایت ابو السعادات مبارک بن محمد بن محمد المعروف بابن الاثیر الجزری حدیث غدیر را.

پس در «جامع الاصول فی احادیث الرسول» مذکورست:) [زید بن ارقم، أو أبو سریحة، شک شعبة

ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال: «من کنت مولاه فعلی مولاه» أخرجه الترمذی]⁽¹⁾

و رواه ایضا فی « النهایة » ج 4 ص 246 المطبعة الخیریة بالقاهرة .

(و صاحب «جامع الاصول» از ائمه نقاد فحول، و اکابر محققین فروع و اصول ست.

عبد اللّه بن اسعد یافعی در «مرآة الجنان» در ذکر وقائع سنة ست و ستمائه گفته:) [و فیها توفی العلامة مجد الدین ابو السعادات المبارک بن ابی الکرم محمد ابن محمد المعروف بابن الاثیر الشیبانی الجزری، ثم الموصلی الکاتب.

قال ابو البرکات ابن المستوفی فی حقه:

اشهر العلماء ذکرا، و اکبر النبلاء قدرا، و احد الافاضل المشار إلیهم، و فرد الاماثل المعتمد فی الامور علیهم.

اخذ النحو عن شیخه ابی محمد اسماعیل⁽¹⁾بن المبارک، و سمع الحدیث متأخرا و لم یتقدم له روایة.

و له المصنفات البدیعة و الرسائل الوسیعة: منها «جامع الاصول فی احادیث الرسول» جمع فیه بین الصحاح الستة، و هو علی وضع کتاب رزین⁽²⁾، الا ان فیه زیادات کثیرة و منها کتاب «النهایة فی غریب الحدیث» فی خمس مجلدات، و کتاب «الانصاف فی الجمع بین الکشف و الکشاف» فی تفسیر القرآن، اخذه من تفسیر الثعلبی و الزمخشری، و له کتاب «المصطفی و المختار فی الادعیة و الاذکار» «و کتاب لطیف فی صنعة الکتابة» و کتاب «البدیع فی شرح الفصول فی النحو» لابن الدهان، و «دیوان رسائل»، و کتاب «الشافی فی شرح مسند الامام الشافعی»، و غیر ذلک من التصانیف.

ترجمه صاحب الموصل مسعود بن مودود زنکی

ولی دیوان الانشاء لصاحب الموصل مسعود⁽³⁾

ولد و نشأ بالموصل ، و عین مقدما للجیوش بها فی حیاة صاحبها اخیه سیف الدین غازی ، ثم آل إلیه امرها بعد وفاة غازی ( سنة 576 ) و استولی علی حلب بعد وفاة صاحبها الملک الصالح اسماعیل بن نور الدین ( سنة 577 ) و نمی الی السلطان صلاح الدین ان عز الدین مسعود بن زنکی اتصل بالفرنج و حرضهم علی قاله ، فاقبل من دمشق و استولی علی حلب و سنجار ، و حاصر الموصل مدة ، ثم انعقد الصلح بینهما بعد ذلک ، فاطمأن مسعود بقیة حیاته ، حتی توفی بالموصل سنة 589 .

و حظی عنده و توفرت حرمته لدیه، و کتب له مدة، ثم عرض له مرض الفالج، فکف یده من الکتابة، و رجلیه من الحرکة، فاقام فی داره یغشاه الاکابر و العلماء.

و انشأ رباطا و وقف املاکه علی رباطه المذکور، و علی داره التی سکنها.

قال ابن خلکان: و بلغنی انه صنف کتبه کلها فی مدة تعطله، فانه تفرغ لها، و کان عنده جماعة یعینونه علیها فی الاختیار و الکتابة الخ]⁽¹⁾.

«حدیث غدیر بروایت علی بن الاثیر الجزری»

اشاره

اما روایت علی بن محمد بن عبد الکریم الجزری المعروف بابن الاثیر.

پس در «اسد الغابه فی معرفة الصحابة» که یک نسخه قلمیه کامله آن در زمان سابق بعاریت از کتب بعض علمای سنیه بدست آمده بود، و درین ایام برکت انجام، نسخه مطبوعه آن بمصر، بعض احباب کرام برای عبد مستهام از مکه معظمه خریده آوردند، گفته:

[عامر بن لیلی بن ضمرة، آورده ابو العباس بن عقدة، روی عبد اللّه بن

سنان، عن أبی الطفیل عامر بن واثلة، عن حذیفة بن اسید الغفاری، و عامر بن لیلی بن ضمرة، قالا: لما صدر رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم من حجة الوداع و لم یحج غیرها، اقبل حتی إذا کان بالجحفة، و ذلک یوم غدیر خم من الجحفة و له بها مسجد معروف.

فقال «ایها الناس، انه قد نبأنی اللطیف الخبیر انه لم یعمر نبی الا نصف عمر الذی قبله، و انی یوشک ان ادعی فاجیب.

ثم ذکر الحدیث الی ان قال: «من کنت مولاه، فهذا مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه»، و ذکر الحدیث.

قال ابو موسی: هذا حدیث غریب جدا.

لا اعلم انی کتبته الا من روایة ابن سعید، اخرجه ابو موسی]⁽¹⁾

و قال ابن حجر فی الاصابة ج 2 ص 257 : عن کتاب الموالاة لابن عقدة من طریق عبد اللَّه بن سنان ، عن أبی الطفیل عن حذیفة بن اسید و عامر بن لیلی قال : لما صدر رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله . . الحدیث .

و نیز در «اسد الغابه» کما علمت آنفا مذکورست:

[عبد اللّه بن یامیل، آورده ابن عقدة وحده.

روی جعفر بن محمد، عن ابیه، و ایمن بن نابل، عن عبد اللّه بن یامیل، قال: سمعت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، یقول: «من کنت مولاه، فعلی مولاه».

اخرجه ابو موسی]⁽²⁾

و قال ابن حجر فی الاصابة ج 2 ص 382 : عبد اللَّه بن یامیل ( آخره لام ) . .

رأیته مجودا به خط الصریفینی ، ذکره ابو العباس بن عقدة فی جمع طرق حدیث

( من کنت مولاه فعلی مولاه ) .

اخرج بسند له الی ابراهیم بن محمد ، اظنه ابن أبی یحیی ، عن جعفر بن محمد ، عن ابیه و ایمن بن نابل ( بنون و موحدة ) ابن عبد اللَّه بن یامیل ، قال : سمعت رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و إله یقول : من کنت مولاه . . . الحدیث .

و استدرکه ابو موسی .

و نیز در آن مذکورست.

[ابو سریحة الغفاری، اسمه حذیفة بن اسید بن خالد بن الاغوس بن الوقیعة ابن حزام بن غفار بن ملیل قاله خلیفة.

و قال ابن الکلبی: حذیفة بن اسید بن الاغوز بن واقعة بن حزام بن غفار.

فقال: خلیفة: الاغوس بالغین المعجمة و السین.

و قال ابن الکلبی: مثله، الا انه جعل عوض السین زاء، و قال عوض وقیعة:

واقعة.

و کان ممن بایع تحت الشجرة بیعة الرضوان یعد فی الکوفیین.

روی عنه الاسود بن یزید قصته مع سبیعة الاسلمیة.

اخبرنا ابراهیم⁽¹⁾، و اسماعیل⁽²⁾، و غیرهما باسنادهم، عن أبی عیسی⁽³⁾، قال: حدثنا محمد بن بشار، اخبرنا محمد بن جعفر، اخبرنا شعبة، عن سلمة بن کهیل، قال: سمعت ابا الطفیل یحدث عن أبی سریحة، او زید بن ارقم،

شک شعبة عن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: «من کنت مولاه، فعلی مولاه» اخرجه ابو عمر، و ابو نعیم، و ابو موسی]⁽¹⁾.

و بر متتبع خبیر، و ناقد بصیر، روشن و مستنیرست که ابو الحسن ابن الاثیر عالم نحریر، و صدر کبیر، و حبر شهیر است.

ترجمه علی بن محمد ابن الاثیر الجزری

عبد اللّه بن اسعد یافعی در «مرآة الجنان» در وقائع سنة ثلثین و ستمائة گفته:

[و فیها توفی الامام الحافظ ابن الاثیر ابو الحسن علی بن محمد الجزری⁽²⁾

قال یاقوت : ان اول من عمرها الحسن بن عمر ابن الخطاب التغلبی .

و قیل : انها منسوبة الی یوسف بن عمر الثقفی ، امیر العراقین .

و قیل : ان رجلا من اهل برقعید من اعمال الموصل بناها ، و اسمه عبد العزیز بن عمر ، کما یأتی عن الیافعی .

کان صدرا معظما، کثیر الفضائل، کان بیته مجمع الفضل لاهل الموصل، و حافظا للتاریخ و خبیرا لانساب العرب و اخبارهم و ایامهم و وقائعهم.

صنف فی التاریخ کتابا کبیرا، و اختصر کتاب «الانساب» لابن السمعانی، و استدرک علیه فی مواضع، و نبه علی اغلاط، و زاد اشیاء اهملها و هو مفید جدا فی ثلث مجلدات، و الاصل فی ثمان.

قال ابن خلکان: و الموجود الیوم فی ایدی الناس هو هذا المختصر.

و له کتاب اخبار الصحابة فی ست مجلدات کبار.

و کان قد تنقل فی بلدان کثیرة، سمع بها من الشیوخ منها الموصل، و بغداد، و الشام، و القدس.

و الجزری نسبته الی جزیرة ابن عمر، رجل من اهل برقعید من اعمال موصل، و هو عبد العزیز ابن عمر]⁽¹⁾.

«حدیث غدیر بروایت ضیاء الدین المقدسی»

اشاره

اما روایت ضیاء الدین محمد بن عبد الواحد المقدسی الحنبلی حدیث غدیر را.

پس در کتاب «مختاره» که التزام ایراد احادیث صحیحه در آن نموده، ذکر آن کرده.

چنانچه در «جواهر العقدین» تصنیف علی سمهودی مسطورست:

[عن حذیفة بن الاسید الغفاری، او زید بن ارقم، قال: لما صدر⁽²⁾رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم عن حجة الوداع نهی اصحابه عن شجرات بالبطحاء متقاربات ان ینزلوا تحتهن، ثم بعث إلیهن فقم⁽³⁾ما تحتهن من الشوک، و عمد⁽⁴⁾إلیهن

فصلی تحتهن، ثم قام.

فقال: یا ایها الناس انی قد نبأنی اللطیف الخبیر انه لم یعمر نبی الا نصف عمر الذی یلیه من قبله، و انی لاظن ان یوشک ان ادعی فاجیب، و انی مسئول و انکم مسئولون، فما انتم قائلون؟، قالوا: نشهد انک قد بلغت و جهدت و نصحت، فجزاک اللّه خیرا.

فقال: أ لستم تشهدون ان لا اله الا اللّه، و ان محمدا عبده و رسوله، و ان جنته حق، و ناره حق، و ان الموت حق، و ان البعث حق بعد الموت، و ان الساعة آتیة لا ریب فیها، و ان اللّه یبعث من فی القبور؟، قالوا: بلی نشهد بذلک، قال:

اللّهمّ اشهد.

ثم قال: یا ایها الناس، ان اللّه مولای، و انا ولی المؤمنین، و انا اولی بهم من انفسهم، فمن کنت مولاه، فهذا مولاه، یعنی علیا، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه.

ثم قال: یا ایها الناس، انی فرطکم و انکم واردون علی الحوض، حوض اعرض مما بین بصری الی صنعاء، فیه عدد النجوم قدحان من فضة، و انی سائلکم حین تردون علی عن الثقلین، فانظروا کیف تخلفونی، فیهما:

الثقل الاکبر کتاب اللّه عز و جل سبب طرفه بید اللّه و طرفه بایدیکم، فاستمسکوا به لا تضلوا و لا تبدلوا.

و عترتی اهل بیتی، فانه قد نبأنی اللطیف الخبیر: انهما لن ینقضیا حتی یردا علی الحوض. اخرجه الطبرانی فی «الکبیر» و الضیاء فی «المختارة»⁽¹⁾من

طریق سلمة بن کهیل، عن ابی الطفیل، و هما من رجال الصحیح]⁽¹⁾.

و در «جامع صغیر سیوطی» مذکور است:

[من کنت مولاه، فعلی مولاه.

حم عن البراء، (حم) عن بریدة، (ت) (ن)⁽²⁾و الضیاء عن زید بن ارقم]⁽³⁾.

و ضیاء فضائل زاهره، و مناقب باهره ضیاء مقدسی، عالمی را فرا گرفته است.

«مناقب ضیاء مقدسی در کتب اهل سنت»

ترجمه ضیاء الدین المقدسی بقول ذهبی در «تذکرة الحفاظ» و «عبر»

1 - شمس الدین محمد بن احمد ذهبی در «تذکرة الحفاظ» گفته:

[الضیاء الامام العالم الحافظ الحجة، محدث الشام، شیخ السنة، ضیاء الدین ابو عبد اللّه محمد بن عبد الواحد بن احمد بن عبد الرحمن السعدی المقدسی، ثم الدمشقی الصالحی الحنبلی، صاحب التصانیف النافعة.

ولد سنة تسع و ستین و خمسمائة، و اجاز له السلفی، و شهدة⁽⁴⁾

ولدت ببغداد سنة 482 - ، و سمعت من علماء عصرها امثال أبی الخطاب نصر بن أحمد المحدث ، و الحسین بن أحمد النعالی ، و طلحة بن محمد الزینبی ، و ثابت بن بندار ، و غیرهم .

و سمع علیها خلق کثیر ، و طار صیتها ، و تزوج بها ثقة الدولة ابن الانباری ، و توفی عنها سنة 549 ، و عرفت بالکاتبة لجودة خطها ، و توفیت سنة 574 .

أبی المعالی ابن صابر، و أبی المجد البانیاسی، و احمد بن الموازینی، و عمر بن علی الجوینی، و یحیی الثقفی، و طبقتهم بدمشق، و أبی القاسم البوصیری، و طبقته بمصر، و المبارک بن المعطوش، و ابن الجوزی، و طبقتهما ببغداد، و أبی جعفر الصیدلانی، و طبقته باصبهان، و عبد الباقی بن عثمان بهمذان، و المؤید الطوسی و طبقته بنیسابور، و عبد المعز بن محمد⁽¹⁾البزاز بهراة، و أبی المظفر بن السمعانی بمرو.

و رحل مرتین الی اصبهان، و سمع بها ما لا یوصف کثرة، و حصل اصولا کثیرة و نسخ، و صنف، و صحح، و لین، و جرح، و عدل، و کان المرجوع إلیه فی هذا الشأن.

قال تلمیذه عمر بن الحاجب⁽²⁾: شیخنا ابو عبد اللّه، شیخ وقته، و نسیج وحده علما و حفظا، و ثقة و دینا، من العلماء الربانیین، و هو اکبر من ان یدل علیه مثل کان شدید التحریر فی الروایة، مجتهدا فی العبادة، کثیر الذکر، منقطعا متواضعا سهل العاریة.

رأیت جماعة من المحدثین ذکروه، فاطنبوا فی حقه و مدحوه بالحفظ و الزهد.

سألت الزکی البرزالی⁽¹⁾عنه؟، فقال: ثقة جبل، حافظ دین.

و قال ابن النجار: حافظ متقن، حجة، عالم بالرجال، ورع تقی، ما رأیت مثله فی نزاهته و عفته و حسن طریقته.

و قال الشرف بن النابلسی⁽²⁾: ما رأیت مثل شیخنا الضیاء.

قلت: ثنا عنه القاضی تقی الدین، و ابن الموازینی، و ابن الفخر، و النجم الشعراوی، و ابن الخباز، و التقی بن مؤمن، و عثمان النساخ، و ابن الخلال، و الدشتی، و ابو بکر بن عبد الدائم، و عیسی السمسار، و سالم القاضی، و آخرون.

و قد استوفیت سیرته، و توالیفه فی التاریخ الکبیر، عاش اربعا و سبعین سنة و توفی الی رضوان اللّه فی جمادی الآخرة سنة ثلث و اربعین و ستمائة]⁽³⁾.

و نیز ذهبی در «عبر» در ذکر وقائع سنة ثلث و اربعین و ستمائه گفته:

[و الشیخ الضیاء ابو عبد اللّه محمد بن عبد الواحد بن احمد المقدسی الحنبلی الحافظ احد الاعلام.

ولد سنة تسع و ستین و خمسمائة.

و سمع من الخضر بن طاوس⁽¹⁾و طبقته بدمشق، و من ابن المعطوش⁽²⁾و طبقته ببغداد، و من البوصیری و طبقته بمصر، و من أبی جعفر الصیدلانی، و طبقته باصبهان و من أبی روح المؤید، و طبقتهما بخراسان.

و افنی عمره فی هذا الشأن، مع الدین المتین و الورع و الفضیلة التامة، و الثقة و الاتقان.

و انتفع الناس بتصانیفه و المحدثون بکتبه. فاللّه یرحمه و یرضی عنه.

توفی فی السادس و العشرین من جمادی الآخرة]⁽³⁾.

ترجمه ضیاء الدین المقدسی بگفتار سیوطی در «طبقات الحفاظ»

2 - و جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بکر سیوطی در «طبقات الحفاظ» گفته:

[الضیاء المقدسی هو الامام العالم الحافظ الحجة، محدث الشام، شیخ السنة ضیاء الدین ابو عبد اللّه محمد بن عبد الواحد بن احمد بن عبد الرحمن السعدی الحنبلی، و صاحب التصانیف.

ولد سنة 569، و اجاز له السلفی، و سمع ابن الجوزی، و ابا جعفر الصیدلانی و خلقا.

و رحل و صنف و صحح و لین و جرح و عدل، و کان المرجوع إلیه فی هذا الشأن، جیدا، ثقة دینا، زاهدا ورعا.

حدث عنه التقی سلیمان، و آخرون.

مات فی جمادی الاولی سنة 643]⁽¹⁾.

«حدیث غدیر بروایت ابن الشیخ»

اما روایت ابو الحجاج یوسف بن محمد البلوی الشهیر بابن الشیخ حدیث غدیر را.

پس در کتاب «الف با»، که بحمد اللّه سابقا یک نسخه قلمیه آن از حدیده خریده بودم، و در این ایام نسخه مطبوعه آن، بعض احباب برای حقیر از مکه معظمه زادها اللّه شرفا و تعظیما آوردند.

و مصطفی بن عبد اللّه در «کشف الظنون» بذکر آن گفته:

[«ألف با» فی المحاضرات للشیخ أبی الحجاج⁽²⁾یوسف بن محمد البلوی

الاندلسی المعروف بابن الشیخ، و هو مجلد ضخم.

اوله ان افصح کلام سمع و اعجز حمد اللّه تعالی نفسه إلخ.

ذکر فیه أنه جمع فوائد بدائع العلوم لابنه عبد الرحیم لیقرأه بعد موته، إذ لم یلحق بعد لصغره الی درجة النبلاء، و سمی ما جمعه لهذا الطفل المربا بکتاب «ألف با» و من نظمه فی اوله.

ثم ذکر الاشعار، الی ان قال: ثم ذکر تسعة و عشرین بیتا علی عدد الحروف المعجمة و شرحه کلمة کلمة مع مقلوبه و معکوسه، و اورد فی اول الشعر ثمانیة ابواب، و فی آخرها أربعا من الکلمات المزدوجات المتشابهات الحروف، و هو تألیف غریب، لکن فیه فوائد کثیرة]⁽¹⁾، مذکورست:

[و اما علی رضی اللّه عنه فمکانه علی، و شرفه سنی.

اول من دخل فی الاسلام، و زوج فاطمة علیها السّلام بنت النبی صلی اللّه علیه و سلم و قد نظم فی ابیات مفاخره و ذکر فیها مآثره حین فاخره بعض عداه ممن لم یبلغ مداه.

فقال رضی اللّه عنه، یفخر بحمزة عمه، و بجعفر ابن امه رضی اللّه عن جمیعهم:

محمد النبی اخی و صهری و حمزة سید الشهداء عمی

و بنت محمد سکنی و عرسی منوط لحمها بدمی و لحمی

و سبطا أحمد ولدای منها فایکم له سهم کسهمی

و جعفر الذی یمسی و یضحی یطیر مع الملائکة ابن امی

سبقتکم الی الاسلام طفلا صغیرا ما بلغت أوان حلمی

⁽²⁾

و اوجب لی ولایته علیکم رسول اللّه یوم غدیر خم

⁽¹⁾یرید بذلک قوله علیه السّلام: من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه]⁽²⁾.

«حدیث غدیر بروایت ابن طلحه شافعی»

اما روایت ابو سالم محمد بن طلحة القرشی النصیبی⁽³⁾.

پس در کتاب «مطالب السؤال فی مناقب آل الرسول» گفته:

[و أما مؤاخاة رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله ایاه و امتزاجه به، و تنزیله ایاه منزلة نفسه، و میله إلیه، و ایثاره ایاه، فهذا بیانه.

فانه قد روی الامام الترمذی فی «صحیحه»⁽⁴⁾بسنده عن زید بن ارقم رض انه

قال:

لما آخی رسول اللّه بین اصحابه، جاءه علی تدمع عیناه، فقال: یا رسول اللّه آخیت بین اصحابک، و لم تواخ بینی و بین أحد؟ قال: فسمعت رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله یقول: انت أخی فی الدنیا و الآخرة.

و روی بسنده أیضا ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال: من کنت مولاه، فعلی مولاه⁽¹⁾.

و هذا اللفظ بمجرده رواه الترمذی و لم یزد علیه.

و زاد غیره، ذکر الیوم و الموضع، فذکر الزمان، و هو عند عود رسول اللّه من حجة الوداع من الیوم الثامن عشر من ذی الحجة، و ذکر المکان، و هو ما بین مکة و المدینة یسمی خما فی غدیر هناک، فسمی ذلک الیوم غدیر خم، و قد ذکره علیه السّلام فی شعره الذی تقدم.

و صار ذلک الیوم عیدا و موسما، لکونه کان وقتا خص رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله علیا بهذه المنزلة العلیة، و شرفه بها دون الناس کلهم.

و نقل عن زاذان قال: سمعت علیا فی الرحبة و هو ینشد الناس، من شهد منکم رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول: من کنت مولاه، فعلی مولاه؟]⁽²⁾.

«حدیث غدیر بروایت سبط ابن الجوزی»

اما روایت یوسف بن قزاغلی سبط ابن الجوزی.

پس در کتاب «تذکرة خواص الامة فی معرفة الائمة» گفته:

[حدیث فی قوله علیه الصلوة: من کنت مولاه، فعلی مولاه:

قال احمد بن حنبل فی «المسند»: ثنا ابن نمیر، ثنا عبد الملک عن أبی عبد الرحیم الکندی، عن زاذان، قال: سمعت علی بن أبی طالب یقول فی الرحبة و هو ینشد الناس، یقول: انشد اللّه رجلا سمع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول فی یوم غدیر خم: من کنت مولاه، فعلی مولاه؟ فقام ثلثة عشر رجلا من الصحابة، فشهدوا انهم سمعوا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول ذلک⁽¹⁾

رواه ابن حنبل فی المسند هذا نصه : عن زاذان بن عمر قال : سمعت علیا فی الرحبة و هو ینشد الناس : من شهد رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و سلم یوم غدیر خم و هو ما قال ؟ فقام ثلاثة عشر رجلا فشهدوا انهم سمعوا رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و سلم و هو یقول : من کنت مولاه فعلی مولاه .

و اخرجه الترمذی ایضا فی کتاب «السنن» قال: حدیث حسن، و زاد فیه:

اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه، و ادر الحق معه کیف ما دار و حیث دار⁽²⁾.

و خرجه احمد ایضا فی «الفضائل» فقال: حدثنا وکیع، عن الاعمش، عن سعد بن عبیدة، عن ابن بریدة، عن ابیه، قال: قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلممن کنت مولاه او ولیه، فعلی ولیه⁽³⁾.

و فی روایة لما نشد علی الناس فی الرحبة، قام خلق کثیر، فشهدوا له بذلک

و فی لفظ فقام له ثلثون رجلا، فشهدوا⁽¹⁾.

و قال احمد فی «الفضائل»: حدثنا یحیی بن آدم⁽²⁾، ثنا حنش⁽³⁾بن الحارث بن لقیط النخعی، عن ریاح بن الحارث، قال: جاء رهط الی علی، فقالوا السلام علیک یا مولانا، و کان بالرحبة.

فقال: کیف اکون مولاکم و انتم قوم عرب؟، قالوا: سمعنا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول یوم غدیر خم: من کنت مولاه، فعلی مولاه.

قال ریاح: فقلت: من هؤلاء؟ فقیل: نفر من الانصار، فیهم ابو ایوب الانصاری صاحب رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم.

و قال احمد فی «الفضائل»: ثنا ابن نمیر، عن عبد الملک، عن عطیة العوفی قال: اتیت زید بن ارقم، فقلت له: ان ختنا لی حدثنی عنک بحدیث فی شأن علی بن أبی طالب یوم الغدیر و انا احب ان اسمعه منک.

فقال: انکم معشر اهل العراق فیکم ما فیکم، فقلت له: لیس له علیک من بأس.

فقال: نعم کنا بالجحفة، فخرج رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم علینا ظهرا

و هو آخذ بعضد علی بن أبی طالب، فقال: یا ایها الناس، أ لستم تعلمون؟، انی اولی بالمؤمنین من انفسهم؟، فقالوا: بلی، فقال: من کنت مولاه، فعلی مولاه قالها اربع مرات⁽¹⁾.

و قال احمد فی «الفضائل»: ثنا عفان، ثنا حماد بن سلمة، ثنا علی بن زید عن عدی بن ثابت، عن البراء بن عازب، قال: کنا مع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، فنزلنا بغدیر خم، فنودی فینا الصلوة جامعة، و کسح لرسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم بین شجرتین، فصلی الظهر و اخذ بید علی و قال: اللّهمّ من کنت مولاه، فهذا مولاه.

قال: فلقیه عمر بن الخطاب بعد ذلک، فقال: هنیئا لک یا ابن أبی طالب اصبحت و امسیت مولای و مولی کل مؤمن و مؤمنة⁽²⁾.

و فی روایة: اللّهمّ فانصر من نصره، و اخذل من خذله، و احب من احبه و ابغض من ابغضه].⁽³⁾⁽⁴⁾.

«حدیث غدیر بروایت گنجی شافعی»

اما روایت ابو عبد اللّه محمد بن یوسف⁽¹⁾الکنجی الشافعی.

پس از ملاحظه «کفایة الطالب» ظاهر است⁽²⁾

و روی فی ص 16 بطریق الحافظین : یوسف بن خلیل الدمشقی ، و أبی الغنائم محمد بن علی النرسی باسنادهما عن ابن جدعان عن سعید بن المسیب ، عن سعد ابن أبی وقاص حدیث الغدیر و هکذا ذکر الحدیث عن سعد مفصلا فی ص 151 و قال : هذا حدیث حسن و اطرافه صحیحة . . .

عبارتش متضمن دلالت حدیث غدیر بر امامت جناب امیر المؤمنین علیه السلام در ما بعد انشاء اللّه تعالی مذکور خواهد شد.

«حدیث غدیر بروایت رسعنی حنبلی»

اما روایت عبد الرزاق⁽¹⁾

سنة ( 661 ) ، ذکره الذهبی فی تذکرة الحفاظ ج 4 ص 1452 .

و قال : الامام المحدث الرحال الحافظ المفسر ، عالم الجزیرة عز الدین أبو محمد عبد الرزاق ابن رزق اللَّه . . . سمع ببغداد من عبد العزیز بن منینا و طبقته ، و بدمشق من أبی الیمین الکندی و طبقته ، و ببلده من أبی المجد القزوینی ، و عنی بهذا العلم ، و جمع و صنف تفسیرا حسنا رأیته یروی فیه باسانیده ، و صنف کتاب مقتل الشهید الحسین علیه السّلام - و کان اماما متقنا ذا فنون و أدب ، روی عنه ولده العدل شمس الدین محمد ، و الدمیاطی و غیر واحد . و له شعر رائق ، و کان من أوعیة العلم و الخیر .

پس عبارات او هم در ما بعد انشاء اللّه المستعان از «مفتاح النجا»

میرزا محمد بن معتمد خان منقول خواهد شد⁽¹⁾

ثم قال : کان صدیقنا و کنا نعرفه و کان حنبلی المذهب ، و کان رجلا فاضلا أدیبا حسن المعاشرة ، حلو الحدیث . . . الخ .

«حدیث غدیر بروایت نووی»

اشاره

اما ذکر یحیی بن شرف نووی حدیث غدیر را پس در کتاب «تهذیب الاسماء» گفته:

و فی کتاب الترمذی، عن أبی سریحة الصحابی، او زید بن ارقم، شک شعبة، عن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: «من کنت مولاه فعلی مولاه».

رواه الترمذی، و قال: حدیث حسن، و الشک فی عین الصحابی لا یقدح

فی صحة الحدیث لانهم کلهم عدول⁽¹⁾.

و مزید عظمت و جلالت، و نهایت سنا و شرف یحیی بن شرف، مسلم سلف و خلف اهل صلف است.

ترجمه نووی شافعی بقول ابن شهبه در «طبقات الشافعیة»

1 - تقی الدین ابو بکر احمد بن قاضی شهبه⁽²⁾در «طبقات شافعیه» گفته:

[یحیی بن شرف بن مری بن حسن بن حسین بن محمد بن جمعة بن حزام الفقیه، الحافظ، الزاهد، احد الاعلام، شیخ الاسلام، محیی الدین، ابو زکریا الحزامی النووی بحذف الالف، و یجوز اثباتها، الدمشقی.

ولد فی المحرم سنة احدی و ثلثین و ستمائة].

الی ان قال:

[قال القاضی عز الدین ابن الصائغ: لو ادرک القشیری النووی، و شیخه کمال الدین اسحاق، لما قدم علیهما فی ذکره لمشایخها (یعنی الرسالة) احدا، لما جمع فیهما من العلم و العمل، و الزهد و الورع، و النطق بالحکمة.

و قال ابن العطار⁽³⁾: ذکر لی شیخنا: انه کان لا یضیع له وقتا فی لیلته و لا نهاره

الا فی وظیفة من الاشتغال بالعلم، حتی فی ذهابه فی الطریق یکرر أو یطالع، و انه بقی علی هذا ست سنین، ثم اشتغل بالتصنیف و الاشتغال و النصح للمسلمین و ولاتهم، مع ما هو علیه من المجاهدة لنفسه، و العمل بدقائق الفقه، و الحرص علی الخروج من خلاف العلماء، و المراقبة لاعمال القلوب، و تصفیتها من الشوائب، یحاسب نفسه علی الخطوة بعد الخطوة.

و کان محققا فی علمه و فنونه، و مدققا فی عمله و شئونه، حافظا لحدیث رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، عارفا بانواعه من صحیحه و سقیمه، و غریب الفاظه و استنباط فقهه، حافظا للمذهب و قواعده و اصوله، و اقوال الصحابة و التابعین، و اختلاف العلماء و وفاقهم، سالکا فی ذلک طریقة السلف.

قد صرف اوقاته کلها فی انواع العلوم و العمل بالعلم.

و کان لا یأکل فی الیوم و اللیلة الا اکلة بعد عشاء الآخرة، و لا یشرب إلا شربة واحدة عند السحر، و لم یتزوج.

و قد ولی دار الحدیث الاشرفیة بعد موت أبی شامة⁽¹⁾سنة خمس و ستین الی

ان توفی و لم یأخذ لنفسه شیئا من معلومها.

و ترجمته طویلة افردها تلمیذه ابن العطار بالتصنیف.

مات ببلده. نوی، بعد ما زار القدس، و الخلیل، فی رجب سنة سبع و سبعین و ستمائة] - الخ⁽¹⁾.

2 - و جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بکر سیوطی در «طبقات الحفاظ» گفته:

[النووی الامام الفقیه الحافظ، الاوحد القدوة، شیخ الاسلام، علم الاولیاء محیی الدین أبو زکریا یحیی بن شرف بن مری الحزامی الحورانی الشافعیّ، ولد فی محرم سنة 631، و قدم دمشق سنة 49، و حج مرتین، و سمع من الرضی بن البرهان، و النعمان بن أبی الیسر، و الطبقة.

و صنف التصانیف النافعة فی الحدیث و الفقه و غیرها «کشرح المسلم» و «الروضة» و «شرح المهذب» و «المنهاج» و «التحقیق» و «الاذکار» و «ریاض الصالحین» و «الارشاد» و «التقریب» کلاهما فی علوم الحدیث و «تهذیب الاسماء و اللغات» و «مختصر اسد الغابة فی الصحابة» و «المبهمات» و غیر ذلک.

و کان اماما بارعا، حافظا متقنا اتقن علوما شتی و بارک اللّه فی علمه و تصانیفه لحسن قصده.

و کان شدید الورع و الزهد، آمرا بالمعروف، ناهیا عن المنکر، تهابه الملوک

تارکا لجمیع ملاذ الدنیا، و لم یتزوج.

و ولی مشیخة دار الحدیث الاشرفیة بعد أبی شامة، فلم یتناول منها درهما.

مات فی رابع عشری رجب سنة 676.

قلت: اخرت ترجمته بالتألیف.

قال الذهبی: و هو سید الطبقة الاتیة و انما ذکر هنا لتقدم موته]⁽¹⁾.

«حدیث غدیر بروایت محب الطبری»

اما روایت محب الدین احمد بن عبد اللّه الطبری حدیث غدیر را.

پس بعض عبارات او سابقا گذشته، در اینجا عبارت او به هیأت مجموعیه نوشته می شود.

در کتاب «ریاض النضرة فی فضائل العشرة» گفته:

ذکر اختصاصه بانه مولی النبی صلی اللّه علیه و سلم.

عن ریاح بن الحرث قال: جاء رهط الی علی علیه السّلام بالرحبة، فقالوا: السّلام علیک یا مولانا، قال علیه السّلام: کیف اکون مولاکم و انتم عرب؟! قالوا: سمعنا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول یوم غدیر خم: «من کنت مولاه فعلی مولاه».

قال ریاح: فلما مضوا تبعتهم، فسألت: من هؤلاء؟ قالوا: نفر من الانصار

منهم أبو أیوب، خرجه أحمد⁽¹⁾

قال الچلبی فی کشف الظنون ج 1 ص 937 : « الریاض النضرة فی فضائل العشرة » ( أی فضائل أبی بکر بن أبی قحافة ، و عمر بن الخطاب ، و عثمان بن عفان ، و علی بن أبی طالب ، و طلحة بن عبید اللَّه ، و الزبیر بن العوام ، و سعد بن أبی وقاص ، و سعید بن زید ، و عبد الرحمن بن عوف ، و أبو عبیدة عامر بن الجراح ) لمحب الدین أبی جعفر أحمد بن محمد الطبری المکی الشافعی المتوفی ( 694 ) ، جمع ما روی فی العشرة بحذف الاسانید من کتب عدیدة ، و شرح غریب الحدیث فی خلاله عازیا کل حدیث الی کتاب و قدم مقدمة فی أسماء و کنی ، و ذکر أولا الاحادیث الجامعة ، ثم ما اختص بالاربعة ، ثم بما زاد علی واحد ، ثم بما ورد فی فضائل کل واحد واحد و أدرج جملة ذلک فی قسمین : الاول فی مناقب الاعداد ، و الثانی فی مناقب الآحاد ، و منه انتقی الشیخ زین الدین عمر بن أحمد الشماع الحلبی المتوفی ( 936 ) کتابه المسمی بالدر الملتقط .

و عنه قال: بینما علی علیه السّلام جالس إذ جاء رجل، فدخل و علیه اثر السفر، فقال السّلام علیک یا مولای، قال: من هذا؟، فقال: أبو ایوب الانصاری، قال علی علیه السّلام:

افرجوا له، ففرجوا.

فقال أبو أیوب: سمعت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول: من کنت مولاه فعلی مولاه.

خرجه البغوی فی «معجمه»⁽²⁾.

و عن البراء بن عازب قال: کنا عند النبی صلی اللّه علیه و سلم فی سفر، فنزلنا

بغدیر خم، فنودی فینا الصلاة جامعة، و کسح لرسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم تحت شجرة، فصلی الظهر و اخذ بید علی و قال: أ لستم تعلمون أنی اولی بالمؤمنین من انفسهم؟، قالوا: بلی، قال: اللّهمّ من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه.

قال: فلقیه عمر بعد ذلک، فقال: هنیئا لک یا بن أبی طالب، اصبحت و امسیت مولی کل مؤمن و مؤمنة⁽¹⁾.

و عن زید بن ارقم مثله، خرجهما أحمد فی «مسنده»، و خرج الاول ابن السمان، و خرج فی کتاب «المناقب» معناه عن عمر، و زاد بعد قوله: و عاد من عاداه: و انصر من نصره، و احب من احبه⁽²⁾.

قال السعید: أو قال: ابغض من ابغضه.

و خرج ابن السمان، عن عمر منه: من کنت مولاه، فعلی مولاه.

و خرجه المخلص الذهبی، عن حبشی⁽³⁾

قال التستری فی القاموس ج 3 ص 48 : ذکره حبشی فی حفید حفیده حصین بن المخارق و قال : روی عن النبی ص ثلاثة أحادیث أحدها علی منی و أنا منه .

و اعن من اعانه⁽¹⁾، و لم یذکر ما بعده.

و عن أبی الطفیل قال: قال علی: انشد اللّه کل امرء سمع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول یوم غدیر خم، لما قام؟، فقام ناس، فشهدوا انهم سمعوه یقول:

«أ لستم تعلمون انی اولی الناس بالمؤمنین من انفسهم؟»، قالوا: بلی یا رسول اللّه قال: من کنت مولاه، فان هذا مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه، فخرجت و فی نفسی من ریبة شیء، فلقیت زید بن ارقم فذکرت ذلک، فقال:

سمعناه من رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول له ذلک.

قال أبو نعیم: قلت لفطر یعنی الذی

روی عنه الحدیث: کم من بین القول و بین موته؟، قال: مائة یوم.

خرجه أبو حاتم و قال: یرید موت⁽²⁾علی بن أبی طالب.

و خرجه احمد، عن سعید بن وهب و لفظه: قال: انشد علی، فقام خمسة أو سنة من أصحاب رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، فشهدوا ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال: من کنت مولاه⁽³⁾.

و عن زید بن ارقم قال: استنشد علی الناس، فقال: انشد اللّه رجلا سمع النبی صلی اللّه علیه و سلم من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه؟ فقام ستة عشر رجلا، فشهدوا⁽¹⁾.

و عن زیاد بن أبی زیاد قال: سمعت علی بن أبی طالب رضی اللّه عنه ینشد الناس، فقال: انشد اللّه رجلا مسلما سمع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول یوم غدیر خم ما قال؟ فقام اثنا عشر رجلا بدریا، فشهدوا⁽²⁾.

و عن بریدة قال: غزوت مع علی الیمن، فرأیت منه جفوة، فلما قدمت علی النبی صلی اللّه علیه و سلم ذکرت علیا فتنقصته، فرأیت وجه رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یتغیر و قال: یا بریدة! أ لست اولی بالمؤمنین من انفسهم؟ قلت: بلی یا رسول اللّه، قال: من کنت مولاه، فعلی مولاه.

خرجه احمد⁽³⁾.

و عن عمر انه قال: علی مولی من کان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم مولاه.

و عن سالم، قیل لعمر: انک تصنعه بعلی شیئا ما تصنعه باحد من اصحاب رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم! قال: انه مولای.

و عن عمر: و قد جاءه اعرابیان یختصمان، فقال لعلی: اقض بینهما یا ابا الحسن فقضی علی بینهما، فقال احدهما: هذا یقضی بیننا! فوثب إلیه عمر و اخذ بتلبیبه و قال: ویحک، ما تدری من هذا؟ هذا مولای و مولی کل مؤمن و من لم یکن مولاه، فلیس بمؤمن⁽¹⁾.

و عنه: و قد نازعه رجل فی مسألة، فقال: بینی و بینک هذا الجالس، و اشار الی علی بن أبی طالب، فقال الرجل: هذا الابطن؟ فنهض عمر عن مجلسه و اخذ بتلبیبه حتی شاله من الارض، ثم قال: أ تدری من صغرت؟ هذا مولای و مولی کل مسلم.

خرجهن ابن السمان]⁽²⁾.

حدیث غدیر بروایت محب الدین الطبری در «ذخائر العقبی»

اشاره

و نیز محب طبری در «ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی» می فرماید.

[ذکر انه من کان النبی صلی اللّه علیه و سلم مولاه، فعلی مولاه.

عن البراء بن عازب رض قال: کنا عند النبی (صلی الله علیه و آله) فی سفر، فنزلنا بغدیر خم، فنودی فینا الصلوة جامعة، و کسح لرسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم تحت شجرة، فصلی الظهر، و اخذ بید علی، فقال: أ لستم تعلمون انی اولی بالمؤمنین.

من انفسهم؟، قالوا: بلی، فاخذ بید علی و قال: اللّهمّ من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه.

قال: فلقیه عمر بعد ذلک و قال: هنیئا لک یا ابن أبی طالب، اصبحت و امسیت مولی کل مؤمن و مؤمنة.

اخرجه احمد فی «مسنده»⁽¹⁾.

و اخرجه فی «المناقب» من حدیث عمر و زاد بعد قوله: «و عاد من عاداه:

و انصر من نصره، و احب من احبه».

قال شعبة: او قال: و ابغض من ابغضه⁽²⁾.

و عن زید بن ارقم قال: استنشد علی بن أبی طالب الناس، فقال: انشد اللّه رجلا سمع النبی صلی اللّه علیه و سلم یقول: من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه؟ فقام ستة عشر رجلا، فشهدوا⁽³⁾

فقام اثنا عشر رجلا .

و عن زیاد بن أبی زیاد قال: سمعت علی بن أبی طالب رضی اللّه عنه ینشد الناس، فقال: انشد اللّه رجلا مسلما سمع النبی صلی اللّه علیه و سلم یقول یوم غدیر خم ما قال؟

فقام اثنا عشر رجلا بدریا، فشهدوا⁽¹⁾.

و عن عمر رض و قد جاءه اعرابیان یختصمان: فقال لعلی: اقض بینهما یا ابا الحسن، فقضی علی بینهما، فقال أحدهما للاخر: هذا یقضی بیننا؟! فوثب إلیه عمر رض، و اخذ بتلبیبه و قال: ویحک ما تدری من هذا؟، هذا مولای و مولی کل مؤمن و مؤمنة، و من لم یکن علی مولاه فلیس بمؤمن.

اخرجه ابن السمان فی الموافقة]⁽²⁾.

«ترجمه محب طبری در کتب تراجم اهل سنت»

و جلالت قدر و عظمت فخر محب طبری بر ناظر کتب رجال و متفحص اقوال ارباب کمال مخفی نیست.

شیخ جمال الدین عبد الرحیم بن الحسن بن علی الاسنوی الشافعی در «طبقات شافعیه» گفته:

[محب الدین أبو العباس احمد بن عبد اللّه بن محمد الطبری ثم المکی.

شیخ الحجاز، کان عالما عاملا، جلیل القدر، عالما بالآثار و الفقه، اشتغل بقوص علی الشیخ مجد الدین القشیری، و شرح «التنبیه»، و الف کتابا فی المناسک و کتابا فی الالغاز، و کتابا نفیسا فی احادیث الاحکام.

ولد یوم الخمیس سابع عشری جمادی الآخرة، سنة خمس عشرة و ستمائة.

و توفی فی سنة اربع و تسعین، قیل: فی ذی القعدة، و قیل: غیر ذلک]⁽¹⁾.

«حدیث غدیر بروایت ابراهیم وصابی»

اما روایت ابراهیم بن عبد اللّه الوصابی الیمنی الشافعی.

پس در کتاب «الاکتفاء فی فضل الاربعة الخلفاء»⁽²⁾بعد ذکر دو روایت از بریده گفته:

[و عنه رضی اللّه عنه قال: خرجت مع علی الی الیمن، فرأیت منه جفوة، فلما قدمت علی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، ذکرت علیا فنقصته، فجعل وجه رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یتغیر، قال: یا بریدة، أ لست اولی بالمؤمنین من انفسهم؟، قلت: بلی یا رسول اللّه، قال: من کنت مولاه، فعلی مولاه.

اخرجه أبو زید عثمان بن أبی شیبة فی سننه، و ابن جریر فی «تهذیب الاثار»⁽³⁾و أبو نعیم فی «فضائل الصحابة»].

و نیز در «اکتفا» مذکورست:

[و عن حبشی بن جنادة رضی اللّه عنه قال: اللّهمّ من کنت مولاه، فعلی

مولاه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه، و انصر من نصره، و اعن من اعانه، یعنی علیا. أخرجه الطبرانی فی «الکبیر»]⁽¹⁾.

و نیز در «اکتفا» بعد ذکر روایتی از ابن عباس مسطورست:

[و عنه رضی اللّه عنه قال: قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: علی بن أبی طالب مولی من کنت مولاه. اخرجه المحاملی فی «امالیه»]⁽²⁾.

و نیز در «اکتفا» مسطورست:

[و عن زید بن ارقم رضی اللّه عنه قال: قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم:

من کنت مولاه، فعلی مولاه.

أخرجه الطبرانی فی «الکبیر»⁽³⁾و اخرجه أبو نعیم فی «فضائل الصحابة» و اخرجه الترمذی فی «جامعه» عن زید بن ارقم.

و عن أبی ایوب الانصاری رضی اللّه عنه قال: قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم:

من کنت مولاه، فعلی مولاه.

اخرجه النسائی فی «سننه» و الطبرانی فی «الکبیر»⁽⁴⁾.

و أخرجه أبو نعیم فی «فضائل الصحابة» عن مالک بن الحویرث⁽⁵⁾.

و عن ابن عمر رضی اللّه عنهما قال: قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: من

کنت مولاه، فعلی مولاه.

أخرجه أبو زید عثمان بن أبی شیبة فی «سننه» و أخرجه ابن ابن عاصم، و سعید بن منصور فی «سننهما» عن سعد بن أبی وقاص⁽¹⁾.

و عن علی رضی اللّه عنه ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال: من کنت مولاه فعلی مولاه.

أخرجه ابن عقدة فی کتابه «الموالاة» و اخرجه الامام أحمد فی «مسنده»⁽²⁾عن علی و ثلثة عشر رجلا من الصحابة.

و أخرجه ابن أبی شیبة فی «مصنفه» عن جابر بن عبد اللّه الانصاری].

و نیز در «اکتفا» مذکورست:

[و عن ابن عمر رضی اللّه عنهما قال: قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه.

أخرجه الطبرانی⁽³⁾فی «الکبیر».

و عن أبی هریرة و اثنی عشر رجلا من الصحابة، ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال: من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه⁽⁴⁾.

اخرجه الامام أحمد فی «مسنده» و الطبرانی فی «الکبیر» و الضیاء فی

«المختارة».

و أخرجه أیضا عن زید بن ارقم و ثلثین رجلا من الصحابة⁽¹⁾.

و أخرجه أبو نعیم فی «فضائل الصحابة» عن سعد بن أبی وقاص⁽²⁾و أخرجه الخطیب فی «المتفق و المتفرق» عن انس، و عن عمرو بن مرة، ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال: من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه، و انصر من نصره، و اعن من اعانه -⁽³⁾.

أخرجه الطبرانی فی «الکبیر»⁽⁴⁾.

و عن علی و طلحة معه رضی اللّه عنهما، ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال:

من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه⁽⁵⁾.

أخرجه الحاکم فی «المستدرک»⁽⁶⁾.

و عن بریدة قال: قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: یا بریدة، أ لست أولی بالمؤمنین من انفسهم؟، قلت: بلی یا رسول اللّه، قال: من کنت مولاه، فعلی مولاه.

اخرجه الامام أحمد فی «مسنده»، و سمویه فی «فوائده»]⁽¹⁾.

و نیز در «اکتفا» مذکورست:

[و عن رفاعة بن ایاس الضبی، عن أبیه، عن جده قال: کنت مع علی فی الجمل، فبعث الی طلحة ان القنی فلقیه، فقال: انشدک اللّه، أ سمعت رسول اللّه یقول: من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه؟ قال:

نعم، قال: فلم تقاتلنی؟ أخرجه ابن عساکر فی «تاریخه»⁽²⁾.

و عن جابر بن عبد اللّه الانصاری رضی اللّه عنه قال: کنا بالجحفة بغدیر خم، إذ خرج علینا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، فاخذ بید علی بن أبی طالب، فقال:

من کنت مولاه، فعلی مولاه.

اخرجه عثمان بن أبی شیبة فی سننه⁽³⁾.

و عنه رضی اللّه عنه فی أخری، قال: کنا بالجحفة بغدیر خم، و ثمة ناس من جهینة، و مزینة، و غفار، فخرج علینا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم من خباء أو فسطاط، فأشار بیده ثلثا، فأخذ بید علی، فقال: من کنت مولاه، فعلی مولاه⁽⁴⁾

و قال ابن کثیر فی البدایة بعد روایة الحدیث : قال شیخنا الذهبی : هذا حدیث حسن ، و قد رواه ابن لهیعة ، عن بکر بن سوادة و غیره ، عن أبی سلمة بن عبد الرحمن عن جابر .

اخرجه النّسائی فی سننه].

«حدیث غدیر بروایت فرغانی»

اما ذکر سعید الدین محمد بن احمد الفرغانی⁽¹⁾حدیث غدیر را.

پس عبارت او از شرح قصیده تائیه ابن فارض در ما بعد انشاء اللّه مذکور خواهد شد⁽²⁾

بقوله : من کنت مولاه فعلی مولاه ،

و ذلک کان یوم غدیر خم علی ما قاله کرم اللَّه وجهه فی جملة أبیات منها

قوله :و أوصانی النبی علی اختیاری * لامته رضی منه بحکمی

و أوجب لی ولایته علیکم * رسول اللَّه یوم غدیر خم

«حدیث غدیر بروایت ابراهیم بن محمد بن حمویه»

اما روایت ابراهیم بن محمد بن المؤید بن عبد اللّه بن علی بن محمد بن حمویه که مناقب و محامد، و فضائل و مآثر او بملاحظه «معجم مختص ذهبی» توان دریافت.

پس در کتاب خود «فرائد السمطین فی فضائل المرتضی و البتول و السبطین» علی ما نقل گفته:

[اخبرنی الشیخ مجد الدین عبد اللّه بن محمود بن مودود الحنفی بقراءتی علیه ببغداد ثالث رجب سنة اثنتین و سبعین و ستمائة.

قال: اخبرنی الشیخ ابو بکر المسمار بن عمر بن العویس البغدادی سماعا علیه.

قال: انبأنا أبو الفتح محمد بن عبد الباقی المعروف بابن البطی سماعا علیه حیلولة:

و اخبرنا الامام الفقیه کمال الدین أبو غالب هبة اللّه بن أبی القاسم بن أبی غالب السامری بقراءتی علیه بجامع القصر ببغداد لیلة الاحد السابع و العشرین من شهر رمضان سنة اثنتین و ثمانین و ستمائة.

قال: انبأنا الشیخ محاسن بن عمر بن رضوان الحرائنی سماعا علیه فی الحادی و العشرین من المحرم سنة اثنتین و عشرین و ستمائة.

قال: انبأنا أبو بکر محمد بن عبد اللّه بن نصر بن الزعفرانی سماعا علیه فی السادس عشر من شهر رجب من سنة خمسین و خمسمائة.

قال: انبأنا ابو عبد اللّه مالک بن احمد بن علی بن ابراهیم الفراء البانیاسی⁽¹⁾سماعا علیه.

قال: انبأنا ابن الزاغونی فی شهر شعبان سنة ثلث و ستین و اربعمائة.

قال: انبأنا ابو الحسن احمد بن محمد بن موسی بن القاسم بن الصلت قراءة علیه و انا اسمع، فی رجب فی ثالث عشر من سنة خمس و اربعمائة.

قال: انبأنا ابراهیم بن عبد الصمد الهاشمی المکنی بابی اسحاق⁽²⁾.

قال: انبأنا ابو سعید⁽³⁾الاشج، قال: انبأنا المطلب بن زیاد، عن عبد اللّه ابن محمد بن عقیل، قال: کنت عند جابر بن عبد اللّه فی بیته، و علی بن الحسین علیهما السلام، و محمد بن الحنفیة، و ابو جعفر علیه السّلام، فدخل رجل من اهل العراق، فقال: انشدک اللّه [یا جابر] الا حدثتنی بما رأیت، و ما سمعت من رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم؟ فقال: کنا بالجحفة بغدیر خم، و ثم ناس کثیر من جهینة، و مزینة، و غفار، فخرج علینا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم من خباء أو فسطاط، فاشار بیده

ثلثا، فاخذ بید علی، فقال: من کنت مولاه، فعلی مولاه]⁽¹⁾.

و نیز در «فرائد السمطین» علی ما نقل عنه مسطور است:

[اخبرنا الامام الزاهد وحید الدین محمد بن أبی بکر بن أبی یزید الجوینی بقراءتی علیه بخیرآباد⁽²⁾فی جمادی الاولی سنة ثلث و ستین و ستمائة، قال:

انبأنا الامام سراج الدین محمد بن أبی الفتوح الیعقوبی سماعا، قال: انبأنا والدی الامام فخر الدین ابو الفتوح بن أبی عبد اللّه محمد بن عمر بن یعقوب، قال: انبأنا الشیخ الامام محمد بن علی بن الفضل القاری.

و اخبرنی السید الامام الاطهر فخر الدین المرتضی بن محمود الحسنی الاشتری إجازة، فی سنة احدی و سبعین و ستمائة، بروایته عن والده، قال: اخبرنی الامام مجد الدین ابو القاسم عبد اللّه بن محمد⁽³⁾

عبد اللَّه بن حیدر القزوینی .

قال: نبأنا ابو الحسن علی بن محمد بن بندار القزوینی بمکة، نبأنا علی بن عمر ابن محمد الحیری قراءة علیه، نبأنا محمد بن عبیدة القاضی، نبأنا ابراهیم بن الحجاج، نبأنا حماد، عن علی بن زید، و أبی هارون العبدی، عن عدی بن ثابت عن البراء بن عازب قال: اقبلنا مع النبی صلی اللّه علیه و سلم فی حجة الوداع حتی إذا کنا بغدیر خم، فنادی فینا الصلوة جامعة و کسح للنّبیّ صلی اللّه علیه و سلم تحت شجرتین، فأخذ النبی صلی اللّه علیه و سلم بید علی و قال: أ لست اولی بالمؤمنین من انفسهم؟، قالوا: بلی، قال: أ لست اولی بکل مؤمن من نفسه؟ قالوا:

بلی، قال: أ لیس ازواجی امهاتهم؟، قالوا: بلی فقال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: فان هذا مولی من انا مولاه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه.

و لقیه عمر بن الخطاب بعد ذلک، فقال له: هنیئا لک یا ابن أبی طالب اصبحت و امسیت مولی کل مؤمن و مؤمنة.

آورده الامام الحافظ شیخ السنة ابو بکر احمد بن الحسین البیهقی بتفاوت فی فضائل امیر المؤمنین علی، و نقلته من خطه المبارک]⁽¹⁾.

و نیز در «فرائد السمطین» علی ما نقل مسطور است:

[انبأنی ابو عبد اللّه بن یعقوب الحنبلی، انبأنا عبد الرحمن بن عبد السمیع انبأنا شاذان⁽²⁾بن جبرئیل قراءة علیه، انبأنا محمد بن عبد العزیز بن أبی طالب⁽³⁾انبأنا ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن علی النطنزی، قال: انبأنا الحسن بن احمد

ابن الحسن ابو علی⁽¹⁾الحداد، انبأنا ابو نعیم الحافظ، قال: أنبأنا أبو بکر محمد بن ابراهیم بن سختویه التستری، قال: حدثنا یعقوب بن ابراهیم، قال نبأنا عمر بن⁽²⁾شبة، عن عیسی بن عبد اللّه بن محمد بن عمر بن علی بن أبی طالب، قال: حدثنی یزید بن عمر بن مورق، قال: کنت بالشام، و عمر بن عبد العزیز یعطی الناس، فتقدمت إلیه، فقال: ممن انت؟، فقلت: من قریش، قال: من أی قریش انت؟، قلت: من بنی هاشم، قال: من أی بنی هاشم؟ فسکت فوضع یده علی صدره فقال: انا و اللّه مولی علی بن أبی طالب، ثم قال: حدثنی عدة: انهم سمعوا النبی صلی اللّه علیه و سلم یقول: «من کنت مولاه فعلی مولاه».

ثم قال: یا مزاحم، کم تعطی امثاله؟، قال: مائة و مائتی درهم، قال: اعطه خمسین دینارا لولایة علی بن أبی طالب، ثم قال: الحق ببلدک فسیأتیک مثل ما یأتی نظرائک⁽³⁾

و لا یخفی ان صاحب « فرائد السمطین » من أعلام القرن السابع و الثامن و ترجمه غیر واحد من أرباب التراجم ، و إلیک نص بعضهم :

قال الذهبی فی خاتمة تذکرة الحفاظ ج 4 ص 1505 عند تعداد شیوخه الذین سمع منهم : و سمعت من الامام المحدث الاوحد الاکمل ، فخر الاسلام صدر الدین ابراهیم بن محمد بن المؤید بن حمویه الخراسانی الجوینی شیخ الصوفیة .

قدم علینا طالب حدیث ، و روی لنا عن رجلین من أصحاب المؤید الطوسی ، و کان شدید الاعتناء بالروایة و تحصیل الاجزاء ، حسن القراءة ملیح الشکل ، مهیبا دینا صالحا ، و علی یده أسلم غازان الملک ، مات سنة ( 722 ) و له ثمان و سبعون سنة .

و قال الذهبی أیضا فی المعجم المختص : ابراهیم بن محمد بن المؤید بن عبد اللَّه بن علی بن محمد بن حمویه الامام الکبیر المحدث شیخ المشایخ صدر الدین أبو المجامع الخراسانی الجوینی الصوفی ولد سنة ( 644 ) و سمع بخراسان و بغداد و الشام و الحجاز . . . الی ان قال : قرأنا علی أبی المجامع سنة ( 695 ) .

و قال ابن حجر فی الدرر الکامنة ج 1 ص 69 : ابراهیم بن محمد بن المؤید . . .

ولد سنة ( 644 ) و سمع من عثمان بن الموفق صاحب المؤید الطوسی ، و سمع علی علی بن انجب ، و عبد الصمد بن أبی الجیش . . . و أکثر عن جماعة بالعراق و الشام و الحجاز ، و خرّج لنفسه تساعیات ، و سمع بالحلة و تبریز ، و بآمل طبرستان و القدس ، و کربلاء ، و قزوین ، و مشهد علی علیه السّلام و بغداد ، و له رحلة واسعة ، و عنی بهذا الشأن و کتب و حصل ، و کان دینا وقورا ملیح الشکل ، جید القراءة ، و قدم دمشق و اسمع الحدیث بها فی سنة ( 195 ) ، ثم حج سنة ( 721 ) و اجتمع به العلائی . . .

«حدیث غدیر بروایت جمال الدین المزی»

اما روایت جمال الدین یوسف بن عبد الرحمن المزی، پس در کتاب او

«تحفة الاشراف بمعرفة الاطراف» مذکور است:

عامر بن وائلة ابو الطفیل اللیثی الکنانی، و له روایة عن زید بن ارقم حدیث «من کنت مولاه فعلی مولاه» (ت)⁽¹⁾فی «المناقب» عن محمد بن بشار عن غندر، عن شعبة، عن سلمة بن کهیل، قال: سمعت ابا الطفیل، یحدث عن أبی سریحة، او زید بن ارقم، شک شعبة، فذکره و قال: حسن غریب⁽²⁾(س)⁽³⁾

فیه عن محمد بن مثنی، عن یحیی بن حماد، عن أبی عوانة، عن سلیمان⁽⁴⁾عن حبیب بن أبی ثابت، عن أبی الطفیل، عن زید بن ارقم بلفظ اتم من الاول: لما رجع النبی صلی اللّه علیه (و آله) و سلم من حجة الوداع و نزل غدیر خم، امر بدوحات فقممن، ثم قال: کأنی دعیت فاجبت، و انی تارک فیکم الثقلین احدهما الاکبر من الآخر: کتاب اللّه و عترتی اهل بیتی، فانظروا کیف تخلفونی فیهما فانهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض، ثم قال: ان اللّه مولای، و انا ولی کل مؤمن، ثم انه اخذ بید علی رضی اللّه عنه فقال: من کنت ولیه فهذا ولیه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه.

فقلت لزید: سمعته من رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله؟ فقال: و انه ما کان فی الدوحات احد الا رآه بعینیه و سمعه باذنیه⁽⁵⁾.

و نیز در آن مسطور است:

عبد الرحمن بن عبد اللّه بن سابط الجمحی⁽¹⁾المکی، عن سعد⁽²⁾حدیثا قال: قدم معاویة فی بعض حجاته، فدخل علیه سعد، فذکروا علیا، الحدیث.

(ق) فی «السنة» عن علی بن محمد⁽³⁾، عن أبی معاویة⁽⁴⁾، عن موسی بن مسلم⁽⁵⁾، عن ابن سابط به⁽⁶⁾⁽⁷⁾

ابن حجر فی الدرر الکامنة ج 4 ص 457 - و ابن تغری فی النجوم الزاهرة ج 10 ص 76 - و الذهبی فی تذکرة الحفاظ ج 4 ص 280 - و ابن العماد فی شذرات الذهب ج 6 ص 136 و الشوکانی فی البدر الطالع ج 2 ص 353 - و طاش کبری فی مفتاح السعادة ج 2 ص 224 .

حدیث غدیر بروایت شمس الدین الذهبی

اما روایت شمس الدین محمد بن احمد الذهبی حدیث غدیر را، پس در «تذکرة الحفاظ» تصنیف او در ذکر جناب امیر المؤمنین علیه السّلام مسطور است:

و شهد له النبی صلی اللّه علیه و سلم بالجنة، و

قال: «من کنت مولاه فعلی مولاه»

و قال له: «انت منی بمنزلة هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی» و قال: «لا یحبک الا مؤمن و لا یبغضک الا منافق».

و مناقب هذا الامام جمة افردتها فی مجلدة و سمیتها «بفتح الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب رضی اللّه عنه»⁽¹⁾.

و نیز ذهبی در «تذکرة الحفاظ» در ترجمه حاکم گفته:

اما حدیث الطیر فله طرق کثیرة جدا قد افردتها بمصنف، و مجموعها یوجب ان یکون الحدیث له اصل.

و اما

حدیث «من کنت مولاه» فله طرق جیدة و قد افردت ذلک ایضا⁽²⁾.

«حدیث غدیر بروایت حسن نیسابوری و احمد سمنانی»

اما روایت حسن بن محمد بن حسین نیسابوری⁽¹⁾

امام المفسرین ، و عصام المتبحرین ، نظام الملة و الدین ، حسن بن محمد بن الحسین الخراسانی المعروف بالنظام الاعرج النیسابوریّ ، صاحب التفسیر الکبیر المشهور ( الی ان قال ) : و بالجملة فامره فی الفضل و الادب و التبحر و التحقیق ، و جودة القریحة ، فی متأخری علماء العامة ، اشهر من أن یذکر و ابین من أن یسطر ، و کان من کبراء الحفاظ و المفسرین ، و تفسیره المقدم إلیه الاشارة من أحسن شروح کتاب اللَّه المجید ، و أجمعها للفرائد اللفظیة و المعنویة و احوزها للعوائد القشریة و اللبیة . . . و کان من علماء رأس المائة التاسعة .

و لا یخفی ما فی الجملة الاخیرة من السهو ، فان من تصانیفه شرحا علی « تذکرة » الخواجه نصیر الدین الطوسی و قد فرغ منه سنة ( 711 ) ، و قال جمع : ان تاریخ وفاته کان سنة ( 728 ) .

⁽²⁾حدیث غدیر را، پس عبارت هر دو انشاء اللّه در ما

ما بعد مذکور خواهد شد⁽¹⁾.

«حدیث غدیر بروایت خطیب تبریزی»

اما روایت ولی الدین محمد بن عبد اللّه الخطیب، پس در «مشکاة المصابیح» گفته:

و عن زید بن ارقم ان النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: «من کنت مولاه فعلی مولاه».

رواه احمد، و الترمذی⁽²⁾.

و نیز در آن مذکور است:

و عن البراء بن العازب، و زید بن ارقم، ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم لما نزل بغدیر خم، اخذ بید علی رضی اللّه عنه، فقال: أ لستم تعلمون انی اولی بالمؤمنین من انفسهم؟ قالوا: بلی، قال: أ لستم تعلمون انی اولی بکل مؤمن من نفسه؟ قالوا: بلی، فقال: اللّهمّ من کنت مولاه فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه، فلقیه عمر رضی اللّه بعد ذلک فقال له: یا بن أبی طالب اصبحت و امسیت مولی کل مؤمن و مؤمنة.

رواه احمد⁽¹⁾

و لیعلم ان الخطیب التبریزی صاحب « المشکاة » هو محمد بن عبد اللَّه الخطیب العمری ، أبو عبد اللَّه ولی الدین من أعلام المحدثین فی القرن الثامن ، و کان وفاته بعد سنة ( 737 ) و کتابه المشکاة مکمل لمصابیح السنة للحسین بن مسعود البغوی الشافعی المتوفی ( 516 ) .

قال الحلبی فی کشف الظنون ج 2 ص 1699 بعد ذکر المصابیح و جملة من شروحه :

ثم ان الشیخ ولی الدین أبا عبد اللَّه محمد بن عبد اللَّه الخطیب کمل المصابیح و ذیل أبوابه فذکر الصحابی الذی روی الحدیث عنه و ذکر الکتاب الذی أخرجه منه ، و زاد علی کل باب من صحاحه و حسانه الا نادرا فصلا ثالثا و سماه مشکاة المصابیح فصار کتابا کاملا فرغ من جمعه آخر یوم الجمعة من رمضان سنة ( 737 ) .

«حدیث غدیر بروایت ابن الوردی»

اما روایت عمر بن مظفر المعروف بابن الوردی حدیث غدیر را، پس بملاحظه کتاب او «تتمة المختصر فی اخبار البشر» که نسخه آن که در مصر چاپ شده پیش حقیر موجود، واضح می شود:

و هذه عبارته: فی ذکر علی علیه السّلام و شیء من فضائله:

من ذلک مشاهده مع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، و اخوة رسول اللّه له، و سبق اسلامه.

و قوله صلی اللّه علیه و سلم یوم خیبر: «لاعطین الرایة رجلا یحب اللّه و رسوله»

الحدیث.

و قوله صلی اللّه علیه و آله: «من کنت مولاه فعلی مولاه».

و قوله صلی اللّه علیه و سلم «اما ترضی ان تکون منی بمنزلة هارون من موسی»

و قوله: اقضاکم علی⁽¹⁾.

و ابن الوردی از اکابر واردین موارد فضل و براعت، و اجله ائمه سنت و جماعت است.

ابو بکر اسدی در «طبقات» خود گفته:

عمر بن المظفر بن عمر بن محمد بن أبی الفوارس بن علی الامام العلامة الادیب المورخ، زین الدین ابو حفص المعری الحلبی الشهیر بابن الوردی، فقیه حلب و مورخها و ادیبها.

تفقه علی الشیخ شرف الدین البارزی⁽²⁾، له مصنفات جلیلة نظما و نثرا، (الی ان قال): و کان ملازما للاشتغال و التصنیف، شاع ذکره، و اشتهر بالفضل اسمه، ذکر له الصلاح الصفدی فی تاریخه ترجمة طویلة⁽³⁾.

«حدیث غدیر بروایت تاج الدین القبسی»

اما ذکر تاج الدین احمد بن عبد القادر بن مکتوم القبسی حدیث غدیر را، پس از عبارت «تذکره» او که جلال الدین سیوطی در رساله مسمی «بالازهار فیما عقده الشعراء من الاثار» ذکر نموده⁽¹⁾

فقال : فمن مولاکم و نبیکم * فقالوا و لم یبدوا هناک التعادیا

الهک مولانا و أنت نبینا * و لم تلق منا فی الولایة عاصیا

فقال له : قم یا علی فاننی * رضیتک من بعدی اماما و هادیا

فمن کنت مولاه فهذا ولیه * فکونوا له اتباع صدق موالیا

هناک دعا اللَّهمّ وال ولیه * و کن للذی عادی علیا معادیا

فی کثیر من کتب التراجم منها : الدرر الکامنة ج 1 ص 175 - بغیة الوعاة ص 140 شذرات الذهب ج 6 ص 159 - حسن المحاضرة ج 1 ص 268 - الجواهر المضیئة ج 1 ص 75 - کشف الظنون ج 1 ص 226 المکتبة الازهریة ج 1 ص 227 - روضات الجنات ج 1 ص 309 .

«حدیث غدیر بروایت جمال الدین الزرندی»

اما روایت جمال الدین محمد بن یوسف الزرندی، پس در کتاب «نظم درر السمطین فی فضائل المصطفی و المرتضی و البتول و السبطین» می فرماید:

و روی الامام الحافظ ابو بکر احمد بن الحسین البیهقی رحمه اللّه بسنده الی البراء ابن عازب رضی اللّه عنه، قال: اقبلنا مع النبی صلی اللّه علیه و سلم فی حجة الوداع حتی إذا کنا بغدیر خم یوم الخمیس ثامن عشر من ذی الحجة، فنودی فینا: الصلوة جامعة، و کسح للنّبیّ صلی اللّه علیه و سلم تحت شجرتین، فاخذ النبی صلی اللّه علیه و سلم بید علی علیه السّلام ثم قال: «أ لست اولی بالمؤمنین من انفسهم»؟ قالوا: بلی، قال: «أ لست اولی بکل مؤمن من نفسه» قالوا:

بلی، قال: «أ لیس ازواجی أمهاتکم»؟ فقالوا: بلی، فقال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه.

فلقیه عمر بن الخطاب (رض) بعد ذلک فقال له: هنیئا لک یا بن أبی طالب، اصبحت و امسیت مولی کل مؤمن و مؤمنة.

هذه احدی روایاته.

و فی روایة له: قال: «من کنت مولاه فعلی مولاه، اللّهمّ أعنه و اعن به، و ارحمه و ارحم به، و انصره و انتصر به، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه».

قال الامام ابو الحسن الواحدی رحمه اللّه: هذه الولایة التی اثبتها النبی

صلی اللّه علیه و سلم لعلی رضی اللّه عنه مسئول عنها یوم القیامة.

و روی فی قوله تعالی: «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ »⁽¹⁾أی عن ولایة علی رضی اللّه عنه، و المعنی انهم یسألون هل والوه حق الموالاة کما اوصاهم النبی صلی اللّه علیه و سلم أم اضاعوها و اهملوها؟⁽²⁾

نضایر انس فی حظائر قدست * بذکر هداة الدین من بعد أحمد

فصوص نصوص فی ذوی الفضل و التقی * شموس علا خرت لاشرف محتد

لهم فی سماء المجد اشرف موضع * و هم فی عراص الدین اکرم مرصدو أما المؤلف فهو شمس الدین محمد بن عز الدین ابی المظفر یوسف بن الحسن محمد بن محمود بن الحسن الانصاری الحنفی الزرندی ، ولد فی المدینة سنة ( 693 ) و نشأ و درس بها فی کنف ابیه و أصبح عالما و محدثا بها ، و ترأس بعد وفاة ابیه ، ثم انتقل الی شیراز بدعوة من سلطان وقته الشیخ ابی اسحاق بن الملک الشهید شرف الدین محمود شاه الانصاری و تصدی منصب القضاء بها الی ان توفی عام ( 750 ) من الهجرة النبویة و دفن بها .

و قد بسط القول فی ترجمته سیدنا الحجة الفذ صاحب « العبقات » فی ج 8 ص 169 و اثنی علیه بقوله : عالم زرند ، صاحب المقام الاعلی ، و المحدث الجلیل ذو الصیت و الفضل و الجلالة و الشرف و النبالة ، و مؤلفاته فی الرعیل الاول من مصادر کتب رجال التحقیق و اساطین العامة .

و توجد ترجمة المؤلف فی کثیر من کتب التراجم منها : الدرر الکامنة ص 295 شد الازار ص 411 الاعلام ج 7 ص 26 - معجم المؤلفین ج 12 ص 174 - هدیة العارفین ج 2 ص 107 کشف الظنون ص 250 - ص 747 .

حدیث غدیر بروایت یافعی

اما ذکر عبد اللّه بن اسعد بن علی الیمنی الیافعی حدیث غدیر را، پس در «مرآة الجنان و عبرة الیقظان» در وقایع سنه اربعین در ذکر جناب امیر المؤمنین علیه السّلام گفته:

و من مناقبه رضی اللّه عنه قوله صلی اللّه علیه و سلم یوم خیبر: «لاعطین هذه الرایة غدا رجلا یفتح اللّه علی یدیه، یحب اللّه و رسوله و یحبه اللّه و رسوله» الحدیث الصحیح.

و قوله صلی اللّه علیه و سلم له: «اما ترضی ان تکون منی بمنزلة هارون من موسی غیر انه لا نبی بعدی؟» الحدیث الصحیح.

و فیه: خلف رسول اللّه صلی اللّه علیه (و آله) و سلم علی بن أبی طالب فی غزوة تبوک فقال: یا رسول اللّه أ تخلفنی فی النساء و الصبیان؟ فقال: اما ترضی؟ الحدیث.

و قوله صلی اللّه علیه (و آله) و سلم: «من کنت مولاه فعلی مولاه، اللّهمّ وال من

والاه، و عاد من عاداه» رواه الامام احمد⁽¹⁾

و ترجمة الیافعی توجد فی کثیر من کتب التراجم منها : طبقات السبکی ج 6 ص 103 - و شذرات الذهب ج 6 ص 210 - و النجوم الزاهرة ج 11 ص 93 - و البدر الطالع ج 1 ص 378 - و روضات الجنات ص 457 - و الدرر الکامنة ج 2 ص 247 و غیرها و اثنی علیه أربابها بالصلاح و التصانیف الکثیرة ، قال ابن حجر فی الدرر : عبد اللَّه بن اسعد بن علی بن سلیمان بن فلاح الیافعی الشافعی الیمنی ثم المکی ، عفیف الدین أبو السعادات ، و أبو عبد الرحمن ولد قبل السبعمأة بسنتین أو ثلاث و ذکر انه بلغ الحلم سنة ( 711 ) - و اخذ بالیمن عن العلامة أبی عبد اللَّه محمد بن أحمد الذهینی المعروف بالبصال ، و عن شرف الدین أحمد بن علی الحرازی قاضی عدن و مفتیها ، و نشأ علی خیر و صلاح و انقطاع ، و لم یکن فی صباه یشتغل بشیء غیر القرآن و العلم ، و حج سنة ( 712 ) و صحب الشیخ علیا الطواشی ، و حفظ « الحاوی » و « الجمل » ثم جاور بمکة سنة ( 718 ) و تزوج بها و لازم مشایخ العلم . . . ( الی أن قال ) : اثنی علیه الاسنوی فی الطبقات و قال : کان کثیر التصانیف ، و له قصیدة تشتمل علی عشرین علما و ازید ، و کان کثیر الایثار للفقراء کثیر التواضع ، مترفعا علی الاغنیاء ، معرضا عما بأیدیهم ، و اشتهر ذکره ، و بعد صیته ، و صنف فی التصوف ، و فی أصول الدین ، و کان یتعصب للاشعری ، و له کلام فی ذم ابن تیمیة و کانت وفاته فی العشرین من جمادی الآخرة سنة ( 768 ) .

«حدیث غدیر بنقل سعید الدین الگازرونی»

اما ذکر سعید الدین محمد بن مسعود الکازرونی حدیث غدیر را، پس در کتاب «المنتقی فی سیرة المصطفی» که نسخه عتیقه آن بخط عرب نزد حقیر حاضر است گفته:

و قال صلی اللّه علیه و سلم فی علی: «من کنت مولاه فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه»⁽¹⁾

و أما المؤلف فهو محمد بن مسعود بن محمد بن خواجه مسعود بن محمد بن علی بن أحمد بن عمر بن اسماعیل بن الشیخ ابی علی الدقاق البلیانی الکازرونی سعید الدین ، أبو المحمدین ، کان من المحدثین و الفقهاء من تلامذة ابن الحمویة المتوفی ( 722 ) صنف تصانیف : منها « مطالع الانوار فی شرح مشارق الانوار » الذی أصله لرضی الدین حسن بن محمد الصغانی المتوفی ( 650 ) جمع فیه من الاحادیث الصحاح ( 2246 ) حدیثا علی تعداد الشارح الکازرونی . - و « شفاء الصدور » یشتمل علی أحادیث فی فضائل الاعمال ، - و « المسلسلات » و « روضة الرائض فی علم الفرائض » - و « المنتقی فی سیرة المصطفی » و غیرها - توفی فی جمادی الآخرة سنة ( 758 ) - و ترجمته توجد فی کثیر من کتب التراجم منها الدرر الکامنة ج 4 ص 256 - و شد الازار ص 61 و کشف الظنون ص 1689 - و ص 1851 و معجم المؤلفین ج 12 ص 20 - فهرس نسخه های خطی کتابخانه مرعشی ج 9 ص 233 .

«حدیث غدیر بروایت ابن کثیر الدمشقی»

اما روایت اسماعیل بن عمر المعروف بابن کثیر الدمشقی الشافعی، پس در تاریخ او که بجزء اول و جزء ثانی آن سابقا بعنایت الهی برخورده بودم، و جزء ثالث آن در این ایام بدست این مستهام⁽¹⁾بفضل رب منعام⁽²⁾افتاده، و در ذکر فضائل جناب امیر المؤمنین علیه السّلام مذکور است:

حدیث غدیر خم.

قال احمد⁽³⁾: حدثنا حسین بن محمد⁽⁴⁾

و روی عنه احمد بن حنبل ، و ابن معین یحیی الحافظ البغدادی المتوفی ( 233 ) و ابو خیثمة زهیر بن الحرب الحافظ البغدادی المتوفی ( 234 ) ، و ابن أبی شیبة أبو بکر عبد اللَّه بن محمد الحافظ الکوفی المتوفی ( 235 ) ، و محمد بن یحیی الذهلی الحافظ النیسابوریّ المتوفی ( 258 ) .

توفی الحسین بن محمد سنة ( 213 ) ( 214 ) .

⁽⁵⁾المعنی قالا: حدثنا

فطر⁽¹⁾، عن أبی الطفیل قال: جمع علی علیه السّلام الناس فی الرحبة، ثم قال: «انشد اللّه کل امرء مسلم سمع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول یوم غدیر خم: ما سمع لما قام؟ فقام جمع کثیر من الناس.

قال ابو نعیم: فقام ناس کثیر، فشهدوا حین اخذ بیده، فقال للناس: «أ تعلمون انی اولی بالمؤمنین من انفسهم»؟ قالوا: نعم، قال: «من کنت مولاه فهذا مولاه اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه».

قال: فخرجت و کان فی نفسی شیء، فلقیت زید بن ارقم، فقلت له: انی سمعت علیا یقول کذا و کذا، قال: فما تنکر؟ لقد سمعت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول ذلک له.

و رواه النّسائی من حدیث الاعمش⁽²⁾، عن حبیب بن⁽³⁾

و وثقوه ، قال العجلی : تابعی ، ثقة ، مفتی الکوفة ، و قال أبو بکر بن عیاش : کان بالکوفة ثلاثة لیس لهم رابع : حبیب ، و الحکم ، و حماد أصحاب الفتیا ، توفی حبیب سنة ( 119 ) و قیل : ( 112 ) .

الطفیل⁽¹⁾، عنه⁽²⁾.

و قال ابو بکر الشافعی⁽³⁾

ولد سنة ( 260 ) - و توفی فی ذی الحجة سنة ( 354 ) .

بن موسی⁽¹⁾

عبید اللَّه بن موسی العبسی الکوفی الحافظ ، قرأ القرآن علی حمزة ، و کان اماما فی الحدیث و الفقه و القرآن موصوفا بالعبادة و الصلاح ، لکنه من رؤس الشیعة ، توفی سنة ( 213 ) .

و قال ابو یعلی⁽¹⁾، و عبد اللّه بن احمد⁽²⁾فی مسند ابیه: حدثنا القواریری⁽³⁾حدثنا یونس بن ارقم، حدثنا یزید⁽⁴⁾بن أبی زیاد، عن عبد الرحمن بن أبی لیلی قال: شهدت علیا فی الرحبة یناشد الناس: انشد اللّه من سمع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول یوم غدیر خم: «من کنت مولاه فعلی مولاه» لما قام فشهد؟ قال عبد الرحمن: فقام اثنا عشر بدریا کأنی انظر الی احدهم علیه سراویل، قالوا: نشهد انا سمعنا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یوم غدیر خم، قال: «أ لست

اولی بالمؤمنین من انفسهم و ازواجی امهاتهم»؟ قلنا: بلی یا رسول اللّه، قال: «فمن کنت مولاه فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه»⁽¹⁾.

و بعد نقل روایت احمد بن عمر وکیعی⁽²⁾

قال العلامة الامینی فی « الغدیر » ج 1 ص 89 : وثقه ابن معین ، و عبد اللَّه بن أحمد ، و محمد بن عبدوس کما فی تاریخ الخطیب ج 4 ص 284 .

و قال الطبرانی⁽³⁾: حدثنا احمد بن ابراهیم⁽⁴⁾بن عبد اللّه بن کیسان المدنی، سنة تسعین و مائتین، حدثنا اسماعیل بن عمرو البجلی⁽⁵⁾، حدثنا مسعر⁽⁶⁾

الکوفی المتوفی ( 153 ) .

بن مصرف⁽¹⁾، عن عمیرة بن سعد⁽²⁾، قال: شهدت علیا علی المنبر یناشد اصحاب رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: من سمع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول یوم غدیر خم ما قال إلا قام فشهد؟ فقام اثنا عشر رجلا منهم: ابو هریرة، و ابو سعید، و انس بن مالک⁽³⁾، فشهدوا انهم سمعوا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول:

«من کنت مولاه فعلی مولاه اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه»⁽⁴⁾.

و رواه ابو العباس بن عقدة الحافظ الشیعی⁽⁵⁾، عن الحسن بن علی بن عفان

العامری⁽¹⁾، عن عبید اللّه بن موسی⁽²⁾، عن فطر⁽³⁾، عن أبی اسحاق⁽⁴⁾، عن عمرو بن مرة⁽⁵⁾، و سعید ابن وهب⁽⁶⁾، و عن زید بن یثیع⁽⁷⁾، قالوا سمعنا علیا یقول فی الرحبة، فذکر نحوه، و فیه: فقام ثلثة عشر رجلا، فشهدوا: ان رسول اللّه صلی اللّه علیه (و آله) و سلم قال: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه، واجب من احبه، و ابغض من ابغضه، و انصر من نصره، و اخذل من خذله. قال ابو اسحاق حین فرغ من هذا الحدیث: یا ابا بکر أی اشیاخ هم؟⁽⁸⁾

و کذلک رواه عبد اللّه بن احمد، عن علی بن حکیم الاودی⁽¹⁾عن اسرائیل⁽²⁾

ترجمه و اثنی علیه غیر واحد من أکابر ارباب التراجم مثل الذهبی فی « تذکرة الحفاظ » ج 1 ص 214 - و ابن حجر فی « تهذیب التهذیب » ج 1 ص 261 و ابن سعد فی « الطبقات » ج 6 ص 260 ، و ابن اثیر فی « اللباب » ج 1 ص 531 و الذهبی أیضا فی « میزان الاعتدال » ج 1 ص 208 .

و وثقه أحمد بن حنبل ، و ابن معین .

قال الذهبی فی « التذکرة » : کان حافظا ، حجة ، صالحا ، خاشعا ، من أوعیة العلم و لا عبرة بقول من لینه فقد احتج به الشیخان توفی سنة ( 162 ) - و قیل : ( 161 ) .

و قال فی « المیزان » : قال أبو حاتم : صدوق من اتقن اصحاب ابی اسحاق .

و قال یعقوب بن شیبة : صالح الحدیث ، فی حدیثه لین .

و قال ابن سعد : منهم من یستضعفه .

و قال ابن حزم الظاهری : ضعیف .

و قال النّسائی : لیس به بأس .

قلت : اسرائیل اعتمده البخاری و مسلم فی الاصول ، و هو فی الثبت کالاسطوانة فلا یلتفت الی تضعیف من ضعفه .

عن أبی اسحاق، فذکر نحوه⁽¹⁾.

و روی عبد الرزاق⁽²⁾

قال ابن خلکان فی « الوفیات » قال أبو سعید ابن السمعانی : قیل ما رحل الناس الی احد بعد رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و سلم مثل ما رحلوا إلیه .

و قال الذهبی فی التذکرة : وثقه غیر واحد ، و حدیثه مخرج فی الصحاح و له ما ینفرد به ، و نقموا علیه بالتشیع ، و ما کان یغلو فیه بل کان یحب علیا رضی اللَّه عنه و یبغض من قاتله .

الامینی قدس سره فی « الغدیر » ج 1 ص 67 : وثقه ابن معین ، و العجلی ، کما فی « الخلاصة » ص 269 و وثقه ابن حجر فی « التقریب » ص 225 .

صلی اللّه علیه و سلم یقول: «من کنت مولاه فعلی مولاه»؟ فقام عدة من اصحاب رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فشهدوا انهم سمعوا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول: ذلک⁽¹⁾.

و قال احمد⁽²⁾

و له ترجمة فی غیر واحد من کتب التراجم : منها « تاریخ بغداد ج 4 ص 412 مطولة ، و تذکرة الحفاظ ج 2 ص 431 - و « تهذیب التهذیب » ج 1 ص 72 - و « حلیة الاولیاء » ج 9 ص 161 - و « خلاصة تهذیب الکمال » ص 10 - و « العبر » ج 1 ص 435 و « طبقات الحنابلة ج 1 ص 4 - و « مرآت الجنان » ج 2 ص 132 - و « النجوم الزاهرة » ج 2 ص 304 - و « وفیات الأعیان » ج 1 ص 17 و غیرها .

سمعت سعید بن وهب یقول: سمعت علیا علیه السّلام ینشد الناس، فقام خمسة او ستة من اصحاب رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، فشهدوا ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال: «من کنت مولاه فعلی مولاه»⁽¹⁾.

و قال احمد: حدثنا یحیی بن آدم، حدثنا حنش بن الحرث (الحارث) بن لقیط الاشجعی، عن ریاح⁽²⁾بن الحارث، قال: جاء رهط الی علی علیه السّلام بالرحبة، فقالوا: السلام علیک یا مولانا، فقال علیه السّلام: کیف اکون مولاکم و انتم قوم عرب؟ قالوا: سمعنا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، یوم غدیر خم، یقول: «من کنت مولاه فان هذا مولاه».

فلما مضوا تبعتهم، فسألت من هؤلاء؟ قالوا: نفر من الانصار

منهم ابو ایوب الانصاری⁽¹⁾

قال فی « الاستیعاب » : ان ابا ایوب شهد مع علی علیه السّلام مشاهده ، یوم الجمل و صفین ، و کان علی مقدمته یوم النهروان .

عاش الی ایام بنی أمیّة ، و کان یسکن المدینة ، فرحل الی الشام ، و لما خرج الی حرب القسطنطنیة فی خلافة ابیه معاویة صحبه ابو ایوب ، فحضر الوقایع و مرض و مات سنة ( 52 ) و دفن فی اصل حصن قسطنطینیة .

و نقم بعض أصحابنا علیه قتاله مع معاویة و یزید و دخوله تحت رایتهما ، و اجیب بانه عمل عملا لنفسه قاصدا تقویة الاسلام و لیس علیه من معاویة و یزید شیء کانا او لم یکونا و لکن السید الطباطبائی بعد نقل هذا الجواب قال : و هو کما تری و الاولی ان یقال : ان الخطاء فی الاجتهاد لا ینافی سلامة الاصول ، قال المامقانی فی التنقیح اشار بقوله : کما تری الی ان القتال مع غیر امام الحق غیر مشروع حتی لتقویة الاسلام و الامر کما اشار إلیه .

و رواه ابن أبی شیبة⁽¹⁾

و ثقه العجلی ، و ابو حاتم ، و ابن خراش . و قال ابن حبان : کان متقنا حافظا دینا .

وثقه یحیی بن معین ، و قد استشهد به البخاری . قال الذهبی فی « تذکرة الحفاظ » ج 1 ص 232 : شریک بن عبد اللَّه . . . احد الائمة الاعلام . . . ذکر اسحاق الازرق انه اخذ عنه تسعة آلاف حدیث ، و قال ابن المبارک : هو اعلم بحدیث أهل بلده من سفیان ، و قال عیسی بن یونس : ما رأیت احدا قط اورع فی علمه من شریک .

قلت : کان شریک حسن الحدیث اماما فقیها و محدثا مکثرا . . .

و عده محی الدین ابن أبی الوفاء فی « الجواهر المضیئة » ج 1 ص 256 من الحنفیة .

السلام علیک یا مولای، قالوا: من هذا؟ فقال ابو ایوب: سمعت رسول اللّه (صلی الله علیه و آله)

یقول: من کنت مولاه فعلی مولاه⁽¹⁾.

و قال احمد: حدثنا محمد بن عبد اللّه⁽²⁾، حدثنا الربیع، یعنی ابن أبی صالح الاسلمی⁽³⁾، حدثنی زیاد بن أبی زیاد الاسلمی⁽⁴⁾، سمعت علیا ینشد الناس یقول: انشد اللّه⁽⁵⁾رجلا مسلما سمع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول یوم غدیر خم ما قال؟ فقام اثنا عشر بدریا فشهدوا⁽⁶⁾.

و قال احمد: حدثنا ابن نمیر⁽¹⁾، حدثنا عبد الملک⁽²⁾، عن أبی عبد الرحیم⁽³⁾

قال العلامة الامینی قدس سره فی « الغدیر » ج 1 ص 74 : کان فقیها مفتیا ، وثقه ابو زرعة ، و العجلی ، و یعقوب بن سفیان ، و النّسائی ، و ذکره ابن حبان فی الثقات ، ترجم فی « تهذیب التهذیب » ج 3 ص 129 .

قال الذهبی فی « میزان الاعتدال » ج 2 ص 63 : قال ابن معین : ثقة ، و ذکره ابن عدی فی « الکامل » و قال : احادیثه لا بأس بها .

و قال ابن ابی حاتم الرازی فی « الجرح و التعدیل » ج 3 ص 614 : روی عن علی « علیه السّلام » و ابن مسعود ، و البراء بن عازب ، و ابن عمر ، و روی عنه عمرو بن مرة ، و المنهال بن عمرو ، و حبیب بن ابی ثابت ، و ذکر ان ابو صالح ، و عطاء ابن السائب .

و حکی ابن حجر فی « التهذیب » ج 3 ص 303 عن غیر واحد ثقته ، توفی سنة ( 82 ) .

من شهد رسول اللّه یوم غدیر خم و هو یقول ما قال؟ فقام ثلثة عشر رجلا، فشهدوا انهم سمعوا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول: «من کنت مولاه فعلی مولاه»⁽¹⁾

و رواه احمد، عن علی علیه السّلام نفسه ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال: «من کنت مولاه فعلی مولاه»⁽²⁾

و روی هذا الحدیث من طریق احمد جمع من الاکابر منهم : الهیثمی فی « مجمع الزوائد » ج 9 ص 107 و قال : رجاله ثقات ، و السیوطی فی « جمع الجوامع » و « تاریخ الخلفاء » ص 114 و ابن حجر فی » تهذیب التهذیب » ج 7 ص 337 ، و البدخشانی فی « نزل الابرار » ص 30 .

قال: فزاد الناس بعد: اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه⁽¹⁾

اللَّهمّ وال من والاه . . .

الخ الی الناس نسبة واهیة لانها مما ثبت صدورها عن النبی صلی اللَّه علیه و إله و اذعن بصدورها عنه صلی اللَّه علیه و إله المسلمون الا من عاند الحق .

قال الشیخ عبد الحق الدهلوی البخاری المتوفی ( 1052 ) فی « شرح المشکاة » ما تعریبه علی ما حکاه العلامة الامینی قدس سره : هذا الحدیث صحیح بلا شک رواه جمع مثل الترمذی ، و النّسائی ، و احمد ، و طرقه کثیرة رواه ستة عشر صحابیا و فی روایة : سمعه عن النبی صلی اللَّه علیه و إله ثلاثون صحابیا و شهدوا به لعلی لما نوزع فی خلافته ، و کثیر من اسانیده صحاح و حسان ، و لا یلتفت الی قول من تکلم فی صحته ، و لا الی قول بعضهم : ان زیادة

« اللَّهمّ وال من والاه »

موضوع ، لانها رویت بطرق شتی صحح أکثرها الذهبی .

و قال الشیخ نور الدین الهروی الحنفی المتوفی ( 1014 ) فی « المرقاة شرح المشکاة » ج 5 ص 568 بعد روایة الحدیث بطرق شتی : و الحاصل ان هذا حدیث صحیح لا مریة فیه بل بعض الحفاظ عده متواترا . . . الخ و قال فی ص 584 : ثم قول بعضهم : ان زیادة

« اللَّهمّ وال من والاه »

موضوعة مردود فقد ورد من طرق صحح الذهبی کثیرا منها .

و قد روی هذا من طرق متعددة عن علی علیه السّلام⁽²⁾.

و له طرق متعددة ایضا عن زید ⁽³⁾

( 68 ) له فی کتب حدیث القوم ( 70 ) حدیثا .

قال ابن حجر العسقلانی المتوفی ( 852 ) فی « الاصابة فی تمییز الصحابة » ص 560 : زید بن أرقم بن زید بن قیس . . . الی ان قال : و له قصة فی نزول سورة المنافقین فی الصحیح ، و مشهد صفین مع علی ( علیه السّلام ) .

قال غندر⁽¹⁾

سمع حسینا المعلم ، و عبد اللَّه بن سعید بن ابی هند ، و عوفا الاعرابی ، و معمر بن راشد ، و سعید بن عروة ، و لزم شعبة عشرین سنة ، فاکثر عنه جدا .

حدث عنه احمد ، و علی بن المدینی ، و اسحاق بن راهویه ، و یحیی بن معین و ابو خیثمة ، و قتیبة . . . و آخرون ، توفی غندر فی أول ذی القعدة سنة ( 193 ) .

و عن الشافعی انه قال : لو لا شعبة ما عرف الحدیث بالعراق ، توفی لثلاث بقین من جمادی الآخرة سنة ( 160 ) .

قال سعید بن جبیر⁽¹⁾: و انا سمعته قبل هذا من ابن عباس⁽²⁾رواه الترمذی عن بندار⁽³⁾، عن غندر، و قال حسن غریب⁽⁴⁾.

و قال احمد: حدثنا عفان⁽⁵⁾

و قال ابو حاتم : عفان ثقة متقن متین .

عبید، عن میمون أبی عبد اللّه⁽¹⁾

قال العلامة الامینی فی « الغدیر » ج 1 ص 71 : وثقه ابن حیان کما فی « مجمع الزوائد » ج 9 ص 111 .

و قال ابن حجر فی « القول المسدد » ص 117 : میمون وثقه غیر واحد ، و تکلم بعضهم فی حفظه ، و قد صحح له الترمذی حدیثا .

و کذا رواه احمد عن غندر، عن شعبة، عن میمون أبی عبد اللّه، عن زید بن ارقم⁽⁴⁾.

و قد رواه معروف⁽⁵⁾

و ترجمه الذهبی فی « میزان الاعتدال » ج 4 ص 144 و قال : صدوق شیعی .

و قال الکشی : انه ممن اجتمعت العصابة علی تصدیقهم من أصحاب أبی جعفر ، و أبی عبد اللَّه علیهما السّلام ، و انقادوا لهم بالفقه فقالوا : انهم أفقه الاولین .

قال العلامة المامقانی فی « تنقیح المقال » ج 3 ص 227 : و بعد هذا الاجماع تبقی الاخبار المادحة مؤیدة و الاخبار القادحة مطروحة حالها حال الاخبار الواردة فی ذم زراره و أشباهه .

و أما ضبط خربوذ ( فهو بفتح الخاء و الراء المشددة المهملة و الباء الموحدة المضمومة ) .

قال المامقانی : هو معرب خربوذ به سکون الراء و معناه بالفارسیة الخفاش الکبیر ، و عادة العجم علی ان یلقبوا من لم یبصر فی النهار بخربوذ لشباهته به و استعمله العرب و لما لم تکن صیغة فعلول فی کلامهم فعادتهم فی مثل هذا تغییر الصفة اما بضم الفاء أو بتشدید العین و هنا اختاروا الثانی .

عن حذیفة⁽¹⁾بن اسید الغفاری، قال: لما قفل⁽²⁾

من السفر خاصة .

من حجة الوداع امر اصحابه ان ینزلوا عند شجرات متقاربات بالبطحاء، فنزلوا حولهن، ثم امر فقم⁽¹⁾ما تحتهن من الشوک، و شذبن⁽²⁾بمقدار الرؤس، ثم بعث إلیهم فصلی تحتهن، ثم قام، فقال: (ایها الناس، لقد نبأنی اللطیف الخبیر انه لم یعمر نبی الامثل نصف عمر الذی قبله، و انی لاظن انه یوشک ان أدعی فاجیب، و انی مسئول و انتم مسئولون، فما ذا انتم قائلون؟).

قالوا: نشهد انک قد بلغت و نصحت و جهدت، فجزاک اللّه خیرا.

قال: (أ لستم تشهدون ان لا اله الا اللّه و ان محمدا عبده و رسوله و ان جنته حق، و ان ناره حق، و ان الموت حق، و ان الساعة آتیة لا ریب فیها، و ان اللّه یبعث من فی القبور؟)، قالوا: بلی نشهد بذلک، قال: (اللّهمّ اشهد).

ثم قال: (ایها الناس ان اللّه مولای، و انا مولی المؤمنین، و انا اولی بهم من انفسهم، فمن کنت مولاه فهذا علی مولاه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه.

ثم

قال (صلی الله علیه و آله): ایها الناس انّی فرطکم⁽³⁾، و انکم واردون علی الحوض، حوضی اعرض مما بین بصری⁽⁴⁾و صنعاء⁽⁵⁾

قدیما کان ( أو زال ) فلما وافتها الحبشة و رأتها حصینة قالوا : صنعاء و معناها حصینة فسمیت صنعاء و النسبة إلیها الصنعانی بزیادة النون علی غیر القیاس .

ذهب، و قدحان من فضة، و انی سائلکم حین تردون علیّ عن الثقلین، فانظروا کیف تخلفونی فیهما: الثقل الاکبر: کتاب اللّه سبب طرفه بید اللّه عز و جل، و طرف بایدیکم فاستمسکوا به و لا تضلوا و لا تبدلوا، و الثقل الاصغر: عترتی اهل بیتی، فانه قد نبأنی اللطیف الخبیر: انهما لن یتفرقا حتی یردا علیّ الحوض.

رواه ابن عساکر بطوله من طریق معروف کما ذکرناه⁽¹⁾

و قال الطبرانی فی مسند حذیفة بن اسید من « المعجم الکبیر » ج 1 - الورق 149 :

حدثنا محمد بن عبد اللَّه الحضرمی ، و زکریا بن یحیی الساجی ، قالا : حدثنا نصر بن عبد الرحمن الوشّاء ، و أحمد بن القاسم بن مساور الجوهری ، حدثنا سعید بن سلیمان الواسطی ، قالا : حدثنا زید بن الحسن الانماطی ، حدثنا معروف بن خربوذ ، عن أبی الطفیل ، عن حذیفة أسید الغفاری قال : لما صدر رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و سلم من حجة الوداع ، نهی أصحابه عن شجرات متقاربات ان ینزلوا تحتهن ، ثم بعث إلیهن فقم ما تحتهن من الشوک ، و عمد إلیهن فصلی تحتهن ، ثم قام فقال : یا أیها الناس انی قد نبأنی اللطیف الخبیر انه لم یعمر نبی إلا نصف عمر الذی یلیه من قبله ، و انی لاظن انی موشک ان أدعی فاجیب ، و انی مسئول و انکم مسئولون ، فما ذا أنتم قائلون ؟ قالوا : نشهد انک قد بلغت و جهدت و نصحت ، فجزاک اللَّه خیرا ، فقال : أ لیس تشهدون ان لا إله الا اللَّه ، و ان محمدا عبده و رسوله ، و ان جنته حق ، و ناره حق ، و ان الموت حق ، و ان البعث حق بعد الموت ، و ان الساعة آتیة لا ریب فیها ، و ان اللَّه یبعث من فی القبور ؟ قالوا : بلی نشهد بذلک ، قال : اللَّهمّ اشهد ، ثم قال : ایها الناس ان اللَّه مولای و أنا مولی المؤمنین و انا اولی بهم من أنفسهم ، فمن کنت مولاه فهذا مولاه - یعنی علیا رضی اللَّه عنه - اللَّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه ، ثم قال : ایها الناس انی فرطکم و انکم واردون علی الحوض ، حوض اعرض ما بین بصری و صنعاء فیه عدد النجوم قدحان من فضة ، و انی سائلکم حین تردون علی عن الثقلین فانظروا کیف تخلفونی فیهما : الثقل الاکبر کتاب اللَّه عز و جل سبب طرفه بید اللَّه و طرفه بایدیکم فاستمسکوا به و لا تضلوا و لا تبدلوا ، و عترتی أهل بیتی فانه قد نبأنی اللطیف الخبیر انهما لن ینقضیا حتی یردا علی الحوض .

و قال عبد الرزاق: انا معمر⁽¹⁾، عن علی بن زید بن جدعان⁽²⁾، عن عدی

بن ثابت⁽¹⁾، عن البراء بن عازب⁽²⁾

و لما ولی عثمان الخلافة جعله أمیرا علی الری سنة ( 24 ) فغزا أبهر ( غربی قزوین ) و فتحها ، ثم قزوین فملکها ، و انتقل الی زنجان فافتتحها عنوة ، و عاش الی أیام مصعب بن الزبیر فسکن الکوفة و اعتزل الاعمال و توفی سنة ( 71 ) .

و کذا رواه ابن ماجة⁽⁴⁾من حدیث حماد⁽⁵⁾

و النحاة ، و کان من الحفاظ الموثقین ، نقل الذهبی فی « میزان الاعتدال » ج 1 ص 592 :

ان حماد بن سلمة کان اماما فی العربیة فقیها و فصیحا مفوها مقرئا شدیدا علی المبتدعة ، قال الیزیدی :یا طالب النحو ألا فابکه * بعد أبی عمرو و حمادو قال ابن ناصر الدین : هو اول من صنف التصانیف المرضیة ، توفی سنة ( 167 ) .

جدعان.

و رواه ابو یعلی الموصلی، عن هدبة⁽¹⁾

و وثقه ایضا ابن حبان ، و مسلمة بن قاسم ، و ابو یعلی .

و کذا رواه موسی⁽⁵⁾بن عثمان الحضرمی عن ابی اسحاق، عن البراء.

و قد روی هذا الحدیث، عن سعد، و طلحة بن عبید اللّه⁽¹⁾، و جابر بن عبد اللّه⁽²⁾و له طرق عنه، و ابی سعید⁽³⁾، و حبشی بن جنادة، و جریر⁽⁴⁾

حدثه جریر بأن النبی ( ص ) قال لنا : « ان اخاکم النجاشی قد مات »

یدل علی ان اسلام جریر کان قبل سنة عشر لان النجاشی مات قبل ذلک .

و عمر بن الخطاب⁽¹⁾، و ابی هریرة⁽²⁾- الخ].⁽³⁾.

و نیز ابن کثیر در «تاریخ» خود در ذیل حجة الوداع گفته:

[

و قال المطلب⁽⁴⁾بن زیاد، عن عبد اللّه بن محمد بن عقیل⁽⁵⁾، سمع جابر بن عبد اللّه یقول: کنا بالجحفة بغدیر خم، فخرج علینا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم من خباء او فسطاط، فاخذ بید علی، فقال: (من کنت مولاه، فعلی مولاه⁽⁶⁾

عبد اللَّه بن محمد بن عقیل ، قال : کنت عند جابر بن عبد اللَّه فی بیته و علی بن الحسین و محمد بن الحنفیة ، و أبو جعفر ، فدخل رجل من أهل العراق : فقال : باللّه الا ما حدثتنی ما رأیت و ما سمعت من رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و إله فقال : کنا بالجحفة . . . الخ

قال شیخنا الذهبی: هذا حدیث حسن.

و قد رواه ابن لهیعة⁽¹⁾، عن بکر بن سوادة⁽²⁾، و غیره، عن أبی سلمة⁽³⁾بن عبد الرحمن، عن جابر بنحوه]⁽⁴⁾و نیز ابن کثیر در «تاریخ» خود در ذیل حجة الوداع گفته:

و قال الحافظ ابو یعلی الموصلی، حدثنا ابو بکر ابن أبی شیبة، انبأنا شریک

عن أبی یزید داود⁽¹⁾

روی عن أبیه ، و ابراهیم النخعی ، و الشعبی ، و أبی وائل ، و الحکم .

و روی عنه شعبة ، و أبو نعیم ، و خلاد ابن یحیی ، و ابن عیینة ، و وکیع ، و محمد ابن عبید ، توفی سنة ( 151 ) .

روی عن علی علیه السّلام ، و جعدة بن هبیرة ، و أبی هریرة .

و روی عنه یحیی بن أبی الهیثم و ابناه ادریس ، و داود .

و رواه ابن جریر⁽³⁾، عن أبی کریب⁽⁴⁾، عن شاذان، عن شریک، عن ادریس⁽⁵⁾

روی عن أبیه ، و الفضیل بن عمرو ، و أبی اسحاق ، و أبی حصین .

و روی عنه الثوری ، و ابن أبی زائدة و عبد اللَّه ابنه ، و ضمرة بن ربیعة ، و أبو أسامة ، و یعلی ، و محمد ، و أیوب بن سویده .

الاودی، و اخیه داود، عن ابیهما یزید الاودی⁽¹⁾

قال ابن أبی شیبة فی « المصنف » ج حدثنا شریک ، عن أبی یزید الاودی ، عن أبیه ، قال : دخل أبو هریرة المسجد فاجتمعنا إلیه ، فقام إلیه . شاب فقال : انشدک باللّه أ سمعت رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله یقول : « من کنت مولاه فعلی مولاه ، اللَّهمّ وال من والاه ، و عاد من عاداه » ؟ فقال : نعم ، فقال الشاب : انا منک بریء ، اشهد انک قد عادیت والاه ، و والیت من عاداه ! قال : فحصبه الناس بالحصباء ! !

حدیث غدیر بروایت ابو حفص المراغی

اشاره

اما روایت ابو حفص عمر بن الحسن المراغی، پس شمس الدین⁽²⁾محمد جزری در کتاب «اسنی المطالب فی مناقب علی بن أبی طالب» گفته:

[اخبرنا «ابو حفص عمر بن الحسن المراغی فیما شافهنی به، عن أبی الفتح

یوسف بن یعقوب الشیبانی⁽¹⁾، اخبرنا ابو الیمن زید⁽²⁾بن الحسن الکندی، اخبرنا ابو منصور القزاز⁽³⁾، اخبرنا الامام ابو بکر⁽⁴⁾بن ثابت الحافظ، اخبرنا محمد⁽⁵⁾بن عمر بن بکیر، اخبرنا ابو عمر الاخباری⁽⁶⁾، حدثنا ابو جعفر

احمد⁽¹⁾بن محمد الضبعی، حدثنا الاشج⁽²⁾، حدثنا العلاء بن سالم⁽³⁾، عن یزید بن ابی زیاد، عن عبد⁽⁴⁾الرحمن بن أبی لیلی قال: سمعت علیا رضی اللّه عنه بالرحبة ینشد الناس: من سمع النبی صلی اللّه علیه و سلم یقول: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه؟، فقام اثنا عشر بدریا فشهدوا انهم سمعوا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول ذلک. هذا حدیث حسن من هذا الوجه صحیح من وجوه کثیرة - الخ]⁽⁵⁾.

«ترجمه ابو حفص المراغی که از رواة غدیر است»

و عمر بن الحسن المراغی از اکابر مشاهیر، و افاخم نحاریر است.

ابن الجزری در «طبقات القراء» گفته:

[عمر بن الحسن بن مزید بن أمیلة بن جمعة ابو حفص، المراغی الاصل، الحلبی المحتد، الدمشقی المزی المولد، رحلة زمانه فی علو الاسناد.

ولد فیما کان یخبرنا به فی شعبان سنة ثمانین و ستمائة، ثم وجدنا حضوره فی صفر منها فعلمنا انه قبل سنة ثمانین بیقین.

قرأت علیه کثیرا من کتب القراءات باجازته من شیخیه: ابن البخاری⁽¹⁾

روی الحروف من کتاب « الایجاز » لسبط الخیاط ، و سماعا من أبی الیمن الکندی .

سمعه منه الحافظ القاسم ابن محمد البرزالی و المقرئ محمد بن أحمد الرقی و الاستاذ محمد بن اسرائیل القصاع ، و الشیخ أحمد الحرانی .

و روی القراءات عنه بالاجازة الاستاذ أبو حیان - غایة النهایة ج 1 ص 520 .

و الفاروثی⁽¹⁾

ولد سنة ( 614 ) بواسط ، و قرأ العشر علی والده من « الارشاد » ، و علی الحسین ابن أبی الحسن بن ثابت الطیبی ، و أبی عمرو عثمان بن الحسین السلامی عن ابن الباقلانی .

و سمع الحروف من « غایة » ابن مهران علی الحافظ أبی عبد اللَّه محمد بن محمود ابن النحاس .

و سمع الحروف من « الکفایة » من عثمان بن حسین .

و روی القراءات بالاجازة عن محمد بن سالم بن الغزال ، و عن القاسم بن الاشقر ، عن عبد اللَّه بن الجوهری .

و سمع الشیخ شهاب الدین السهروردی و لبس منه الخرقة ، توفی سنة ( 694 ) بواسط .

ترجمه الجزری فی « غایة النهایة » ج 2 ص 128 و قال : ولد بواسط سنة ( 435 ) و قرأ علی غلام الهراس و رحل الی أبی القاسم الهذلی فقرأ علیه بالکامل ، و قرأ ببغداد لعاصم علی محمد بن العباس الاوانی ، و سمع من أبی جعفر ابن المسلمة و ابن المأمون ، و تصدر للاقراء بواسط و رحل إلیه من الاقطار ، و کان بصیرا بالقراءات و عللها و غوامضها ، و الف « الارشاد » فی العشر و « الکفایة » توفی بواسط سنة ( 521 ) .

باجازته منهما، و کذلک کتاب «الغایة» لابن مهران⁽¹⁾

ترجمه الجزری فی « غایة النهایة » ج 1 ص 49 ، و قال : ضابط ، محقق ، ثقة صالح ، و قد وقع لی به حمد اللَّه روایة کتابه عالیا ، ولد سنة ( 295 ) و توفی سنة ( 381 ) .

ولد سنة ( 462 ) و توفی ببغداد سنة ( 550 ) .

و اخبرنا انه قرأ الفاتحة علی الفاروثی، فقرأناها علیه.

و کان خیرا دینا، ثقة صالحا، انفرد باکثر مسموعاته.

و توفی فی یوم الاثنین ثامن ربیع الآخر سنة ثمان و سبعین و سبعمائة، و دفن بالمزة ظاهر دمشق]⁽⁴⁾.

و فضل بن روزبهان در شرح شمائل ترمذی گفته:

[ابو حفص عمر بن حسن بن مزید بن أمیلة المراغی، ضبطنا مزید «بفتح المیم» و «کسر الزاء المعجمة» علی وزن کبیر، و أمیلة «بفتح الالف» و «کسر المیم» و بعده «یاء تحتانیة» و «فتح اللام» و آخره «تاء»، و المراغی، کما ذکر السمعانی⁽¹⁾

و قد جمع هو تراجم شیوخه فی معاجمه « کالتحبیر فی المعجم الکبیر » ترجمه غیر واحد من ارباب التراجم و اثنوا علیه کالذهبی فی التذکرة ج 4 ص 107 قال :

الحافظ البارع العلامة . . . و کان ذکیا فهما سریع الکتابة ملیحها ، درس و افتی و وعظ و املی ، و کان ثقة حافظا حجة واسع الرحلة عدلا دینا ، جمیل السیرة ، و حسن الصحبة کثیر المحفوظ .

و قیل: انه المراغ بالکسر، و المشهور الفتح.

و اما البلد فمراغة بلد من بلاد آذربایجان خرج منها جماعة من الائمة و المحدثین، و الظاهر ان الشیخ المذکور منسوب الی البلدة، و اللّه اعلم.

و له نسبتان اخریان ذکرهما الشیخ الجزری: احدهما المزی، و الثانی الحلبی، و الاول نسبة الی مزة من قری دمشق: و قد کان یسکنها، و الثانی الی حلب بلدة مشهورة من بلاد الشام.

کان الشیخ المذکور ابن أمیلة ثقة متقنا، رحلة⁽¹⁾یرحل إلیه الناس فی زمانه، و کان یسکن بمزة من الشام، و هو شیخ للشیخ أبی الخیر محمد بن الجزری، و إلیه ینتهی اسناده و غیره من اکابر المشایخ و اجلة الاصحاب، توفی أری بدمشق، رحمه اللّه تعالی.

روی عنه ابن الجزری، و سارة⁽²⁾

و حدثت بالکثیر ، و حمل عنها السخاوی ما یفوق الوصف ، توفیت سنة ( 855 ) - اعلام النساء ج 2 ص 139 - .

«حدیث غدیر بروایت شهاب الدین همدانی»

اما روایت علی بن شهاب الدین همدانی⁽¹⁾

و کانت ولادته سنة ( 714 ) ، له تصانیف بالعربیة و الفارسیة ، اثنی علیه و علی تآلیفه و مقاماته و کراماته غیر واحد من الاعلام : منهم احمد بن محمد بن یونس القشاشی الیمنی المتوفی ( 1071 ) فی کتابه « السمط المجید فی تلقین الذکر لاهل التوحید » قال : شجرة خلافة المشایخ الهمدانیة اتباع الشیخ سیدی علی الهمدانی الموحد الفردانی قدس اللَّه اسرارهم ، و اخذ السید عن الشیخ شرف الدین محمود ابن عبد اللَّه المزدقانی و ساح بامر شیخه هذا الربع المسکون ثلاث مرات ، و صحب الفا و أربعمائة ولی علی ما فی « نفحات الانس » للجامی .

[عن أبی عبد اللّه الشیبانی⁽²⁾

کذا فی النسخ ، و لعل الصحیح ابو عمرو الشیبانی ، و هو التابعی الکبیر من بنی شیبان بن ثعلبة الکوفی المتوفی ( 98 ) . و ترجمه الذهبی فی « التذکرة » ج 1 ص 68 و قال : اسمه سعد بن ایاس . و عاش ( 120 ) سنة .

مجلس الارقم، إذ جاء رجل، فقال: ایکم زید بن ارقم؟، فقال القوم: هذا زید، فقال: انا انشدک بالذی لا اله الا هو سمعت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول: (من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه؟)، قال: نعم⁽¹⁾.

و عن أبی هریرة رض قال: من صام یوم الثامن عشر من ذی الحجة کان له کصیام ستین شهرا، و هو الیوم الذی اخذ فیه رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم بید علی فی غدیر خم، فقال علیه الصلوة و السلام: (من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله)⁽²⁾.

و عن الامام الباقر، عن آبائه علیهم السّلام مثل ذلک، بل روی عن کثیر من الصحابة فی اماکن مختلفة هذا الخبر.

عن عمر بن الخطاب رض قال: نصب رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم علیا، علما فقال: (من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه و اخذل من خذله و انصر من نصره، اللّهمّ انت شهیدی علیهم).

قال: و کان فی جنبی شاب حسن الوجه، طیب الریح، فقال لی: یا عمر لقد عقد رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم عقدا لا یحله الا منافق، فاحذر أن تحله.

قال عمر: فقلت: یا رسول اللّه انک حیث قلت فی علی، کان فی جنبی شاب حسن الوجه، طیب الریح، قال: کذا و کذا، قال: نعم یا عمر انه لیس من ولد

آدم لکنه جبرئیل أراد ان یؤکد علیکم ما قلته فی علی⁽¹⁾.

و عن البراء بن عازب رضی اللّه عنه قال: اقبلت مع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فی حجة الوداع، فلما کان بغدیر خم نودی: الصلوة جامعة، فجلس رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم تحت شجرة، و اخذ بید علی و قال: «أ لست اولی بالمؤمنین من انفسهم؟»، قالوا: بلی یا رسول اللّه، فقال: (ألا من انا مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه).

فلقیه عمر رض فقال: هنیئا لک یا علی بن أبی طالب، اصبحت مولی کل مؤمن و مؤمنة! و فیه نزلت: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ⁽²⁾- الآیة]⁽³⁾

ابو جعفر الطبری المتوفی ( 310 ) فی کتاب « الولایة » اخرجه عن زید بن أرقم و ابن ابی حاتم الرازی المتوفی ( 327 ) باسناده عن أبی سعید الخدری ، و ابو عبد اللَّه المحاملی المتوفی ( 330 ) فی امالیه عن ابن عباس ، و ابو بکر الفارسی الشیرازی المتوفی ( 407 ) عن ابن عباس ، و الحافظ ابن مردویة المتوفی ( 416 ) عن أبی سعید الخدری ، و ابن عباس ، و زید بن علی .

و أبو اسحاق الثعلبی المتوفی ( 427 ) عن الامام الباقر علیه السّلام . و ابن عباس ، و ابو نعیم الاصفهانی المتوفی ( 430 ) عن عطیة ، و الواحدی النیسابوریّ المتوفی ( 468 ) فی « اسباب النزول » عن ابی سعید الخدری ، و الحافظ ابو سعید السجستانی المتوفی ( 477 ) ، و الحافظ الحسکانی المتوفی بعد ( 490 ) فی شواهد التنزیل .

و الحافظ ابن عساکر الشافعی المتوفی ( 571 ) و ابو الفتح النطنزی المولود ( 480 ) و الفخر الرازی المتوفی ( 606 ) فی مفاتیح الغیب ، و غیرهم الی اکابر القرن الرابع عشر و من أراد التفصیل فلیرجع الی الغدیر ج 1 من ص 214 - الی ص 223 .

«حدیث غدیر بروایت محمد بن عبد اللّه بن احمد المقدسی»

اشاره

اما روایت محمد بن عبد اللّه بن احمد المقدسی حدیث غدیر را، پس شمس الدین محمد بن محمد جزری در «اسنی المطالب فی مناقب علی بن أبی طالب» گفته:

[و الطف طریق وقع لهذا الحدیث و اغربه ما حدثنا به شیخنا خاتمة الحفاظ ابو بکر محمد بن عبد اللّه بن المحب المقدسی مشافهة، اخبرتنا الشیخة أم محمد⁽¹⁾

و اجاز لها ابراهیم بن محمود بن الخیر ، و ابو نصر بن العلیق ، و عجیبة الباقداریة و ابن السیدی و غیرهم .

قال الذهبی : تفردت به قدر وقر بعیر من الاجزاء بالاجازة و کانت دینة خیرة ، روت الکثیر ، و تزاحم علیها الطلبة و قرءوا علیها الکتب الکبار ، و کانت قانعة متعففة و لم تتزوج ، توفیت سنة ( 740 ) و قد جاوزت التسعین .