مشخصات کتاب
عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 8/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی
مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.
مشخصات ظاهری:ج23.
یادداشت:فارسی- عربی.
یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.
موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع
احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث
دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر
شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها
علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت
موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها
موضوع:امامت -- احادیث
فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶
وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)
شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹
اشاره
عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 8
تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی
تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی
ادامه حدیث غدیر (قسمت دلالت)
«نقض ورد مصنف بر هفوات دهلوی»
بسم اللّه الرحمن الرحیم
و هر گاه بحمد اللّه و حسن توفیقه، عبارات ائمه سنیه متضمن طرق حدیث غدیر شنیدی، و بر اسماء جمعی از ناقلین و مخرجین آن مطلع شدی، پس حالا متوکلا علی الالطاف الالهیة، و معتمدا علی التوفیقات الربانیة الغیر المتناهیة شروع می نمائیم در نقض ورد فقرات عبارت مخاطب نحریر که در جزء اول آن را بالتمام وارد کرده ایم.
قوله: اول: حدیث غدیر که بطمطراق بسیار در کتب ایشان مذکور می شود و آن را نص قطعی در این مدعی می انگارند»(1).
اقول: مخاطب حمید الاخلاق زکی الاعراق، بسبب کمال مجانبت از عناد و شقاق، و نهایت انهماک در ارعاد و ابراق، و ازعاج و اقلاق، بایراد لفظ طمطراق مبالغه و اغراق در استهزاء و ستم ظریفی، و چشمک زنی بر تمسک اهل حق و وفاق فرموده، و معتقدین و جان نثاران بلاغت و فصاحت خود را بطرب و رقص در آورده، جامه انسانیت از ایشان برکنده، و لکن اگر اندک تأمل و تدبر می کردند، می دانستند که این اهانت و توهین
1) تحفهء اثنا عشریه ص 208 ط پیشاور .
و استهزاء سراسر مجازفت و خطا است، چه اهتمام اهل حق در اثبات تواتر حدیث غدیر، و ذکر کثرت طرق آن، و بیان وجه دلالت آن بر امامت باثبات مجیء «مولی» بمعنی اولی از تصریحات ائمه عربیت، و ذکر شواهد و براهین داله بر اراده امامت است، پس شناعت استهزاء و سخریه، و لمز و رمز، و غمز و همز بر ذکر کثرت طرق و اثبات تواتر این حدیث شریف خود ظاهر است که اهتمام اهل حق و وفاق در این باب برای شق قلوب اهل شقاق است، که منکرین تواتر این حدیث شریف اند بلکه نعوذ باللّه وقاحت(1)و صفاقت و خلاعت را بغایت قصوی رسانیده، قدح در صحت آن آغاز می نهند.
و فظاعت استهزاء و تشنیع بر اثبات مجیء «مولی» بمعنی اولی نیز نهایت واضح است، که چون متعصبین جاحدین که شاهصاحب هم تقلیدشان نگذاشته اند، خود را از انکار سراسر خسار باز نداشته اند، این اهتمام اهل حقّ برای قلع و قمع، و استیصال و ابطال انکار و جحود ناقضین عهود است، و قبح استهزاء و تمسخر بر ذکر دلائل و شواهد و قرائن دلالت حدیث شریف بر امامت نیز بکمال مرتبه لائح، زیرا که این مطلب اقصی، و مرام اهم و اسنی است.
و للّه الحمد و المنة که حقیر باقتفای آثار اعلام کرام، ادله قاهره، و شواهد باهره، و دلائل زاهره، و حجج ظاهره، و قرائن رزینه لائحه، و امارات متینه واضحه بر دلالت این حدیث شریف بر امامت ذکر می نمایم، و امر حق را روشن تر از صبح مسفر می گردانم، و ألسنه جاحدین و منکرین را لال، و شبهات و تشکیکات مشککین را، بابلغ وجوه استیصال
1) الوقاحة و الصفاقة و الخلاعة : التهتک و ترک الحیاء .
می نمایم.
و از طرائف الطاف جلیه الهیه آنست که دلالت این حدیث شریف بر امامت جناب امیر المؤمنین علیه السّلام، حسب تصریح حسان بن ثابت، ثابت و قطعیت صحت آن بتقریر حضرت بشیر و نذیر و جناب امیر صلوات اللّه و سلامه علیهما و آلهما، ما نفح المسک و العبیر ظاهر و مستنیر.
پس این استهزاء و سخریه، العیاذ باللّه متوجه بر این انشاد و تقریر است نه بر تقریر اهل حق، که مقتفیان آثار سرور مختار و آل اطهار و صحابه کبارند، و للّه الحجة البالغة.
«دهلوی حدیث غدیر را فقط به بریده نسبت داده»
قوله: [حاصلش آنکه بریدة(1)
صحابی أسلم قبل بدر ، و لم یشهدها ، و شهد خیبر و فتح مکة ، و استعمله النبی ( ص ) علی صدقات قومه ، و سکن المدینة ، و انتقل الی البصرة ، ثم الی مرو فمات بها ، له فی کتب القوم ( 167 ) حدیثا ، منها حدیث الغدیر توفی سنة ( 63 ) .
«یا معشر المسلمین، أ لست أولی بکم من أنفسکم؟» ، قالوا: بلی، قال: «من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه»](2).
أقول: از عبارات سابقه در این جزء و جزء أول، بحمد اللّه و حسن توفیقه، یقین حاصل می شود بآنکه بریده تنها راوی این حدیث شریف نیست بلکه بسیاری از صحابه، روایت آن نموده اند، تا آنکه عدد صحابه که روات این حدیث شریف اند از صد کس هم متجاوز شده(1).
پس چنین حدیث کثیر الطرق متنوع الاسانید را، که اساطین محققین و اعلام مدققین، حکم بتواتر آن نموده اند، صرف ببریده منسوب ساختن، و باز بذکر لفظ (طمطراق تمام) ، داد استهزاء و ستم ظریفی دادن، ماجرائی بس عجیب و غریب است.
و نیز پر ظاهر است که عبارت حدیث غدیر که مخاطب نحریر در تقریر آورده، نهایت مختصر و وجیز است، و از عبارات سابقه حدیث، که جمعی از ائمه اعلام و اساطین فخام نقل کرده اند، ظاهر است که حضرت بشیر و نذیر صلّی اللّه علیه و آله در تمهید و تقریر حدیث غدیر، بسیاری از مطالب ذکر فرموده که در روایت منقوله مخاطب، مذکور نیست، پس بملاحظه این عبارات، اولیای مخاطب آیا لفظ (طمطراق تمام) بمزید ایقان و وفاق در حق ارشادات حضرت خاتم النبیین صلّی اللّه علیه و آله هم بر زبان خواهند آورد؟ ، یاسر بدامن شرمساری افکنده، فظاعت این تمسخر و استهزاء خواهند دریافت.
قوله: [گویند که «مولی» بمعنی اولی بتصرف است، و اولی بتصرف
1) قال العلامة المجاهد الامینی قدس سره بعد ذکر مائة و عشر من رواة الغدیر من الصحابة : هؤلاء مائة و عشر من أعاظم الصحابة الذین وجدنا روایتهم لحدیث الغدیر ، و لعل فیما ذهب علینا اکثر من ذلک بکثیر ، و طبع الحال یستدعی ان تکون رواة الحدیث اضعاف المذکورین ، لان السامعین الوعاة له کانوا مائة ألف أو یزیدون . . .
بودن عین امامت است](1).
اقول: جناب شاهصاحب بمزید بلاغت، داد ایجاز و اختصار داده، تقریر شیعه را در وجه دلالت این حدیث شریف بر امامت، در کمتر از یک سطر نقل فرموده اند، و قبل از این بذکر لفظ (طمطراق تمام) استهزاء و سخریه و بر تقریرات أهل حق نموده، پس کاش برای اثبات مزعوم خود، تقریری از تقریرات مبسوطه أهل حق، و لا اقل بعض تقاریر متوسطه أهل حق در شروع کلام نقل کرده، رد آن می نمودند.
«دهلوی معنای اولویت را از مولی انکار کرده»
قوله: [اول غلط در این استدلال آنست که اهل عربیت قاطبة انکار کرده اند که «مولی» بمعنی اولی آمده باشد]-الخ(2).
اقول: اول اختلال در این مقال آنست که شاهصاحب بمزید ورع و دیانت، و نهایت صدق و امانت، ادعا فرموده اند: که اهل عربیت قاطبة انکار کرده اند که «مولی» بمعنی اولی آمده باشد، حال آنکه اهل عربیت، هرگز انکار نکرده اند که «مولی» بمعنی اولی آمده باشد، و ادعای انکار ایشان، کذب و بهت بحت است، و انکار احدی از اهل عربیت هم ثابت نیست، چه جا انکار جمیع اهل عربیت، و این کذبی است فاحش و بس شنیع، که بسماع آن مو بر تن می خیزد! .
و کلام شاهصاحب مانا(3)است بآنکه کسی بگوید که «قول» بمعنی گفتن،
هرگز در استعمال عرب نیامده، و اهل عربیت قاطبة انکار کرده اند که «قول» بمعنی گفتن آمده باشد! .
«استعمال مولی در معنای اولی در قرآن و حدیث و اشعار عرب»
اشاره
الحاصل استعمال «مولی» بمعنی اولی، در کتاب و سنت و اشعار عرب، شائع و ذائع است، و از ائمه فن عربیت و لغت و تفسیر، تصریحات بر اینکه «مولی» بمعنی اولی است واقع.
اسماء جمعی از علماء، که اثبات مجیء «مولی» بمعنی اولی کرده اند، در اینجا ذکر می کنم، تا تخجیل منکرین بأبلغ وجوه متحقق گردد.
پس باید دانست که از جمله، اینهااند:
1-محمد بن سائب کلبی بن بشر بن عمرو بن الحارث الکوفی المتوفی سنة (146) 2-أبو زید سعید بن أوس بن ثابت الانصاری اللغوی البصری المتوفی سنة (215) 3-أبو عبیدة معمر بن المثنی البصری النحوی المتوفی سنة (209) 4-أبو الحسن سعید بن مسعدة الاخفش الاوسط المجاشعی البلخی المتوفی سنة (215) 5-أحمد بن یحیی بن زید بن سیار أبو العباس المعروف بثعلب الکوفی المتوفی (291) 6-أبو العباس محمد بن یزید الازدی البصری المعروف بالمبرد المتوفی (286) 7-أبو اسحاق ابراهیم بن محمد السری الزجاج النحوی اللغوی المتوفی
ببغداد سنة (311) 8-أبو بکر محمد بن القاسم المعروف بابن الانباری المتوفی ببغداد سنة (328) 9-محمد بن عزیز السجستانی العزیزی المقیم ببغداد المتوفی سنة (330) 10-أبو الحسن علی بن عیسی بن علی بن عبد اللّه الرمانی المتوفی ببغداد سنة (384) 11-أبو النصر اسماعیل بن حماد الفارابی الجوهری المتوفی بنیسابور سنة (393) 12-أبو اسحاق أحمد بن محمد بن ابراهیم الثعلبی النیسابوریّ المتوفی (427) 13-أبو الحسن علی بن أحمد الواحدی المفسر المتوفی بنیسابور سنة (468) 14-أبو الحجاج یوسف بن سلیمان بن عیسی الشمنتری المتوفی سنة (476) 15-قاضی أبو عبد اللّه الحسین بن أحمد الزوزنی المتوفی سنة (486) 16-أبو زکریا یحیی بن علی بن محمد الشیبانی التبریزی المتوفی (502) 17-حسین بن مسعود الفراء البغوی المتوفی سنة (510) 18-جار اللّه محمود بن عمر الزمخشری الادیب المفسر المتوفی سنة (538) 19-أبو الفرج عبد الرحمن بن علی المعروف بابن الجوزی البغدادی المتوفی (597) 20-أحمد بن الحسن بن أحمد الزاهد الدرواجکی 21-نظام الدین حسن بن محمد القمی النیسابوریّ المتوفی سنة (728)
22-أبو سالم محمد بن طلحة القرشی النصیبی المتوفی (652) 23-شمس الدین أبو المظفر یوسف بن قزاغلی سبط ابن الجوزی المتوفی (654) 24-قاضی ناصر الدین عبد اللّه بن عمر البیضاوی المتوفی سنة (685) 25-أحمد بن یوسف بن عبد الدائم الحلبی المعروف بالسمین المتوفی (756) 26-محمد بن أبی بکر بن عبد القادر الرازی المتوفی بعد (668) 27-تاج الدین أحمد الخجندی بن محمود الصرفی النحوی المتوفی سنة (700) 28-عبد اللّه بن أحمد النسفی أبو البرکات المتوفی بایذح اصبهان سنة (710) 29-عمر بن عبد الرحمن القزوینی الفارسی سراج الدین المتوفی سنة (745) 30-شیخ نور الدین علی بن محمد المعروف بابن الصباغ المالکی المتوفی (855) 31-جلال الدین محمد بن أحمد المحلی الشافعی المتوفی بالقاهرة سنة (864) 32-حسین بن علی الواعظ الکاشفی البیهقی السبزواری المتوفی (910) 33-أبو السعود محمد بن محمد العمادی الحنفی المفسر المتوفی بالقسطنطینیة سنة (982) 34-سعدی چلبی سعد اللّه بن عیسی مفتی الدیار الرومیة المتوفی سنة (945) 35-شیخ شهاب الدین أحمد بن محمد بن عمر الخفاجی المصری المتوفی
(1069) 36-شیخ سلیمان الجمل بن عمر بن منصور العجیلی المصری الشافعی المتوفی (1204) 37-ملا جار اللّه إله آبادی 38-محب الدین افندی محمد بن أبی بکر بن داود بن عبد الرحمن الحموی الدمشقی الحنفی المتوفی (1016) 39-محمد بن اسماعیل بن صلاح الامیر الیمانی المتوفی سنة (1182) 40-عبد الرحیم بن عبد الکریم 41-رشید النبی بن حبیب النبی 42-سید مؤمن بن حسن مؤمن شبلنجی المصری المتوفی بعد (1308)
1- «تفسیر محمد بن سائب کلبی»
اشاره
اما تفسیر محمد بن سائب کلبی مولی را بأولی، پس محمد بن یوسف أبو حیان که از أکابر ائمه عالی شأن و اجله مهره اعیانست، و صلاح الدین خلیل بن ایبک الصفدی(1)در «وافی بالوفیات» بمدح او گفته:
ترجمه محمد بن سائب کلبی از «وافی بالوفیات» صفدی
[محمد بن یوسف بن علی بن یوسف بن حیان الشیخ الامام الحافظ، العلامة فرید العصر، و شیخ الزمان، و امام النحاة، اثیر الدین أبو حیان الغرناطی.
1) الصفدی : خلیل بن ایبک بن عبد اللَّه صلاح الدین الادیب المتوفی سنة ( 764 ) ولد فی صفد ( بفلسطین ) سنة ( 696 ) .
قرأ القرآن بالروایات، و سمع الحدیث بجزیرة الاندلس، و بلاد الافریقیة، و ثغر الاسکندریة، و دیار مصر، و الحجاز، و حصل الاجازات من الشام و العراق و غیر ذلک، و اجتهد، و طلب، و حصل، و کتب، و قید، و لم أر فی أشیاخی أکثر اشتغالا منه، لانی لم أره الا یسمع، أو یشغل، أو یکتب، و لم أره علی غیر ذلک، و له اقبال علی الطلبة الاذکیاء، و عنده تعظیم لهم.
نظم و نثر، و له الموشحات البدیعة، و هو ثبت فیما ینقله، محرر لما یقوله، عارف باللغة، ضابط لالفاظها، و اما النحو و التصریف فهو امام الدنیا فیهما، لم یذکر معه فی اقطار الارض غیره فی العربیة، و له الید الطولی فی التفسیر، و الحدیث، و الشروط، و الفروع، و تراجم الناس و طبقاتهم، و تواریخهم و حوادثهم، خصوصا المغاربة، و تقیید اسمائهم علی ما یتلفظون به من امالة، و ترخیم، و ترقیق، و تفخیم، لانهم مجاورو بلاد الفرنج، و اسماؤهم قریبة، و القابهم کذلک، کل ذلک قد جوده، و قیده، و حرره.
و الشیخ شمس الدین الذهبی(1)له سؤالات، سأله عنها فیما یتعلق بالمغاربة و أجابه عنها.
و له التصانیف التی سارت و طارت و انتشرت و ما انتثرت و قرئت و درست و نسخت و ما نسخت أخملت کتب الاقدمین، و الهت المقیمین بمصره و القادمین، و قرأ الناس علیه و صاروا ائمة و أشیاخا فی حیاته، و هو الذی حث الناس علی مصنفات الشیخ جمال الدین ابن(2)مالک رحمه اللّه و رغبهم فی قراءتها و شرح لهم غامضها و خاض بهم لججها و فتح لهم مقفلها](3)الخ.
و نیز در آن گفته:
[و کتبت له استدعی اجازته بما صورته: المسئول من احسان سیدنا الشیخ الامام العامل العلامة، لسان العرب، ترجمان الادب، جامع الفضائل، عمدة وسائل السائل، حجة المقلدین، زین المقلدین، قطب المؤلفین، افضل الآخرین وارث علوم الاولین، صاحب الید الطولی فی کل مقام ضیق، و التصانیف التی تأخذ بمجامع القلوب، فکل ذی لب إلیها شیق، و المباحث التی أنارت الادلة الراجحة من مکامن اماکنها، و قنصت أوابدها الجامحة من بواطن مواطنها، کشاف معضلات الاوائل، سباق غایات قصر عن شأوها(1)سحبان وائل(2)، فارع(3)هضبات(4)البلاغة فی اجتلاء اجتلابها و هی فی مرقی مرقدها، و سالب تیجان الفصاحة فی اقتضاء اقتضا بها من فرق فرقدها، حتی ابرز کلامه جنان فضل جنان، و من بعده عن الدخول إلیها جبان، و أتی ببراهین وجوه حورها، لم یطمثهن انس قبلهم و لا جان، و ابدع خمائل(5)نظم و نثر لا تصل الی افنان فنونها ید جان، اثیر الدین أبی حیان محمد.
لا زال بیت العلم یحییه و لا عجب لذلک من أبی حیان
حتی تنال بنو العلوم مرامهم و تحلهم دار المنی بأمان
إجازة کاتب هذه الحروف ما رواه، فسح اللّه فی مدته، من المسانید،
1) الشأو ( بفتح الشین و سکون الهمزة ) : السبق - الامد - الغایة .
2) سحبان وائل : بن زفر بن ایاس خطیب یضرب به المثل فی الفصاحة توفی سنة ( 54 ) .
3) الفارع : الذی یصعد الجبل .
4) الهضبات : جمع الهضبه ( بفتح الهاء و سکون الضاد ) و هی الجبل المنبسط علی وجه الارض .
5) الخمائل : جمع الخمیلة و هی الشجر الکثیر الملتف .
و المصنفات، و السنن، و المجامیع الحدیثیة، و التصانیف الادبیة نظما و نثرا](1)-الخ.
در «بحر محیط» در تفسیر آیة قُلْ لَنْ یُصِیبَنا إِلاّ ما کَتَبَ اَللّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَ عَلَی اَللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ(2)گفته:
[هو مولانا، أی ناصرنا و حافظنا، قاله الجمهور.
و قال الکلبی: اولی بنا من انفسنا فی الموت و الحیوة، و قیل: مالکنا و سیدنا، فلهذا یتصرف کیف شاء، فیجب الرضا بما یصدر من جهته، و قال ذلک بِأَنَّ اَللّهَ مَوْلَی اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ اَلْکافِرِینَ لا مَوْلی لَهُمْ ، فهو مولانا الذی یتولانا و نتولاه](3).
و قمولی(4)هم از کلبی نقل کرده که او مولی را بأولی تفسیر کرده، کما سیجیء فیما بعد انشاء اللّه تعالی.
و مخفی نماند که ائمه بارعین، و حفاظ ماهرین، و جهابذه اعلام، و علمای فخام، و معتمدین ثقات، و منقدین اثبات سنیه، بمدح و ثنا، و وصف و اطراء محمد بن سائب کلبی، رطب اللسان و عذب البیان اند، و از اجل مادحین او أبو أحمد عبد اللّه بن محمد المعروف بابن عدی است که از مهره حفاظ و اثبات ایقاظ است.
ترجمه ابن القطان مادح کلبی بگفتار سمعانی در «انساب»
حافظ أبو سعد عبد الکریم بن محمد سمعانی(1)در «انساب» در نسبت جرجانی گفته:
[أبو أحمد عبد اللّه بن عدی بن عبد اللّه بن محمد الجرجانی المعروف بابن القطان الحافظ، من أهل جرجان، کان حافظ عصره، رحل ما بین الاسکندریة الی سمرقند و دخل البلاد، و أدرک الشیوخ.
سمع أبا عبد الرحمن أحمد بن شعیب النسائی(2)، و علی بن سعید الرازی(3)و القاسم بن عبد اللّه الاخمیمی(4)، و القاسم بن زکریا المطرز(5)، و خلقا یطول ذکرهم.
روی عنه الحاکم أبو عبد اللّه الحافظ(6)، و أبو القاسم حمزة بن یوسف السهمی(7)، و أبو بکر أحمد بن الحسن الحیری(8)، و غیرهم.
و أول ما کتب الحدیث بجرجان فی سنة تسعین و مائتین، عن أحمد بن(9)حفص و غیره.
1) السمعانی : عبد الکریم بن محمد بن منصور المروزی أبو سعد الحافظ المتوفی ( 562 ) .
2) النّسائی : أحمد بن علی بن شعیب بن علی الحافظ المتوفی برملة فلسطین سنة ( 303 ) .
3) علی بن سعید بن بشیر بن مهران الحافظ الرازی نزیل مصر المتوفی ( 297 ) .
4) القاسم بن عبد اللَّه بن مهدی الاخمیمی الحافظ المتوفی سنة ( 304 ) .
5) القاسم بن زکریا المطرز : بن یحیی أبو بکر البغدادی المتوفی سنة ( 305 ) .
6) الحاکم أبو عبد اللَّه الحافظ : محمد بن عبد اللَّه بن حمدویه النیسابوریّ المتوفی ( 405 ) .
7) حمزة بن یوسف بن ابراهیم السهمی الحافظ الجرجانی المتوفی سنة ( 427 ) .
8) أبو بکر أحمد بن الحسن الحیری بن أحمد الشافعی النیسابوریّ المتوفی ( 421 ) .
9) أحمد بن حفص : بن یزید أبو بکر المعافری المتوفی سنة ( 311 ) .
و رحل الی العراق، و الشام، و مصر فی سنة سبع و تسعین.
و صنف فی معرفة ضعفاء المحدثین کتابا مقدار ستین جزءا سماه «الکامل» و کان جمع أحادیث مالک بن أنس(1)، و الاوزاعی(2)، و سفیان الثوری(3)، و شعبة(4)، و اسماعیل بن أبی خالد(5)، و جماعة من المقلین.
و صنف علی کتاب المزنی(6)کتابا و سماه «الانتصار» .
و کان حافظا متقنا، لم یکن فی زمانه مثله، تفرد بالاحادیث، و قد کان وهب أحادیث له یتفرد بها لبنیه: عدی(7)، و أبی زرعة، و منصور، تفردوا بروایتها، عن أبیهم.
و ابنه عدی، سکن سجستان الی أن مات بها و حدث بها.
قال حمزة بن یوسف السهمی: سألت الدارقطنی(8)ان یصنف کتابا فی ضعفاء المحدثین، فقال: أ لیس عندک کتاب ابن عدی؟ ، قلت: نعم، قال: فیه کفایة لا یزاد علیه.
و کانت ولادته یوم السبت غرة ذی القعدة سنة سبع و سبعین و مائتین، و هی السنة التی مات فیها أبو حاتم(9)الرازی.
1) مالک بن انس : بن مالک الاصبحی امام المالکیة المدنی المتوفی سنة ( 179 ) .
2) الاوزاعی : عبد الرحمن بن عمرو بن یحمد الشامی المتوفی ببیروت سنة ( 157 ) .
3) سفیان الثوری : بن سعید بن مسروق الکوفی المتوفی بالبصرة سنة ( 161 ) .
4) شعبة بن الحجاج بن الورد الواسطی المتوفی بالبصرة سنة ( 160 ) .
5) اسماعیل بن أبی خالد : الکوفی الحافظ المتوفی ( 145 ) / 146 .
6) المزنی : اسماعیل بن یحیی بن اسماعیل المصری الشافعی المتوفی ( 264 ) .
7) عدی : بن عبد اللَّه بن عدی أبو محمد الجرجانی المتوفی بسجستان سنة .
8) الدار قطنی : علی بن عمر بن أحمد الشافعی المتوفی ببغداد سنة ( 385 ) .
9) أبو حاتم الرازی : محمد بن ادریس بن المنذر بن داود بن مهران الحنظلی الحافظ المتوفی ( 277 ) .
و توفی غرة جمادی الآخرة سنة خمس و ستین و ثلاثمائة بجرجان، و صلی علیه أبو بکر الإسماعیلی(1)، و دفن بجنب مسجد کرز بن وبرة، عن یمین القبلة، و زرت قبره(2).
ترجمه ابن القطان بگفتار یاقوت حموی در «معجم البلدان»
و شیخ نحریر أبو عبد اللّه یاقوت بن عبد اللّه الحموی الرومی البغدادی(3)در «معجم البلدان» در ذکر جرجان گفته:
[و منها أبو أحمد عبد اللّه بن عدی بن عبد اللّه بن محمد بن المبارک الجرجانی الحافظ المعروف بابن القطان، أحد ائمة أصحاب الحدیث، و المکثرین منه، و الجامعین له، و الرحال فیه.
رحل الی دمشق و مصر الرحلتین: اولیهما فی سنة سبع و تسعین و مائتین، و الثانیة فی سنة خمس و ثلاثمائة.
سمع الحدیث بدمشق من محمد بن خریم(4)، و عبد الصمد بن عبد اللّه بن أبی زید، و ابراهیم بن دحیم، و أحمد بن عمیر بن جوص(5)و غیرهم.
و سمع بحمص حنبل(6)بن محمد، و أحمد بن أبی الاخیل، و یزید(7)بن
1) أبو بکر الاسماعیلی : أحمد بن ابراهیم بن اسماعیل الحافظ الجرجانی المتوفی ( 371 ) .
2) انساب السمعانی ج 3 ص 238 ط حیدرآباد الدکن .
3) یاقوت بن عبد اللَّه الحموی الرومی البغدادی المتوفی ( 626 ) .
4) محمد بن خریم ( بالخاء المعجمة و الراء المهملة ) أبو بکر العقیلی محدث دمشق المتوفی ( 316 ) .
5) أحمد بن عمیر بن یوسف بن موسی بن جوصا أبو الحسن الحافظ محدث الشام المتوفی سنة ( 320 ) .
6) فی المصدر المطبوع ببیروت : هبیل بن محمد ، و علی أی حال ما وجدت له و لتالییه ترجمة فی کتب التراجم .
7) فی المصدر : زید بن عبد اللَّه المهرانی .
عبد اللّه البهرانی.
و بمصر أبا یعقوب اسحاق المنجنیقی(1).
و بصیدا محمد المعافی بن أبی کریمة.
و بصور أحمد بن بشیر بن حبیب الصوری.
و بالکوفة أبا العباس بن عقدة(2)، و محمد بن الحصین بن حفص.
و بالبصرة أبا خلیفة الجمحی(3)، و بالعسکر عبدان الاهوازی(4).
و ببغداد أبا القاسم البغوی(5)، و أبا محمد بن صاعد(6).
و ببعلبک أبا جعفر أحمد بن هاشم، و خلقا من هذه الطبقة کثیرا.
و روی عنه أبو العباس بن عقدة و هو من شیوخه، و حمزة بن یوسف السهمی و أبو سعد المالینی (7)و خلق فی طبقتهم.
و کان مصنفا حافظا ثقة، علی لحن کان فیه.
1) أبو یعقوب اسحاق المنجنیقی : بن ابراهیم الحافظ البغدادی نزیل مصر المتوفی ( 304 ) .
2) أبو العباس أحمد بن محمد بن سعید بن عقدة الحافظ الکوفی المتوفی سنة ( 332 ) / 333 .
3) أبو خلیفة الجمحی : الفضل بن حباب البصری المحدث مسند عصره المتوفی سنة ( 305 ) .
4) عبدان الاهوازی : أبو محمد عبدان بن أحمد بن موسی الجوالیقی الحافظ المتوفی سنة ( 306 ) .
5) أبو القاسم البغوی : عبد اللَّه بن محمد بن عبد العزیز الحافظ المتوفی ببغداد سنة ( 311 ) .
6) أبو محمد ابن الصاعد : یحیی بن محمد بن صاعد البغدادی المتوفی سنة ( 318 ) .
7) أبو سعد المالینی : أحمد بن محمد بن أحمد بن عبد اللَّه الهروی الحافظ المتوفی ( 412 ) .
و قال حمزة: کتب أبو أحمد بن عدی الحدیث بجرجان فی سنة تسعین و مائتین عن أحمد بن حفص السعدی و غیره، ثم رحل الی الشام و مصر، و صنف فی معرفة ضعفاء المحدثین کتابا فی مقدار ستین(1)جزءا سماه «الکامل» .
قال: و سألت الدار قطنی أبا الحسن ان یصنف کتابا فی ضعفاء المحدثین، فقال: أ لیس عندکم کتاب ابن عدی؟ ، قلت: بلی، قال: فیه کفایة لا یزاد علیه.
و کان ابن عدی جمع أحادیث مالک بن أنس، و الاوزاعی، و سفیان الثوری و شعبة، و اسماعیل بن أبی خالد، و جماعة من المقلین(2).
و صنف علی کتاب المزنی کتابا سماه «الانتصار»(3).
و کان أبو أحمد حافظا متقنا لم یکن فی زمانه مثله، تفرد بأحادیث، کان قد وهب أحادیث له یتفرد بها لبنیه عدی، و أبی زرعة، و أبی منصور، تفردوا بروایتها عن أبیهم، و ابنه عدی، سکن سجستان و حدث بها.
قال ابن عدی: سمع منی أبو العباس بن عقدة کتاب «الجعفریة» ، عن أبی الاشعث، و حدث به عنی، فقال: حدثنی عبد اللّه بن عبد اللّه.
و کان مولده فی ذی القعدة سنة سبع و سبعین و مائتین، و مات غرة جمادی الآخرة سنة خمس و ستین و ثلاثمائة لیلة السبت، فصلی علیه أبو بکر الإسماعیلی، و دفن بجنب مسجد کرز بن(4)وبرة عن یمین القبلة مما یلی صحن المسجد بجرجان(5).
ترجمه ابن القطان بگفتار ذهبی در «تذکرة الحفاظ»
و محمد بن أحمد ذهبی در «تذکرة الحفاظ» گفته:
[ابن عدی الامام الحافظ الکبیر أبو أحمد عبد اللّه بن عدی بن عبد اللّه بن محمد بن مبارک الجرجانی، و یعرف أیضا بابن القطان، صاحب کتاب «الکامل» فی الجرح و التعدیل، کان أحد الاعلام.
ولد سنة سبع و سبعین و مائتین، و سمع سنة تسعین، و ارتحل اولا سنة سبع و تسعین، و سمع بهلول بن اسحاق الانباری(1)، و محمد بن عثمان بن أبی سوید(2)و محمد بن یحیی المروزی(3)، و عبد الرحمن بن القاسم بن الرواس الدمشقی(4)، و أنس بن السلم(5)، و أبا خلیفة الجمحی، و الحسن بن سفیان(6)، و أبا عبد الرحمن النسائی، و عمران بن مجاشع (7)، و عبدان الاهوازی، و أبا یعلی الموصلی(8)، و الحسن بن محمد المدنی، صاحب یحیی بن بکیر (9)، و الحسن بن الفرج الغزی(10)، و خلائق.
1) بهلول بن اسحاق بن بهلول بن حسان التنوخی أبو محمد قاضی الانبار المتوفی سنة ( 298 ) .
2) محمد بن عثمان بن أبی سوید : الذراع البصری المعمر ، له ترجمة فی المیزان و لسان المیزان و لم یؤرخا وفاته .
3) محمد بن یحیی بن سلیمان أبو بکر المروزی المتوفی ببغداد سنة ( 298 ) .
4) عبد الرحمن بن القاسم بن الرواس الهاشمی مسند دمشق المتوفی سنة ( 297 ) .
5) انس بن السلم الدمشقی المتوفی ( 289 ) .
6) الحسن بن سفیان : أبو العباس الشیبانی النسوی صاحب « المسند » المتوفی سنة ( 303 ) .
7) عمران بن موسی بن مجاشع الجرجانی السختیانی الحافظ المتوفی سنة ( 305 ) .
8) أبو یعلی الموصلی : أحمد بن علی بن المثنی بن یحیی الحافظ صاحب « المسند » المتوفی سنة ( 307 ) .
9) یحیی بن عبد اللَّه بن بکیر الحافظ أبو زکریا المصری المتوفی ( 231 ) .
10) الحسن بن الفرج الغزی أبو علی صاحب یحیی بن بکیر توفی بعد سنة ( 300 ) .
و عنه أبو العباس بن عقدة شیخه، و أبو سعد المالینی، و الحسن بن رامین(1)و محمد بن عبد اللّه بن عبید اللّه باکویه(2)، و حمزة بن یوسف السهمی، و أبو الحسین أحمد بن العالی، و آخرون.
و هو المصنف فی الکلام علی الرجال عارفا بالعلل.
قال أبو القاسم بن(3)عساکر: کان ثقة علی لحن فیه.
قال حمزة السهمی: سألت الدارقطنی ان یصنف کتابا فی الضعفاء، فقال:
أ لیس عندک کتاب ابن عدی؟ ، فقلت: بلی، قال: فیه کفایة لا یزاد علیه.
قلت و قد صنف ابن عدی علی أبواب مختصر المزنی کتابا سماه «الانتصار» قال حمزة السهمی: کان حافظا متقنا لم یکن فی زمانه أحد مثله، تفرد بروایة أحادیث وهب منها لابنیه: عدی و أبی زرعة و تفردا بها عنه.
قال الخلیلی(4): کان عدیم النظیر حفظا و جلالة، سألت عبد اللّه(5)بن محمد الحافظ: أیهما أحفظ؟ ابن عدی أو ابن قانع، فقال: رز قمیص ابن عدی أحفظ من عبد الباقی بن قانع(6).
1) الحسن بن الحسین بن رامین القاضی أبو محمد الأسترآبادی المتوفی ( 412 ) ببغداد .
2) ابن باکویه : محمد بن عبد اللَّه بن عبید اللَّه الشیرازی الصوفی المتوفی سنة ( 428 ) .
3) ابن عساکر : أبو القاسم علی بن الحسن بن هبة اللَّه الدمشقی المتوفی سنة ( 571 ) .
4) الخلیلی : الحافظ أبو یعلی الخلیل بن عبد اللَّه بن أحمد القزوینی المتوفی ( 446 ) .
5) عبد اللَّه بن محمد الحافظ : بن یوسف بن نصر القرطبی المتوفی ( 403 ) .
6) عبد الباقی بن قانع : بن مرزوق بن واثق الحافظ أبو الحسین البغدادی المتوفی ( 351 ) .
قال الخلیلی: و سمعت أحمد بن مسلم(1)الحافظ یقول: لم أر أحدا مثل أبی أحمد بن عدی و کیف فوقه فی الحفظ، و کان أحمد قد لفی الطبرانی(2)و أبا أحمد الحاکم(3)، و قد قال لی: کان حفظ هؤلاء تکلفا، و حفظ ابن عدی طبعا، زاد معجمه علی ألف شیخ(4).
ترجمه ابن القطان بقول ذهبی در «عبر» و «دول الاسلام»
و نیز ذهبی در «عبر فی خبر من غبر» در وقائع سنة خمس و ستین و ثلاثمائة گفته:
ابن عدی الحافظ الکبیر أبو أحمد عبد اللّه بن عدی بن عبد اللّه بن محمد و یعرف بابن القطان الجرجانی، مصنف «الکامل» فی الجرح، و له ثمان و ثمانون سنة، کتب الکثیر سنة تسعین و مائتین، و رحل فی سنة سبع و تسعین.
و سمع أبا خلیفة، و عبد الرحمن بن أبو الرواس، و بهلول بن اسحاق، و طبقتهم.
قال ابن عساکر: کان ثقة علی لحن فیه.
و قال حمزة السهمی(5): کان حافظا متقنا، لم یکن فی زمانه مثله، توفی فی جمادی الآخرة(6).
و نیز ذهبی در «دول الاسلام» در وقائع سنة خمس و ستین و ثلاثمائة گفته:
و فیها مات حافظ العصر أبو أحمد عبد اللّه بن عدی الجرجانی و له ثمان
1) فی المصدر : أحمد بن أبی مسلم الحافظ ، و علی أی حال ما وجدت ترجمته .
2) الطبرانی : سلیمان بن أحمد بن أیوب الحافظ المتوفی باصفهان سنة ( 360 ) .
3) أبو أحمد الحاکم : الحافظ محمد بن محمد بن أحمد النیسابوریّ المتوفی ( 378 ) .
4) تذکرة الحفاظ للذهبی ج 3 ص 940 .
5) تاریخ جرجان للسهمی ص 225 .
6) العبر فی خبر من غبر ج 2 ص 343 .
و ثمانون سنة.
و شیخ جمال الدین عبد الرحیم بن حسن الاسنوی(1)در «طبقات شافعیه» گفته: الحافظ أبو أحمد بن عدی بن محمد الجرجانی الامام المشهور، صاحب «الکامل» فی الضعفاء.
ولد سنة سبع و سبعین و مائتین، و صنف علی مختصر المزنی کتابا سماه «الانتصار» .
و توفی فی جمادی الآخرة سنة ستین و ثلاثمائة. ذکره الذهبی فی «العبر»(2).
ترجمه ابن القطان بگفتار اسنوی در «طبقات شافعیه»
و قاضی تقی الدین أبو بکر بن أحمد بن محمد الدمشقی الاسدی(3)در «طبقات فقهای شافعیه» گفته:
عبد اللّه بن عدی بن محمد بن مبارک أبو أحمد الجرجانی الحافظ الکبیر یعرف بابن القطان.
أحد الائمة الاعلام و أرکان الاسلام، طوف البلاد فی طلب العلم، و سمع الکبار، له کتاب «الانتصار» علی «مختصر المزنی» و کتاب «الکامل» فی معرفة الضعفاء و المتروکین، و هو کامل فی بابه کما سمی.
قال ابن عساکر: کان ثقة علی لحن فیه.
و قال الذهبی: کان لا یعرف العربیة مع عجمة فیه، و أما فی العلل و الرجال فحافظ لا یجاری.
ولد سنة سبع و سبعین و مائتین، مات فی جمادی الآخرة سنة خمس و ستین و ثلاثمائة(4).
ترجمه ابن القطان بگفتار سیوطی در «طبقات الحفاظ»
و جلال الدین عبد الرحمان بن أبی بکر سیوطی(1)در «طبقات الحفاظ» گفته:
ابن عدی الامام الحافظ الکبیر أبو أحمد عبد اللّه بن عدی بن عبد اللّه بن محمد بن مبارک الجرجانی، و یعرف أیضا بابن القطان، صاحب «الکامل فی الجرح و التعدیل» ، أحد الاعلام، ولد سنة 277، و سمع منه 290.
روی عن محمد بن عثمان بن أبی شیبة(2)، و النّسائی، و أبی یعلی، و منه ابن عقدة، و هو شیخه، و المالینی، و حمزة السهمی، و هو عارف بالعلل، مصنف فی الکلام علی الرجال، لم یکن فی زمانه مثله.
قال الخلیلی: کان عدیم النظیر حفظا و جلالة، مات فی جمادی الآخرة سنة (360)(3).
و عبد الرؤوف بن تاج العارفین بن علی بن زین الدین الحدادی ثم
ترجمه ابن القطان بگفتار مناوی در «فیض القدیر»
المناوی القاهری الشافعی(4)، در «فیض القدیر شرح جامع صغیر» گفته:
(عد لابن عدی) هو أبو أحمد عبد اللّه الجرجانی أحد الحفاظ الأعیان و أحد الجهابذة الذین طافوا البلاد، و هجروا الوساد، و واصلوا السهاد، و قطعوا المعتاد طالبین للعلم لا یعتری هممهم قصور، و لا یثنی عزمهم عظائم الامور، روی عنه
الجمحی، و غیره، و عنه أبو حامد الاسفراینی(1)، و أبو سعد المالینی.
قال البیهقی(2): حافظ متقن، لم یکن فی زمنه مثله.
و قال ابن عساکر: ثقة علی لحن فیه.
مات سنة خمس و ستین و ثلاثمائة عن ثمان و ثمانین سنة، فی کتاب «الکامل» الذی ألفه فی معرفة الضعفاء، و هو أصل من الاصول المعول علیها و المرجوع إلیها، طابق اسمه معناه، و وافق لفظه فحواه، من عینه انتجع المنتجعون، و بشهادته حکم الحاکمون، و الی ما قاله رجع المتقدمون و المتأخرون(3).
و مصطفی بن عبد اللّه القسطنطینی(4)در «کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون» گفته:
«الکامل» فی معرفة الضعفاء و المتروکین من الرواة، لابی أحمد عبد اللّه بن محمد المعروف بابن عدی الجرجانی المتوفی سنة خمس و ستین و ثلاثمائة، فی «ستین جزء» ، و هو أکمل کتب الجرح و التعدیل و علیه اعتماد الائمة.
قال السبکی(5): طابق اسمه معناه، و وافق لفظه فحواه، بصحته حکم الحاکمون و بما یقول رضی المتقدمون و المتأخرون.
و قال حمزة السهمی: سألت الدار قطنی ان یصنف کتابا فی الضعفاء فقال:
أ لیس عندک کتاب ابن عدی؟ قلت: نعم، قال: فیه کفایة لا یزاد علیه.
و قال الحافظ ابن عساکر: ابن عدی ثقة علی لحن فیه.
1) أبو حامد الاسفرائینی : أحمد بن محمد بن أحمد الشافعی المتوفی ( 406 ) .
2) البیهقی : أحمد بن الحسین بن علی المحدث المتوفی بنیسابور سنة ( 458 ) .
3) فیض القدیر ج 1 ص 28 .
4) مصطفی بن عبد اللَّه الجلبی القسطنطینی المتوفی ( 1067 ) .
5) السبکی : عبد الوهاب بن علی بن عبد الکافی المتوفی بدمشق سنة ( 771 ) .
و قال الذهبی: کان لا یعرف العربیة مع عجمة فیه، و اما فی العلل و الرجال فحافظ لا یجاری (1).
هر گاه نبذی از محاسن فاخره، و محامد زاهره، و مناقب باهره ابن عدی بر زبان أکابر حذاق ماهرین، و أجله نقاد معتمدین شنیدی.
پس باید دانست که همین ابن عدی در مدح و تبجیل کلبی نبیل کوشیده.
علامه شمس الدین محمد بن أحمد ذهبی در «تذهیب التهذیب» بترجمه محمد بن سائب کلبی گفته:
و قال ابن عدی: هو معروف بالتفسیر، و لیس لاحد تفسیر اطول و لا أشبع منه و بعده مقاتل(2)، الا ان الکلبی یفضل علی مقاتل، لما قیل فی مقاتل من المذاهب الردیة، و حدث عن الکلبی شعبة، و الثوری، و هشیم(3)و الثقات، و رضوه فی التفسیر-الخ(4).
در حاشیه کاشف ذهبی مسطور است:
قال أبو أحمد بن عدی: و للکلبی غیر ما ذکرت أحادیث صالحة خاصة عن أبی صالح(5)، و هو معروف بالتفسیر، و لیس لاحد تفسیر أطول منه و لا أشبع، و بعده مقاتل بن سلیمان، الا ان الکلبی یفضل علی مقاتل بن سلیمان، لما قیل فی مقاتل من المذاهب الردیة(6).
1) کشف الظنون ج 2 ص 1382 .
2) مقاتل : بن سلیمان بن بشیر البلخی المفسر المتوفی بالبصرة سنة ( 150 ) .
3) هشیم : بن بشیر بن أبی خازم قاسم بن دینار أبو معاویة الواسطی المتوفی ( 183 ) .
4) تذهیب التهذیب ج 8 / 19 .
5) أبو صالح : باذام التابعی الراوی عن مولاته أم هانی بنت أبی طالب .
6) ضعف العامة و الخاصة مقاتل بن سلیمان و قالوا : کان دجالا جسورا وضاعا کذابا یأخذ عن الیهود و النصاری علم القرآن الذی یوافق کتبهم .
و حدث عن الکلبی الثوری، و شعبة، و ان کانا حدثا عنه بالشیء الیسیر غیر المسند.
تفسیر کلبی بگفتار ابن القطان اطول و اشبع تفاسیر است
و حدث عنه ابن عیینة(1)، و حماد بن سلمة(2)، و هشیم، و غیرهم من ثقات الناس و رضوه فی التفسیر-الخ.
از این عبارت ظاهر است که حسب افاده ابن عدی، محمد بن سائب معروف است بتفسیر، و هیچ کس تفسیری أطول و أشبع از تفسیر او ندارد، و مقاتل بعد کلبی است، و کلبی بر مقاتل مقدم و فاضل است، زیرا که در مقاتل مذاهب ردیه گفته شده.
و از این افاده، صراحة ظاهر می شود که محمد بن سائب، از عیب عائب مبری است، و از لوث نسبت مذاهب ردیه معری.
و نیز از آن واضح است که تحدیث کرده اند از کلبی ابن عیینة، و حماد بن سلمة، و هشیم، و غیر ایشان از ثقات ناس، و پسندیده اند او را در تفسیر و هر گاه تحدیث این حضرات ثلاثة و دیگر ثقات از کلبی، و پسندیدنشان او را در تفسیر ثابت شد، وثوق و اعتماد و جلالت و عظمت کلبی بغایت قصوی و مرتبه اسنی رسید، زیرا که این حضرات ثلاثة از اکابر أئمه حذاق و أعاظم اساطین سباق اند.
اما سفیان بن عیینة، پس بعض عیون فاخره فضائل، و فنون باهره مناقب او، در ما بعد انشاء اللّه تعالی بتصریحات ثقات محققین سنیه، خواهی دریافت.
اما مناقب عظیمه و محامد فخیمه حماد بن سلمه، پس مسلم و مقبول فحول
منقدین است.
ترجمه حماد بن سلمة که از رواة و محدثین از کلبی است در «تهذیب التهذیب»
ابن حجر(1)عسقلانی در «تهذیب التهذیب» گفته:
حماد بن سلمة بن دینار البصری، أبو سلمة مولی تمیم، و یقال: مولی قریش و قیل: غیر ذلک.
روی عن ثابت البنانی(2)، و قتادة(3)، و خاله حمید الطویل(4)، و اسحاق بن عبد اللّه بن أبی طلحة(5)، و أنس بن سیرین(6)، و ثمامة بن عبد اللّه بن أنس(7)و محمد بن زیاد القرشی(8)، و أبی الزبیر المکی(9)، و عبد الملک بن عمیر(10)، و عبد العزیز بن صهیب(11)، و أبی عمران الجونی(12)، و عمرو بن دینار(13)، و هشام بن زید بن
1) ابن حجر العسقلانی : أحمد بن علی شهاب الدین المتوفی سنة ( 852 ) .
2) ثابت البنانی : بن أسلم أبو محمد البصری المتوفی سنة ( 123 ) - و قیل : سنة ( 127 ) .
3) قتادة : بن دعامة بن قتادة بن عزیر المفسر البصری الضریر الاکمه المتوفی ( 118 ) .
4) حمید الطویل : بن أبی حمید تیرویه التابعی البصری المتوفی ( 143 ) .
5) اسحاق بن عبد اللَّه بن أبی طلحة زید بن سهل الانصاری المدنی المتوفی سنة ( 132 ) .
6) انس بن سیرین أبو موسی الانصاری التابعی المتوفی سنة ( 118 ) .
7) ثمامة بن عبد اللَّه بن أنس بن مالک الانصاری المتوفی بعد سنة ( 110 ) .
8) محمد بن زیاد : أبو الحارث القرشی الجمحی البصری سمع أبا هریرة ، و کان مولی عثمان بن مظعون .
9) أبو الزبیر المکی : محمد بن مسلم بن تدرس الحافظ المکی المتوفی سنة ( 128 ) .
10) عبد الملک بن عمیر : المعروف بعبد الملک القبطی المتوفی سنة ( 136 ) .
11) عبد العزیز بن صهیب : البنانی البصری سمع انس بن مالک .
12) أبو عمران الجونی : عبد الملک بن حبیب الکندی البصری المتوفی ( 138 ) .
13) عمرو بن دینار : أبو محمد الاثرم المکی المتوفی سنة ( 125 ) / 126 / 129 .
أنس(1)، و هشام بن عروة(2)، و یحیی بن سعید الانصاری(3)، و أیوب السختیانی(4)و خالد الحذاء(5)، و داود بن أبی هند(6)، و سلیمان التیمی (7)، و سماک بن حرب(8)و خلق کثیر من التابعین فمن بعدهم.
و عنه ابن جریح(9)و الثوری و شعبة و هم أکبر منه و ابن المبارک(10)و ابن مهدی(11)و القطان(12)، و أبو داود(13)، و أبو الولید(14)الطیالسیان، و أبو سلمة التبوذکی(15)
1) هشام بن زید بن انس : بن مالک الانصاری سمع جده انسا .
2) هشام بن عروة : بن الزبیر بن العوام المدنی المتوفی سنة ( 146 ) / 147 .
3) یحیی بن سعید الانصاری : بن قیس المدنی المتوفی ( 143 ) / 144 / 146 .
4) أیوب السختیانی : بن أبی تمیمة کیسان البصری المتوفی سنة ( 131 ) .
5) خالد الحذاء : بن مهران الحافظ البصری المتوفی سنة ( 141 ) / 142 .
6) داود بن أبی هند : أبو محمد البصری المتوفی سنة ( 140 ) .
7) سلیمان التیمی : بن طرخان أبو المعتبر المتوفی سنة ( 143 ) .
8) سماک بن حرب : بن اوس بن خالد الذهلی الکوفی المتوفی سنة ( 123 ) .
9) ابن جریح : عبد الملک بن عبد العزیز بن جریح الرومی المکی المتوفی ( 150 ) .
10) ابن المبارک : عبد اللَّه أبو عبد الرحمن بن المبارک الحنظلی الحافظ المروزی المتوفی ( 181 ) .
11) ابن مهدی : عبد الرحمن بن مهدی أبو سعید الحافظ البصری المتوفی ( 198 ) .
12) القطان : یحیی بن سعید بن فروخ أبو سعید الحافظ البصری المتوفی ( 198 ) .
13) أبو داود الطیالسی : سلیمان بن داود الحافظ البصری المتوفی ( 204 ) .
14) أبو الولید الطیالسی : هشام بن عبد الملک الحافظ البصری المتوفی ( 227 ) .
15) أبو سلمة التبوذکی : موسی بن اسماعیل المنقری الحافظ البصری المتوفی ( 223 ) .
و آدم بن أبی ایاس(1)، و الاشیب(2)، و أسود بن عامر شاذان(3)، و بشر بن السری(4)و بهز بن أسد(5)، و سلیمان بن حرب(6)، و أبو نصر التمار(7)، و هدبة بن خالد(8)و شیبان بن فروخ(9)، و عبید اللّه العیشی(10)، و آخرون.
قال أحمد: حماد بن سلمة أثبت فی ثابت(11)من معمر(12)، و قال أیضا فی الحمادین(13): ما منهما إلا ثقة.
و قال حنبل(14)عن أحمد(15): اسند حماد بن سلمة، عن أیوب أحادیث لا یسندها الناس عنه.
1) آدم بن أبی ایاس : أبو الحسن الخراسانی المروزی المحدث المتوفی ( 220 ) .
2) الاشیب : الحسن بن موسی أبو علی الحافظ البغدادی المتوفی ( 209 ) .
3) الاسود شاذان : بن عامر أبو عبد الرحمن المتوفی ببغداد ( 208 ) .
4) بشر بن السری : الافوه نزیل مکة المتوفی ( 195 ) .
5) بهز بن أسد : أبو الاسود الحافظ البصری المتوفی ( 197 ) .
6) سلیمان بن حرب : أبو أیوب الواشحی الحافظ البصری المتوفی ( 224 ) .
7) أبو نصر التمار : عبد الملک بن عبد العزیز المتوفی ببغداد ( 228 ) .
8) هدبة بن خالد : أبو خالد القیسی الحافظ البصری المتوفی ( 236 ) .
9) شیبان بن فروخ : بن أبی شیبة الابلی المتوفی ( 235 ) .
10) عبید اللَّه العیشی : بن محمد البصری الاخباری المتوفی ( 228 ) .
11) ثابت البنائی : بن أسلم أبو محمد البصری المتوفی ( 127 ) - و قیل : 123 .
12) معمر : بن راشد : أبو عروة الحافظ البصری المتوفی ( 153 ) .
13) الحمادان : أحدهما ابن سلمة ، و الآخر : ابن زید بن درهم البصری المتوفی ( 179 ) .
14) حنبل : بن اسحاق بن حنبل المتوفی بواسط سنة ( 273 ) .
15) أحمد : بن محمد بن حنبل امام الحنابلة المتوفی سنة ( 241 ) .
و قال أبو طالب(1): حماد بن سلمة اعلم الناس بحدیث حمید، و أصح حدیثا.
و قال فی موضع آخر: هو أثبت الناس فی حمید الطویل، سمع منه قدیما یخالف الناس فی حدیثه.
و قال اسحاق بن منصور(2)، عن ابن معین(3): ثقة.
و قال الدوری(4)عن ابن معین: من خالف حماد بن سلمة فی ثابت، فالقول قول حماد.
و قال جعفر الطیالسی(5)عنه: من سمع حماد بن سلمة الاصناف ففیها اختلاف و من سمع منه نسخا فهو صحیح.
و قال ابن المدینی(6): لم یکن فی أصحاب ثابت، أثبت من حماد بن سلمة.
و قال الاصمعی(7)عن عبد الرحمن بن مهدی(8): حماد بن سلمة صحیح السماع حسن اللقاء، أدرک الناس، لم یتهم بلون من الالوان، و لم یلتبس بشیء، أحسن ملکة نفسه و لسانه، و لم یطلقه علی أحد فسلم حتی مات.
و قال ابن المبارک: دخلت البصرة، فما رأیت أحدا أشبه بمسالک الاول من
1) أبو طالب زید بن اخزم الطائی النبهانی الحافظ البصری المقتول سنة ( 257 ) .
2) اسحاق بن منصور : بن بهرام الکوسج المروزی المتوفی ( 251 ) .
3) ابن معین : یحیی بن معین بن عون البغدادی المتوفی ( 203 ) .
4) الدوری : عباس بن محمد بن حاتم الدوری الحافظ البغدادی المتوفی سنة ( 271 ) .
5) جعفر الطیالسی : بن محمد بن أبی عثمان الحافظ البغدادی المتوفی ( 282 ) .
6) ابن المدینی : علی بن عبد اللَّه بن جعفر الحافظ البصری المتوفی ( 234 ) .
7) الاصمعی : عبد الملک بن قریب بن علی الباهلی البصری المتوفی ( 216 ) .
8) عبد الرحمن بن مهدی الحافظ البصری المتوفی سنة ( 198 ) .
حماد بن سلمة.
و قال أبو عمرو الجرمی(1): ما رأیت فقیها أفصح من عبد الوارث(2)، و کان حماد بن سلمة أفصح منه.
و قال شهاب بن معمر(3)البلخی: کان حماد بن سلمة یعد من الابدال و علامة الابدال، ان لا یولد لهم، تزوج سبعین امرأة، فلم یولد له.
و قال عفان(4): قد رأیت من هو أعبد من حماد بن سلمة، و لکن ما رأیت أشد مواظبة علی الخیر و قراءة القرآن و العمل للّه من حماد بن سملة.
و قال ابن مهدی: لو قیل لحماد بن سلمة: انک تموت غدا، ما قدر أن یزید فی العمل شیئا.
و قال ابن حبان(5): کان من العباد المجابین الدعوة فی الاوقات، و لم ینصف من جانب حدیثه و احتج فی کتابه بأبی بکر بن عیاش(6)، فان کان ترکه ایاه لما کان یخطئ فغیره من أقرانه مثل الثوری، و شعبة، کانوا یخطئون، فان زعم ان خطاءه قد کثر حتی تغیر، فقد کان ذلک فی أبی بکر بن عیاش موجودا، و لم یکن من أقران حماد بن سلمة بالبصرة مثله فی الفضل و الدین و النسک و العلم و الکتبة و الجمع و الصلابة فی السنة و القمع لاهل البدع.
1) أبو عمرو الجرمی : صالح بن اسحاق النحوی المتوفی سنة ( 225 ) .
2) عبد الوارث : بن سعید أبو عبید التنوری الحافظ البصری المتوفی ( 180 ) .
3) شهاب بن المعمر بن یزید بن بلال العوفی أبو الازهر البلخی ، روی عنه البخاری فی الادب .
4) عفان : بن مسلم أبو عثمان الصفار البصری المتوفی سنة ( 220 ) .
5) ابن حبان : أبو حاتم محمد بن حبان بن أحمد بن حبان الحافظ البستی المتوفی ( 354 ) .
6) أبو بکر بن عیاش : المقری الکوفی و اختلف فی اسمه ، توفی سنة ( 193 ) .
قال سلیمان بن حرب و غیره: مات سنة 167.
زاد ابن حبان فی ذی الحجة.
استشهد به البخاری(1)، و قیل: أنه روی له حدیثا واحدا عن أبی الولید، عن ثابت.
قلت: الحدیث المذکور فی «مسند» أبی(2)بن کعب من روایة ثابت، عن انس(3)، عنه و قد ذکره المزی(4)فی «الاطراف» و لفظه: قال لنا أبو الولید، فذکره، و قد عرض ابن حبان بالبخاری لمجانبته حدیث حماد بن سلمة حیث یقول: لم ینصف من عدل عن الاحتجاج به الی الاحتجاج بفلیح(5)، و عبد الرحمن بن عبد اللّه بن دینار(6).
و اعتذر أبو الفضل بن طاهر(7)عن ذلک لما ذکر ان مسلما(8)أخرج أحادیث أقوام ترک البخاری حدیثهم، قال: و کذلک حماد بن سلمة امام کبیر، مدحه الائمة، و اطنبوا، و لما تکلم بعض منتحلی المعرفة ان بعض الکذبة أدخل فی حدیثه ما لیس منه لم یخرج عنه البخاری معتمدا علیه، بل استشهد به فی مواضع لیبین
1) البخاری : محمد بن اسماعیل بن المغیرة الحافظ صاحب « الجامع الصحیح » توفی ( 256 )
2) أبی بن کعب : بن قیس الصحابی الخزرجی المتوفی بالمدینة ( 21 ) .
3) انس بن مالک : بن النضر الخزرجی خادم النبی ( ص ) المتوفی بالبصرة سنة ( 93 ) .
4) المزی : یوسف بن عبد الرحمن أبو الحجاج الدمشقی المتوفی ( 742 ) .
5) فلیح : بن سلیمان المدنی المتوفی سنة ( 168 )
6) عبد الرحمن بن عبد اللَّه بن دینار : مولی عبد اللَّه بن عمر المدنی .
7) أبو الفضل بن طاهر : محمد بن طاهر بن علی المقدسی المعروف یا بن القیسرانی المتوفی ( 705 ) .
8) مسلم : بن الحجاج بن مسلم القشیری الحافظ النیسابوریّ المتوفی ( 261 ) .
أنه ثقة، و اخرج أحادیثه التی یرویها من حدیث أقرانه کشعبة، و حماد بن زید، و أبی عوانة(1)، و غیرهم، و مسلم اعتمد علیه، لانه رأی جماعة من أصحابه القدماء و المتأخرین لم یختلفوا فیه، و شاهد مسلم منهم جماعة، و أخذ عنهم، ثم عدالة الرجل فی نفسه و اجماع أهل النقل علی ثقته و امانته انتهی.
و قال الحاکم: لم یخرج مسلم لحماد بن سلمة فی الاصول الا من حدیثه عن ثابت، و قد خرج له فی الشواهد عن طائفة.
و قال البیهقی: هو أحد الائمة المسلمین الا أنه لما کبر ساء حفظه، فلذا ترکه البخاری، و اما مسلم فاجتهد، و أخرج من حدیثه عن ثابت ما سمع منه قبل تغیره، و ما سوی حدیثه عن ثابت لا یبلغ اثنی عشر حدیثا اخرجها فی الشواهد.
و قال عفان: اختلف أصحابنا فی سعید بن أبی عروبة(2)، و حماد بن سلمة، فصرنا الی خالد بن الحارث(3)فسألناه، فقال: حماد أحسنهما حدیثا و اثبتهما لزوما للسنة، فرجعنا الی یحیی القطان، فقال: أ قال لکم: و احفظهما؟ قلنا: لا.
و قال القطان: حماد عن زیاد(4)الاعلم، و قیس(5)بن سعد لیس بذاک.
و قال عبد اللّه(6)عن أبیه، أو یحیی القطان: ان کان ما یروی حماد عن قیس بن سعد فهو کذا.
قال عبد اللّه: قلت لابی: لای شیء؟ ، قال: لانه روی عنه أحادیث رفعها.
و قال أحمد بن حنبل: اثبتهم فی ثابت حماد بن سلمة.
1) أبو عوانة : وضاح مولی أبی خالد الواسطی المتوفی ( 176 ) - 177 .
2) سعید بن أبی عروبة : مهران أبو النضر البصری المتوفی ( 156 ) .
3) خالد بن الحارث : أبو عثمان الحجیمی البصری المتوفی سنة ( 186 ) / 187 .
4) زیاد الاعلم : زیاد بن حسان بن قرة الباهلی البصری الراوی عن انس بن مالک .
5) قیس بن سعد : مفتی أهل مکة بعد عطاء ، توفی سنة ( 119 ) .
6) عبد اللَّه : بن أحمد بن محمد بن حنبل البغدادی المتوفی ( 290 ) .
و قال الدولابی(1): ثنا محمد بن(2)شجاع ابن الثلجی، حدثنی ابراهیم بن عبد الرحمن بن مهدی(3)، قال: کان حماد بن سلمة لا یعرف بهذه الاحادیث التی فی الصفات، حتی خرج مرة الی عبادان، فجاء و هو یرویها، فسمعت عباد بن صهیب(4)یقول: ان حمادا کان لا یحفظ و کانوا یقولون: انها دست فی کتبه، و قد قیل: ان ابن أبی العوجاء(5)کان ربیبة، فکان یدس فی کتبه.
قرأت بخط الذهبی: ابن الثلجی، لیس بمصدق علی حماد و امثاله و قد اتهم.
قلت: و عباد أیضا لیس بشیء، و قد قال أبو داود: لم یکن لحماد بن سلمة کتاب غیر کتاب قیس بن سعد، یعنی کان یحفظ علمه.
و قال عبد اللّه بن أحمد، عن أبیه: ضاع کتاب حماد عن قیس بن سعد، و کان یحدثهم من حفظه.
و اورد له ابن عدی فی «الکامل» عدة أحادیث مما یتفرد به متنا أو اسنادا، قال: و حماد من اجلة المسلمین و هو مفتی البصرة، و قد حدث عنه من هو أکبر منه سنا، و له أحادیث کثیرة و اصناف کثیرة و مشایخ، و هو کما قال ابن المدینی: من تکلم فی حماد بن سلمة فاتهموه فی الدین.
1) الدولابی : محمد بن أحمد بن حماد الرازی الحافظ المورخ المتوفی ( 310 ) .
2) محمد بن شجاع ابن الثلجی البغدادی المتوفی ( 266 ) .
3) ابراهیم بن عبد الرحمن بن مهدی : البصری المحدث فی القرن الثالث .
4) عباد بن صهیب : البصری یروی عن الاعمش توفی حدود سنة ( 212 ) .
5) ابن أبی العوجاء : عبد الکریم کان من الزنادقة قتله المهدی العباسی بعد سنة ( 160 )
و قال الساجی(1): کان حافظا ثقة مأمونا.
و قال ابن سعد(2): کان ثقة کثیر الحدیث و ربما حدث بالحدیث المنکر.
و قال العجلی(3): ثقة رجل صالح، حسن الحدیث، قال: ان عنده ألف حدیث حسن، لیس عند غیره.
و حکی أبو الولید الباجی(4)فی «رجال البخاری» : ان النسائی سئل عنه، فقال: ثقة.
قال الحاکم بن مسعدة: فکلمته فیه، فقال: و من یجترئ یتکلم فیه، لم یکن عند القطان هناک، ثم جعل النسائی یذکر الاحادیث التی انفرد بها فی الصفات، کانه خاف ان یقول الناس: تکلم فی حماد من طریقها.
و قال ابن المدینی: أثبت أصحاب ثابت حماد، ثم سلیمان(5)، ثم حماد بن زید، و هی صحاح(6).
اما هشیم بن بشیر، پس محدث نحریر، و ثقه کبیر، و حافظ شهیر، و صاحب فضل کثیر است.
شمس الدین محمد بن أحمد ذهبی در تذهیب التهذیب گفته:
هشیم بن بشیر بن القاسم بن دینار أبو معاویة ابن أبی حازم السلمی الواسطی نزیل بغداد، أحد الحفاظ الاعلام، الی أن قال:
1) الساجی : أبو یحیی زکریا بن یحیی محدث البصرة المتوفی ( 307 ) .
2) ابن سعد : محمد بن سعد بن منیع البصری الحافظ المورخ المتوفی ( 230 ) .
3) العجلی : أبو الحسن أحمد بن عبد اللَّه بن صالح الکوفی المتوفی سنة ( 261 ) .
4) أبو الولید الباجی : سلیمان بن خلف بن سعید القرطبی الذهبی المتوفی ( 474 ) .
5) سلیمان : بن المغیرة أبو سعید البصری المتوفی سنة ( 156 ) .
6) تهذیب التهذیب ج 3 / 11 - الی 16 .
قال یعقوب الدورقی(1): کان عند هشیم عشرون ألف حدیث.
و قال أحمد: کتب هشیم، عن الزهری(2)بمکة.
و قال عمرو بن(3)عون: سمعت هشیما یقول: سمعت من الزهری نحوا من مائة حدیث فلم اکتبها، و سمعت من أبی الزبیر ثمانیة.
و قال ابراهیم الهروی(4): کتب هشیم عن الزهری نحوا من ثلاثمائة حدیث، فکتب فی صحیفة، و انما سمع منه بمکة، فکان یظن ان الصحیفة فی المحمل، فجاءت الریح، فرمت الصحیفة، فلم یجدها، و سمع هشیم منها تسعة أحادیث.
و قال أحمد(5)بن منیع: روی عن هشیم من القدماء شعبة، و سفیان، و مالک.
و عن هشیم قال: کان جدی القاسم و والد شعبة شریکین فی بناء قصر الحجاج(6)یعنی بواسط.
و قال حماد بن زید: ما رأیت فی المحدثین بانبل من هشیم.
و قال محمد بن عیسی بن الطباع(7): قال عبد الرحمن بن مهدی: کان هشیم احفظ للحدیث من سفیان الثوری، کان یقوی من الحدیث علی شیء لم یکن یقوی
1) یعقوب الدورقی : بن ابراهیم بن کثیر أبو یوسف محدث العراق المتوفی ( 252 ) .
2) الزهری : أبو بکر محمد بن مسلم المدنی الحافظ المتوفی سنة ( 124 )
3) عمرو بن عون : أبو عثمان الحافظ الواسطی البزاز المتوفی سنة ( 225 )
4) ابراهیم الهروی : أبو اسحاق بن عبد اللَّه الحافظ نزیل بغداد المتوفی ( 144 )
5) أحمد بن منیع : أبو جعفر البغوی البغدادی الحافظ صاحب « المسند » توفی ( 244 )
6) الحجاج : بن یوسف بن الحکم الثقفی السفاک الهالک سنة ( 95 )
7) محمد بن عیسی بن الطباع الحافظ أبو جعفر البغدادی المتوفی سنة ( 224 )
علیه سفیان، و سمعت وکیعا(1)یقول نحوا عنی هشیما، و هاتوا من شئتم، یعنی فی المذاکرة.
و قال ابن مهدی: هشیم فی حصین(2)أثبت من سفیان، و شعبة.
و قال علی بن حجر(3): هشیم بن بشیر مثل ابن عیینة فی الزهری.
و قال عیینة بن سعید عن ابن المبارک: قال: من غیر الدهر حفظه، فلم یغیر حفظ هشیم.
و قال العجلی: هشیم ثقة یدلس، و سئل أبو حاتم، عن هشیم، و یزید بن هارون(4)، فقال: هشیم أحفظ منه، و من أبی عوانة-الخ(5).
و أبو اسحاق أحمد بن محمد بن ابراهیم ثعلبی(6)، که کمال جلالت و فضل، و ثقت و اعتماد او، در ما بعد انشاء اللّه تعالی واضح خواهد شد، کلبی راهپیمایه مجاهد(7)و سدی(8)گرفته و از مشایخ سلف ماضین و علمای سابقین دانسته، و از أهل حق قرار داده، غرض او را محمود، و سعی او را مشکور گفته، چنانچه در دیباچه تفسیر خود گفته:
و فرقة جردوا التفسیر دون الاحکام و بیان الحلال و الحرام، و الحل عن العویصات المشکلات، و الرد علی أهل الزیغ و الشبهات، کمشایخ السلف الماضین،
1) وکیع : بن الجراح بن ملیح الحافظ محدث العراق المتوفی ( 197 ) .
2) حصین : بن عبد الرحمن السلمی أبو الهذیل الکوفی المتوفی ( 136 )
3) علی بن حجر : بن ایاس الحافظ المروزی المتوفی ( 244 )
4) یزید بن هارون : بن زاذی أبو خالد الحافظ الواسطی المتوفی سنة ( 206 )
5) تذهیب التهذیب .
6) أحمد بن محمد بن ابراهیم أبو اسحاق الثعلبی النیسابوریّ المتوفی ( 427 ) .
7) مجاهد : بن جبر أبو الحجاج المکی التابعی المفسر المتوفی ( 104 ) .
8) السدی : اسماعیل بن عبد الرحمن التابعی الکوفی المتوفی ( 128 ) .
و العلماء السابقین من التابعین و اتباعهم، مثل مجاهد، و مقاتل، و الکلبی، و السدی، رضی اللّه عنهم أجمعین، و لکل من أهل الحق منهم فیه غرض محمود و سعی مشکور.
و یحیی بن عیسی بن علی بن جزله(1)در «مختصر تاریخ بغداد» گفته:
قال الحسن بن عثمان القاضی(2): وجدت العلم بالعراق و الحجاز ثلثة: علم أبی حنیفة(3)و تفسیر الکلبی، و مغازی محمد بن اسحاق(4).
از این عبارت واضح است که حسن بن عثمان قاضی علم را در عراق و حجاز در سه چیز منحصر ساخته: علم أبی حنیفة، و تفسیر کلبی، و مغازی محمد بن اسحاق.
پس ظاهر شد که کلبی از مماثلین و مساهمین امام اعظم حضرت أبو حنیفه می باشد، و ناهیک به تعظیما عظیما، و تبجیلا جلیلا.
و قاضی أبو عبد اللّه محمد بن علی العامری در کتاب «ناسخ و منسوخ» می فرماید:
قد خرجت هذا من التفاسیر التی سمعتها من الائمة رحمهم اللّه، منها ما سمعت من الاستاذ أبی اسحاق ابراهیم بن محمد الاسفرایینی(5)رحمة اللّه مثل تفسیر مقاتل ابن سلیمان، و الحلبی و الکلبی و غیرهما. . . الی أن قال: و لم أعتمد الا بما صح
1) یحیی بن عیسی جزلة : أبو علی البغدادی کان نصرانیا فأسلم سنة ( 466 ) و توفی سنة ( 493 ) .
2) الحسن بن عثمان القاضی : أبو حسان الزیادی المتوفی ببغداد سنة ( 242 ) .
3) أبو حنیفة : النعمان بن ثابت الکوفی امام الحنفیین المتوفی سنة ( 150 ) .
4) محمد بن اسحاق بن یسار المتوفی سنة ( 151 ) / 152
5) أبو اسحاق ابراهیم بن محمد : بن ابراهیم الاسفرایینی المتوفی سنة ( 418 )
عندی بتواتر و استفاضة أو روی فی الصحاح بغیر طعن الطاعن، و اللّه الموفق لذلک.
از این عبارت ظاهر است که قاضی مذکور در امر ناسخ و منسوخ که مدار احکام اسلام و مناط استنباط مسائل حلال و حرام است، بر تفسیر کلبی اعتماد نموده و أحادیث آن را از احد القسمین دانسته، یا مروی بتواتر و استفاضه، یا مروی فی الصحاح بغیر طعن طاعن.
ترجمه محمد بن سائب کلبی بگفتار ابن قتیبه در «معارف»
و أبو محمد عبد اللّه بن مسلم بن قتیبة(1)الکاتب الدینوری در کتاب «المعارف» گفته:
الکلبی صاحب التفسیر و هو محمد بن السائب بن بشر الکلبی، و یکنی أبا النصر، و کان جده بشر بن عمر، و بنوه: السائب، و عبید، و عبد الرحمن، شهدوا الجمل و صفین مع علی بن أبی طالب رضوان اللّه علیه، و قتل السائب مع مصعب بن الزبیر(2)، و شهد محمد بن السائب الکلبی الجماجم مع ابن الاشعث(3)، و کان نسابا، عالما بالتفسیر، و توفی بالکوفة سنة ست و أربعین و مائة و ابن الکلبی هشام بن محمد بن السائب کان أعلم الناس بالانساب(4).
و حسین بن مسعود بغوی(5)در «معالم التنزیل» گفته:
و ما ثقلت فیه من التفسیر عن عبد اللّه بن عباس(6)رضی اللّه عنهما حبر
1) أبو محمد عبد اللَّه بن مسلم بن قتیبة الدینوری البغدادی الکوفی المتوفی ( 276 ) .
2) مصعب بن الزبیر بن العوام بن خویلد الاسدی القرشی المقتول سنة ( 71 ) .
3) ابن الاشعث : عبد الرحمن بن محمد بن الاشعث بن قیس الکندی المقتول سنة ( 85 ) .
4) المعارف / 535 - 536 .
5) بغوی : الحسین بن مسعود بن محمد الفراء المفسر الفقیه الشافعی المتوفی ( 510 ) .
6) عبد اللَّه بن عباس : بن عبد المطلب الصحابی المتوفی سنة ( 68 ) .
هذه الامة، و من بعده من التابعین، ائمة السلف مثل: مجاهد، و عکرمة(1)، و عطاء بن أبی رباح(2)، و الحسن البصری(3)رضی اللّه عنه، و قتادة، و أبی العالیة(4)، و محمد بن کعب القرظی(5)، و زید بن أسلم(6)، و الکلبی، و الضحاک(7)، و مقاتل بن حیان(8)، و مقاتل بن سلیمان، و السدی، و غیرهم، فاکثره مما أخبرنی الشیخ أبو سعید أحمد بن محمد الشریحی الخوارزمی-الخ(9).
از این عبارت ظاهر است که کلبی مثل دیگر ائمه، و اساطین سنیه، و ارکان و اعیان ذوی المراتب العلیة، از تابعین صحابه، و ائمه سلف است، و بغوی بر تفسیر او مثل تفسیرات دیگر اعاظم، اعتبار و اعتماد نموده، و او را قرین و نظیر مجاهد، و عکرمة، و عطاء، و حسن بصری، و قتادة، و أبو العالیة، و محمد بن کعب قرظی، و زید بن أسلم گردانیده، و در ذکر تقدیم بر ضحاک و مقاتل ابن حیان، و مقاتل بن سلیمان، و سدی، بخشیده.
و نیز در «معالم التنزیل» گفته:
و أما تفسیر الکلبی فقد قرأت بمرو علی الشیخ أبی عبد اللّه بن الحسن المروزی،
1) عکرمة : بن عبد اللَّه البربری المدنی المفسر المتوفی سنة ( 105 ) .
2) عطاء بن أبی رباح أسلم بن صفوان التابعی الفقیه المتوفی ( 114 ) .
3) الحسن البصری : بن یسار أبو سعید التابعی المتوفی ( 110 ) .
4) أبو العالیة : رفیع بن مهران الریاحی البصری المتوفی ( 93 ) .
5) محمد بن کعب : بن سلیم بن عمرو القرضی التابعی المفسر المتوفی سنة ( 108 ) .
6) زید بن أسلم : أبو أسامة المدنی المتوفی سنة ( 136 ) .
7) الضحاک : ابن مزاحم الخراسانی التابعی المتوفی سنة ( 105 ) .
8) مقاتل بن حیان : أبو بسطام البلخی المتوفی قبل سنة ( 150 ) .
9) معالم التنزیل ج 1 ص 3 هامش تفسیر الخازن
فی شهر سنة خمسین و أربعمائة، قال: انا أبو اسحاق بن ابراهیم بن أحمد بن معروف الهرموزی، ثنا محمد بن علی الانصاری المفسر، ثنا علی بن اسحاق، و صالح ابن محمد السمرقندی قالا: ثنا محمد بن مروان(1)، عن محمد بن السائب الکلبی أبی نضر، عن أبی صالح باذام(2)مولی أم هانی بنت أبی طالب عن ابن عباس (3).
و مولوی صدیق حسن(4)معاصر در «فتح البیان فی مقاصد القرآن» گفته:
و جمعته جمعا حسنا بعبارة سهلة و ألفاظ یسیرة، مع تعرض للترجیح بین التفاسیر المتعارضة فی مواضع کثیرة، و بیان المعنی العربی و الاعرابی و اللغوی مع حرص علی ایراد صفوة ما ثبت من التفسیر النّبویّ، و عن عظماء الصحابة، و علماء التابعین، و من دونهم من سلف الامة و أئمتها المعتبرین، کابن عباس حبر هذه الأمة، و من بعده من الائمة، مثل مجاهد، و عکرمة، و عطاء، و الحسن، و قتادة، و أبی العالیة، و القرظی، و الکلبی، و الضحاک، و مقاتل، و السدی، و غیرهم من علماء اللغة و النحو کالفراء(5)، و الزجاج(6)، و سیبویه(7)، و المبرد(8)،
1) محمد بن مروان : بن عبد اللَّه بن اسماعیل السدی الصغیر المتوفی ( 186 ) .
2) أبو صالح باذام التابعی الراوی عن مولاته أم هانی و أخیها أمیر المؤمنین علیه السلام .
3) معالم التنزیل ج 1 / 29 .
4) صدیق حسن خان : بن حسن بن علی بن لطف اللَّه الحسینی البخاری القنوجی المتوفی ( 1307 ) .
5) الفراء : یحیی بن زیاد بن عبد اللَّه الکوفی النحوی المتوفی ( 207 ) .
6) الزجاج : ابراهیم بن السری بن سهل أبو اسحاق البغدادی النحوی اللغوی المتوفی ( 311 ) .
7) سیبویه : عمرو بن عثمان بن قنبر النحوی الشیرازی المتوفی ( 180 ) .
8) المبرد : محمد بن یزید بن عبد الاکبر البغدادی النحوی المتوفی ( 286 ) .
و الخلیل(1)، و النحاس(2)، -الخ(3).
از این عبارت ظاهر است که کلبی مثل، مجاهد، و عکرمه، و عطاء، و حسن، و قتادة، و أبو العالیة، و قرظی، و ضحاک، و مقاتل، و سدی، از سلف امت و ائمه معتبرین است.
و علی بن محمد البزدوی(4)در کتاب «اصول فقه» گفته:
لیس من اتهم بوجه ما یسقط به کل حدیثه مثل الکلبی و أمثاله و مثل سفیان الثوری، و أصحابه مع جلالة قدره، و تقدمه فی العلم و الورع(5).
و علاء الدین عبد العزیز بن أحمد البخاری(6)در «کشف الاسرار» شرح اصول بزدوی، در حمایت کلبی بمرتبه قصوی کوشیده، او را همپایه عبد اللّه بن لهیعه(7)و حسن بن عماره(8)و سفیان ثوری گرفته.
و افاده کرده: که او و امثالش اگر چه در هر یکی از ایشان طعن بوجهی کرده اند، لیکن علو درجه ایشان در دین، و تقدم رتبه شان در علم و ورع، مانع است از قبول این طعن ورد حدیث ایشان.
و بصراحت تمام باز، گفته: که اگر حدیث کلبی و امثال او مردود شود
1) الخلیل : بن أحمد بن عمرو الفراهیدی اللغوی العروضی المتوفی ( 170 ) .
2) النحاس : أحمد بن محمد بن اسماعیل المصری المفسر الادیب المتوفی ( 338 ) .
3) فتح البیان فی مقاصد القرآن ج 1 / 17 .
4) علی بن محمد البزدوی : بن الحسین أبو الحسن فخر الاسلام المتوفی ( 482 ) .
5) أصول الفقه ج 3 / 72 بشرح عبد العزیز البخاری .
6) عبد العزیز بن أحمد البخاری : بن محمد علاء الدین الفقیه الحنفی الاصولی المتوفی ( 730 ) .
7) عبد اللَّه بن لهیعة : بن فرعان الحضرمی المصری القاضی المتوفی ( 174 ) .
8) الحسن بن عمارة : أبو محمد الفقیه الکوفی قاضی بغداد المتوفی سنة ( 153 ) .
انقطاع روایت و اندراس اخبار لازم آید، زیرا که بعد انبیاء علیهم السّلام، کسی یافت نشده مگر اینکه ادنی چیزیکه موجب جرح باشد در او یافته شود الا من شاء اللّه.
و هذه عبارته: قوله: مثل الکلبی، هو أبو سعید محمد بن السائب الکلبی صاحب التفسیر، و یقال له: أبو النضر أیضا، طعنوا فیه بانه یروی تفسیر کل آیة عن النبی صلّی اللّه علیه و آله، و یسمی زوائد الکلبی، و بانه روی حدیثا عند الحجاج، فسأل عمن یرویه؟ ، فقال: عن الحسن بن علی رضی اللّه عنهما(1)، فلما خرج قیل له: هل سمعت ذلک من الحسن؟ ، فقال: لا، و لکنی رویت عن الحسن غیظا له.
و ذکر فی «لانساب» ان الثوری، و محمد بن اسحاق(2)یرویان عنه و یقولان:
حدثنا أبو النضر حتی لا یعرف.
قال: و کان الکلبی سبائیا من اصحاب عبد اللّه بن سبا(3)من اولئک الذین یقولون: ان علیا لم یمت، و انه راجع الی الدنیا قبل قیام الساعة، و یملؤها عدلا کما ملئت جورا و إذا رأوا سحابة قالوا: أمیر المؤمنین فیها، و الرعد صوته، و البرق سوطه، حتی تبرأ واحد منهم و قال:
و من قوم إذا ذکروا علیا یصلون الصلاة علی السحاب مات الکلبی سنة ست و اربعین و مائة.
1) الحسن بن علی بن أبی طالب علیهما سلام اللَّه المولود سنة ( 3 ) بالمدینة و الشهید فی سنة ( 50 )
2) محمد بن اسحاق : بن یسار المدنی المورخ صاحب « السیرة النبویة » توفی ببغداد سنة ( 151 ) .
3) عبد اللَّه بن سبا : رأس الطائفة السبأیة و أصله کان من الیمن ، کان یهودیا فاظهر الاسلام ثم ضل فأضل و اظهر الغلو فنفاه أمیر المؤمنین علیه السلام الی ساباط المدائن ، و لکنه ما ترک الضلال حتی أحرق بالنار علی ما قیل فی حدود سنة ( 40 ) .
و امثاله مثل عطاء بن السائب(1)، و الربیعة(2)، و عبد الرحمن(3)، و سعید بن أبی عروبة(4)غیرهم، اختلطت عقولهم فلم یقبل روایاتهم التی بعد الاختلاط، و قبلت الروایات التی قبله.
فان قیل: ما نقل عن الکلبی، یوجب الطعن عاما، فینبغی ان لا یقبل روایاته جمیعا.
قلنا: انما یوجب ذلک إذا ثبت ما نقلوا عنه بطریق القطع، فاما إذا اتهم به فلا یثبت حکمه فی غیر موضع التهمة، و ینبغی أن لا یثبت فی موضع التهمة أیضا، الا أن ذلک یورث شبهة فی الثبوت و بالشبهة ترد الحجة، و ینتفی ترجح الصدق فی الخبر، فلذلک لم یثبت، و معناه لیس کل من اتهم بوجه ساقط الحدیث مثل الکلبی، و عبد اللّه بن لهیعة، و الحسن بن عمارة، و سفیان الثوری و غیرهم، فانه قد طعن فی کل واحد منهم بوجه، و لکن علو درجتهم فی الدین و تقدم رتبتهم فی العلم و الورع منع من قبول ذلک الطعن فی حقهم، و من رد حدیثهم به؟ إذ لو رد حدیث أمثال هؤلاء بطعن کل واحد انقطع الروایة و اندرس الاخبار، إذا لم یوجد بعد الانبیاء علیهم السّلام من لا یوجد فیه ادنی شیء مما یجرح الا من شاء اللّه تعالی، فلذلک لم یلتفت الی مثل هذا الطعن، فیحمل علی احسن الوجوه و هو قصد الصیانة(5).
و عبد العزیز بخاری از افاخم ائمه کبار، و در فقه و اصول آن بحر زخار
1) عطاء بن السائب : أبو زید الثقفی الکوفی المتوفی سنة ( 136 ) .
2) ربیعة بن أبی عبد الرحمن فروخ المدنی الفقیه المعروف بربیعة الرای توفی سنة ( 136 ) .
3) عبد الرحمن : بن ثابت بن ثوبان الدمشقی الزاهد المتوفی سنة ( 165 ) و له ( 90 ) سنة .
4) سعید بن أبی عروبة مهران امام أهل البصرة فی زمانه ، توفی سنة ( 156 ) .
5) کشف الاسرار فی شرح اصول الفقه ج 3 / 72
و صاحب تصانیف مقبوله مشتهره بین الاساطین الاحبار است.
عبد القادر(1)بن محمد در «جواهر مضیئه فی طبقات الخفیه» گفته:
عبد العزیز بن أحمد بن محمد البخاری الامام البحر فی الفقه، و الاصل، تفقه علی عمه الامام محمد المایمرغی، من تصانیفه «شرح أصول الفقه» للبزدوی، و شرح «أصول» الاخسیکثی(2)، وضع کتابا علی الهدایة لسؤال قوام الدین الکاکی(3)، له حین اجتمع به بترمذ، و تفقه علیه علی ما یأتی فی ترجمة قوام الدین، و وصل فیه الی النکاح و اخترمته المنیة(4).
و محمود بن سلیمان کفوی(5)در «کتائب اعلام الاخیار» گفته:
الشیخ الامام العلامة فی الفروع و الاصول عبد العزیز بن أحمد البخاری، تفقه علی عمه العلامة محمد المایمرغی تلمیذ شمس الائمة الکردری(6)، و أخذ عن الشیخ الامام حافظ الدین الکبیر، عن شمس الائمة الکردری، عن صاحب «الهدایة» ، عن نجم الدین عمر النسفی(7)، عن صدر الاسلام أبی الیسر البزدوی(8)
1) عبد القادر بن محمد : بن نصر اللَّه القرشی أبو محمد محیی الدین الحنفی المتوفی بالقاهرة ( 775 ) .
2) الاخسیکثی : محمد بن محمد بن عمر حسام الدین الفقیه الحنفی المتوفی ( 644 ) .
3) قوام الدین الکاکی : محمد بن محمد بن أحمد السنجاری الفقیه الحنفی المتوفی سنة ( 749 )
4) الجواهر المضیئة فی طبقات الحنفیة ج 1 ص 317
5) الکفوی : محمود بن سلیمان القسطنطینی الرومی الحنفی القاضی المتوفی ( 990 ) .
6) الکردری : محمد بن محمد بن عبد الستار شمس الائمة الفقیه الحنفی المتوفی ( 642 ) .
7) النسفی : نجم الدین عمر بن محمد بن أحمد السمرقندی المتوفی ( 537 ) .
8) أبو الیسر البزدوی : محمد بن محمد الحنفی الملقب بالقاضی الصدر المتوفی ببخاری سنة ( 493 ) .
عن اسماعیل بن عبد الصادق، عن عبد الکریم البزدوی، عن أبی منصور الماتریدی(1)عن أبی بکر الجوزجانی، عن أبی سلیمان الجوزجانی(2)، عن محمد، عن أبی حنیفة رحمهم اللّه تعالی.
و لصاحب «الهدایة» شیوخ کثیرة و عنعنات متعددة تقدم ذکرها فی ذکره، و تفقه علیه الامام جلال الدین أبو محمد عمر بن محمد الخبازی(3)شارح «الهدایة» و الشیخ الامام محمد السنجاری المعروف بقوام الدین الکاکی، استاذ الشیخ أکمل الدین(4)، و له تصانیف مقبولة منها: «شرح أصول البزدوی» المسمی «کشف الاسرار» فی مجلدین ضخیمین و «شرح أصول الاخسیکثی» .
و در کشف الظنون در ذکر شراح أصول بزودی گفته:
و الشیخ الامام علاء الدین عبد العزیز بن أحمد البخاری الحفی، المتوفی سنة ثلثین و سبعمائة، و شرحه أعظم الشروح و أکثرها افادة و بیانا و سماه «کشف الاسرار»(5).
و جمال الدین عطاء اللّه بن غیاث الدین فضل اللّه بن عبد الرحمن، محدث(6)کلبی را از أکابر مفسران می داند، چنانچه در «روضة الاحباب» در حال حضرت اسماعیل می فرماید: که نوبتی وعده کرد با مردی که در موضعی معین باشند تا آن مرد بنزد وی آید، سه روز در آن موضع توقف
1) أبو منصور الماتریدی : محمد بن محمد بن محمود السمرقندی المتوفی ( 333 ) .
2) أبو سلیمان الجوزجانی : موسی بن سلیمان البغدادی الحنفی المتوفی ( 200 ) .
3) الخبازی : عمر بن محمد بن عمر الخجندی الحنفی المتوفی ( 691 ) .
4) اکمل الدین محمد بن محمود الحنفی البابرتی من شراح اصول البزودی توفی سنة ( 786 ) .
5) کشف الظنون ج 1 ص 112 .
6) جمال الدین عطاء اللَّه الشافعی المتوفی سنة ( 926 )
کرد تا از به نزد وی آمد، و در تفسیر «معالم التنزیل» از کلبی که از اکابر مفسران است نقل کرده: که یکسال در آن موضع توقف نمود.
و ابو الولید محمد بن عبد اللّه بن أحمد الازرقی(1)در «تاریخ مکه» گفته:
قال عثمان(2): و أخبرنا محمد بن السائب الکلبی قال: کانت بنو نصر، و جشم و سعد بن بکر، و هم عجز هوازن، یعبدون العزی.
قال الکلبی: و کانت اللات و العزی و مناة فی کل واحدة منهن شیطانة تکلمهم وترا أی للسدنة (و هم الحجبة) و ذلک من صنع ابلیس و أمره(3).
2- «تفسیر فراء نحوی»
اشاره
اما تفسیر یحیی بن زیاد الفراء، مولی را به أولی، پس در تفسیر «مفاتیح الغیب» که مشهور بتفسیر کبیر مذکور است:
مَأْواکُمُ اَلنّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ وَ بِئْسَ اَلْمَصِیرُ(4)، و فی لفظ المولی ههنا أقوال:
1) الازرقی : محمد بن عبد اللَّه بن أحمد بن محمد بن الولید بن عقبة بن الازرق المکی المتوفی حدود ( 250 ) .
2) عثمان : بن ساج ، أو عثمان بن عمرو بن ساج من المحدثین فی القرن الثانی یحدث عن محمد بن اسحاق و عن الکلبی ، و سهیل بن أبی صالح ، ذکره الذهبی فی میزان الاعتدال ج 3 ص 49 و قال : قال أبو حاتم : لا یحتج به ، روی عنه اهل الجزیرة ، و له ترجمة فی « تهذیب الکمال » .
3) تاریخ مکة للازرقی ج 1 ص 127
4) سورة الحدید : 15 .
أحدها: قال ابن عباس: مولاکم أی مصیرکم، و تحقیقه ان المولی موضع الولی و هو القرب، فالمعنی: ان النار هی موضعکم الذی تقربون منه و تصلون إلیه.
و الثانی: قال الکلبی: یعنی أولی بکم، و هو قول الزجاج، و الفراء، و أبی عبیدة(1).(2)الی آخر ما سیجیء فیما بعد مع رده و نقضه انشاء اللّه تعالی.
و فرا از اکابر بارعین کملا، و اعاظم ماهرین نبلاء، و افاخم حذاق أجلاء و اماثل سباق فضلاء است.
ترجمه فراء بگفتار ابن خلکان در «وفیات الأعیان»
قاضی شمس الدین ابو العباس احمد بن محمد المعروف بابن خلکان(3)البرمکی الاربلی الشافعی در «وفیات الأعیان فی أنباء ابناء الزمان» گفته:
أبو زکریا یحیی بن زیاد بن عبد اللّه بن منظور الاسلمی المعروف بالفراء الدیلمی الکوفی مولی بنی أسد، و قیل مولی بنی منقر، کان أبرع الکوفیین و اعلمهم بالنحو و اللغة و فنون الادب.
حکی عن أبی العباس ثعلب(4)أنه قال: لو لا الفراء لما کانت العربیة، لانه خلصها و ضبطها، و لو لا الفراء لسقطت العربیة، لانها کانت تتنازع و یدعیها کل من أراد و یتکلم الناس فیها علی مقادیر عقولهم و قرائحهم، فتذهب.
و أخذ النحو عن أبی الحسن الکسائی(5)، و هو و الاحمر(6)(المقدم ذکره)
1) أبو عبیدة : معمر بن المثنی النحوی البصری اللغوی المتوفی سنة ( 209 ) .
2) مفاتیح الغیب ج 29 / 227 .
3) ابن خلکان : أحمد بن محمد بن ابراهیم بن أبی بکر البرمکی الاربلی المورخ المتوفی سنة ( 681 )
4) ثعلب : أحمد بن یحیی بن زید بن سیار الشیبانی أبو العباس الکوفی النحوی اللغوی المتوفی ( 291 )
5) الکسائی : علی بن حمزة بن عبد اللَّه الاسدی الکوفی النحوی اللغوی المتوفی ( 189 ) .
6) الاحمر : علی بن الحسن ( او المبارک ) مؤدب المأمون العباسی توفی سنة ( 194 ) .
من أشهر أصحابه و أخصهم به.
و لما عزم الفراء علی الاتصال بالمأمون کان یتردد الی الباب فبینما هو ذات یوم علی الباب إذ جاء أبو بشر ثمامة بن الاشرس النمیری المعتزلی(1)، و کان خصیصا بالمأمون، قال ثمامة: فرأیت ابهة أدیب، فجلست إلیه، ففاتشته عن اللغة فوجدته بحرا، ففاتشته عن النحو فوجدته نسیج وحده، و عن الفقه فوجدته رجلا فقیها عارفا باختلاف القوم، و بالنجوم ماهرا، و بالطب خبیرا، و بایام العرب و أشعارها حاذقا.
فقلت: من تکون و ما اظنک الا الفراء؟ ، قال: انا هو، فدخلت فاعلمت أمیر المؤمنین المأمون(2)، فأمر باحضاره لوقته و کان سبب اتصاله به.
و قال قطرب(3): دخل الفراء علی الرشید(4)، فتکلم بکلام لحن فیه مرات.
فقال جعفر بن یحیی البرمکی(5): أنه قد لحن یا أمیر المؤمنین، فقال الرشید للفراء:
أ تلحن؟ فقال الفراء: یا أمیر المؤمنین أن طباع أهل البدو الاعراب و طباع أهل الحضر اللحن، فاذا تحفظت لم الحن، و إذا رجعت الی الطبع لحنت، فاستحسن الرشید قوله.
ملاقات فراء با مامون به نقل خطیب در «تاریخ بغداد»
و قال الخطیب(6)فی «تاریخ بغداد» : ان الفراء لما اتصل بالمأمون أمره أن
1) ثمامة بن اشرس النمیری المعتزلی کان من البلغاء توفی سنة ( 213 ) .
2) المأمون العباسی : عبد اللَّه بن هارون بن محمد المهدی سابع الخلفاء العباسیین مات سنة ( 218 ) .
3) قطرب : محمد بن المستنیر بن أحمد أبو علی النحوی البصری المتوفی سنة ( 206 ) .
4) الرشید : هارون بن محمد سادس العباسیین مات سنة ( 193 ) .
5) جعفر بن یحیی البرمکی : بن خالد أبو الفضل وزیر الرشید و المقتول بأمره سنة ( 187 ) .
6) الخطیب : أحمد بن علی بن ثابت البغدادی الحافظ المورخ المتوفی ( 463 ) .
یؤلف ما یجمع به أصول النحو و ما سمع من العربیة، و أمر أن یفرد فی حجرة من حجر الدار، و وکل به جواری و خدما یقمن بما یحتاج إلیه، حتی لا یتعلق قلبه و لا تتشوق نفسه الی شیء، حتی أنهم کانوا یؤذنونه بأوقات الصلاة و صیر له الوارقین، و ألزمه الامناء و المنفقین، فکان یملی و الوراقون یکتبون حتی صنف «الحدود» فی سنتین، و أمر المأمون بکتبه فی الخزائن و بعد أن فرغ من ذلک، خرج الی الناس و ابتدأ فی کتاب «المعانی» .
و قال الراوی: و أردنا أن نعد الناس الذین اجتمعوا لاملاء کتاب «المعانی» فلم نضبطهم، فعددنا القضاة، فکانوا ثمانین قاضیا، فلم یزل یملیه حتی اتمه، و لما فرغ من کتاب «المعانی» ، خزنه الوراقون عن الناس لیکسبوا به و قالوا:
لا نخرجه الی أحد الا لمن أراد أن ننسخه له علی خمس أوراق بدرهم، فشکا الناس الی الفراء، فدعا الوراقین و قال لهم فی ذلک، فقالوا له: انما نحن صحبناک لننتفع بک، و کل ما صنفته فلیس بالناس إلیه من الحاجة ما بهم الی هذا الکتاب، فدعنا نعیش به، فقال: فقاربوهم تنتفعوا و ینتفعوا، فأبوا علیه، فقال: سأریکم، و قال للناس: انی أرید أن أملی کتاب «معان» أتم شرحا و أبسط قولا من الذی أملیت، فجلس یملی فأملی «الحمد» فی مائة ورقة، فجاء الوراقون إلیه و قالوا:
نحن نبلغ الناس ما یحبون، فنسخوا کل عشرة أوراق بدرهم.
و کان سبب املائه کتاب «المعانی» أن أحد أصحابه و هو عمر بن بکیر کان یصحب الحسن بن سهل(1)(المقدم ذکره) ، فکتب الی الفراء أن الامیر الحسن لا یزال یسألنی عن أشیاء من القرآن لا یحضرنی عنها جواب، فان رأیت أن تجمع لی اصولا و تجعل فی ذلک کتابا یرجع إلیه فعلت، فلما قرأ الکتاب، قال لاصحابه:
1) الحسن بن سهل : بن عبد اللَّه السرخسی أبو محمد وزیر المأمون العباسی المتوفی ( 236 ) .
اجتمعوا حتی أملی علیکم فی القرآن، و جعل لهم یوما، فلما حضروا خرج إلیهم و کان فی المسجد رجل یؤذن فیه و کان من القراء، فقال له: اقرأ، فقرأ «فاتحة الکتاب» ففسرها حتی مر فی القرآن کله علی ذلک، یقرأ الرجل و الفراء یفسره.
و کتابه هذا نحو ألف ورقة، و هو کتاب لم یعمل مثله، و لا یمکن لاحد أن یزید علیه.
و کان المأمون قد وکل الفراء یلقن ابنیه النحو، فلما کان یوما أراد الفراء أن ینهض الی بعض حوائجه، فابتدرا الی نعل الفراء یقدمانه له فتنازعا أیهما یقدمه له، فاصطلحا علی أن یقدم کل واحد منهما فردا فقدماها، و کان المأمون له علی کل شیء صاحب خبر، فرفع ذلک الخبر إلیه، فوجه الی الفراء، فاستدعاه، فلما دخل علیه قال: من أعز الناس؟ ، قال: ما أعرف اعز من أمیر المؤمنین؟ ، قال:
بلی من إذا نهض یقاتل علی تقدیم نعلیه ولیا عهد المسلمین حتی رضی کل واحد منهما أن یقدم له فردا.
قال: یا أمیر المؤمنین لقد أردت منعهما عن ذلک، و لکن خشیت أن ادفعهما عن مکرمة سبقا إلیها و أکسر نفوسهما عن شریعة حرصا علیها، و قد روی عن ابن عباس أنه أمسک للحسن و الحسین رکابیهما حین خرجا من عنده، فقال له بعض من حضر: أ تمسک لهذین الحدثین رکابیهما و أنت اسن منهما؟ فقال له: اسکت یا جاهل لا یعرف الفضل لاهل الفضل الا ذوو الفضل.
فقال له المأمون: لو منعتهما عن ذلک لا وجعتک لوما و عتبا و الزمنک ذنبا، و ما وضع ما فعلاه من شرفهما، بل رفع من قدرهما و بین عن جوهرهما، و لقد ظهرت لی مخیلة الفراسة بفعلهما، فلیس یکسر الرجل و ان کان کبیرا عن ثلث:
عن تواضعه لسلطانه، و والده، و معلمه العلم، و قد عوضتهما عما فعلاه عشرین ألف دینار، و لک عشرة آلاف درهم علی حسن أدبک لهما.
و قال الخطیب أیضا: کان الفقیه محمد بن الحسن(1)بن خالة الفراء، و کان الفراء یوما جالسا عنده، فقال له الفراء: قل رجل أنعم النظر فی باب من العلم فأراد غیره الاسهل علیه، فقال له محمد: یا أبا زکریا قد أنعمت النظر فی العربیة فأسألک عن باب من أبواب الفقه؟ فقال: هات علی برکة اللّه تعالی، قال: ما تقول فی رجل صلی فسهی، فسجد سجدتین للسهو فسهی فیهما، ففکر الفراء فیهما ساعة، ثم قال: لا شیء علیه، فقال له محمد: و لم؟ قال: لان التصغیر عندنا لا تصغیر له و انما السجدتان تمام الصلاة و لیس للتمام تمام، فقال محمد: ما ظننت آدمیا یلد مثلک.
و قد سبقت هذه الحکایة فی ترجمة الکسائی و نبهت علیها، ثم ذکرته ههنا.
و کان الفراء لا یمیل الی الاعتزال. و حکی سلمة بن عاصم(2)عن الفراء، قال:
کنت أنا و بشر(3)المریسی یعنی «المقدم ذکره» فی بیت واحد عشرین سنة ما تعلم منی شیئا و لا تعلمت منه شیئا.
و قال الجاحظ(4): دخلت بغداد حین قدمها المأمون فی سنة أربع و مائتین و کان الفراء یجیئنی و انا اشتهی أن یتعلم شیئا من علم الکلام، فلم یکن له فیه طبع.
و قال أبو العباس ثعلب: کان الفراء یجلس للناس فی مسجد الی جانب منزله و کان یتفلسف فی تصانیفه حتی یسلک فی ألفاظه کلام الفلاسفة.
و قال سلمة بن عاصم: انی لاعجب من الفراء کیف کان یعظم الکسائی و هو أعلم بالنحو منه.
و قال الفراء: أموت و فی نفسی شیء من «حتی» لانها ترفع، و تنصب، و تخفض.
و لم ینقل من شعره غیر هذه الابیات، و قد رواها أبو حنیفة الدینوری(1)عن أبی بکر الطوال و هی:
یا أمیرا علی جریب من الار ض له تسعة من الحجاب
جالسا فی الخراب یحجب فیه ما سمعنا بحاجب فی خراب
لن ترانی لک العیون بباب لیس مثلی یطیق رد الحجاب
ثم وجدت هذه الابیات لابن موسی المکفوف و اللّه أعلم.
و مولد الفراء بالکوفة، و انتقل الی بغداد، و جعل أکثر مقامه بها، و کان شدید طلب المعاش لا یستریح فی بیته، و کان یجمع طول السنة، فاذا کان فی آخرها خرج الی الکوفة، فاقام بها أربعین یوما فی أهله یفرق علیهم ما جمعه و یبرهم.
و له من التصانیف الکتابان المقدم ذکرهما، و هما: «الحدود» و «المعانی» و کتابان فی «المشکل» أحدهما أکبر من الآخر، و کتاب «البهی» و هو صغیر الحجم وقفت علیه بعد أن کتبت هذه الترجمة، و رأیت فیه أکثر الالفاظ التی استعملها أبو العباس ثعلب فی کتاب «الفصیح» و هو فی حجم «الفصیح» غیر انه غیره و رتبه علی صورة اخری، و علی الحقیقة لیس لثعلب فی «الفصیح» سوی الترتیب و زیادة یسیرة، و فی کتاب «البهی» أیضا ألفاظ لیست فی «الفصیح» ، لکنها قلیلة، و لیس فی الکتابین اختلاف الا فی شیء قلیل لا غیر، و له کتاب «اللغات» و کتاب «المصادر فی القرآن» و کتاب «الجمع و التثنیة فی القرآن» و کتاب «الوقف و الابتداء» و کتاب «الفاخر» و کتاب «آلة الکتاب» و کتاب «النوادر» و کتاب «الواو» و غیر ذلک من الکتب.
1) أبو حنیفة الدینوری : أحمد بن داود المهندس المورخ المتوفی ( 282 ) .
و قال سلمة بن عاصم: املی الفراء کتبه کلها حفظا، لم یأخذ بیده نسخة الا فی کتابین: کتاب «ملازم» و کتاب «یافع و یفعة» .
قال أبو بکر الانباری(1): و مقدار الکتابین خمسون ورقة، و مقدار کتب الفراء ثلثة آلاف ورقة.
و قد مدحه محمد بن الجهم(2)بقصیدة علی روی الواو الموصولة بالهاء المکسورة، أ ضربت عن ذکرها خوف الاطالة.
و توفی الفراء سنة سبع و مائتین فی طریق مکة، و عمره ثلثة و ستون سنة- رحمه اللّه تعالی. و الفراء بفتح الفاء و تشدید الراء و بعدها ألف ممدودة، و انما قیل له الفراء و لم یکن یعمل الفراء و لا یبیعها، لانه کان یفری الکلام، ذکر ذلک الحافظ السمعانی فی کتاب «الانساب» و عزاه الی کتاب «الالقاب» .
و ذکر أبو عبید اللّه المرزبانی(3)فی کتابه ان زیادا والد الفراء کان أقطع، لانه حضر وقعة الحسین بن علی رضی اللّه عنهما، فقطعت یده فی تلک الحرب.
و هذا عندی فیه نظر، لان الفراء عاش ثلثا و ستین سنة، فتکون ولادته سنة اربع و أربعین و مائة، و حرب الحسین کانت سنة احدی و ستین للهجرة، فبین حرب الحسین و ولادته أربع و ثمانون سنة، فکم قد عاش أبوه؟ فان کان الاقطع جده، فیمکن و اللّه أعلم.
و منظور بفتح المیم و سکون النون و ضم الظاء المعجمة و سکون الواو و بعدها راء.
و قد تقدم الکلام علی الدیلمی و بنی أسد.
و اما بنو منقر فهو بکسر المیم و سکون النون و فتح القاف و بعدها راء، و هو منقر بن عبید بن مقاعس، و اسمه الحارث بن عمرو بن کعب بن سعد بن زید مناة ابن تمیم بن مرة، و هی قبیلة کبیرة ینسب إلیها خلق کثیر من الصحابة رضوان اللّه علیهم و غیرهم، و منها خالد بن صفوان(1)، و شبیب بن شیبة(2)، و صفوان و عیینة ابنا عبد اللّه بن عمرو بن الاهتم المنقری، و هما اعنی خالدا و شبیبا المشهور ان بالفصاحة و البلاغة و الخطابة، و لخالد مجالس مشهورة مع أمیر المؤمنین السفاح(3)و لشبیب مع المنصور(4)و المهدی(5)و غیرهما، و قد تقدم ذکر خالد و شبیب فی ترجمة البحتری(6)فی حرف الواو(7).
ترجمه فراء بگفتار یافعی در «مرآة الجنان»
و أبو محمد عبد اللّه بن اسعد یافعی(8)یمنی در «مرآة الجنان» در وقائع
1) خالد بن صفوان : بن عبد اللَّه بن عمرو بن الاهتم من فصحاء العرب و کان بصریا توفی نحو سنة ( 133 )
2) شبیب بن شیبة : بن عبد اللَّه التمیمی المنقری أبو معمر البصری ادیب الملوک المتوفی نحو ( 170 )
3) السفاح : أبو العباس عبد اللَّه بن محمد بن علی بن عبد اللَّه بن العباس اول الخلفاء العباسی المتوفی بالانبار ( 136 ) .
4) المنصور العباسی : عبد اللَّه بن محمد بن علی ثانی خلفاء بنی العباس مات سنة ( 158 )
5) المهدی العباسی : محمد بن عبد اللَّه المنصور ثالث خلفاء بنی العباس مات بماسبذان سنة ( 169 ) .
6) البحتری : الولید بن عبید بن یحیی الطائی الشاعر الکبیر المتوفی بالشام سنة ( 284 ) .
7) وفیات الأعیان ج 6 ط القاهرة ص 176 - ص 182
8) الیافعی : عبد اللَّه بن اسعد بن علی الشافعی المورخ المتوفی ( 768 ) .
سنة سبع و مائتین گفته:
و فیها توفی الامام البارع النحوی، یحیی بن زیاد الفراء الکوفی، أجل أصحاب الکسائی، کان رأسا فی النحو، و اللغة، أبرع الکوفیین و اعلمهم بفنون الادب علی ما ذکر بعض المورخین.
و حکی عن أبی العباس ثعلب انه قال: لو لا الفراء لما کانت العربیة، لانه خلصها و ضبطها، و لولاه لسقطت العربیة، لانها کانت تتنازع و یدعیها کل واحد.
أخذ الفراء النحو عن أبی الحسن الکسائی، و هو و الاحمر من أشهر أصحابه و أخصهم به.
و حکی عن ثمامة بن الاشرس النمیری المعتزلی و کان خصیصا بالمأمون:
أنه صادف الفراء علی باب المأمون یروم الدخول علیه، قال: فرأیت ابهة ادیب، فجلست إلیه ففاتشته عن اللغة، فوجدته بحرا، و فاتشته عن النحو فشاهدته نسیج وحده، و عن الفقه فوجدته رجلا فقیها عارفا باختلاف القوم، و بالنجوم ماهرا، و بالطب خبیرا، و بایام العرب و أشعارها حاذقا، فقلت: من تکون و ما أظنک الا الفراء؟ ، قال:
انا، فدخلت فاعلمت أمیر المؤمنین المأمون، فأمر باحضاره لوقته و کان ذلک سبب اتصاله به.
و قال قطرب: دخل الفراء علی الرشید، فتکلم بکلام لحن فیه مرات، فقال جعفر بن یحیی البرمکی: انه قد لحن یا أمیر المؤمنین، فقال الرشید: أ تلحن، فقال الفراء: یا أمیر المؤمنین ان طباع أهل البدو الاعراب، و طباع أهل الحضر اللحن، فاذا تحفظت لم ألحن، و إذا رجعت الی الطبع الحنت، فاستحسن الرشید قوله.
قلت: و أیضا فان عادة المنتهین فی النحو لا یتشدقون(1)بالمحافظة علی اعراب
1) تشدق : لوی شدقه للتفصح ، و الشدق ( بکسر الشین أو فتحها ) هی زاویة الفم من باطن الخدین .
کل کلمة عند کل أحد، بل قد یتکلمون بالکلام الملحون تعمدا علی جاری عادة الناس، و انما یبالغ فی التحرز و التحفظ عن اللحن فی سائر الاحوال المبتدون اظهارا لمعرفتهم بالنحو، و کذلک یکثرون البحث و التکلم بما هم مترسمون به من بعض فنون العلم، و یضرب لهم فی ذلک مثل، فیقال: الاناء إذا کان ملآن کان عند حمله ساکنا، و إذا کان ناقصا اضطرب و تخضخض(1)بما فیه.
و حکی الخطیب ان المأمون أمر الفراء ان یؤلف ما یجمع أصول النحو و ما سمع من العربیة، و أمر أن یفرد فی حجرة من حجر الدار، و ان یوصل إلیه کل ما یحتاج إلیه، فاخذ فی جمع ذلک و الوراقون یکتبون، حتی فرغ من ذلک فی سنتین و سماه کتاب «الحدود» و أمر المأمون بکتبه فی الخزائن، و بعد الفراغ من ذلک خرج الی الناس و ابتدأ بکتاب «المعانی» .
قال الراوی: فأردنا ان نعد الناس الذین اجتمعوا لاملاء کتاب «المعانی» ، فلم یضبطهم عدد، فعددنا القضاة، فکانوا ثمانین قاضیا، و لم یزل یملیه الی أن اتمه، و لما فرغ من کتاب «المعانی» خزنته الوراقون عن الناس لیکتسبوا، و قالوا: لا نخرجه الا لمن أراد ان ینسخه علی خمسة أوراق بدرهم، فشکا الناس الی الفراء، فدعا الوراقین، فقال لهم فی ذلک، فقالوا: انا صحبناک لننتفع بک، و کل ما صنفته فلیس بالناس إلیه من الحاجة ما بهم الی هذا الکتاب، فدعنا نعیش به، قال: فقاربوهم ینتفعوا و تنتفعوا، فأبوا علیه فاراد أن ینشئ للناس کتابا أحسن من ذلک، فجاء الوراقون إلیه و رضوا بان یکتبوا للناس کل عشرة أوراق بدرهم.
و قال لاصحابه: اجتمعوا حتی أملی علیکم کتابا فی القرآن، فلما حضروا أمر قاریا أن یقرأ فاتحة الکتاب، فقرأها ففسرها، حتی مر فی القرآن کله علی ذلک، و کتابه المذکور نحو ألف ورقة، و هو کتاب لم یعمل مثله.
1) تخضخض : تحرک .
و کان المأمون قد وکله بتلقین ابنیه النحو، فلما کان یوما أراد النهوض لبعض حوائجه، فابتدرا الی نعلیه، أیهما یسبق بتقدیم النعلین إلیه، فتنازعا، ثم اصطلحا علی أن یقدم کل واحد منهما نعل احدی رجلیه، و کان للمأمون علی کل شیء صاحب خبر یرفع الخبر إلیه، فاعلم بذلک فاستدعی بالفراء و قال له:
من اعز الناس؟ قال: ما أعز من أمیر المؤمنین؟ قال: بلی، من إذا نهض یقاتل علی تقدیم نعلیه ولیا عهد المسلمین، قال: یا أمیر المؤمنین لقد أردت منعهما من ذلک، و لکن خشیت ان أدفعهما عن مکرمة سبقا إلیها و أکسر نفوسهما عن شریعة حرصا علیها، و قد روی عن ابن عباس انه أمسک للحسن و الحسین رضی اللّه عنهم رکابیهما حین خرجا من عنده، فقیل له فی ذلک، فقال: لا یعرف الفضل الا أهل الفضل.
فقال المأمون: لو منعتهما عن ذلک لاوجعتک لوما و عتبا، و ألزمتک ذنبا، و ما وضع ما فعلاه من شرفهما، بل رفع من قدرهما و بین عن جوهرهما، فلیس یکسر الرجل و ان کان کبیرا عن ثلث: عن تواضعه لسلطانه، و والده، و معلمه، و قد عوضتهما عما فعلاه عشرین ألف دینار، و لک عشرة آلاف درهم علی حسن تأدیبک لهما.
و قال الخطیب: و کان محمد بن الحسن الفقیه ابن خالة الفراء، فقال الفراء یوما له: قل رجل أمعن النظر فی باب من العلم، فأراد غیره الا سهل علیه، فقال له محمد: یا أبا زکریا قد أمعنت النظر فی العربیة، فنسألک فی باب من الفقه؟ فقال: هات علی برکة اللّه، قال: ما تقول فی رجل سها فی السجود السهو؟ ، لفکر الفراء ساعة، ثم قال: لا شیء علیه، فقال له: و لم؟ فقال: لان المصغر لا یصغر ثانیا، و انما السجدتان تمام الصلوة، فلیس للتمام تمام، فقال محمد: ما ظننت آدمیا یلد مثلک.
قلت: و هذه الحکایة مذکورة فی ترجمة الکسائی، و انه هو صاحب هذا الجواب و اللّه تعالی أعلم.
و قال سلمة بن عاصم: انی لا عجب من الفراء، کیف کان یعظم الکسائی و هو أعلم بالنحو منه.
و قال الفراء: أموت و فی نفسی شیء من «حتی» لانها تخفض و ترفع و تنصب.
و له من التصانیف کتاب «الحدود» و کتاب «المعانی» و کتابان فی «المشکل» و کتاب «اللغات» و کتاب «المصادر فی القرآن» و کتاب «الوقف و الابتداء» و کتاب «النوادر» و کتب أخری.
و قال سلمة بن عاصم: املا الفراء کتبه کلها حفظا لم یأخذ بیده نسخة الا فی کتابین: کتاب «ملازم» و کتاب یافع.
و انما قیل له: الفراء و لم یکن یعمل الفراء و لا یبیعها، لانه کان یفری الکلام، ذکر ذلک الحافظ السمعانی فی کتاب «الانساب» و ذکر أبو عبید اللّه المرزبانی ان والد الفراء کان أقطع لانه حضر وقعة حسین بن علی رضی اللّه عنهما، فقطعت یده فی تلک الحرب(1).
و ذهبی در «تذکرة الحفاظ» گفته:
الفراء اخباری علامة نحوی، کان رأسا فی قوة الحفظ: أملی تصانیفه کلها حفظا.
مات بطریق مکة سنة سبع و مائتین عن ثلث و ستین سنة. اسمه یحیی بن زیاد(2).
ترجمه فراء بگفته ذهبی و ابن الوردی
و نیز ذهبی در «عبر» در وقائع سنة سبع و مائتین گفته:
الفراء یحیی بن زیاد الکوفی النحوی، نزل بغداد و حدث فی مصنفاته عن قیس بن الربیع(1)، و أبی الاحوص(2)، و هو أجل أصحاب الکسائی، و کان رأسا فی النحو و اللغة(3).
و عمر بن مظفر الشهیر بابن الوردی(4)در «تتمة المختصر فی احوال البشر» در وقائع سنة سبع و مائتین گفته:
و فیها مات أبو زکریا یحیی بن زیاد بن عبد اللّه الدیلمی المعروف بالفراء الکوفی، أبرع الکوفیین نحوا و لغة و أدبا، و له کتاب «الحدود» و کتاب «المعانی» و کتابان فی «المشکل» و کتاب النهی، و غیر ذلک.
توفی بطریق مکة، و عمره نحو ثلاث و ستین، کان یفری الکلام، فلقب بذلک(5).
3- أبو زید سعید بن اوس الانصاری
ابو زید سعید بن الاوس نیز «مولی» را به اولی تفسیر کرده
اما اینکه أبو زید سعید بن اوس الانصاری قائل است بمجیء مولی
بمعنی أولی، پس از ارشاد خود شاهصاحب(1)واضح است.
و غلام محمد بن محیی الدین بن عمر الاسلمی(2)در ترجمه «عبقریه» که ترجمه «تحفه اثنا عشریة» است بجواب حدیث غدیر گفته:
و لا یخفی ان اول الغلط فی هذا الاستدلال هو انکار أهل العربیة قاطبة ثبوت ورود المولی بمعنی الاولی، بل قالوا: لم یجئ قط المفعل بمعنی افعل فی موضع و مادة أصلا، فضلا عن هذه المادة بالخصوص، الا ان أبا زید اللغوی جوز هذا متمسکا فیه بقول أبی عبیدة فی تفسیر «هی مولاکم» أی أولی بکم-الخ.
و عنقریب می دانی که أبو زید(3)از اکابر ائمه عربیت، و افاخم معتمدین و مشاهیر و اعاظم محققین است.
4- أبو عبیده معمر بن المثنی البصری
اشاره
اما تفسیر أبو عبیده معمر بن المثنی البصری مولی را بأولی، پس از عبارت فخر رازی در «نهایة العقول» که عنقریب مذکور می شود واضح است، و از عبارت «مفاتیح الغیب» که آنفا نقل شده، نیز ظاهر است،
و علامه نحریر ابن جوزی(1)هم تفسیر مولی بأولی از أبو عبیده در «زاد المسیر» نقل نموده، و خود شاهصاحب هم اعتراف کرده اند بآنکه أبو عبیده در تفسیر «هی مولاکم» گفته: أی أولی بکم، و کذا صرح به الاسلمی فی الترجمة العبقریة.
ترجمه أبی عبیده
و أبو عبیده از مهره حذاق، و مشاهیر آفاق، و حائز مناقب غزیره، و جامع مناقب شهیره، و مصنف تصنیفات کثیره است.
محمد بن أحمد ذهبی در «تذکرة الحفاظ» گفته:
أبو عبیده معمر بن المثنی التیمی البصری اللغوی الحافظ، صاحب التصانیف.
روی عن هشام بن عروة(2)، و أبی عمرو بن العلاء(3). روی عنه علی ابن المدینی(4)، و عمر بن شبة(5)، و أبو عثمان المازنی (6)، و أبو العیناء(7)، و خلق.
1) ابن الجوزی : عبد الرحمن بن علی بن محمد البغدادی أبو الفرج المتوفی ( 597 ) .
2) هشام بن عروة بن الزبیر بن العوام الحافظ المدنی المتوفی ( 146 ) ببغداد .
3) أبو عمرو بن العلاء : المازنی مقرئ البصرة احد السبعة توفی سنة ( 154 ) .
4) علی بن المدینی : أبو الحسن علی بن عبد اللَّه بن جعفر بن نجیح السعدی الحافظ البصری المتوفی ( 234 ) .
5) عمر بن شبة : بن عبیدة النمیری الحافظ البصری نزیل بغداد المتوفی سنة ( 262 ) .
6) أبو عثمان المازنی : بکر بن محمد بن حبیب بن بقیة النحوی البصری المتوفی ( 249 ) .
7) أبو العیناء : محمد بن القاسم بن خلاد بن یاسر الهاشمی بالولاء الادیب الفصیح المتوفی بالبصرة ( 283 ) .
قال الجاحظ: لم یکن فی الارض خارجی و لا جماعی أعلم بجمیع العلوم من أبی عبیدة.
و ذکره ابن المدینی، فصحح روایاته.
مات أبو عبیدة سنة عشر و مائتین، و قیل: سنة تسع(1).
و نیز ذهبی در «عبر» در وقائع سنة عشر و مائتین گفته:
أبو عبیدة معمر بن المثنی التیمی البصری اللغوی العلامة الاخباری، صاحب التصانیف، روی عن هشام بن عروة، و أبی عمر بن العلاء، و کان أحد أوعیة العلم و قیل: توفی سنة احدی عشرة (2).
و جزری(3)در «نهایه» گفته:
أما بعد فلا خلاف بین أولی الالباب و العقول، و لا ارتیاب عند ذوی المعارف و المحصول، أن علم الحدیث و الاثار من أشرف العلوم الاسلامیة قدرا، و احسنها ذکرا، و أکملها نفعا، و أعظمها اجرا.
و أنه أحد أقطاب الاسلام التی یدور علیها، و معاقده التی أضیف إلیها، و أنه فرض من فروض الکفایات یجب التزامه، و حق من حقوق الدین یتعین أحکامه و اعتزامه. . . .
الی أن قال: و قد عرفت ایدک اللّه و ایانا بلطفه و توفیقه أن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم کان أفصح العرب لسانا و اوضحهم بیانا و اعذبهم نطفا، و اسدهم لفظا، و ابینهم لهجة، و أقومهم حجة، و أعرفهم بمعرفة الخطاب، و اهداهم الی طرق الصواب، تأییدا الهیا، و لطفا سماویا و عنایة ربانیة، و رعایة روحانیة، حتی لقد قال له علی بن
أبی طالب کرم اللّه وجهه، و
سمعه یخاطب وفد بنی نهد: یا رسول اللّه نحن بنو أب واحد، و نحن نراک تکلم وفود العرب بما لانفسهم أکثره، فقال: «أدبنی ربی، فأحسن تأدیبی و ربیت فی بنی سعد» ، فکان صلی اللّه علیه و سلم یخاطب العرب علی اختلاف شعوبهم و قبائلهم، و تباین بطونهم و افخاذهم و فصائلهم کلا منهم بما یفهمون، و یحادثهم بما یعلمون، و لذلک قال صدق اللّه قوله: «أمرت أن أخاطب الناس علی قدر عقولهم» فکان اللّه عز و جل قد أعلمه ما لم یکن یعلمه غیره من بنی أبیه، و جمع فیه من المعارف ما تفرق و لم یوجد فی قاصی العرب و دانیه، و کان أصحابه رضی اللّه عنهم و من یفد علیه من العرب یعرفون أکثر ما یقوله، و ما جهلوه سألوه عنه فیوضحه لهم.
و استمر عصره صلّی اللّه علیه و سلّم الی حین وفاته علی هذا السنن المستقیم، و جاء العصر الثانی، و هو عصر الصحابة، جاریا علی هذا النمط، سالکا هذا المنهج، فکان اللسان العربی عندهم صحیحا محروسا لا یتداخله الخلل، و لا یتطرق إلیه الزلل، الی أن فتحت الامصار، و خالط العرب غیر جنسهم، من الروم و الفرس و الحبش و النبط، و غیرهم من أنواع الامم الذین فتح اللّه علی المسلمین بلادهم، و أفاء علیهم أموالهم و رقابهم، فاختلطت الفرق و امتزجت الالسن، و تداخلت اللغات و نشأ بینهم الاولاد، فتعلموا من اللسان العربی ما لا بد لهم فی الخطاب منه، و حفظوا من اللغة مالا غنی لهم فی المحاورة عنه، و ترکوا ما عداه لعدم الحاجة إلیه، و أهملوه لقلة الرغبة فی الباعث علیه، فصار بعد کونه من أهم المعارف مطرحا مهجورا، و بعد فرضیته اللازمة کأن لم یکن شیئا مذکورا، و تمادت الایام و الحالة هذه علی ما فیها من التماسک و الثبات، و استمرت علی سنن من الاستقامة و الصلاح الی أن انقرض عصر الصحابة و الشأن قریب، و القائم بواجب هذا الامر لقلته غریب، و جاء التابعون لهم باحسان، فسلکوا سبیلهم، لکنهم قلوا فی الانفان
عددا، و ان کانوا مدوا فی البیان یدا، فما انقضی زمانهم علی احسانهم الا و اللسان العربی قد استحال أعجمیا أو کاد، فلا تری المستقل به و المحافظ علیه الا الآحاد.
هذا و العصر ذلک العصر القدیم، و العهد ذلک العهد الکریم، فجهل الناس من هذا المهم ما کان یلزمهم معرفته، و أخروا منه ما کان یجب علیه تقدمته، و اتخذوه وراءهم ظهریا، فصار نسیا منسیا، و المشتغل به عندهم بعیدا قصیا، فلما أعضل الداء و عز الدواء الهم اللّه عز و جل جماعة من اولی المعارف و النهی و ذوی البصائر و الحجی، ان صرفوا الی هذا الشأن طرفا من عنایتهم، و جانبا من رعایتهم، فشرعوا فیه للناس موارد، و مهدوا فیه لهم معاهد، حراسة لهذا العلم الشریف من الضیاع، و حفظا لهذا المهم العزیز من الاختلال.
معمر بن المثنی اول کسی است که «غریب الحدیث» نوشته
فقیل: ان أول من جمع فی هذا الفن شیئا، و الفه أبو عبیدة معمر بن المثنی التمیمی، فجمع من الفاظ غریب الحدیث و الاثر کتابا صغیرا ذا أوراق معدودات و لم تکن قلته لجهله بغیره من غریب الحدیث، و انما ذلک لامرین: أحدهما ان کل مبتدء بشیء لم یسبق إلیه، و مبتدع أمرا لم یتقدم فیه علیه، فانه یکون قلیلا ثم یکثر، و صغیرا. ثم یکبر، و الثانی ان الناس کان یومئذ فیهم بقیة و عندهم معرفة، فلم یکن الجهل قد عم، و لا الخطب قد طم(1).
از این عبارت می توان دریافت که أبو عبیده، صدرنشین این حضرات است که حسب افاده جزری، ارباب معارف و نهی، و اصحاب بصائر و حجابند که بالهام ربانی، و تأیید فوقانی، صرف عنایت، و عطف رعایت خود بسوی این مهم لازم المعرفه و امر عظیم واجب التقدمة، که در بیان عظمت و جلالت آن، ابن اثیر اهتمام تمام فرموده، نمودند،
1) النهایة فی غریب الحدیث و الاثر ج 1 / 1 - 5 .
و برای مردم تشریع موارد و تمهید معاهد کردند، تا حراست این علم شریف از ضیاع، و حفظ این مهم عزیز، از اختلال نمایند، و ناهیک به تفخیما و تبجیلا.
و جلال الدین سیوطی در کتاب «مزهر» نقلا عن أبی الطیب(1)اللغوی بعد ذکر خلیل گفته:
[و کان فی هذا العصر ثلثة، هم أئمة الناس فی اللغة و الشعر و علوم العرب لم یر قبلهم و لا بعدهم مثلهم، منهم أخذ جل ما فی أیدی الناس من هذا العلم بل کله، و هم: أبو زید، و أبو عبیدة، و الاصمعی(2)، و کلهم أخذوا عن أبی عمرو(3)اللغة و النحو و الشعر، و رووا عنه القراءة، ثم أخذوا بعد أبی عمرو عن عیسی بن عمر(4)، و أبی الخطاب الاخفش(5)، و یونس بن حبیب(6)، و عن جماعة من ثقات الاعراب و علمائهم، مثل أبی مهدیة، و أبی طفیلة، و أبی البیداء(7)، و أبی حیوة ابن لقیط، و أبی مالک عمرو(8)بن کرکرة، صاحب «النوادر» من بنی نمیر، و أبی الدقیس الاعرابی، و کان أفضح الناس و لیس الذین ذکرنا دونه، و قد أخذ
1) أبو الطیب اللغوی : عبد الواحد بن علی الحلبی المقتول بحلب سنة ( 351 ) .
2) الاصمعی : عبد الملک بن قریب بن علی الباهلی البصری المتوفی سنة ( 216 ) .
3) أبو عمرو : هو ابن العلاء البصری السابق ذکره
4) عیسی بن عمر : أبو عمر الثقفی النحوی المقری البصری المتوفی سنة ( 149 ) .
5) أبو الخطاب : الاخفش الاکبر عبد الحمید بن عبد المجید کان استاذا لجمع من الادباء منهم سیبویه توفی سنة ( 177 )
6) یونس بن حبیب : أبو عبد الرحمن البصری النحوی المتوفی ( 183 ) .
7) أبو البیداء : أسعد بن عصمة الریاحی اعرابی شاعر نزل البصرة و یعلم الصبیان بالاجرة ، و کان زوج أم أبی مالک عمرو بن کرکرة .
8) عمرو بن کرکرة أبو مالک الاعرابی ، کان معلما بالبادیة ، راویة أبی البیداء ، حافظا للغة العرب .
الخلیل أیضا عن هؤلاء و اختلف إلیهم.
و کان أبو زید احفظ الناس للغة بعد أبی مالک و أوسعهم روایة و أکثرهم أخذا عن البادیة.
و قال ابن مناذر(1): کان الاصمعی یجیب فی ثلث اللغة، و کان أبو عبیدة یجیب فی نصفها، و کان أبو زید یجیب فی ثلثیها، و کان أبو مالک یجیب فیها کلها.
و انما عنی ابن مناذر توسعهم فی الروایه و الفتیا، لان الاصمعی کان یضیق و لا یجوز الا أصح اللغات و یلح فی ذلک و یمحک(2)، و کان مع ذلک لا یجیب فی القرآن و لا فی الحدیث، فعلی هذا یزید بعضهم علی بعض، و أبو زید من الانصار و هو من رواة الحدیث، ثقة عندهم مأمون، و کذلک حاله فی اللغة، و قد أخذ عنه اللغة أکابر الناس منهم سیبویه(3)و حسبک.
قال أبو حاتم عن أبی زید: کان سیبویه یأتی مجلسی، و له ذؤابتان، قال:
فاذا سمعته یقول: و حدثنی من أثق بعربیته فانما یریدنی، و کبر سن أبی زید حتی اختل حفظه و لم یختل عقله.
و من جلالة أبی زید فی اللغة ما حدثنا به جعفر بن محمد، حدثنا محمد بن الحسن الازدی (4)عن أبی حاتم، عن أبی زید قال: کتب رجل من أهل رامهرمز الی الخلیل یسأله کیف یقال: ما أوقفک ههنا و من أوقفک؟ فکتب إلیه: هما واحد، قال أبو زید:
1) ابن مناذر : محمد أبو جعفر الادیب الشاعر البصری المتوفی بمکة سنة ( 198 ) .
2) یمحک : ( بکسر الحاء المهملة فی الماضی و فتحها فی المضارع ) ینازع فی الکلام و یتمادی فی اللجاج .
3) سیبویه : عمرو بن عثمان بن قنبر الشیرازی امام النحویین المتوفی بالاهواز سنة ( 180 )
4) محمد بن الحسن الازدی : بن درید الادیب اللغوی البصری المتوفی ببغداد سنة ( 321 ) .
ثم لقینی الخلیل، فقال لی فی ذلک، فقلت له: انما یقال من وقفک و ما أوقفک، قال: فرجع الی قولی.
و أما أبو عبیدة فانه کان أعلم الثلثة بأیام العرب و أخبارهم، و أجمعهم لعلومهم و کان اکمل القوم.
قال عمر بن شبه: کان ابو عبیدة یقول: ما التقی فرسان فی جاهلیة و لا اسلام الا عرفتهما و عرفت فارسیهما، و هو اول من الف غریب الحدیث.
حدثنا علی بن ابراهیم البغدادی، سمعت عبد اللّه بن سلیمان(1)یقول:
سمعت ابا حاتم السجستانی(2)یقول: جاء رجل الی أبی عبیدة یسأله کتابا وسیلة الی بعض الملوک، فقال لی: یا ابا حاتم اکتب عنی و الحن فی الکتاب، فان النحو مجدود أی محروم صاحبه](3).
و نیز در «مزهر» نقلا عن أبی الطیب اللغوی مسطور است:
[اخبرنا جعفر بن محمد، اخبرنا علی بن سهیل، اخبرنا ابو عثمان الاشناندانی(4)، اخبرنا التوزی(5)، قال: خرجت الی بغداد، فحضرت حلقة الفراء، فلما آنس بی، قال: ما فعل ابو زید؟ ، قلت: ملازم لبیته و مسجده و قد اسن، فقال: ذاک اعلم الناس باللغة و احفظهم لها، ما فعل ابو عبیدة؟ قلت: ملازم لبیته و مسجده علی سوء خلقه، فقال: اما انه اکمل القوم و اعلمهم بأیام العرب و مذاهبها، ما فعل الاصمعی؟ ، قلت: ملازم لبیته و مسجده، قال: ذاک اعلمهم
1) عبد اللَّه بن سلیمان : بن الاشعث الازدی ابو بکر بن أبی داود السجستانی الحافظ المتوفی ( 316 ) .
2) ابو حاتم السجستانی : سهل بن محمد بن عثمان اللغوی البصری المتوفی سنة ( 248 ) .
3) المزهر : ج 2 / 401 .
4) ابو عثمان الاشناندانی : سعید بن هارون اللغوی البغدادی المتوفی سنة ( 288 ) .
5) التوزی : عبد اللَّه بن محمد بن هارون ابو محمد اللغوی المتوفی سنة ( 233 ) .
بالشعر و أتقنهم للغة و احضرهم حفظا، ما فعل الاخفش(1)یعنی سعید بن مسعدة؟ ، قلت: معافی ترکته عازما علی الخروج الی الری، قال: اما انه ان کان خرج فقد خرج معه النحو کله و العلم باصوله و فروعه](2).
و نیز در «مزهر» نقلا عن أبی الطیب مذکور است:
[اخبرنا جعفر بن محمد، اخبرنا ابراهیم بن حمید(3)قال: قال ابو حاتم:
إذا فسرت حروف القرآن المختلف فیها، و حکیت عن العرب شیئا، فانما احکیه عن الثقات منهم، مثل أبی زید، و الاصمعی، و أبی عبیدة، و یونس، و ثقات من فصحاء الاعراب و حملة العلم، و لا التفت الی روایة الکسائی، و الاحمر، و الاموی، و الفراء، و نحوهم](4).
و نیز در «مزهر» نقلا عن أبی الطیب اللغوی مسطور است:
[و اما ابو عبید القاسم بن سلام(5)، فانه مصنف حسن التألیف، الا انه قلیل الروایة، یقتطعه عن اللغة علوم افتن فیها، فاما کتابه «الغریب المصنف» ، فانه اعتمد فیه علی کتاب عمله رجل من بنی هاشم، جمعه لنفسه، و اخذ کتب الاصمعی فبوب ما فیها، و اضاف إلیها شیئا من علم أبی زید، و روایات عن الکوفیین، و اما کتابه فی «غریب الحدیث» فانه اعتمد فیه علی کتاب أبی عبیدة معمر بن المثنی فی «غریب الحدیث» ، و کذلک کتابه فی «غریب القرآن» ، منتزع من کتاب أبی
عبیدة، و کان مع هذا ثقة ورعا، لا بأس به. و قد روی عن الاصمعی و ابی عبیدة، و لا نعلمه سمع من أبی زید شیئا](1).
و ابو الطیب اللغوی که مدائح جلیله، و فضائل سنیه ابو عبیده ذکر کرده از اکابر ائمه متوحدین، و اجله مبرزین متقنین است.
سیوطی در «بغیة الوعاة» گفته:
[عبد الواحد بن علی ابو الطیب اللغوی الحلبی الامام الاوحد.
قال فی «البلغة» : له التصانیف الجلیلة، منها: «مراتب النحویین» ، «لطیف الاتباع» ، «الابدال» ، «شجر الدرر» .
و قد ضاع اکثر مؤلفاته، و کان بینه و بین ابن خالویه(2)منافسة مات بعد الخمسین و ثلاثمائة.
و قال الصفدی: احد العلماء المبرزین المتقنین لعلمی اللغة و العربیة، اخذ عن أبی عمر الزاهد (3)، و محمد بن یحیی(4)الصولی، و اصله من عسکر مکرم(5)قدم حلب و اقام بها الی ان قتل فی دخوله دمشق سنة احدی و خمسین](6).
1) المزهر : ج 2 / 411 .
2) ابن خالویه : الحسین بن احمد بن خالویه الهمذانی النحوی اللغوی المتوفی سنة ( 370 ) .
3) ابو عمر الزاهد : محمد بن عبد الواحد بن أبی هاشم المطرز اللغوی المتوفی ببغداد سنة ( 345 ) .
4) محمد بن یحیی الصولی : ابو بکر الادیب البغدادی المتوفی سنة ( 335 ) .
5) عسکر مکرم ( بضم المیم و سکون الکاف و فتح الراء ) بلد من نواحی خوزستان منسوب الی مکرم بن معزاء الحارث - معجم البلدان ج 4 ص 123 .
6) بغیة الوعاة ص 317 ط بیروت
5- الاخفش الاوسط
اشاره
اما حکم ابو الحسن سعید بن مسعدة المجاشعی المعروف بالاخفش، بمجیء «مولی» بمعنی اولی، پس فخر الدین محمد بن عمر الرازی(1)در «نهایة العقول فی الکلام فی درایة الاصول» گفته:
[ان ابا عبیدة و ان قال فی قوله تعالی: مَأْواکُمُ اَلنّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ(2)، معناه هی اولی بکم.
و ذکر هذا ایضا الاخفش، و الزجاج، و علی بن عیسی(3)، و استشهدوا ببیت لبید(4)الی آخر ما سیجیء].
از این عبارت ظاهر است که اخفش، بلکه زجاج، و علی بن عیسی هم در تفسیر (هی مولاکم) ذکر کرده اند که معنای آن (هی اولی بکم) است، و بر محض این تفسیر اکتفا و اقتصار ننموده اند، بلکه به بیت لبید بر این تفسیر، استشهاد هم نموده اند.
و فضائل سنیه، و مفاخر وضیه، و مآثر علیه، و محامد جلیه اخفش، مشهور و معروف است.
ترجمه اخفش اوسط در «وفیات الأعیان»
قاضی شمس الدین ابو العباس احمد بن محمد المعروف بابن خلکان
در «وفیات الأعیان» گفته:
[ابو الحسن سعید بن مسعدة المجاشعی بالولاء، النحوی البلخی المعروف بالاخفش الاوسط، احد نحاة البصرة، و الاخفش الاکبر ابو الخطاب، و کان نحویا ایضا و هو من اهل هجر من موالیهم، و اسمه عبد الحمید بن عبد المجید، و قد اخذ عنه ابو عبیدة، و سیبویه و غیرهما.
و کان الاخفش الاوسط المذکور من ائمة العربیة، و اخذ النحو عن سیبویه، و کان اکبر منه، و کان یقول ما وضع سیبویه فی کتابه شیئا الا و عرضه علی، و کان یری انه اعلم به منی، و انا الیوم اعلم به منه.
و حکی ابو العباس ثعلب، عن آل سعید بن سالم، قالوا: دخل الفراء علی سعید المذکور، فقال لنا: قد جاءکم سید اهل اللغة و سید اهل العربیة، فقال الفراء: اما ما دام الاخفش یعیش فلا.
و هذا الاخفش هو الذی زاد فی العروض بحر الخیب، کما سبق فی حرف الخاء فی ترجمة الخلیل(1).
و له من الکتب المصنفة کتاب «الاوسط» فی النحو، و کتاب «تفسیر معانی القرآن» و کتاب «المقابیس» فی النحو، و کتاب «الاشتقاق» و کتاب «القوافی» و کتاب «معانی الشعر» و کتاب «الملوک» و کتاب «الاصوات» و کتاب «المسائل الکبیر» و کتاب «المسائل الصغیر» ، و غیر ذلک.
و کان اجلع، و الاجلع الذی لا ینضم شفتاه علی اسنانه، و الاخفش: الصغیر العینین مع سوء بصرهما.
1) قال فی الوفیات ج 2 ص 244 فی حرف الخاء فی ضمن ترجمه الخلیل : هو الذی استنبط علم العروض و اخرجه الی الوجود و حصر اقسامه فی خمس دوائر یستخرج منها خمسة عشر بحرا ، ثم زاد الاخفش بحرا آخر و سماه الخبب .
و کانت وفاته سنة خمس عشره و مائتین، و قیل سنة احدی و عشرین و مائتین رحمه اللّه تعالی. و کان یقال له الاخفش الاصغر، فلما ظهر علی بن سلیمان المعروف بالاخفش(1)ایضا صار هذا وسطا.
و مسعده «بفتح المیم» و «سکون السین» و «فتح العین و الدال المهملات» و بعدهم «هاء ساکنه» ، و المجاشعی «بضم المیم» و «فتح الجیم» و بعد الالف «شین مثلثه مکسوره» و بعدها «عین مهمله» ، هذه النسبه الی مجاشع بن دارم بطن من تمیم(2).
ترجمه اخفش اوسط بقول یافعی در «مرآة الجنان»
و عبد اللّه بن اسعد یافعی یمنی در «مرآة الجنان» در ذکر وقائع سنة خمس عشره و مائتین گفته:
[و فیها توفی الاخفش الاوسط، امام العربیة ابو الحسن سعید بن مسعده النحوی البلخی المجاشعی احد نحاه البصره. . .].
الی ان قال: و الاوسط المذکور کان من ائمه العربیة، اخذ النحو عن سیبویه و کان یقول: ما وضع سیبویه فی کتابه شیئا الا و عرضه علی و کان یری انه اعلم به منی و انا الیوم اعلم به منه.
و هذا الاخفش المذکور هو الذی زاد فی العروض، واحدا من البحور علی ما وضعه الخلیل المشهور.
و حکی ابو العباس ثعلب، عن أبی سعید بن سلمه(3)قال: دخل الفراء علی سعید بن مسعدة المذکور، فقال: جاءکم سید اهل العربیة، فقال الفراء: اما ما دام
الاخفش یعیش فلا.
و للاخفش المذکور عدة تصانیف منها: کتاب «الاوسط» فی النحو، و کتاب «تفسیر معانی القرآن» و کتاب «الاشتقاق» و کتاب «المقاییس» و کتاب «العروض» و کتاب «القوافی» و کتاب «معانی الشعر» و کتاب «الملوک» و کتاب «الاصوات» و کتاب «المسائل الکبیر» و کتاب «المسائل الصغیر» و غیر ذلک]-الخ(1).
ترجمه اخفش اوسط بگفتار سیوطی در «بغیة الوعاة»
و جلال الدین سیوطی در «بغیة الوعاة» گفته:
[سعید بن مسعدة ابو الحسن الاخفش الاوسط، و هو احد الاخافش الثلثة المشهورین، و رابع الاخافش المذکورین فی هذا الکتاب.
کان مولی بنی مجاشع بن دارم من اهل بلخ، سکن البصرة.
و کان اجلع لا تنطبق شفتاه علی اسنانه، قرأ النحو علی سیبویه، و کان اسن منه و لم یأخذ عن الخلیل، و کان معتزلیا، حدث عن الکلبی، و النخعی(2)، و هشام بن عروة.
و روی عنه ابو حاتم السجستانی، و دخل بغداد و اقام بها مدة، و روی و صنف بها و قال: و لما ناظر سیبویه الکسائی و رجع وجه الی، فعرفنی خبره و مضی الی الاهواز و ودعنی، فوردت بغداد، فرایت مسجد الکسائی، فصلیت خلفه الغداة، فلما انفتل من صلاته و قعد، و بین یدیه الفراء، و الاحمر، و ابن سعدان(3)، سلمت علیه و سألته عن مائة مسألة، فاجاب بجوابات خطأته فی جمیعها، فاراد اصحابه الوثوب علی، فمنعهم عنی، و لم یقطعنی ما رایتهم علیه مما کنت فیه، و لما فرغت، قال لی: باللّه انت ابو الحسن سعید بن مسعدة، فقلت: نعم، فقام الی و عانقنی
و اجلسنی الی جنبه، ثم قال: لی أولاد أحب أن یتأدبوا بک و یتخرجوا علیک، و تکون معی غیر مفارق لی، فاجبته الی ذلک، فلما اتصلت الایام بالاجتماع، سألنی ان أؤلف له کتابا فی «معانی القرآن» ، فألفت کتابا فی المعانی فجعله أمامه و عمل علیه کتابا فی المعانی، و عمل الفراء فی ذلک کتابا علیهما، و قرأ علیه الکسائی کتاب سیبویه سرا، و وهب له سبعین دینارا.
و قال المبرد: احفظ من أخذ عن سیبویه الاخفش، ثم الفاشی(1)، ثم قطرب.
قال: و کان الاخفش أعلم الناس بالکلام، و أحذقهم بالجدل، صنف «الاوساط» فی النحو، «معانی القرآن» ، «المقاییس» فی النحو، «الاشتقاق» ، «المسائل الکبیر» «الصغیر» ، «العروض» ، «القوافی» ، «الاصوات» و غیر ذلک، و مات سنة عشر، و قیل: احدی و عشرین و مائتین](2).
6- أبو العباس ثعلب
اشاره
اما تفسیر أبو العباس ثعلب احمد بن یحیی الشیبانی البغدادی، مولی را بأولی، پس حسین بن أحمد زوزنی(3)در «شرح سبع معلقه» گفته:
فغدت کلا الفرجین تحسب انه مولی المخافة خلفها و امامها
الفرج موضع المخافة، و الفرج ما بین قوائم الدواب، فما بین الیدین فرج، و ما بین الرجلین فرج، و الجمع فروج.
و قال ثعلب: ان المولی فی هذا البیت بمعنی الاولی بالشیء کقوله تعالی:
مَأْواکُمُ اَلنّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ(1)أی هی الاولی بکم]-الخ(2).
و فضائل شامخه و مناقب باذخه ثعلب، سابقا در جزء اول این جلد، از زبان اعیان، مثل ابن خلکان در «وفیات الأعیان»(3)و نووی در «تهذیب الاسماء و اللغات»(4)و یافعی در «مرآة الجنان»(5)و ذهبی در «عبر»(6)و ابن الوردی در «تتمة المختصر»(7)شنیدی.
ترجمه ثعلب بگفتار ذهبی در «تذکرة الحافظ»
و نیز ذهبی در «تذکرة الحفاظ» گفته:
[ثعلب العلامة المحدث شیخ اللغة و العربیة أبو العباس أحمد بن یحیی بن یزید الشیبانی مولاهم البغدادی المقدم فی الکوفیین.
سمع ابراهیم بن المنذر الحزامی(8)، و محمد بن سلام الجمحی(9)، و عبید اللّه ابن عمر القواریری(10)، و محمد بن الاعرابی(11)، و طائفة سواهم.
حدث عنه نفطویه(12)، و محمد بن العباس الیزیدی(13)، و علی الاخفش، و أحمد
1) الحدید : 15
2) شرح المعلقات للزوزنی / : 91
3) وفیات الأعیان ج 1 : 36 .
4) تهذیب الاسماء ج 2 : 275 .
5) مرآة الجنان ج 2 : 218 .
6) العبر فی خبر من غبر ج 2 : 94 .
7) تتمة المختصر فی حوادث سنة ( 291 ) .
8) ابراهیم بن المنذر بن عبد اللَّه الحزامی أبو اسحاق المدنی المتوفی ( 236 ) .
9) محمد بن سلام الجمحی : بن عبد اللَّه البصری المتوفی ( 231 ) .
10) القواریری : عبید اللَّه بن عمر الحافظ البصری المتوفی ( 235 ) .
11) ابن الاعرابی : أبو عبد اللَّه محمد بن زیاد اللغوی المتوفی بسامراء سنة ( 231 ) .
12) نفطویه : ابراهیم بن محمد بن عرفة الازدی النحوی الواسطی المتوفی ( 323 ) .
13) الیزیدی : محمد بن العباس بن محمد أبو عبد اللَّه البغدادی المتوفی ( 310 ) .
ابن کامل(1)، و أبو عمر الزاهد، و محمد بن مقسم(2)، و آخرون.
مولده سنة مائتین، و ابتدأ بالطلب سنة ست عشرة، حتی برع فی علم الادب و لو سمع اذ ذاک لسمع من عفان(3)، و ذویه، و انما أخرجته فی هذا الکتاب، لانه قال: سمعت من القواریری مائة ألف حدیث.
و قال الخطیب(4): کان ثعلب ثقة حجة، دینا صالحا، مشهورا بالحفظ. . .
الی أن قال: قال المبرد: اعلم الکوفیین ثعلب، فذکر له الفراء فقال: لا یعشره] -الخ(5).
از این عبارت ظاهر است که، ثعلب، علامه، و محدث، و شیخ لغت، و عربیت، و مقدم در نحو کوفیین است، و چون که از قواریری صد هزار حدیث شنیده، ذهبی او را از حفاظ حدیث شمرده، و خطیب تصریح کرده بآنکه ثعلب ثقة و حجت، و دین و صالح، و مشهور بالحفظ بوده، و مبرد گفته که او را علم کوفیین است، و هر گاه کسی ذکر فراء بمقابله ثعلب کرد، مبرد افاده کرد که فراء بیک دهم مرتبه ثعلب نمی رسد.
7- أبو العباس محمد بن یزید المبرد
ابو العباس مبرد نیز لفظ «مولی» را به اولی تفسیر کرده
اما حکم أبو العباس محمد بن یزید المبرد بمجیء مولی بمعنی أولی،
پس جناب سید مرتضی(1)رضی اللّه تعالی عنه و أرضاه در «شافی» فرموده:
قال أبو العباس المبرد فی کتابه المترجم بالعبارة عن صفات اللّه تعالی:
تأویل (الولی) : الذی هو أولی: أی أحق، و مثله (المولی)(2).
از این عبارت ظاهر است که ولی بمعنی اولی و احق است، و مولی مثل ولی است، پس آن هم بمعنی اولی و احق باشد.
و مبرد از مشاهیر اساطین جلیل الشأن، و نحاریر مهره اعیان است، و عوالی محامد، و جلائل محاسن او، سابقا در جزء اول این جلد، از تصریحات ائمه بارعین، و نقاد ماهرین، مثل ابن خلکان، و ذهبی، و صفدی، و یافعی، و سیوطی شنیدی(3)، بعض عبارات سابقه در اینجا هم ذکر می شود.
ترجمه مبرد بگفتار سیوطی در «بغیة الوعاة» و «المزهر»
جلال الدین سیوطی در «بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة» گفته:
محمد بن یزید بن عبد الاکبر الازدی البصری أبو العباس المبرد، امام العربیة ببغداد فی زمانه، أخذ عن المازنی(4)، و أبی حاتم السجستانی(5).
و روی عنه اسماعیل الصفار(6)، و نفطویه، و الصولی(7)، و کان فصیحا بلیغا،
1) سید العلماء ذو المجدین الشریف المرتضی علم الهدی المتوفی ببغداد سنة ( 436 ) .
2) تلخیص الشافی تألیف الشیخ الطوسی ج 2 / 15 ط النجف الاشرف
3) ترجمة المبرد توجد فی وفیات الأعیان ج 4 / 313 - و العبر فی خبر من غبر ج 2 / 80 .
4) بکر بن محمد بن حبیب بن بقیة أبو عثمان المازنی النحوی البصری المتوفی ( 294 ) .
5) أبو حاتم السجستانی : سهل بن محمد بن عثمان اللغوی ساکن البصرة المتوفی حدود ( 250 ) .
6) اسماعیل الصفار : بن محمد بن اسماعیل أبو علی اللغوی النحوی المتوفی ( 301 ) .
7) الصولی : محمد بن یحیی بن عبد اللَّه المتوفی سنة ( 335 ) .
مفوها ثقة، اخباریا، علامة، صاحب «نوادر» و «ظرافة» ، و کان جمیلا لا سیما فی صباه.
قال السیرافی(1)فی «طبقات النحاة البصریین» : و هو من ثمالة قبیلة من الازد و فیه یقول عبد الصمد بن المعذل(2):
سألنا عن ثمالة کل حی فقال القائلون و من ثمالة
فقلت محمد بن یزید منهم فقالوا زدتنا بهم جهالة
قال: و کان الناس بالبصرة یقولون: ما رأی المبرد مثل نفسه، و لما صنف المازنی کتاب «الالف و اللام» سأل المبرد عن دقیقه و عویصه، فاجابه باحسن جواب فقال له: فانت المبرد «بکسر الراء» .
قال نفطویه: ما رأیت احفظ للاخبار بغیر أسانید منه، و له من التصانیف:
«معانی القرآن» ، «الکامل» ، و «المقتضب» ، «الروضة» ، «المقصور و الممدود» ، «الاشتقاق» ، «القوافی» ، «اعراب القرآن» ، «نسب عدنان و قحطان» ، «الرد علی سیبویه» ، «شرح شواهد» ، الکتاب «ضرورة الشعر» ، «العروض» «ما اتفق لفظه و اختلف معناه» «طبقات النحاة البصریین» و غیر ذلک.
قال السیرافی: و کان بینه و بین ثعلب من المنافرة مالا خفاء فیه، و اکثر اهل التحصیل یفضلونه]-الخ(3).
و نیز سیوطی در «مزهر» نقلا عن أبی الطیب آورده:
و أخذ النحو عن المازنی و الجرمی جماعة، برع منهم أبو العباس المبرد، .
فلم یکن فی وقته و لا بعده مثله.
و عنه اخذ أبو اسحاق الزجاج، و أبو بکر بن السراج(1)، و مبرمان(2)، و اکابر من لقینا من الشیوخ].
سید مرتضی که ناقل قول مبرد است مورد تعظیم علماء تاریخ و رجال است
و از آنجا که بواسطه جناب سید مرتضی طاب ثراه، عبارت مبرد نقل کرده شد، محتمل است که متعصبی بملاحظة آن، ماروار بر خود بپیچد، و گردن کبر و غرور بر دارد، و حرف تشکیک و تمریض بر زبان آرد، پس برای تنکیس رأس، و ازاحه وسواس او، تذکیرش بدرر و غرر فضائل باهره، و جواهر زواهر مناقب فاخره آن جناب، که ائمه و اساطین و اعیان محققین سنیه، بالجاء حق ذکر کرده اند، و سابقا در جزء اول این جلد ذکر کردیم، کافی و وافی است، بیانش آنکه از عبارت ابن خلکان در «وفیات الأعیان»(3)ظاهر است که جناب سید مرتضی، نقیب طالبین بوده، و امام بود در علم کلام و ادب و شعر، و کتاب «غرر و درر» آن جناب نهایت جلیل الشأن و عظیم المرتبه است، که در حق آن گفته: که آن کتابی است ممتع که دلالت می کند بر فضل کثیر و توسع در اطلاع بر علوم.
و نیز ابن خلکان تصریح نموده بکثرت فضائل و ملح آن جناب.
و نیز از آن ظاهر است که ابن بسام(4)، جناب سید مرتضی را در کتاب «ذخیره» ذکر کرده، و بمدح و ثنای آن جناب، ذخیره شرف اندوخته، و گفته آنچه حاصلش این است: که این شریف، امام ائمه عراق است
در اختلاف و اتفاق، و بسوی آن جناب پناه آورده اند علماء عراق، و نیز از آن جناب اخذ کرده اند علمای عراق، و آن جناب صاحب مدارس عراق است، و جامع شارد و آنس آن است، و اخبار آن جناب دائر و سائر، و اشعارش معروف و مشهور، و مآثر و آثار آن جناب در راه خدا محمود و تآلیف آن جناب در دین، و تصانیفش در أحکام مسلمین از آن قبیل است که شهادت می دهد بر آنکه آن جناب فرع این اصول، و از اهل این بیت جلیل است.
و عبد اللّه بن اسعد یافعی که فضائل سنیه و مناقب علیه او از زبان اساطین قوم شنیدی، نیز مثل ابن خلکان در تعظیم و تبجیل، و مدح و ثناء سید مرتضی طاب ثراه کوشیده است، یعنی تصریح کرده بآنکه آن جناب نقیب طالبین و امام در علم کلام و ادب و شعر بوده، و در مدح کتاب «غرر و درر» آن جناب گفته: که آن مشتمل است بر فنون از معانی ادب، و تکلم کرده در آن بر نحو و لغت و غیر آن، و آن کتابی است که دلالت می کند بر فضل کبیر، و توسع در اطلاع بر علوم.
و بعد این وصف و ثنا، مدح عظیم، و تبجیل جلیل آن جناب از ابن بسام که ابن خلکان آورده، ذکر کرده، و در آخر تصریح نموده، به آنکه ملح شریف مرتضی و فضائل آن جناب بسیار است(1).
و محتجب نماند که ابن بسام، مادح جناب سید مرتضی، از اکابر فضلای اعلام، و اجله مهره فخام است، و أبو عبد اللّه محمد بن أبی الخصال(2)، که
حائز انواع خصال فضل و کمال است، او را بنهایت مدح و ثنا ستوده، و قصب مسابقت در تعظیم و تبجیل او ربوده، چنانچه محیی الدین ابو محمد عبد الواحد بن علی التمیمی المراکشی(1)در کتاب «المعجب فی تلخیص اخبار المغرب» گفته:
[لم یزل امیر المسلمین یعنی علی بن یوسف بن تاشفین(2)من اول امارته یستدعی اعیان الکتاب من جزیرة الاندلس، و صرف عنایته الی ذلک، حتی اجتمع له منهم ما لم یجتمع لملک، کابی القاسم بن الجد المعروف بالاجدب(3)، أحد رجال البلاغة، و ابی بکر محمد بن محمد المعروف بابن القبطرنة، و ابی عبد اللّه محمد بن أبی الخصال، و أخیه أبی مروان(4)، و أبی محمد عبد المجید بن عبدون(5)المذکور آنفا فی جماعة یکثر ذکرهم.
و کان من انبههم عنده، و أکبرهم مکانة لدیه، أبو عبد اللّه محمد بن أبی الخصال و حق له ذلک، إذ هو آخر الکتاب، واحد من انتهی إلیه علم الآداب، و له مع ذلک فی علم القرآن و الحدیث و الاثر و ما یتعلق بهذه العلوم الباع(6)الارحب، و الید الطولی، فمما اختار له رحمة اللّه فصول من رسالة کتب بها مراجعا لبعض اخوانه عن رسالة وردت علیه منه، یستدعی فیها منه شیئا من کلامه، و هذا الرجل صاحب الرسالة هو أبو الحسن علی بن بسام صاحب کتاب «الذخیرة» وصل من
1) المراکشی : عبد الواحد بن علی المورخ المتوفی سنة ( 642 ) .
2) علی بن یوسف بن تاشفین اللمتونی أبو الحسن من أمراء مراکش المتوفی سنة ( 537 ) .
3) ابن الجد : أبو القاسم محمد بن عبد اللَّه الفهری الاندلسی المتوفی سنة ( 515 ) .
4) أبو مروان : عبد الملک بن مسعود أبی الخصال القرطبی المتوفی سنة ( 539 ) .
5) عبد المجید بن عبد اللَّه بن عبدون الفهری الاندلسی المتوفی سنة ( 527 ) .
6) الباع الارحب : الباع : قدر مد الیدین و هی کنایة عن الاقتدار الوسیع .
السید المسترق و المالک المستحق وصل اللّه انعامه لدیه، کما قصر الفضل علیه، کتابه البلیغ، و استدراجه المریغ(1)، فلو لا ان یصلد زند اقتداحه، و یرقد طرف افتتاحه، و تنقبض ید انبساطه، و تغبن صفقة اغتباطه، للزمت معه مرکز قدری، و صنت سریرة صدری، لکنه بنفثات سحره یسمع الصم، و یستنزل العصم(2)، و یقتاد الصعب فیصحب، و یستدر الصخور فتحلب، و لما فجأنی ابتداؤه، و قرع سمعی نداوة، فزعت الی الفکر، و خفق القلب بین الامن و الحذر، فطاردت من الفقر أوابد قفر، و شوارد عفر، تغبر فی وجه سائقها، و لا یتوجه اللحاق لوجیهها و لاحقها، فعلمت انها الاهابة و المهابة و الاسترابة حتی أیأستنی الخواطر، و اخلفتنی المواطر، الا زبرجا یعقب جوادا، و بهرجا لا یحتمل انتقادا، و انی لمثلی و القریحة مرجاة، و البضاعة مزجاة، ببراعة الخطاب و بزاعة الکتاب، و لو لا دروس معالم البیان، و استیلاء العفاء علی هذا الشأن، لما فاز لمثلی فیه قدح، و لا تحصل لی فی سوقه ربح، لکنه جو خال و مضمار جهال، و هی حکمة اللّه فی الخلق، و قسمته للرزق، و انا أعزک اللّه اربأ بقدر الذخیرة عن هذه النتف الاخیرة، و أری انها قد بلغت مداها، و استوفت حلاها و انا أخشی القدح فی اختیارک، و الاخلال بمختارک، و علی ذلک فو اللّه ما من عادتی أن اثبت ما أکتب فی رسم ینقل و لا فی وضع المراتب عندنا مخاطب، نحتفز له و نحتفل، و انما هو عفو فکر و یسیر ذکر، و عذرا أعزک اللّه، فانی خططت ما خططته و النوم مغازل، و القر منازل، و الریح تلعب بالسراج و تصول علیه صولة الحجاج]-الخ(3).
و ابن حجر عسقلانی که جلالت شأن، و عظمت مرتبة، و کمال تحقیق
و تنقید او، مستغنی از بیان، در «لسان المیزان» نهایت مدح و ثنای آن جناب ذکر کرده، یعنی از ابن أبی طی(1)نقل نموده آنچه حاصلش این است:
که سید مرتضی اول کسی است که دار خود را دار علم گردانیده، و برای مناظره آن را مقرر ساخته، و فتوی داده قبل از آنکه بسن بیست سال رسد و حاصل بود برای آن جناب ریاست دنیا و علم با عمل کثیر در سر، و مواظبت تلاوت قرآن شریف، و قیام لیل، و افاده علم، و شوق و محبت علم بمرتبة داشت که بر علم چیزی را اختیار نمی ساخت، و علم بلاغت و فصاحت لهجه می افراشت.
فضائل سید مرتضی بگفتار ابو اسحاق شیرازی
و شیخ أبو اسحاق شیرازی، بکمال تبجیل و تعظیم و تفخیم، جناب سید مرتضی را ذکر کرده، یعنی گفته آنچه حاصلش این است که: شریف مرتضی ثابت الجأش بود، و کلام می کرد بزبان معرفت، و وارد می کرد کلمة مسددة را، پس می گذشت مثل گذشتن تیر در نشانه، و هر گاه شروع می کردند مردم کلام را، آن جناب در یک جانب می بود، و مردم دیگر در جانب دیگر، حاصل آنکه آن جناب تنها مقابل و مزاحم سائر علماء و فضلا می شد و دیگر اکابر و اجله بمرتبه او نمی رسیدند(2).
و جلالت شأن و علو مکان أبو اسحاق شیرازی، هر چند سابقا دریافتی، لیکن در این جا از لسان عمدة الأعیان سنیان، حضرت یحیی بن شرف نووی(3)، بعض فضائل عالیه و مناقب حالیه او باید شنید، در «تهذیب
الاسماء» گفته:
أبو اسحاق الشیرازی صاحب «المهذب» و «التنبیه» و «تکرر فی الروضة» هو الامام أبو اسحاق ابراهیم بن علی بن یوسف بن عبد اللّه الشیرازی الفیروزآبادی منسوب الی فیروزآباد (بفتح الفاء) و اصله بالفارسیة (الکسر) ، و هی بلیدة من بلاد فارس، و هو الامام المحقق المتقن و المدقق، ذو الفنون من العلوم المتکاثرات، و التصانیف النافعة المستجادات، الزاهد العابد الورع، المعرض عن الدنیا، المقبل بقلبه علی الآخرة، الباذل نفسه فی نصر دین اللّه تعالی، المجانب للهوی، أحد العلماء الصالحین، و عباد اللّه العارفین، الجامعین بین العلم و العبادة، و الورع و الزهادة المواظبین علی وظائف الدین، المتبعین هدی سید المرسلین صلی اللّه علیه و سلم.
ولد سنة ثلث و تسعین و ثلاثمائة، و تفقه بفارس علی أبی الفرج ابن البیضاوی و بالبصرة علی الجزری، ثم دخل بغداد سنة خمس عشرة و أربعمائة، و تفقه علی شیخه القاضی الامام الجلیل أبی الطیب(1)الطبری طاهر بن عبد اللّه، و جماعات من مشایخه المعروفین، و سمع الحدیث من الامام الحافظ أبی بکر البرقانی(2)، (بفتح الباء) البرقانی و (بکسرها) و أبی علی بن شاذان(3)، و غیرهما من الائمة المشهورین.
رأی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فی المنام، فقال له: یا شیخ، فکان یفرح بذلک، و یقول سمانی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم شیخا، و قال: کنت أعید کل درس مائة مرة، و إذا کانت فی المسئلة بیت شعر یستشهد به، حفظت القصیدة
کلها من أجله.
و کان عاملا بعلمه، صابرا علی خشونة العیش، معظما للعلم، مراعیا للعمل بدقائقه و بالاحتیاط.
کان یوما یمشی و معه بعض أصحابه فعرض فی الطریق کلب فجره صاحبه، فنهاه الشیخ، و قال: أ ما علمت ان الطریق بینی و بینه مشترک؟ .
و دخل یوما مسجدا لیأکل فیه شیئا علی عادته، فنسی فیه دینارا، فذکره فی الطریق، فرجع فوجده، فترکه و لم یمسه و قال: ربما وقع من غیری و لا یکون دیناری.
قال الحافظ أبو سعد السمعانی: کان الشیخ أبو اسحاق امام الشافعیة و المدرسین ببغداد فی النظامیة، شیخ الدهر و امام العصر، رحل إلیه الناس من الاقطار، و قصدوه من کل النواحی و الامصار، و کان یجری مجری. أبی العباس بن سریج(1).
قال: و کان زاهدا ورعا، متواضعا ظریفا، کریما سخیا جوادا، طلق الوجه، دائم البشر، حسن المجالسة، ملیح المحاورة، و کان یحکی الحکایات الحسنة، و الاشعار الملیحة، و کان یحفظ منها کثیرا، و کان یضرب به المثل فی الفصاحة.
و قال السمعانی أیضا فی موضع آخر: تفرد الامام أبو اسحاق الشیرازی بالعلم الوافر کالبحر الزاخر، مع السیرة الجمیلة، و الطریقة المرضیة، جاءته الدنیا صاغرة، فأبی لها و أطرحها و قلاها.
قال: و کان عامة المدرسین بالعراق و الجبال تلامیذه و أصحابه، صنف فی الاصول و الفروع، و الخلاف، و الجدل، کتبا اضحت للدین أنجما و شهبا.
قال: و کان یکثر مباسطة أصحابه، و یکرمهم، و یطعمهم، و یشتری طعاما کثیرا
1) ابن سریج : أبو العباس أحمد بن عمر البغدادی الفقیه الشافعی المتوفی سنة ( 306 )
فیدخل بعض المساجد فیأکل منه مع أصحابه، و ما فضل ترکوه لمن یرغب فیه، و کان طارحا للتکلف.
قال القاضی أبو بکر محمد بن عبد الباقی(1)الانصاری: حملت إلیه فتوی، فرأیته فی الطریق، فمضی الی دکان خباز، أو بقال، و أخذ قلبه و دواته، و کتب جوابه، و مسح القلم فی ثوبه، و کان ذا نصیب وافر من مراقبة اللّه عز و جل، و الاخلاص و إرادة اظهار الحق و نصح الخلق.
قال أبو الوفا بن عقیل(2): شاهدت شیخنا ابا اسحاق لا یخرج شیئا الی فقیر الا احضر النیة، و لا یتکلم فی مسئلة الا قدم الاستعاذة باللّه تعالی، و أخلص القصد فی نصرة الحق، و لا صنف شیئا الا بعد ما صلی رکعات، فلا جرم شاع اسمه، و انتشرت تصانیفه شرقا و غربا لبرکة اخلاصه، قالوا: و کان مستجاب الدعاء.
قال القاضی محمد بن محمد الماهانی: امامان لم یتفق لهما الحج: الشیخ أبو اسحاق الشیرازی، و القاضی أبو عبد اللّه الدامغانی(3).
انشد السمعانی، و غیره للرئیس أبی الخطاب علی بن عبد الرحمن بن هارون ابن الجراح(4):
سقیا لمن صنف «التنبیه» مختصرا الفاظه الغر و استقصی معانیه
1) محمد بن عبد الباقی بن محمد القاضی أبو بکر البغدادی الحنبلی البزاز المتوفی سنة ( 535 ) .
2) أبو الوفاء : علی بن عقیل بن محمد بن عقیل البغدادی الحنبلی المتوفی سنة ( 513 ) .
3) أبو عبد اللَّه الدامغانی : قاضی القضاة محمد بن علی بن محمد الحنفی المتوفی سنة ( 478 ) .
4) أبو الخطاب بن الجراح : علی بن عبد الرحمن بن هارون البغدادی الشافعی المتوفی ( 497 ) .
ان الامام أبا اسحاق صنفه للّه و الدین، لا للکبر و التیه
رأی علوما عن الافهام شاردة فحازها ابن علی کلها فیه
بقیت للشرع ابراهیم منتصرا تذود عنه اعادیه و تحمیه
قوله مختصرا بکسر الصاد، و الفاظه منصوب به.
و لابی الخطاب أیضا:
اضحت بفضل أبی اسحاق ناطقه صحائف شهدت بالعلم و الورع
بها المعانی کسلک العقد کامنة و اللفظ کالدر سهل حد ممتنع
رأی العلوم و کانت قبل شاردة فحازها الالمعی الندب فی اللمع
لا زال علمک ممدودا سرادقه علی الشریعة منصورا علی البدع
و لابی الحسن القابسی(1):
ان شئت لشرع رسول اللّه مجتهدا یفتی و یعلم حقا کلما شرعا
فاقصد هدیت أبا اسحاق مغتنما و ادرس تصانیفه ثم احفظ «اللمعا»
و نقل عنه انه قال: بدأت فی تصنیف «المهذب» سنة خمس و خمسین و أربع مائة، و فرغت منه یوم الاحد آخر رجب سنة تسع و ستین و أربع مائة.
توفی رحمه اللّه ببغداد یوم الاحد، و قیل: لیلة الاحد الحادی و العشرین من جمادی الآخرة، و قیل: الاولی، سنة ثنتین و سبعین و اربعمائة، و دفن بباب البرز و صلی علیه من الخلائق من لا یعلمهم الا اللّه، و روی فی النوم، و علیه ثیاب بیض، فقیل: ما هذا؟ فقال: عز العلم](2).
و از افاده ابو الحسن علی بن الحسن الباخرزی(1)در «دمیة القصر» ظاهر است که جناب سید مرتضی، ثمر دوحه سیادت، و فلک ریاست، و علم آن جناب مثل سیف منتضی است، و برای آن جناب محاسن اشعار و محامد آثار است (2).
مناقب سید مرتضی بگفتار ذهبی در «عبر فی خبر من غبر»
و از عبارت ذهبی در «عبر(3)» ظاهر است: که جناب سید مرتضی امام بود در کلام و شعر و بلاغت، و کثیر التصانیف و متبحر بود در فنون علم.
و از عبارت سیوطی در «بغیة الوعاة(4)» واضح است: که یاقوت حموی مدح عظیم و ثناء جلیل جناب سید مرتضی نقل کرده که از آن ثابت است که آن جناب، متوحد بود در علوم کثیره مثل کلام و فقه و اصول فقه و ادب از نحو و شعر و معانی آن و لغت و غیر آن، و اجماع بر فضل آن جناب واقع شده.
و نیز سیوطی کتاب «غرر و درر» سید مرتضی را از مآخذ کتاب خود «اتقان فی علوم القرآن» گردانیده، مثل افادات و تحقیقات دیگر ائمه و اساطین عالی درجات خود تمسک بآن نموده، در صدر «اتقان» بعد ذکر انواع علوم قرآن گفته:
[و غالب هذه الانواع فیها تصانیف مفردة، وقفت علی کثیر منها، و من المصنفات فی مثل هذا النمط، و لیس فی الحقیقة مثله و لا قریبا منه، و انما هی طائفة یسیرة و نبذة قصیرة، : «فنون الافنان فی علوم القرآن» لابن الجوزی،
و «جمال القراء» للشیخ علم الدین السخاوی(1)، و «المرشد الوجیز فی علوم تتعلق بالقرآن العزیز» لابی شامة(2)، و «البرهان فی مشکلات القرآن» لابی المعالی(3)عزیزی بن عبد الملک المعروف بشیذلة و کلها بالنسبة الی نوع من هذا الکتاب، کحبة رمل فی جنب رمل عالج، و نقطة قطر فی حیال بحر زاخر، فهذه اسماء الکتب التی نظرتها علی هذا الکتاب و لخصته منها فمن الکتب المتعلقة بالتفسیر:
«تفسیر ابن جریر(4)» و ابن أبی حاتم(5).
الی أن قال: و من الکتب الجامعة «بدائع الفوائد» لابن القیم(6)، «کنز الفوائد» للشیخ عز الدین ابن عبد السلام(7)، «الغرر و الدرر» للشریف المرتضی، «تذکرة» للبدر بن الصاحب، «جامع الفنون» لابن شبیب الحنبلی(8)، «النفیس»
1) السخاوی : علم الدین علی بن محمد بن عبد الصمد الهمدانی المصری الشافعی المتوفی ( 643 ) .
2) أبو شامة : عبد الرحمن بن اسماعیل بن ابراهیم المقدسی الدمشقی المتوفی سنة ( 665 ) .
3) أبو المعالی المعروف بشیذلة : عزیزی بن عبد الملک بن منصور الجیلی الشافعی المتوفی ( 494 )
4) ابن جریر : محمد بن جریر بن یزید الطبری أبو جعفر المورخ المتوفی سنة ( 310 ) .
5) ابن أبی حاتم : عبد الرحمن بن محمد أبی حاتم بن ادریس الرازی الحافظ المتوفی ( 327 ) .
6) ابن القیم : محمد بن أبی بکر بن ایوب الدمشقی أبو عبد اللَّه المتوفی ( 751 ) .
7) ابن عبد السلام : أحمد بن محمد بن محمد المنوفی المصری المتوفی سنة ( 931 ) .
8) ابن شبیب الحرانی : أحمد بن حمدان بن شبیب الحنبلی المتوفی سنة ( 695 ) .
لابن الجوزی، «البستان» لابی اللیث السمرقندی(1)](2).
از این عبارت ظاهر است که سیوطی «غرر و درر» جناب سید مرتضی را از مآخذ کتاب خود که مصنفات جلیله دیگر ائمه کبار را بمقابله نوعی از آن مثل حبه رمل بمقابله رمل عالج، و نقطه قطر در حیال بحر زاخر می داند، گردانیده.
و نیز سیوطی در «اتقان» در ذکر انواع اقامة صیغه مقام أخری گفته:
[و منها تذکیر المؤنث علی تأویله بمذکر، نحو: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ(3)أی وعظ، وَ أَحْیَیْنا بِهِ بَلْدَةً مَیْتا(4)علی تأویل البلدة بالمکان فَلَمّا رَأَی اَلشَّمْسَ بازِغَةً، قالَ هذا رَبِّی(5)، أی الشخص أو الطالع إِنَّ رَحْمَتَ اَللّهِ قَرِیبٌ مِنَ اَلْمُحْسِنِینَ(6).
قال الجوهری: ذکرت علی معنی الاحسان.
و قال الشریف المرتضی فی قوله: وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلاّ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ(7): ان الاشاره للرحمة، و انما لم یقل: و لتلک، لان تأنیثها غیر حقیقی، و لانه یجوز أن یکون فی تأویل «أن یرحم»](8).
و ابن الشجری(1)که از اکابر علمای مشهورین، و اعاظم ائمه نحویین و لغویین است، چنانچه ابن خلکان در «وفیات الأعیان» گفته:
[الشریف أبو السعادات هبة اللّه بن علی بن محمد بن حمزة العلوی الحسینی المعروف بابن الشجری البغدادی، کان اماما فی النحو و اللغة و أشعار العرب و أیامها و أحوالها، کامل الفضائل، متضلعا من الآداب، صنف فیها عدة تصانیف فمن ذلک کتاب «الامالی» و هو أکبر تآلیفه و أکثرها إفادة، أملاه فی أربعة و ثمانین مجلسا، و هو یشتمل علی فوائد جمة من فنون الادب، و ختمه بمجلس قصره علی أبیات من شعر أبی الطیب المتنبی(2)تکلم علیها، و ذکر ما قاله الشراح فیها، و زاد من عنده ما سنح له و هو من الکتب الممتعة]الخ(3).
در «أمالی» خود از جناب سید مرتضی نقل می نماید:
شهاب الدین أحمد خفاجی(4)در «ریحانة الالباء و زهرة الحیاة الدنیا» بترجمه عبد الحق(5)شامی، بعد ذکر اشعار عدیده که از قصیده طویله نقل کرده، و از جمله آن این اشعار است:
کأن دموع المزن و هی سواکب دموع محب فارقته الحبائب
فذاک الحیاء لا زال فی أربع الحمی مرئیا به منها الزلال الخضارب(6)
فتصبح منه الارض مخضرة الربی مجللة بالریط منها الاهاضب
1) ابن الشجری ابو السعادات هبة اللَّه بن علی البغدادی المتوفی سنة ( 542 ) .
2) ابو الطیب المتنبی : احمد بن الحسین بن الحسن الکوفی الشاعر المتوفی ( 354 ) .
3) وفیات الأعیان ج 6 / 45 .
4) الشهاب الخفاجی : احمد بن محمد بن عمر المصری قاضی القضاة المتوفی سنة ( 1069 )
5) عبد الحق : بن محمد زین الدین المتوفی بدمشق سنة ( 1020 ) .
6) ماء خضارب : یموج بعضه فی بعض
و یصبح منثورا بها ریق الحیاء کما نثرت من جیدها السمط کاعب
خمائل فیها للظباء مسارح و فیها لأذیال الریاح مساحب
و فیها لاطراف الغصون و نورها عیون علت من فوقهن حواجب
گفته:
[و قوله: «و فیها لاطراف الغصون» البیت کقول ابن نباتة(1)السعدی من قصیدة له مطلعها:
رضینا و لم ترض السیوف القواضب نجاذبها عن هامهم و تجاذب
و منها:
خلقنا باطراف القنا فی ظهورهم عیونا لها وقع السیوف حواجب
و تابعه أبو اسحاق ابراهیم الغزی(2)، فقال:
خلقنا لهم فی کل عین و حاجب بسمر القنا و البیض عینا و حاجبا
و هنا لنا فائدة نفیسة: و هی ان من أهل المعانی من أدعی ان بیت الغزی ابدع لما
فیه من الطباع(1)بین السمر و البیض، ورد العجز(2)علی الصدر، و اللف(3)
درید و برید و شکست و به بست * یلان را سر و سینه و پای و دست
و النشر، و مراعاة النظیر (4).و ادعی انه یجوز أن یراد بالعین فیه الرئیس، و بالحاجب من یتبعه و حجابه، و المعنی أن رماحنا و سیوفنا نالت الحاجب و المحجوب، و الرئیس و المرءوس، مع اشتماله علی التوریة، و الاستعارة، و هو جمیعه مما خلا عنه البیت الاول، مع ما فیه من الافتخار بقتال الاعداء الثابتین دون المنهزمین، فانه لا یفتخر بمثله.
و بهذا عیب البیت النباتی أیضا، و ان ذکر صاحب «ایضاح المعانی» انه ابلغ، لاشتماله علی زیادة معنی، و هو الاشاره الی انهزامهم(5)، و أطال(6)فیه،
1) الطباع : اصطلاح بدیعی و هو ان یجمع بین معنیین متقابلین بای تقابل کان و لو کان فی الجملة
2) رد العجز علی الصدر : هو أیضا اصطلاح بدیعی و هو فی النظم ان یتکرر لفظ فی البیت احدهما فی آخر البیت و الآخر فی المصراع الاول سواء کان فی صدره او حشوه او آخره .
3) اللف و النشر فی البدیع هو ان یلف شیئان مثلا اولا ثم یردفا بتفسیرهما او بما یناسبهما فی الجملة و هو علی قسمین : مرتب و مشوش ، مثاله فی الفارسی قول الفردوسی :بروز نبرد آن یل ارجمند * بشمشیر و خنجر بگرز و کمند
4) مراعاة النظیر عبارة عن جمع امر و ما یناسبه نحو قوله تعالی :الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ.
5) ذکر الخطیب القزوینی هذا فی آخر کتابه « ایضاح المعانی » فی الباب الذی عقده للسرقات . انظر شروح التلخیص ج 4 / 486
6) الضمیر فی « اطال » غیر راجع الی الخطیب القزوینی ، و لعله راجع الی المترجم .
و أسهب، و بعد، و قرب.
و الحق ما ذهب إلیه خطیب المعانی، فان الفضل للمتقدم، و بیت النباتی احلی لما فیه من التشبیه البدیع، بجعل أثر الطعنة المستدیرة من الرمح عینا، و شطبة السیف فوقها حاجبا، و الاغراب بجعل الظهر محل العین و الحاجب.
و أما انهزامهم فلا یدل علی عدم شجاعتهم حتی یخل بالفخر، فان الشجاع ینهزم ممن هو أشجع منه، و لهذا قالوا: الفرار مما لا یطاق من سنن المرسلین کما فر موسی حین هم به القبط(1)، و ما ذکره من معنی العین و الحاجب سخیف و تخیل ضعیف، مع أن جعل الضرب فی العین و الحاجب من العجائب(2).
و قد مر لی ما نحوت فیه ابن نباته بعینه و حاجبه و هو:
و تنظره فی قلبی الصب أعین علیها لمحنی الضلوع حواجب
و ما ذکر من النقد علیه نقله ابن الشجری فی «امالیه»(3)عن الشریف المرتضی و قال: انه عاب علیه قوله: «بظهورهم» و قال: لو قال: «بصدورهم» لکان أمدح، لان الطعن و الضرب فی الصدور ادل علی الاقدام و الشجاعة للطاعن و الضارب و المطعون و المضروب، لان الرجل إذا وصف قرنه بالاقدام مع ظهوره علیه، کان أمدح من وصفه بالانهزام کما قال أبو تمام(4):
1) یعنی قوم فرعون ، و قد ذکرهم النویری باسم القبط فی نهایة الارب ج 13 / 183 .
2) وردت العبارة فی خلاصة الاثر ج 2 / 315 نقلا عن الخفاجی هکذا : « علی ان جعل العین و الحاجب بمعنی الرئیس و المرءوس فمن العجائب » .
3) امالی ابن الشجری ج 2 / 187 .
4) ابو تمام : حبیب بن اوس بن الحارث الشاعر الادیب المقدم علی اقرائه المتوفی بالموصل سنة ( 231 ) .
حرام علی أرماحنا طعن مدبر و تندق فی أعلی الصدور صدورها]
(1).(2)از این عبارت ظاهر است که نقدی که بعض اهل معانی بر بیت ابن نباته وارد کرده، موجد و مخترع آن جناب سید مرتضی است، و ابن شجری آن را در «امالی» خود از آن جناب نقل کرده. پس از این جا نهایت جلالت مرتبه و عظمت شأن جناب سید مرتضی، و غایت مهارت و حذق و جودت نظر آن جناب ظاهر است، که بر بیت ابن نباته که از اکابر بلغا و اجله فصحا است، نقدی وارد فرموده که دیگران اقتفای اثر و تقلید آن جناب در ذکر آن اختیار کرده اند، و ابن الشجری، که از افاخم و اعاظم مهره و حذاق است، آن را در «امالی» خود از آن جناب نقل کرده.
فضائل سید مرتضی در قصیده ابو العلاء معری
و نیز سابقا شنیدی که ابو العلاء معری(3)که علو مرتبه او در علوم عربیه دریافتی، و شنیدی که در علم ادب کتابی تصنیف کرده که زیاده از یکصد جلد است، و قاضی ابو الطیب الطبری نظیر او را در جمیع مردم عزیز دانسته، و او را سابق الفضل و مکمل گفته، و ارشاد کرده: که قلب او کتب جمیع علوم است، و خاطر او در حدت نار مشعل است، و متساوی است برای او سر معانی و جهر آن، و معضل معانی ظاهر است نزد او و مفصل است.
و نیز از «ارشاد» او ظاهر است که ابو العلاء نظم در باسراع نموده،
و بلندی مرتبه این در بمثابه است که کواکب هم پست تر است از آن(1)الی غیر ذلک مما سمعت.
جناب سید مرتضی و سید رضی را بمالکی سرح القریض وصف نموده جلالت شأن و تقدم و تبریز ایشان در فن شعر ظاهر ساخته، و قصیده بدیعه خود را، که ابن خلکان نهایت مدح آن نموده(2)، و صفدی هم بعض اشعار آن را بکمال مرتبه استحسان کرده(3)، (کمترین بهاره از روی حسن که اهداء کرده شود بسوی احسن روضه مونقه که با وصف حسن رعی نکرده شود)(4)، وا نموده.
و نیز مدح این هر دو جناب را سبب تشرف خود دانسته(5).
و نیز از مدح او با ملاحظه عبارت شرح ظاهر است که این هر دو جناب در رفعت مکان و شهرت فضائل، مثل دو کوکب اند که مخفی نمی شود ضوء آن، بلکه آن هر دو روشن اند در ظلمت لیل و بیاض صبح، و مرتقی نمی شود بسوی ایشان حوادث دهر، پس اخفایشان بکند(6).
و نیز ظاهر است که ایشان متأنق اند، و مرتع در ریاض مکارم، و متألق اند
1) راجع الی عبقات الانوار ج 3 / 227 ط قم بتحقیق الفقیر
2) وفیات الأعیان ج 4 / 420 .
3) الوافی بالوفیات ج 2 / 374 - 379 .
4) قال فی القصیدة کما سبقت مع شرحها فی ج 3 / 314 :و أنا الذی اهدی اقل بهارة * حسنا لاحسن روضة میناف
5) قال :اوضعت فی طرق التشرف سامیا * بکما و لم اسلک طریق العافی
6) قال :ابقیت فینا کوکبین سناهما * فی الصبح و الظلماء لیس بخاف
بسؤدد و عفاف، و مثل قمراند در ظلمات، و فصاحت کلام ایشان بمرتبه ایست که هر گاه گویا می شوند اهل نجد نزدشان، مثل نبطند در رکاکت وعی(1)
قدرین فی الارداء بل مطرین فی * الاجداء بل قمرین فی الاسداف
رزقا العلاء فأهل نجد کلما * نطقا الفصاحة مثل أهل دیاف
.و نیز از آن هویدا است که سید مرتضی و سید رضی هر دو متساوی اند در فضل، و قسمت کرده اند در میان خود مکارم را بتناصف و تصافی(2).
و نیز از آن روشن است که سید مرتضی و سید رضی سبقت کرده اند در حلبه مکارم وجود، و اطهر خلف افخر جناب سید مرتضی تالی ایشان است، و تبریز این هر سه بزرگان در فضائل، بمثابه ایست که حکم کرده مردم را بآنکه قضاء عجب کنند از این احلاف ندی وجود، که معاهده آن کردند و وفا بمقتضای آن نمودند(3)
الحلف بمعنی الحلیف ، أی انهما عاهدا الجود و عقدا معه الحلف و هو العهد أن لا یخالفا الندی و قد سبقا فی حلبة المکارم و الجود ، و صلی الاطهر و هو ابن للمرتضی ، أی صار بمنزلة المصلی للسابق و هو الذی یجیء تالیا للسابق فی حلبة المسابقة ، أی ان الاطهر قال لابیه فی الفضل . . . الخ .
.و نیز ابو العلاء بخطاب اینها گفته: که شما صاحبان نسب قصیر هستید،
پس شرف شما ظاهر است بر کبراء و اشراف، و نیز کمال جلالت بیت رفیع ایشان بقول خود: ما زاغ-الخ،(1)
و الراح ان قیل ابنة العنب اکتفت * بأب عن الاسماء و الاوصاف
ما زاغ بیتکم الرفیع و انما * بالوجد ادرکه خفی زحاف
ظاهر ساخته.و از قول او: «و الشمس دائمة البقاء» واضح است که شرف بیت ایشان مثل شرف شمس دائم و غیر زائل است(2).
و از قول او: سطعت-الخ واضح است که نار قری که آن را رضیین کریمین و سید اطهر روشن کرده، عظیم و مرتفع است که زحل هم، اطفاء آن نمی تواند کرد و روشنی این نار روشنی نور حق است که همیشه زیادت در سطوع دارد و منطفی نمی شود(3).
و فاضل رشید تلمیذ مخاطب وحید در رساله «تأویل حدیث صحیح مسلم» مثبت کذب و غدر و خیانت فلان و فلان خود را معتقد علم و فضل و بلاغت جناب سید مرتضی وا نموده و آن جناب را بلقب علم الهدی یاد ساخته.
8- ابو اسحاق الزجاج
اشاره
اما حکم ابراهیم بن محمد ابو اسحاق الزجاج، بمجیء مولی بمعنی أولی، پس از عبارت فخر الدین رازی در «نهایة العقول» که آنفا در ذکر حکم اخفش منقول شده، واضحست.
و مستتر نماند که زجاج نجم و هاج سماء فضل و براعت، بلکه بدر منیر فلک اتقان صناعت است، و اجله و اعاظم ارباب نقد و اتقان، و اساطین والا شأن بمدح او رطب اللسان اند.
حافظ ابو سعد عبد الکریم بن محمد سمعانی در «انساب» بنسبت زجاج گفته:
[و المشهور بهذه النسبة ابو اسحاق ابراهیم السری بن سهل النحوی الزجاج صاحب کتاب «معانی القرآن» ، کان من أهل الفضل و الدین، حسن الاعتقاد، حمید المذهب، و له مصنفات حسان فی الادب]-الخ(1).
ترجمه ابو اسحاق زجاج در «تهذیب الاسماء» نووی
و یحیی بن شرف نووی در «تهذیب الاسماء و اللغات» گفته:
[ابو اسحاق الزجاج الامام فی العربیة، مذکور فی «الروضة» فی الشرط فی الطلاق فیمن علق طلاقها بأول ولد، و هو ابو اسحاق ابراهیم بن السری بن سهل البصری النحوی صاحب کتاب «معانی القرآن» .
قال الخطیب فی تاریخ(2)بغداد: کان ابو اسحاق الزجاج هذا من أهل الفضل و الدین، حسن الاعتقاد، حسن المذهب، له مصنفات حسان فی الادب. روی عنه
علی بن عبد اللّه بن المغیرة و غیره]-الخ(1).
ترجمه زجاج در «وفیات الأعیان» و «مرآة الجنان»
و قاضی شمس الدین ابو العباس احمد بن محمد المعروف بابن خلکان در «وفیات الأعیان» گفته:
[ابو اسحاق ابراهیم بن محمد السری بن سهل الزجاج النحوی، کان من أهل العلم بالادب و الدین]-الخ(2).
و یافعی در «مرآة الجنان» در سنة عشر و ثلاثمائة گفته:
[و فیها و قیل: فی احدی عشرة، و قیل: فی ست عشرة و ثلاثمائة توفی ابو اسحاق الزجاج ابراهیم بن محمد النحوی.
کان من أهل العلم بالادب و الدین المتین، و له من التصانیف فی معانی القرآن و علوم الادب، و العربیة و النوادر و غیر ذلک بضع عشرة مصنفا.
أخذ الادب عن المبرد، و ثعلب، و کان یخرط الزجاج، ثم ترکه، و اشتغل بالادب و نسب إلیه، و عنه أخذ أبو علی الفارسی النحوی(3)، و إلیه ینسب أبو القاسم عبد الرحمن الزجاجی(4)صاحب کتاب «الجمل»](5).
9- ابن الانباری
ابن الانباری نیز کلمه «مولی» را به اولی تفسیر کرده
اما تصریح محمد بن القاسم الانباری به اینکه أولی بمعنی مولی می آید
پس جناب سید مرتضی رضی اللّه تعالی عنه و أرضاه، و جعل الجنة مثواه در «شافی» فرموده:
[و قال ابو بکر محمد بن القاسم الانباری فی کتابه فی القرآن المعروف «بالمشکل» : و المولی فی اللغة ینقسم الی ثمانیة أقسام: أولهن المولی المنعم المعتق، ثم المنعم علیه المعتق، و المولی الولی، و المولی الاولی بالشیء، و ذکر شاهدا علیه الآیة التی قدمنا ذکرها، و بیت لبید(1)، و المولی الجار، و المولی ابن العم، و المولی الصهر، و المولی الحلیف، و استشهد علی کل واحد من أقسام مولی بشیء من الشعر، لم نذکره لان غرضنا سواه](2).
و مخفی نماند که ابن الانباری از حفاظ بارعین، و اجله مهره کاملین، و اکابر مشاهیر، و افاخم نحاریر است.
ترجمه ابن الانباری بگفتار سمعانی در «انساب»
حافظ ابو سعد عبد الکریم بن محمد سمعانی در «انساب» گفته:
[ابو بکر محمد بن القاسم بن محمد بن بشار بن الحسن بن بیان بن سماعة ابن فروة بن قطن بن دعامة الانباری النحوی صاحب التصانیف.
کان من أعلم الناس بالنحو و الادب، و أکثرهم حفظا.
سمع اسماعیل بن اسحاق القاضی(3)، و أحمد بن الهیثم بن خالد البزاز(4)،
و محمد بن یونس الکدیمی(1)، و أبا العباس أحمد بن یحیی ثعلب النحوی، و محمد ابن أحمد بن النضر(2)، و أباه القاسم بن محمد بن بشار(3)الانباری و غیرهم.
روی عنه أبو الحسن الدارقطنی، و أبو عمر بن حیویه(4)الخزاز، و أبو الحسین ابن البواب، و طبقتهم، و کان صدوقا، فاضلا، دینا، برا، خیرا من أهل السنة، و صنف کتبا کثیرة فی علم القرآن، و غریب الحدیث و «المشکل» و «الوقف» و «الابتداء» و الرد علی من خالف مصحف العامة.
و کان یملی و أبوه حی، یملی هو فی ناحیة من المسجد، و أبوه فی ناحیة أخری، و کان یحفظ ثلاثمائة ألف بیت شاهد فی القرآن، و کان یملی من حفظه، و ما کتب عنه الاملاء قط الا من حفظه.
و کانت ولادته فی رجب سنة احدی و سبعین و مائتین، و توفی لیلة النحر من ذی الحجة سنة ثمان و عشرین و ثلاثمائة](5).
و مبارک بن محمد ابی الکریم المعروف بابن الاثیر در «خطبه نهایه» گفته:
ثم صنف الناس غیر من ذکرنا فی هذا الفن تصانیف کثیرة، منهم شمر بن
1) الکدیمی : ابو العباس محمد بن یونس بن موسی القرشی البصری الحافظ المتوفی سنة ( 286 ) .
2) محمد بن احمد بن النضر : بن عبد اللَّه بن مصعب الازدی الکوفی البغدادی المتوفی ( 291 ) .
3) القاسم بن محمد بن بشار ابو محمد الانباری المتوفی سنة ( 305 ) .
4) ابو عمر بن حیویه : محمد بن العباس بن محمد بن زکریا البغدادی الخزاز المتوفی سنة ( 382 ) .
5) انساب السمعانی ج 1 / 212 .
حمدویه(1)، و أبو العباس أحمد بن یحیی اللغوی المعروف بثعلب، و أبو العباس محمد بن یزید الثمالی المعروف بالمبرد، و أبو بکر محمد بن القاسم الانباری، و أحمد بن الحسن الکندی(2)، و أبو عمرو محمد بن عبد الواحد الزاهد(3)، صاحب ثعلب، و غیر هؤلاء من ائمة اللغة و النحو و الفقه و الحدیث، و لم یخل زمان و عصر ممن جمع فی هذا الفن شیئا، و انفرد فیه بتألیف، و استبد فیه بتصنیف](4).
ترجمه ابن الانباری بقول ابن خلکان در «وفیات الأعیان»
و احمد بن محمد المعروف بابن خلکان در «وفیات الأعیان» گفته:
[ابو بکر محمد بن ابی محمد القاسم بن محمد بن بشار بن الحسن بن بیان ابن سماعة بن فروة بن قطن بن دعامة الانباری النحوی صاحب التصانیف المشهورة فی النحو و الادب، کان علامة وقته فی الادب، و أکثر الناس حفظا لها، و کان صدوقا ثقة، دینا خیرا من أهل السنة، و صنف کتبا کثیرة فی علوم القرآن و غریب الحدیث و «المشکل» و «الوقف» و «الابتداء» و «الرد علی من خالف مصحف العامة» و کتاب «الزاهر» ذکره الخطیب فی «تاریخ بغداد»(5)و أثنی علیه و قال: بلغنی انه کتب عنه و ابوه حی، و کان یملی فی ناحیة من المسجد، و أبوه فی ناحیة أخری.
و کان أبوه عالما بالادب، موثقا فی الروایة، صدوقا أمینا، سکن بغداد، و روی عنه جماعة من العلماء، و روی عنه ولده المذکور، و له تصانیف، فمن
1) شمر بن حمدویه الهروی ابو عمرو اللغوی الادیب المتوفی سنة ( 255 ) .
2) احمد بن الحسن الکندی : بن اسماعیل بن صبیح الکوفی کان حیا قبل سنة ( 291 ) .
3) محمد بن عبد الواحد بن أبی هاشم ابو عمر المطرز الباوردی المعروف بغلام ثعلب توفی سنة ( 345 ) .
4) النهایة فی غریب الحدیث و الاثر ج 1 / 7 .
5) تاریخ بغداد ج 3 / 181
ذلک کتاب «خلق الانسان» و کتاب «خلق الفرس» و کتاب «الامثال» و کتاب «المقصور و الممدود» و کتاب «المذکر و المؤنث» و کتاب «غریب الحدیث» .
و قال ابو علی القالی(1): کان ابو بکر الانباری یحفظ فیما ذکر ثلاثمائة ألف بیت شاهد فی القرآن الکریم.
و قیل له: قد أکثر الناس فی محفوظاتک فکم تحفظ؟ فقال: احفظ ثلثة عشر صندوقا، و قیل: انه کان یحفظ مائة و عشرین تفسیرا للقرآن باسانیدها]-الخ(2).
ترجمه ابن الانباری بگفتار ذهبی در «تذکرة الحفاظ»
و ذهبی در «تذکرة الحفاظ» گفته:
[ابن الانباری الحافظ العلامة شیخ الادب أبو بکر محمد بن القاسم بن محمد ابن بشار النحوی.
سمع أبا العباس الکدیمی، و اسماعیل القاضی، و أحمد بن الهیثم البزاز، و ثعلبا، و طبقتهم، صنف تصانیف کثیرة، و یروی بأسانیده، و یملی من حفظه، و کان من أفراد الدهر فی سعة الحفظ مع الصدق و الدین.
قال الخطیب: کان صدوقا دینا من أهل السنة، صنف فی القراءات و «الغریب» و «المشکل» و «الوقف» و «الابتداء» .
حدث عنه أبو عمر بن حیویه، و أحمد بن نصر الشذائی(3)، و عبد الواحد بن
أبی هاشم(1)، و الدارقطنی، و محمد بن أخی میمی(2)، و أحمد بن الجراح (3)و آخرون.
قال أبو علی القالی: کان شیخنا أبو بکر یحفظ فیما قیل ثلاثمائة ألف بیت شاهدا فی القرآن.
و قال أبو علی التنوخی(4): کان ابن الانباری یملی من حفظه، و ما أملی من دفتر قط.
و قال حمزة بن محمد بن طاهر(5): کان ابن الانباری زاهدا متواضعا، حکی الدارقطنی انه حضره فصحف فی اسم، قال: فاعظمت له أن یحمل عنه وهم، و هبته، فعرفت مستملیه، فلما حضرت الجمعة الاخری، قال ابن الانباری: انا صحفنا الاسم الفلانی و نبهنا علیه ذلک الشاب علی الصواب.
قال محمد بن جعفر التمیمی(6): ما رأیت أحدا أحفظ من ابن الانباری، و لا أغزر من علمه، و حدثونی عنه انه قال: احفظ ثلثة عشر صندوقا، و قیل: کان یأکل القلیة و یقول: ابقی علی حفظی، قیل: کان ممن یحفظ عشرین و مائة تفسیر بأسانیدها.
1) عبد الواحد بن عمر بن محمد بن أبی هاشم أبو طاهر البغدادی المقرئ النحوی المتوفی ( 349 ) .
2) محمد بن عبد اللَّه بن اخی میمی أبو الحسین الدقاق المتوفی ببغداد سنة ( 390 ) .
3) احمد بن الجراح : هو الحافظ أبو العباس أحمد بن محمد عیسی بن الجراح ابن النحاس المصری المتوفی ( 376 )
4) أبو علی التنوخی : المحسن بن علی بن محمد بن أبی الفهم داود البصری الادیب المتوفی ( 384 ) .
5) حمزة بن محمد بن طاهر : الحافظ أبو طاهر الدقاق المتوفی سنة ( 424 ) .
6) محمد بن جعفر التمیمی : أبو الحسن ابن النجار الکوفی النحوی المقری المتوفی ( 402 )
و قیل: انه کان یتردد الی أولاد الراضی(1)باللّه یعلمهم، فسألته جاریة عن تعبیر رؤیا؟ ، فقال: أنا حاقن(2)، ثم عاد من الغد و قد صار عابرا، درس کتاب الکرمانی.
و قیل: انه أملی «غریب الحدیث» فی خمسة و أربعین ألف ورقة، و له کتاب «الامداد» کبیر جدا، و کتاب «شرح الکافی» فی ألف ورقة و کتاب «الجاهلیات» فی سبعمائة ورقة، و کان رأسا فی نحو الکوفیین]-الخ(3).
ترجمه ابن الانباری به قول ذهبی در «عبر فی خبر من غبر»
و نیز ذهبی در «عبر فی خبر من غبر» در وقائع سنة ثمان و عشرین و ثلاثمائة گفته:
و فیها ابن الانباری أبو بکر محمد بن القاسم بن محمد بن بشار النحوی اللغوی العلامة، صاحب المصنفات، و له سبع و خمسون سنة، سمع فی صغره من الکدیمی و اسماعیل القاضی، و أخذ عن أبیه، و ثعلب، و طائفة.
قال أبو علی القالی: کان شیخنا أبو بکر، یحفظ فیما قیل ثلاثمائة الف بیت شاهد فی القرآن.
و قال محمد بن جعفر التمیمی: ما رأینا احفظ من ابن الانباری، و لا أغزر بحرا، حدثونی عنه، انه قال: احفظ ثلثة عشر صندوقا.
قال: و حدثت انه کان یحفظ مائة و عشرین تفسیرا](4).
ترجمه ابن الانباری در «وافی بالوفیات» صفدی و «مرآة الجنان» یافعی
و خلیل بن ایبک الصفدی در «وافی بالوفیات» گفته:
[محمد بن القاسم بن محمد بن بشار أبو بکر ابن الانباری النحوی اللغوی العلامة، ولد سنة احدی و سبعین.
قال أبو علی القالی تلمیذه: کان یحفظ فیما قیل ثلاثمائة الف بیت شعر شاهد فی القرآن، و کان یملی من حفظه، و ما أملی من دفتر، و کان زاهدا متواضعا. .
الی ان قال:
و روی عنه: انه قال: احفظ ثلثة عشر صندوقا.
قال التمیمی: و حدثت انه کان یحفظ عشرین و مائة تفسیر بأسانیدها.
کان یتردد الی اولاد الراضی باللّه، فسألته جاریة عن تعبیر رؤیا، فقال: أنا حاقن، و مضی، فلما عاد من الغد عاد و قد صار عابرا، مضی من یومه، فدرس کتاب الکرمانی.
کان اماما فی نحو الکوفیین، و أملی کتاب «غریب الحدیث» فی خمسة و أربعین ورقة]-الخ(1).
و عبد اللّه بن اسعد یافعی در «مرآة الجنان» در سنة ثمان و عشرین و ثلاثمائة گفته:
و فیها توفی العلامة امام اللغة، صاحب المصنفات، أبو بکر محمد بن الانباری النحوی اللغوی، عمر سبعا و خمسین سنة، سمع فی صغره من الکدیمی، (بضم الکاف) و اسماعیل القاضی، و أخذ عن أبیه، و ثعلب، و طائفة.
قال أبو علی القالی: کان شیخنا أبو بکر یحفظ فیما قیل ثلاثمائة الف بیت شاهد فی القرآن.
و قال محمد بن جعفر التمیمی: ما رأیت احفظ من ابن الانباری، و لا أغزر
1) الوافی بالوفیات ج 4 / 344 .
بحرا منه.
و روی عنه: انه قال: احفظ ثلثة عشر صندوقا.
قال: و حدثت انه کان یحفظ مائة و عشرین تفسیرا للقرآن العظیم بأسانیدها.
و قیل: انه املا «غریب الحدیث» فی خمسة و أربعین الف ورقة، و کان علامة وقته فی الآداب، و أکثر الناس حفظا لها، و کان صدوقا ثقة، دینا خیرا من أهل السنة، و صنف کتبا کثیرة فی علوم القرآن، و «غریب الحدیث» و «المشکل» ، و کان یملی فی ناحیة من المسجد و أبوه فی ناحیة أخری](1).
ترجمه ابن الانباری در «طبقات القراء» جزری
و شیخ محمد بن محمد الجزری(2)در «طبقات القرا» گفته:
[محمد بن القاسم بن محمد بن بشار بن الحسن أبو بکر بن الانباری البغدادی الامام الکبیر و الاستاد الشهیر. . . الی أن قال:
قال أبو علی القالی: کان ابن الانباری یحفظ ثلاثمائة الف بیت شاهدا فی القرآن، و کان ثقة صدوقا، و کان احفظ من تقدم من الکوفیین.
و قال حمزة بن محمد بن طاهر: کان زاهدا متواضعا.
و قال الدانی(3)فیه: امام فی صناعته مع براعة فهمه، و سعة علمه، و صدق لهجته.
و قال أبو علی التنوخی: کان ابن الانباری یملی من حفظه، ما أملی قط من دفتر. . . الی أن قال:
قال محمد بن جعفر التمیمی: ما رأینا احفظ من ابن الانباری و لا أغزر من علمه حدثونی عنه انه قال: احفظ ثلثة عشر صندوقا.
قال التمیمی: و هذا ما لا یحفظ لاحد قبله، و حدثت عنه: انه کان یحفظ مائة و عشرین تفسیرا بأسانیدها.
و قال لی أبو الحسن العروضی(1): کان ابن الانباری یتردد الی أولاد الراضی باللّه، فسألته جاریة عن تعبیر رؤیا، فقال: أنا حاقن، و مضی، و جاء من الغد و قد صار عابرا مضی من یومه فدرس کتاب الکرمانی.
قلت: و کتابه فی «الوقف و الابتداء» أول ما ألف فیه و احسن.
قال الدانی: سمعت بعض أصحابنا یقول عن شیخ له: ان ابن الانباری لما صنف کتابه فی «الوقف و الابتداء» جیء به الی ابن مجاهد (2)فنظر فیه، و قال:
لقد کان فی نفسی ان أعمل فی هذا المعنی کتابا، و ما ترک هذا الشاب لمصنف ما یصنف.
و حکی جعفر بن معاذ انه کان عنده فی الجامع، فسأله انسان عن معنی آیة، فقال: فیها عشرة أوجه، فقال: هات ما حضر منها، فقال: کلها حاضرة. . . الی أن قال:
توفی فی یوم الاضحی سنة ثمان و عشرین و ثلاثمائة ببغداد فی داره، و قیل:
سنة سبع و عشرین و له ثمان و ستون سنة](3).
ترجمه ابن الانباری در «بغیة الوعاة» و «طبقات الحفاظ» سیوطی
و جلال الدین سیوطی در «بغیة الوعاة» گفته:
[محمد بن القاسم بن محمد بن بشار بن الحسین بن بیان بن سماعة بن فروة ابن قطن بن دعامة الامام أبو بکر بن الانباری النحوی اللغوی.
قال الزبیدی(1): کان من اعظم الناس علما بالنحو و الادب، و أکثرهم حفظا.
سمع من ثعلب و خلق، و کان صدوقا فاضلا، دینا خیرا من أهل السنة.
روی عنه الدارقطنی، و جماعة، و کان یملی فی ناحیة و أبوه مقابله، و کان یحفظ ثلاثمائة الف بیت شاهدا فی القرآن، و کان یملی من حفظه لا من کتاب.
و مرض یوما، فعاده أصحابه، فرأوا من انزعاج والده علیه أمرا عظیما فطیبوا نفسه، فقال: کیف لا انزعج؟ ! و هو یحفظ جمیع ما ترون، و أشار الی خزانة مملوة کتبا و کان مع حفظه زاهدا متواضعا]-الخ(2).
و نیز سیوطی در «طبقات الحفاظ» گفته:
[ابن الانباری الحافظ العلامة شیخ الادب أبو بکر محمد بن القاسم بن محمد ابن بشار النحوی صاحب ثعلب.
صنف التصانیف الکثیرة، و أملی من حفظه، و کان من أفراد الدهر فی سعة الحفظ مع الدین و الصدق من أهل السنة، و کان یحفظ ثلاثمائة الف بیت شاهد فی القرآن، و عنه: احفظ ثلثة عشر صندوقا، مات لیلة النحر ببغداد سنة 328](3).
و نیز سیوطی در «اتقان» گفته:
[قال ابن الصلاح(4): و حیث رأیت فی کتب التفسیر: قال أهل المعانی،
10- محمد بن عزیز السجستانی
اشاره
اما تصریح محمد بن عزیز السجستانی العزیزی بمجیء مولی بمعنی أولی، پس در تفسیر خود مسمی به «نزهة القلوب» که اول آن این ست:
[اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ اَلْعالَمِینَ و الصلوة علی محمد و آله و سلم تسلیما، هذا تفسیر غریب القرآن الف علی حروف المعجم لیقرب تناوله و یسهل حفظه علی من أراده و باللّه التوفیق و العون].
و قاضی محمد بن علی شوکانی(3)در «اتحاف الاکابر باسناد الدفاتر» در ذکر روایت آن گفته:
[تفسیر السجستانی المسمی «نزهة القلوب» ارویه بالاسناد السابق الی الشماخی(4)أیضا عن أحمد بن عباس السامری، عن محمد بن(5)علی الموذن،
1) الاخفش : سعید بن مسعدة البلخی البصری المعروف بالاخفش الاوسط توفی سنة ( 215 ) .
2) الاتقان فی علوم القرآن ج 2 / 3 .
3) الشوکانی : محمد بن علی بن محمد بن عبد اللَّه الیمنی المتوفی سنة ( 1250 ) .
4) الشماخی : احمد بن سعید بن عبد الواحد المورخ المغربی المتوفی سنة ( 928 ) .
5) محمد بن علی المؤذن : بن احمد بن محاسن الدمشقی المتوفی ( 776 ) .
عن عبد اللّه بن محمد بن دحمان، عن محمد بن أحمد المعروف بابن الحطاب(1)عن أبی الحسن عبد الباقی بن فارس المقری(2)، عن عبد اللّه بن الحسین بن حسنون المقری(3)، عن المؤلف](4).
گفته: [مولانا أی: ولینا، و المولی علی ثمانیة اوجه: المعتق، و المعتق و الولی، و الاولی بالشیء، و ابن العم، و الصهر، و الجار، و الحلیف].
و عزیزی ماهر عزیز القدر، و حاذق جلیل الفخر است.
ترجمه محمد بن عزیز سجستانی در «بغیة الوعاة» سیوطی
جلال الدین سیوطی در «بغیة الوعاة» گفته:
[محمد بن عزیز أبو بکر العزیزی السجستانی (بزائین معجمتین) کما ذکره الدارقطنی، و ابن ماکولا(5)، و غیرهما، و قیل: الثانیة مهملة نسبة لبنی عزرة ورد بان القیاس فیه العزری لا العزیری.
کان ادیبا فاضلا، متواضعا، اخذ عن أبی بکر الانباری، و صنف غریب القرآن المشهور، فجوده و یقال: انه صنفه فی خمس عشرة سنة، و کان یقرأه علی شیخه الانباری یصلح فیه مواضع. رواه عنه ابن حسنون، و غیره. مات سنة ثلث و ثلاثمائة.
1) ابن الحطاب ( بالحاء المهملة ) : مسند مصر محمد بن احمد بن ابراهیم بن احمد المتوفی سنة ( 525 ) .
2) عبد الباقی بن فارس المقرئ : بن احمد أبو الحسن الحمصی المصری المتوفی حدود سنة ( 450 ) .
3) عبد اللَّه بن الحسین بن حسنون : أبو أحمد السامری المقرئ المتوفی بمصر سنة ( 386 ) .
4) اتحاف الاکابر باسناد الدفاتر : 25 .
5) ابن ماکولا : علی بن هبة اللَّه بن علی بن جعفر أبو نصر المورخ المقتول بخوزستان سنة ( 486 )
و قال ابن النجار(1)فی ترجمته: کان عبدا صالحا، روی عنه «غریب القرآن» أبو عبد اللّه عبید اللّه بن محمد بن محمد بن حمدان المعروف بابن بطة(2)الکبری و أبو عمرو عثمان بن أحمد بن سمعان الرزاز(3)، و أبو أحمد عبد اللّه بن حسنون المقری و غیرهم.
قال: و الصحیح فی اسم أبیه عزیر آخره راء هکذا رأیته بخط ابن ناصر(4)الحافظ، و ذکر أنه شاهده بخط یده، و بخط غیر واحد من الذین کتبوا کتابه عنه و کانوا متقنین.
و ذکر لی شیخنا أبو محمد ابن الاخضر(5)انه رأی نسخة بغریب القرآن بخط مصنفه و فی آخرها کتبه محمد بن عزیر (بالراء المهملة)](6).
و نیز جلال سیوطی در «اتقان فی علوم القرآن» گفته:
[النوع السادس و الثلاثون فی معرفة غریبه، افرده بالتصنیف خلائق لا یحصون:
1) ابن النجار : محمد بن محمود بن الحسن بن هبة اللَّه الحافظ المورخ البغدادی المتوفی سنة ( 643 ) .
2) ابن بطة : عبید اللَّه بن محمد بن محمد بن حمدان الحنبلی العکبری المتوفی سنة ( 387 ) .
3) أبو عمرو الرزاز : عثمان بن أحمد بن سمعان البغدادی المتوفی سنة ( 367 ) .
4) ابن ناصر : محمد بن ناصر بن محمد بن علی الحافظ محدث العراق المتوفی سنة ( 550 ) .
5) أبو محمد بن الاخضر : عبد العزیز بن محمود بن المبارک بن محمود البغدادی الحافظ المتوفی ( 611 ) .
6) بغیة الوعاة : 72 - 73 .
منهم أبو عبیدة، و أبو عمر الزاهد، و ابن درید(1)، و من أشهرها کتاب العزیری، فقد أقام فی تألیفه خمس عشرة سنة، یحرره هو و شیخه أبو بکر بن الانباری](2).
ترجمه عزیزی سجستانی در «انساب» سمعانی
و عبد الکریم بن محمد سمعانی در «انساب» گفته:
[و کتاب «غرائب القرآن» للعزیری، و هو محمد بن عزیر السجستانی المعروف بالعزیری، لانه من بنی عزرة، هکذا ذکره القاضی أبو الفرج محمد بن عبید اللّه ابن أبی البقاء القاضی(3)، و روی الکتاب عن أبی موسی الاندلسی، عن أبی الفتح ابن أبی الفوارس الحافظ(4)، عن أبی عمرو عثمان بن أحمد بن سمعان الرزاز، عن محمد بن عزیر العزیری، و من قال بالزائین فقد اخطأ](5).
11- علی بن عیسی الرمانی
اشاره
اما تفسیر علی بن عیسی الرمانی، مولی را بأولی، پس از عبارت فخر الدین رازی که سابقا مذکور شد ظاهر است.
و ثقت و جلالت، و نبالت و ریاست، و مهارت و براعت رمانی در نحو
1) ابن درید : محمد بن الحسن بن درید الازدی البصری اللغوی الادیب المتوفی سنة ( 447 ) .
2) الاتقان ج 2 / 3 .
3) ابن أبی البقاء القاضی : محمد بن عبید اللَّه بن الحسن بن الحسین البصری أبو الفرج قاضی البصرة المتوفی ( 499 ) .
4) أبو الفتح بن أبی الفوارس : محمد بن أحمد بن فارس بن سهل الحافظ البغدادی المتوفی ( 412 ) .
5) انساب السمعانی ج 4 / 188 .
و لغت و فقه و قرآن و کلام و دیگر علوم کثیره بملاحظه کتب رجالیه، ظاهر و باهر است.
ترجمه رمانی در «انساب» سمعانی و «وفیات الأعیان» ابن خلکان
عبد الکریم بن محمد سمعانی در «انساب» بنسبت رمانی گفته:
[أبو الحسن علی بن عیسی بن علی بن عبد اللّه الرمانی النحوی المتکلم، صاحب التصانیف.
یروی عن أبی بکر بن درید، و أبی بکر السراج، و غیرهما.
روی عنه أبو القاسم التنوخی(1)، و أبو محمد الجوهری(2).
و کان من أهل المعرفة، متقنا فی علوم کثیرة من الفقه، و القرآن، و النحو، و اللغة و الکلام علی مذهب المعتزلة.
و کانت ولادته فی سنة ست و تسعین و مائتین، و وفاته فی جمادی الاولی سنة أربع و ثمانین و ثلاثمائة](3).
و ابن خلکان در «وفیات الأعیان» گفته:
[أبو الحسن علی بن عیسی بن علی بن عبد اللّه الرمانی النحوی المتکلم، احد الائمة المشاهیر، جمع بین علم الکلام و العربیة، و له تفسیر القرآن الکریم.
أخذ الادب عن أبی بکر بن درید، و أبی بکر بن السراج(4)، و روی عنه أبو القاسم التنوخی و أبو محمد الجوهری و غیرهما.
و کانت ولادته ببغداد سنة ست و تسعین و مائتین، و توفی لیلة الاحد حادی عشر
جمادی الاولی سنة أربع و ثمانین، و قیل: اثنتین و ثمانین و ثلاثمائة، رحمه اللّه تعالی و أصله من سر من رأی.
و الرمانی (بضم الراء) و (تشدید المیم) و بعد الالف (نون) ، هذه النسبة یجوز ان تکون الی الرمان و بیعه، و یمکن ان تکون الی قصر الرمان، و هو قصر بواسط معروف، و قد نسب الی هذا و هذا خلق کثیر، و لم یذکر السمعانی ان نسبة أبی الحسن المذکور الی أیهما و اللّه أعلم](1).
ترجمه رمانی در «عبر» ذهبی و «بغیة الوعاة» سیوطی
و ذهبی در «عبر» در وقائع سنة أربع و ثمانین و ثلاثمائة گفته:
[و الرمانی شیخ العربیة، أبو الحسن علی بن عیسی النحوی، ببغداد و له ثمان و ثمانون سنة، له قریب من مائة مصنف، أخذ عن ابن درید و أبی بکر بن السراج و کان متقنا فی علوم کثیرة من القرآن و الفقه و النحو و الکلام علی مذهب المعتزلة، و التفسیر و اللغة](2).
و جلال الدین سیوطی در «بغیة الوعاة» گفته:
[علی بن عیسی بن علی بن عبد اللّه أبو الحسن الرمانی کان یعرف أیضا بالاخشیدی و بالوراق، و هو بالرمانی أشهر.
کان اماما فی العربیة، علامة فی الادب، فی طبقة الفارسی، و السیرافی، معتزلیا.
ولد سنة ست و سبعین و مائتین، و أخذ من الزجاج، و ابن السراج، و ابن درید.
قال أبو حیان التوحیدی(3): لم یر مثله قط علما بالنحو، و غزارة بالکلام،
و بصرا بالمقالات، و استخراجا للعویص، و ایضاحا للمشکل، مع تأله، و تنزه، و دین، و فصاحة، و عفافة، و نظافة]-الخ(1).
12- أبو نصر الجوهری
اشاره
اما تفسیر أبو نصر اسماعیل بن حماد فارابی جوهری، مولی را بأولی، پس در کتاب «صحاح اللغة» که در شروع آن تصریح کرده بآنکه در آن لغت صحیحه ذکر کرده، و تحصیل آن بعراق روایة و اتقان آن درایة نموده، و مشافهه کرده بآن عرب عاربه را در دیارشان ببادیه، و قصور نکرده در آن از روی نصح، و ادخار نکرده وسع را، حیث قال:
[اما بعد فانی قد اودعت هذا الکتاب ما صح عندی من هذه اللغة التی شرف اللّه منزلتها، و جعل علم الدین و الدنیا منوطا بمعرفتها، علی ترتیب لم اسبق إلیه و تهذیب لم أغلب علیه، فی ثمانیة و عشرین بابا، و کل باب منها ثمانیة و عشرون فصلا، علی عدد حروف المعجم، و ترتیبها، الا ان یهمل من الابواب جنس من الفصول، بعد تحصیلها بالعراق روایة و اتقانها درایة، و مشافهتی بها العرب العاربة فی دیارهم بالبادیة و لم آل فی ذلک نصحا و لا ادخرت وسعا].
در لغت «ولی» می فرماید:
[و أما قول لبید(2):
فغدت کلا الفرجین تحسب انه مولی المخافة خلفها و أمامها
فیرید انه أولی موضع ان یکون فیه الخوف].
و نفائس عرائس محامد سنیه، و جواهر زواهر مدائح بهیه جوهری از افادات اکابر و اعاظم سنیه ظاهر است، که او را از أفاضل و أجله أعلام و أماثل فخام، و منقدین لغات، و محققین أثبات، و أعیان ائمه ادب و لغت، و فرسان کلام و اصول، و أساطین فحول، و در علم و ذکا و فطنت، از اعاجیب زمان می دانند.
ترجمه جوهری در «یتیمة الدهر» ثعالبی
أبو منصور عبد الملک بن احمد بن اسماعیل الثعالبی اللغوی در «یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر» علی ما فی «مزهر» السیوطی گفته:
[کان الجوهری من اعاجیب الزمان(1)، و هو امام فی اللغة(2)، و له کتاب «الصحاح» و فیه یقول أبو محمد اسماعیل بن محمد بن عبدوس النیسابوریّ:
هذا کتاب الصحاح سید ما صنف قبل الصحاح فی الادب
یشمل انواعه و یجمع ما فرق فی غیره من الکتب]
(3)و محمد بن احمد ذهبی در «عبر فی خبر من غبر» در وقائع سنة ثلث و تسعین و ثلاثمائة گفته: [و الجوهری، صاحب «الصحاح» أبو نصر اسماعیل بن حماد الترکی اللغوی احد ائمة اللسان، و کان فی جودة الخط فی طبقة ابن مقلة(4)، و مهلهل، اکثر الترحال، ثم سکن بنیسابور]-الخ(5).
ترجمه جوهری بگفتار ذهبی، و ابن الوردی، و یافعی، سیوطی
و نیز ذهبی در «دول الاسلام» در وقائع سنة ثلث و تسعین و ثلاثمائة
گفته:
[فیها مات الامام فی اللغة و صاحب الصحاح أبو نصر اسماعیل بن حماد الجوهری الترکی]-الخ.
و عمر بن مظفر الشهیر بابن الوردی در «تتمة المختصر فی احوال البشر» در وقائع سنة ثمان و تسعین و ثلاثمائة گفته:
[و فیها توفی أبو نصر اسماعیل بن حماد الجوهری صاحب الصحاح و هو من فاراب من مدن الترک، و تسمی الیوم اطرار، و له خط منسوب عال و قدم نیسابور فتوفی بها، و کتابه «الصحاح» یصف فضله].
و عبد اللّه بن اسعد یافعی در «مرآة الجنان» در وقائع سنة ثلث و تسعین و ثلاثمائة گفته:
[و فیها توفی الامام أبو نصر صاحب الصحاح الجوهری اسماعیل بن حماد الترکی اللغوی، أحد أرکان اللغة]-الخ(1).
و جلال الدین سیوطی در «بغیة الوعاة» گفته:
[اسماعیل بن حماد الجوهری صاحب «الصحاح» الامام أبو نصر الفارابی.
قال یاقوت: کان من أعاجیب الزمان ذکاء، و فطنة، و علما، و اصله من فاراب من بلاد الترک، و کان اماما فی الادب و اللغة، و خطه یضرب به المثل، لا یکاد یفرق بینه و بین خط ابن مقلة، و هو مع ذلک من فرسان الکلام و الاصول، و کان یؤثر السفر علی الحضر، و یطوف الآفاق، و دخل العراق، فقرأ العربیة علی ابی علی الفارسی، و السیرافی، و سافر الی الحجاز، و شافه باللغة العرب العاربة، و طاف بلاد ربیعة، و مضر، ثم عاد الی خراسان، و نزل الدامغان عند أبی الحسن بن علی أحد أعیان الکتاب و الفضلاء، ثم أقام بنیسابور ملازما للتدریس و التألیف، و تعلم
1) مرآة الجنان ج 2 / 446
الخط و کتابة المصاحف و الدفاتر، حتی مضی لسبیله عن آثار جمیلة، و صنف کتابا فی العروض، و مقدمة فی النحو، و «الصحاح» فی اللغة، و هو کتاب الذی بأیدی الناس الیوم، و علیه اعتمادهم، احسن تصنیفه، وجود تألیفه، و فیه یقول اسماعیل بن عبدوس النیسابوریّ(1):
هذا کتاب الصحاح سید ما صنف قبل الصحاح فی الادب
یشمل ابوابه و یجمع ما فرق فی غیره من الکتب](2)و نیز سیوطی در «مزهر» گفته:
[اعظم کتاب ألف فی اللغة بعد عصر «الصحاح» کتاب «المحکم و المحیط الاعظم» لابی الحسن علی بن سیدة الاندلسی الضریر(3)، ثم کتاب «العباب» للرضی الصغانی(4)و وصل فیه الی فصل بکم، حتی قال القائل:
ان الصغانی الذی حاز العلوم و الحکم
کان قصاری أمره أن انتهی الی بکم
ثم کتاب «القاموس» للامام مجد الدین محمد بن یعقوب(5)الفیروزآبادی شیخ شیوخنا، و لم یصل واحد من هذه الثلثة فی کثرة التداول الی ما وصل إلیه «الصحاح» ، و لا نقصت رتبة «الصحاح» و لا شهرته بوجود هذه، و ذلک لالتزامه ما صح فهو فی کتب اللغة نظیر «صحیح البخاری» فی کتب الحدیث و لیس المدار فی الاعتماد علی کثرة الجمع، بل علی شرط الصحة](6).
1) اسماعیل بن محمد بن عبدوس الدهان النیسابوریّ الادیب کان من تلامذة الجوهری .
2) بغیة الوعاة : 195 .
3) ابو الحسن علی بن اسماعیل الاندلسی المعروف بابن سیدة المتوفی سنة ( 458 ) .
4) الرضی الصغانی : الحسن بن محمد المتوفی سنة ( 650 ) .
5) الفیروزآبادی : محمد بن یعقوب اللغوی الشیرازی المتوفی سنة ( 817 ) .
6) المزهر فی اللغة ج 1 / 62
و ملا علی قاری(1)در رساله ای که بجواب رساله امام الحرمین ابو المعالی جوینی(2)در ذم مذهب ابو حنیفه(3)نوشته، می گوید:
[و قال الکردری(4): لیس الشافعی(5)بصاحب مذهب، بل هو متصرف فی مذهب غیره انتهی.
و هذا نظیر من صنف کتابه فی ثلثین سنة، فجاء بعده شخص فهذبه و بوبه و أوجزه فی ثلث سنین، و أراد أن یفتخر بأن صنفه فی زمان قلیل أحسن ممن قبله فقیل له: انما صنفت أنت فی ثلث و ثلثین، و من هذا القبیل «تفسیر البیضاوی» بالنسبة الی «کشاف الزمخشری» و کتاب «القاموس» بالاضافة الی کتاب الجوهری و نحو ذلک].
و نیز ملا علی قاری در این رساله گفته:
[من القواعد المقررة و الامور المسلمة ان الفضل للمتقدم، و انهم لولاهم لکان أصحاب الزمن الاخیر فی مقام الجهل کالحمیر، فاعترض صاحب «القاموس» بانه لغوی(6)، مع انه لغوی فأخذ عن الجوهری، جواهر اللغة و وهمه فی مواضع تقلیدا لبعض الائمة، و أکثرها قابل أن یدفع، و عن محل الوهم یرفع]-الخ.
1) الملا علی القاری : بن محمد سلطان الهروی المتوفی سنة ( 1014 ) .
2) الجوینی ابو المعالی : عبد الملک بن عبد اللَّه امام الحرمین الشافعی المتوفی سنة ( 478 ) .
3) ابو حنیفة : النعمان بن ثابت الکوفی امام الحنفیة المتوفی سنة ( 150 ) .
4) الکردری : محمد بن محمد بن عبد الستار الحنفی البخاری المتوفی سنة ( 642 ) .
5) الشافعی : محمد بن ادریس القرشی المتوفی بمصر سنة ( 204 ) .
6) اللغوی ( بفتح اللام و سکون الغین المعجمة ) منسوب الی اللغو و هو ما لا یعتد من الکلام و غیره .
13- ابو اسحاق الثعلبی
اما تفسیر ابو اسحاق احمد بن محمد بن ابراهیم الثعلبی، مولی را بأولی پس در تفسیر خود مسمی به «الکشف و البیان» گفته:
[أنت مولانا، أی: ناصرنا و حافظنا و ولینا و أولی بنا](1).
و نیز ثعلبی در تفسیر خود گفته:
[مَأْواکُمُ اَلنّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ](2)، أی صاحبتکم و أولی بکم و أحق بأن تکون ممکنا لکم، قال لبید:
فغدت کلا الفرجین تحسب انه مولی المخافة خلفها و امامها]
14- ابو الحسن علی بن احمد الواحدی
اما تفسیر ابو الحسن علی بن احمد الواحدی(3)، مولی را بأولی، پس در «تفسیر وسیط» که نسخه عتیقه آن بخط عرب نزد این حقیر بعنایت رب قدیر، حاضر است گفته:
[مَأْواکُمُ اَلنّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ] ، هی أولی بکم لما أسلفتم من الذنوب،
و المعنی انها هی التی تلی علیکم لانها قد ملکت أمرکم فهی أولی بکم من کل شیء](1).
15- تفسیر أبو الحجاج یوسف بن سلیمان الشنتمری
اما تفسیر أبو الحجاج یوسف بن سلیمان الشنتمری، مولی را بأولی پس در کتاب «تحصیل عین الذهب من معدن جوهر الادب فی علم مجازات العرب» ، که در آن شرح ابیات کتاب سیبویه نموده، و املای آن در سنه ست و خمسین و اربعمائة، برای معتضد باللّه أبی عمرو عباد بن محمد بن عباد(2)، نموده، و نسخه عتیقه آن که ابراهیم بن علی مغازلی برای خود نوشته، چنانچه در آخر آن مذکور است:
[و کان فراغ هذه النسخة فی شهر صفر من سنة تسع عشرة و خمسمائة، و کتب ابراهیم بن علی المغازلی(3)لنفسه بیده بمدینة فاس، واَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ اَلْعالَمِینَ] پیش حقیر حاضر گفته:
[فغدت کلا الفرجین تحسب أنه مولی المخافة خلفها و أمامها
الشاهد فیه رفع خلفها و أمامها، اتساعا و مجازا، و المستعمل فیهما الظرف و رفعهما علی البدل من کلا، و التقدیر: فغدت خلفها و أمامها تحسبهما مولی المخافة و کلا فی موضع رفع بالابتداء، و تحسب مع ما بعدها فی موضع الخبر، و الهاء
من انه عائدة علی کلا، لانه اسم واحد فی معنی التثنیة فحمل ضمیره علی لفظه، و مولی المخافة خبر، لان معناه موضع المخافة و مستقرها من قول اللّه عز و جل:
مَأْواکُمُ اَلنّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ(1)، أی هی مستقرکم الاولی بکم.
وصف بقرة فقدت ولدها، او أحست بصائد، فهی خائفة حذرة، تحسب کلا طریقها من خلفها و أمامها مکمنا له یغترها منه، و الفرج ههنا موضع المخافة و هم مثل الثغر، و ثناه لانه أراد ما تخاف منه خلفها و أمامها].
و أبو الحجاج یوسف از اکابر محققین ثقات، و اعاظم، منقدین اثبات است.
علامه ابن خلکان در «وفیات الأعیان» گفته:
[أبو الحجاج یوسف بن سلیمان بن عیسی النحوی، المعروف بالاعلم من أهل شنتمریة الغرب، رحل الی قرطبة فی سنة ثلث و ثلثین و اربعمائة و أقام بها مدة، و اخذ عن أبی القاسم ابراهیم بن محمد بن زکریا الا الأفلیلی(2)، و أبی سهل الحرانی، و أبی بکر مسلم بن احمد الادیب(3).
کان عالما بالعربیة، و اللغة، و معانی الاشعار، حافظا لجمیعها، کثیر العنایة بها حسن الضبط لها، مشهورا بمعرفتها و اتقانها، اخذ الناس عنه کثیرا، و کانت الرحلة فی وقته إلیه، و قد اخذ عنه أبو علی الحسین بن محمد بن احمد الغسانی
الجیانی(1)المقدم ذکره، و غیره.
و کف بصره فی آخر عمره، و شرح کتاب «الجمل فی النحو» لابی القاسم الزجاجی، و «شرح ابیات الجمل» فی کتاب «مفرد» و ساعد شیخه ابن الافلیلی المذکور علی شرح «دیوان المتنبی» ، و غالب ظنی انه «شرح الحماسة» ، فقد کان عندی «شرح الحماسة» للشنتمری فی خمس مجلدات و قد غاب عن ظنی الان من کان مصنفه و اظنه هو، و اللّه اعلم، و قد اجاد فیه، و توفی سنة ست و سبعین و اربعمائة بمدینة اشبیلیة من جزیرة الاندلس، و کانت ولادته فی سنة عشر و اربعمائة رحمه اللّه تعالی.
و رأیت بخط الرجل الصالح العالم محمد بن الخیر المقری الاندلسی(2)رحمه اللّه تعالی: ان ابا الحجاج المذکور انما قیل له «الاعلم» لانه کان مشقوق الشفة العلیاء شقا فاحشا]-الخ(3).
و یافعی در «مرآة الجنان» گفته:
[أبو الحجاج یوسف بن سلیمان المعروف بالاعلم النحوی، رحل الی قرطبة و اقام بها مدة، و اخذ الادب عن جماعة، و کان عالما بالعربیة و اللغة و معانی الاشعار حافظا لها، کثیر العنایة بها، حسن الضبط لها، مشهورا بمعرفتها و اتقانها، اخذ الناس عنه کثیرا، و کانت الرحلة فی وقته إلیه، و قد اخذ عنه أبو علی الحسین ابن محمد الغسانی الجیانی، و شرح کتاب «الجمل» للزجاجی، و شرح أبیاته فی کتاب «مفرد»]-الخ(4).
و ابن قاضی شهبه در «طبقات النحاة» علی ما نقل گفته:
[یوسف بن سلیمان بن عیسی أبو الحجاج الاعلم الاندلسی الضریر الشنتمری (بفتح الشین المعجمة، ثم (نون ساکنة) ، ثم (مثناة من فوق مفتوحة) ، ثم (میم) ، ثم (راء) ، النحوی اللغوی، شارح ابیات کتاب سیبویه، ولد سنة عشر و اربعمائة، اخذ عن أبی القاسم ابراهیم بن الافلیلی، و أبی سهل الحرانی، و مسلم بن احمد الادیب، و کانت الرحلة فی وقته إلیه، و کان واسع الحفظ، جید الضبط، کثیر العنایة بهذا الشأن، اخذ عنه أبو علی الغسانی الحافظ و طائفة کثیرة، و کف بصره و کان مشقوق الشفه العلیاء کثیرا، و شرح «جمل» الزجاجی و شرح ابیاته فی کتاب «مفرد» و ساعد شیخه الافلیلی علی شرح «دیوان المتنبی» و «شرح الحماسة» شرحا مطولا، و رتبها علی حروف المعجم، توفی باشبیلیة سنة ست و سبعین بتقدیم السین و اربعمائة].
[و جلال الدین سیوطی در «بغیة الوعاة» گفته:
[یوسف بن سلیمان بن عیسی النحوی الشنتمری المعروف بالاعلم، کان عالما بالعربیة و اللغة و معانی الاشعار، و حافظا لجمیعها، کثیر العنایة بها، حسن الضبط، مشهورا باتقانها، رحل الی قرطبة، و اخذ عن ابراهیم الافلیلی، و سارت إلیه الرحلة فی زمانه، ولد فی سنة عشر و اربعمائة، و مات سنة ست و سبعین و أربعمائة](1).
16- تفسیر حسین بن أحمد زوزنی
اما تفسیر حسین بن احمد زوزنی، مولی را بأولی، پس در شرح
1) بغیة الوعاة / 422
او بر «سبع معلقه» مذکور است:
[فغدت کلا الفرجین تحسب انه مولی المخافة خلفها و أمامها
الفرج موضع المخافة، و الفرج ما بین قوائم الدواب، فما بین الیدین فرج، و ما بین الرجلین فرج، و الجمع فروج.
و قال ثعلب: ان المولی فی هذا البیت بمعنی الاولی بالشیء، کقوله تعالی:
مَأْواکُمُ اَلنّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ(1)، أی هی الاولی بکم، یقول: فغدت البقرة و هی تحسب ان کلا فرجیها مولی المخافة أی موضعها و صاحبها، أو تحسب ان کل فرج من فرجیها هو الاولی بالمخافة]-الخ(2).
و زوزنی از أکابر مشهورین، و اعاظم معروفین، و أفاخم ائمه نحو و عربیة، و أماثل محققین علوم ادبیه است.
جلال الدین سیوطی در «بغیة الوعاة» گفته:
[الحسین بن احمد الزوزنی القاضی أبو عبد اللّه، قال عبد الغافر: امام عصره فی النحو و اللغة و العربیة، مات سنة ست و ثمانین و اربعمائة](3).
و در «کشف الظنون» در ذکر «معلقات سبع» گفته:
[و شرحها القاضی الامام المحقق أبو عبد اللّه الحسین بن أحمد بن الحسین الزوزنی، المتوفی سنة ست و ثمانین و أربعمائة](4).
و فاضل رشید(5)در «ایضاح لطافة المقال» گفته:
قاضی امام سید أبو عبد اللّه الحسین زوزنی در «شرح سبعه معلقه» در