اشارة

‌سرشناسه : طبری، محمدبن جریر، ۲۲۴؟-۳۱۰ق.

عنوان قراردادی : [تاریخ الرسل و الملوک]

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ الطبری: تاریخ الامم و‌الملوک/ لابی‌جعفر‌محمدبن جریر الطبری؛ تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم.

وضعیت ویراست : [ویراست؟].

مشخصات نشر : بیروت: روائع التراث العربی، ۱۳۸۷ق.= ۱۹۶۷م.= ۱۳۴۶ -

مشخصات ظاهری : ۱۱ج.

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری

یادداشت : عربی.

یادداشت : جلد یازدهم کتاب حاضر شامل "صله تاریخ الطبری" از عریب‌بن سعد القرطبی می‌باشد.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ؟: ۱۳).

یادداشت : کتابنامه.

عنوان دیگر : صله تاریخ الطبری

عنوان دیگر : تاریخ الرسل و الملوک

موضوع : اسلام -- تاریخ-- متون قدیمی تا قرن ۱۴.

موضوع : تاریخ جهان -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع : ایران -- تاریخ

شناسه افزوده : ابراهیم، محمدابوالفضل، مصحح

شناسه افزوده : قرطبی، عریب‌بن سعد. صله تاریخ الطبری

رده بندی کنگره : DS۳۵/۶۳/ط۲ت‌۲ ۱۳۴۶ الف

رده بندی دیویی : ۹۰۹/۰۹۷۶۷۱

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۵-۲۳۹۶

اشارة

سنه اربع و مائه

اشارة

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ

ثم دخلت

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر الوقعه بین الحرشی و السغد

ففی هذه السنه کانت وقعه الحرشی باهل السغد و قتله من قتل من دهاقینها ذکر الخبر عن امره و امرهم فی هذه الوقعه: ذکر علی عن اصحابه ان الحرشی غزا فی سنه اربع و مائه فقطع النهر. و عرض الناس، ثم سار فنزل قصر الریح علی فرسخین من الدبوسیه، و لم یجتمع الیه جنده. قال: فامر الناس بالرحیل، فقال له هلال بن علیم الحنظلی: یا هناه، انک وزیرا خیر منک أمیرا، الارض حرب شاغره برجلها، و لم یجتمع لک جندک، و قد امرت بالرحیل! قال: فکیف لی؟ قال: تامر بالنزول، ففعل. و خرج النیلان ابن عم ملک فرغانه الی الحرشی، و هو نازل علی مغون فقال له: ان اهل السغد بخجنده، و اخبره خبرهم و قال: عاجلهم قبل ان یصیروا الی الشعب، فلیس لهم علینا جوار حتی یمضی الأجل فوجه الحرشی مع النیلان عبد الرحمن القشیری و زیاد بن عبد الرحمن القشیری فی جماعه، ثم ندم علی ما فعل فقال: جاءنی علج لا ادری صدق أم کذب، فغررت بجند من المسلمین و ارتحل فی أثرهم حتی نزل فی اشروسنه، فصالحهم بشیء یسیر، فبینا هو یتعشی إذ قیل له: هذا عطاء الدبوسی - و کان فیمن وجهه مع القشیری- ففزع و سقطت اللقمة من یده، و دعا

بعطاء، فدخل علیه، فقال: ویلک! قاتلتم أحدا؟ فقال: لا، قال: الحمد لله، و تعشی، و اخبره بما قدم له علیه فسار جوادا مغذا، حتی لحق القشیری بعد ثالثه، و سار فلما انتهی الی خجنده، قال للفضل بن بسام: ما تری؟ قال: اری المعاجلة، قال: لا اری ذلک، ان جرح رجل فالی این یرجع! او قتل قتیل فالی من یحمل! و لکنی اری النزول و التانی و الاستعداد للحرب، فنزل فرفع الابنیه و أخذ فی التأهب، فلم یخرج احد من العدو، فجبن الناس الحرشی، و قالوا: کان هذا یذکر بأسه بالعراق و رایه، فلما صار بخراسان ماق قال: فحمل رجل من العرب، فضرب باب خجنده بعمود ففتح الباب، و قد کانوا حفروا فی ربضهم وراء الباب الخارج خندقا، و غطوه بقصب، و علوه بالتراب مکیده، و أرادوا إذا التقوا ان انهزموا ان یکونوا قد عرفوا الطریق، و یشکل علی المسلمین فیسقطوا فی الخندق. قال: فلما خرجوا قاتلوهم فانهزموا، و اخطئوهم الطریق، فسقطوا فی الخندق فاخرجوا من الخندق اربعین رجلا، علی الرجل درعان درعان، و حصرهم الحرشی، و نصب علیهم المجانیق، فأرسلوا الی ملک فرغانه: غدرت بنا، و سألوه ان ینصرهم، فقال لهم: لم اغدر و لا انصرکم، فانظروا لأنفسکم، فقد أتوکم قبل انقضاء الأجل، و لستم فی جواری فلما ایسوا من نصره طلبوا الصلح، و سألوا الامان و ان یردهم الی السغد، فاشترط علیهم ان یردوا من فی ایدیهم من نساء العرب و ذراریهم، و ان یؤدوا ما کسروا من الخراج، و لا یغتالوا أحدا، و لا یتخلف منهم بخجنده احد، فان أحدثوا حدثا حلت دماؤهم. قال: و کان السفیر فیما بینهم موسی بن مشکان مولی آل بسام،

فخرج الیه کارزنج، فقال له: ان لی حاجه أحب ان تشفعنی فیها، قال: و ما هی؟ قال: أحب ان جنی منهم رجل جنایة بعد الصلح الا تأخذنی بما جنی، فقال الحرشی: و لی حاجه فاقضها، قال: و ما هی؟ قال: لا یلحقنی فی شرطی ما اکره قال: فاخرج الملوک و التجار من الجانب الشرقی، و ترک اهل خجنده الذین هم أهلها علی حالهم، فقال کارزنج للحرشی: ما تصنع؟ قال: اخاف علیکم معره الجند قال: و عظماؤهم مع الحرشی فی العسکر نزلوا علی معارفهم من الجند، و نزل کارزنج علی أیوب بن ابی حسان، فبلغ الحرشی انهم قتلوا امراه من نساء کن فی ایدیهم، فقال لهم: بلغنی ان ثابتا الاشتیخنی قتل امراه و دفنها تحت حائط، فجحدوا فأرسل الحرشی الی قاضی خجنده، فنظروا فإذا المرأة مقتوله قال: فدعا الحرشی بثابت، فأرسل کارزنج غلامه الی باب السرادق لیأتیه بالخبر، و سال الحرشی ثابتا و غیره عن المرأة، فجحد ثابت و تیقن الحرشی انه قتلها فقتله فرجع غلام کارزنج الیه بقتل ثابت، فجعل یقبض علی لحیته و یقرضها باسنانه، و خاف کارزنج ان یستعرضهم الحرشی، فقال لأیوب بن ابی حسان: انی ضیفک و صدیقک، فلا یجمل بک ان یقتل صدیقک فی سراویل خلق، قال: فخذ سراویلی. قال: و هذا لا یجمل، اقتل فی سراویلاتکم! فسرح غلامک الی جلنج ابن أخی یجیئونی بسراویل جدید- و کان قد قال لابن أخیه: إذا أرسلت إلیک اطلب سراویل فاعلم انه القتل-فلما بعث بسراویل اخرج فرنده خضراء فقطعها عصائب، و عصبها برءوس شاکریته، ثم خرج هو و شاکریته. فاعترض الناس فقتل ناسا، و مر بیحیی بن حضین فنفحه نفحه علی رجله، فلم یزل یخمع منها و تضعضع اهل العسکر، و لقی الناس منه شرا، حتی انتهی الی ثابت بن عثمان بن مسعود فی طریق ضیق، فقتله ثابت بسیف عثمان بن مسعود و کان فی أیدی السغد اسراء من المسلمین فقتلوا منهم خمسین و مائه، و یقال: قتلوا منهم اربعین، قال: فافلت منهم غلام فاخبر

الحرشی- و یقال: بل أتاه رجل فاخبره-فسألهم فجحدوا، فأرسل الیهم من علم علمهم، فوجد الخبر حقا، فامر بقتلهم، و عزل التجار عنهم-و کان التجار أربعمائة، کان معهم مال عظیم قدموا به من الصین- قال: فامتنع اهل السغد، و لم یکن لهم سلاح، فقاتلوا بالخشب، فقتلوا عن آخرهم فلما کان الغد دعا الحراثین- و لم یعلموا ما صنع اصحابهم- فکان یختم فی عنق الرجل و یخرج من حائط الی حائط فیقتل، و کانوا ثلاثة آلاف-و یقال سبعه آلاف- فأرسل جریر بن همیان و الحسن بن ابی العمرطه و یزید بن ابی زینب فاحصوا اموال التجار-و کانوا اعتزلوا و قالوا: لا نقاتل-فاصطفی اموال السغد و ذراریهم، فاخذ منه ما اعجبه، ثم دعا مسلم بن بدیل العدوی، عدی الرباب، فقال: قد ولیتک المقسم، قال: بعد ما عمل فیه عمالک لیله! و له غیری، فولاه عبید الله بن زهیر بن حیان العدوی، فاخرج الخمس، و قسم الأموال، و کتب الحرشی الی یزید بن عبد الملک، و لم یکتب الی عمر بن هبیرة، فکان هذا مما وجد فیه علیه عمر بن هبیرة، فقال ثابت قطنه یذکر ما أصابوا من عظمائهم: اقر العین مصرع کارزنج و کشین و ما لاقی بیار

و دیواشنی و ما لاقی جلنج بحصن خجند إذ دمروا فباروا

و یروی اقر العین مصرع کارزنج، و کشکیش، و یقال: ان دیواشنی دهقان اهل سمرقند، و اسمه دیواشنج فاعربوه دیواشنی. و یقال: کان علی اقباض خجنده علباء بن احمر الیشکری، فاشتری رجل منه جونه بدرهمین، فوجد فیها سبائک ذهب، فرجع و هو واضع یده علی لحیته کأنه رمد، فرد الجونة، و أخذ الدرهمین، فطلب فلم یوجد

قال: و سرح الحرشی سلیمان بن ابی السری مولی بنی عوافه الی قلعه لا یطیف بها وادی السغد الا من وجه واحد و معه شوکر بن حمیک و خوارزم شاه و عورم صاحب اخرون و شومان، فوجه سلیمان بن ابی السری علی مقدمته المسیب بن بشر الریاحی، فتلقوه من القلعة علی فرسخ فی قریه یقال لها کوم، فهزمهم المسیب حتی ردهم الی القلعة فحصرهم سلیمان، و دهقانها یقال له دیواشنی. قال فکتب الیه الحرشی فعرض علیه ان یمده، فأرسل الیه: ملتقانا ضیق فسر الی کس، فانا فی کفایة الله ان شاء الله فطلب الدیواشنی ان یزل علی حکم الحرشی، و ان یوجهه مع المسیب بن بشر الی الحرشی، فوفی له سلیمان و وجهه الی سعید الحرشی، فالطفه و اکرمه مکیده، فطلب اهل القلعة الصلح بعد مسیره علی الا یعرض لمائه اهل بیت منهم و نسائهم و ابنائهم و یسلمون القلعة فکتب سلیمان الی الحرشی ان یبعث الأمناء فی قبض ما فی القلعة. قال: فبعث محمد بن عزیز الکندی و علباء بن احمر الیشکری، فباعوا ما فی القلعة مزایده، فاخذ الخمس، و قسم الباقی بینهم و خرج الحرشی الی کس فصالحوه علی عشره آلاف راس و یقال: صالح دهقان کس، و اسمه ویک- علی سته آلاف راس، یوفیه فی اربعین یوما علی الا یأتیه فلما فرغ من کس خرج الی ربنجن، فقتل الدیواشنی، و صلبه علی ناوس، و کتب علی اهل ربنجن کتابا بمائه ان فقد من موضعه، و ولی نصر بن سیار قبض صلح کس، ثم عزل سوره بن الحر و ولی نصر بن سیار، و استعمل سلیمان بن ابی السری علی کس، و نسف حربها و خراجها، و بعث برأس الدیواشنی الی العراق، و یده الیسری الی سلیمان بن ابی السری الی طخارستان. قال: و کانت خزار منیعه، فقال المجشر بن مزاحم لسعید بن عمرو الحرشی: الا ادلک علی من یفتحها لک بغیر قتال؟ قال: بلی، قال: المسربل بن الخریت بن راشد الناجی، فوجهه إلیها-و کان المسربل صدیقا لملکها، و اسم الملک سبقری و کانوا یحبون المسربل- فاخبر الملک ما صنع

الحرشی باهل خجنده و خوفه، قال: فما تری؟ قال: اری ان تنزل بأمان، قال: فما اصنع بمن لحق بی من عوام الناس؟ قال: نصیرهم معک فی امانک، فصالحهم فآمنوه و بلاده. قال: و رجع الحرشی الی مرو و معه سبقری، فلما نزل اسنان و قدم مهاجر بن یزید الحرشی، و امره ان یوافیه ببرذون بن کشانیشاه قتل سبقری و صلبه و معه امانه-و یقال: کان هذا دهقان ابن ماجر قدم علی ابن هبیرة فاخذ أمانا لأهل السغد، فحبسه الحرشی فی قهندز مرو، فلما قدم مرو دعا به، و قتله و صلبه فی المیدان، فقال الراجز: إذا سعید سار فی الاخماس فی رهج یأخذ بالانفاس

دارت علی الترک امر الکاس و طارت الترک علی الأحلاس

ولوا فرارا عطل القیاس

. و فی هذه السنه عزل یزید بن عبد الملک عبد الرحمن بن الضحاک بن قیس الفهری عن المدینة و مکة، و ذلک للنصف من شهر ربیع الاول، و کان عامله علی المدینة ثلاث سنین. و فیها ولی یزید بن عبد الملک المدینة عبد الواحد النضری.

ذکر الخبر عن سبب عزل یزید بن عبد الملک عبد الرحمن

ابن الضحاک عن المدینة و ما کان ولاه من الاعمال

و کان سبب ذلک-فیما ذکر محمد بن عمر، عن عبد الله بن محمد بن ابی یحیی- قال: خطب عبد الرحمن بن الضحاک بن قیس الفهری فاطمه ابنه الحسین 3 ، فقالت: و الله ما ارید النکاح، و لقد قعدت علی بنی هؤلاء،

و جعلت تحاجزه و تکره ان تنابذه لما تخاف منه قال: و الح علیها و قال: و الله لئن لم تفعلی لاجلدن اکبر بنیک فی الخمر- یعنی عبد الله بن الحسن- فبینا هو کذلک، و کان علی دیوان المدینة ابن هرمز رجل من اهل الشام، فکتب الیه یزید ان یرفع حسابه، و یدفع الدیوان، فدخل علی فاطمه بنت الحسین یودعها، فقال: هل من حاجه؟ فقالت: تخبر امیر المؤمنین بما القی من ابن الضحاک، و ما یتعرض منی قال: و بعثت رسولا بکتاب الی یزید تخبره و تذکر قرابتها و رحمها، و تذکر ما ینال ابن الضحاک منها، و ما یتوعدها به قال: فقدم ابن هرمز و الرسول معا قال: فدخل ابن هرمز علی یزید، فاستخبره عن المدینة، و قال: هل کان من مغربه خبر؟ فلم یذکر ابن هرمز من شان ابنه الحسین، فقال الحاجب: اصلح الله الأمیر! بالباب رسول فاطمه بنت الحسین فقال ابن هرمز: اصلح الله الأمیر! ان فاطمه بنت الحسین یوم خرجت حملتنی رساله إلیک، فاخبره الخبر. قال: فنزل من اعلی فراشه، و قال: لا أم لک! ا لم اسالک هل من مغربه خبر، و هذا عندک لا تخبرنیه! قال: و جعل یضرب بخیزران فی یدیه و هو یقول: لقد اجترأ ابن الضحاک! هل من رجل یسمعنی صوته فی العذاب و انا علی فراشی؟ قیل له: عبد الواحد بن عبد الله بن بشر النضری. قال: فدعا بقرطاس، فکتب بیده: الی عبد الواحد بن عبد الله بن بشر النضری و هو بالطائف: سلام علیک، اما بعد فانی قد ولیتک المدینة، فإذا جاءک کتابی هذا فاهبط و اعزل عنها ابن الضحاک، و اغرمه اربعین الف دینار، و عذبه حتی اسمع صوته و انا علی فراشی. قال: و أخذ البرید الکتاب، و قدم به المدینة، و لم یدخل علی ابن الضحاک

و قد اوجست نفس ابن الضحاک، فأرسل الی البرید، فکشف له عن طرف المفرش، فإذا الف دینار، فقال: هذه الف دینار لک و لک العهد و المیثاق، لئن أنت أخبرتنی خبر وجهک هذا دفعتها إلیک، فاخبره، فاستنظر البرید ثلاثا حتی یسیر، ففعل ثم خرج ابن الضحاک، فاغذ السیر حتی نزل علی مسلمه بن عبد الملک، فقال: انا فی جوارک، فغدا مسلمه علی یزید فرققه و ذکر حاجه جاء لها، فقال: کل حاجه تکلمت فیها هی فی یدک ما لم یکن ابن الضحاک، فقال: هو و الله ابن الضحاک! فقال: و الله لا اعفیه ابدا و قد فعل ما فعل، قال: فرده الی المدینة الی النضری. قال عبد الله بن محمد: فرایته فی المدینة علیه جبه من صوف یسال الناس، و قد عذب و لقی شرا، و قدم النضری یوم السبت للنصف من شوال سنه اربع و مائه. قال محمد بن عمر: حدثنی ابراهیم بن عبد الله بن ابی فروه، عن الزهری، قال: قلت لعبد الرحمن بن الضحاک: انک تقدم علی قومک و هم ینکرون کل شیء خالف فعلهم، فالزم ما اجمعوا علیه، و شاور القاسم ابن محمد و سالم بن عبد الله، فإنهما لا یألوانک رشدا قال الزهری: فلم یأخذ بشیء من ذلک، و عادی الانصار طرا، و ضرب أبا بکر بن حزم ظلما و عدوانا فی باطل، فما بقی منهم شاعر الا هجاه، و لا صالح الا عابه و أتاه بالقبیح، فلما ولی هشام رایته ذلیلا. و ولی المدینة عبد الواحد بن عبد الله بن بشر فأقام بالمدینة لم یقدم علیهم وال أحب علیهم منه، و کان یذهب مذاهب الخیر، لا یقطع امرا الا استشار فیه القاسم و سالما. و فی هذه السنه غزا الجراح بن عبد الله الحکمی- و هو امیر علی أرمینیة و اذربیجان- ارض الترک ففتح علی یدیه بلنجر، و هزم الترک و غرقهم و عامه

ذراریهم فی الماء، و سبوا ما شاءوا، و فتح الحصون التی تلی بلنجر و جلا عامه أهلها. و فیها ولد-فیما ذکر- ابو العباس عبد الله بن محمد بن علی فی شهر ربیع الآخر. و فیها دخل ابو محمد الصادق و عده من اصحابه من خراسان الی محمد ابن علی، و قد ولد ابو العباس قبل ذلک بخمس عشره لیله، فاخرجه الیهم فی خرقه، و قال لهم: و الله لیتمن هذا الأمر حتی تدرکوا ثارکم من عدوکم. و فی هذه السنه عزل عمر بن هبیرة سعید بن عمرو الحرشی عن خراسان، و ولاها مسلم بن سعید بن اسلم بن زرعه الکلابی.

ذکر الخبر عن سبب عزل عمر بن هبیرة سعید بن

عمرو الحرشی عن خراسان

ذکر ان سبب ذلک کان من موجده وجدها عمر علی الحرشی فی امر الدیواشنی، و ذلک انه کان کتب الیه یأمره بتخلیته و قتله، و کان یستخف بأمر ابن هبیرة، و کان البرید و الرسول إذا ورد من العراق قال له: کیف ابو المثنی؟ و یقول لکاتبه: اکتب الی ابی المثنی و لا یقول: الأمیر، و یکثر ان یقول: قال ابو المثنی و فعل ابو المثنی، فبلغ ذلک ابن هبیرة فدعا جمیل بن عمران، فقال له: بلغنی أشیاء عن الحرشی، فاخرج الی خراسان، و اظهر انک قدمت تنظر فی الدواوین، و اعلم لی علمه. فقدم جمیل، فقال له الحرشی: کیف ترکت أبا المثنی؟ فجعل ینظر فی الدواوین فقیل للحرشی: ما قدم جمیل لینظر فی الدواوین، و ما قدم الا لیعلم علمک، فسم بطیخه، و بعث بها الی جمیل، فأکلها فمرض،

و تساقط شعره، و رجع الی ابن هبیرة، فعولج و استبل و صح، فقال لابن هبیرة: الأمر اعظم مما بلغک، ما یری سعید الا انک عامل من عماله فغضب علیه و عزله و عذبه، و نفح فی بطنه النمل، و کان یقول حین عزله: لو سألنی عمر درهما یضعه فی عینه ما اعطیته، فلما عذب ادی، فقال له رجل: ا لم تزعم انک لا تعطیه درهما! قال: لا تعنفنی، انه لما أصابنی الحدید جزعت، فقال أذینة بن کلیب-او کلیب بن أذینة: تصبر أبا یحیی فقد کنت-علمنا -صبورا و نهاضا بثقل المغارم

و قال علی بن محمد: انما غضب علیه ابن هبیرة انه وجه معقل بن عروه الی هراة، اما عاملا و اما فی غیر ذلک من أموره، فنزل قبل ان یمر علی الحرشی، و اتی هراة، فلم ینفذ له ما قدم فیه، و کتب الی الحرشی، فکتب الحرشی الی عامله: ان احمل الی معقلا، فحمله، فقال له الحرشی: ما منعک من إتیانی قبل ان تأتی هراة؟ قال: انا عامل لابن هبیرة و لانی کما ولاک، فضربه مائتین و حلقه فعزله ابن هبیرة، و استعمل علی خراسان مسلم بن سعید بن اسلم بن زرعه، فکتب الی الحرشی یلخنه، فقال سعید: بل هو ابن اللخناء و کتب الی مسلم ان احمل الی الحرشی مع معقل بن عروه، فدفعه الیه فأساء به و ضیق علیه، ثم امره یوما فعذبه، و قال: اقتله بالعذاب. فلما امسی ابن هبیرة سمر فقال: من سید قیس؟ قالوا: الأمیر، قال: دعوا هذا، سید قیس الکوثر بن زفر، لو بوق بلیل لوافاه عشرون ألفا، لا یقولون: لم دعوتنا و لا یسالونه، و هذا الحمار الذی فی الحبس-قد امرت بقتله- فارسها، و اما خیر قیس لها فعسی ان اکونه، انه لم یعرض الی امر اری انی اقدر فیه علی منفعه و خیر الا جررته الیهم، فقال له اعرابی من بنی فزاره: ما أنت کما تقول، لو کنت کذلک ما امرت بقتل فارسها فأرسل الی معقل ان کف عما کنت امرتک به

قال علی: قال مسلم بن المغیره: لما هرب ابن هبیرة ارسل خالد فی طلبه سعید بن عمرو الحرشی، فلحقه بموضع من الفرات یقطعه الی الجانب الآخر فی سفینه، و فی صدر السفینة غلام لابن هبیرة یقال له قبیض، فعرفه الحرشی فقال له: قبیض؟ قال: نعم، قال: ا فی السفینة ابو المثنی؟ قال: نعم. قال: فخرج الیه ابن هبیرة، فقال له الحرشی: أبا المثنی، ما ظنک بی؟ قال: ظنی بک انک لا تدفع رجلا من قومک الی رجل من قریش، قال: هو ذاک، قال: فالنجاء. قال علی: قال ابو إسحاق بن ربیعه: لما حبس ابن هبیرة الحرشی دخل علیه معقل بن عروه القشیری، فقال: اصلح الله الأمیر! قیدت فارس قیس و فضحته، و ما انا براض عنه، غیر انی لم أحب ان تبلغ منه ما بلغت، قال: أنت بینی و بینه، قدمت العراق فولیته البصره، ثم ولیته خراسان، فبعث الی ببرذون حطم و استخف بأمری، و خان فعزلته، و قلت له: یا بن نسعه، فقال لی: یا بن بسره فقال معقل: و فعل ابن الفاعله! و دخل علی الحرشی السجن، فقال: یا بن نسعه، أمک دخلت و اشتریت بثمانین عنزا جربا، کانت مع الرعاء ترادفها الرجال مطیه الصادر و الوارد، تجعلها ندا لبنت الحارث بن عمرو بن حرجه! و افتری علیه، فلما عزل ابن هبیرة، و قدم خالد العراق استعدی الحرشی علی معقل ابن عروه، و اقام البینه انه قذفه، فقال للحرشی: اجلده، فحده، و قال: لو لا ان ابن هبیرة وهن فی عضدی لنقبت عن قلبک، فقال رجل من بنی کلاب لمعقل: اسات الی ابن عمک و قذفته، فاداله الله منک، فصرت لا شهاده لک فی المسلمین، و کان معقل حین ضرب الحد قذف الحرشی أیضا، فامر خالد باعاده الحد، فقال القاضی: لا یحد قال: و أم عمر ابن هبیرة بسره بنت حسان، عدویه من عدی الرباب

ولایه مسلم بن سعید علی خراسان

و فی هذه السنه ولی عمر بن هبیرة مسلم بن سعید بن اسلم بن زرعه بن عمرو بن خویلد الصعق خراسان بعد ما عزل سعید بن عمرو الحرشی عنها ذکر الخبر عن سبب تولیته إیاها: ذکر علی بن محمد ان أبا الذیال و علی بن مجاهد و غیرهما حدثوه، قالوا: لما قتل سعید بن اسلم ضم الحجاج ابنه مسلم بن سعید مع ولده، فتأدب و نبل، فلما قدم عدی بن ارطاه اراد ان یولیه، فشاور کاتبه، فقال: و له ولایه خفیفه ثم ترفعه، فولاه ولایه، فقام بها و ضبطها و احسن، فلما وقعت فتنه یزید بن المهلب حمل تلک الأموال الی الشام، فلما قدم عمر بن هبیرة اجمع علی ان یولیه ولایه، فدعاه و لم یکن شاب بعد، فنظر فرای شیبه فی لحیته، فکبر. قال: ثم سمر لیله و مسلم فی سمره، فتخلف مسلم بعد السمار، و فی ید ابن هبیرة سفرجله، فرمی بها، و قال: ا یسرک ان اولیک خراسان؟ قال: نعم، قال: غدوه ان شاء الله قال: فلما اصبح جلس، و دخل الناس، فعقد لمسلم علی خراسان و کتب عهده، و امره بالسیر، و کتب الی عمال الخراج ان یکاتبوا مسلم بن سعید، و دعا بجبله بن عبد الرحمن مولی باهله فولاه کرمان، فقال جبله: ما صنعت بی المولویه! کان مسلم یطمع ان الی ولایه عظیمه فاولیه کوره، فعقد له علی خراسان و عقد لی علی کرمان! قال: فسار مسلم فقدم خراسان فی آخر سنه اربع و مائه-او ثلاث و مائه-نصف النهار، فوافق باب دار الإمارة مغلقا، فاتی دار الدواب فوجد الباب مغلقا فدخل المسجد، فوجد باب المقصورة مغلقا، فصلی و خرج وصیف من باب المقصورة فقیل له: الأمیر، فمشی بین یدیه حتی ادخله مجلس الوالی فی دار الإمارة، و اعلم الحرشی، و قیل له: قدم مسلم بن سعید ابن اسلم، فأرسل الیه: اقدمت أمیرا او وزیرا او زائرا؟ فأرسل الیه: مثلی لا یقدم خراسان زائرا و لا وزیرا، فأتاه الحرشی فشتمه و امر بحبسه، فقیل له: ان اخرجته نهارا قتل، فامر بحبسه عنده حتی امسی، ثم حبسه لیلا

و قیده، ثم امر صاحب السجن ان یزیده قیدا فأتاه حزینا، فقال: مالک؟ فقال: امرت ان ازیدک قیدا، فقال لکاتبه: اکتب الیه: ان صاحب سجنک ذکر انک امرته ان یزیدنی قیدا، فان کان امرا ممن فوقک فسمعا و طاعه، و ان کان رایا رایته فسیرک الحقحقه، و تمثل: هم ان یثقفونی یقتلونی و من اثقف فلیس الی خلود

و یروی: فاما تثقفونی فاقتلونی فمن اثقف فلیس الی خلود

هم الأعداء ان شهدوا و غابوا أولو الأحقاد و الأکباد سود

اریغونی اراغتکم فانی و حذفه کالشجا تحت الورید

و یروی: اریدونی ارادتکم. . قال: و بعث مسلم علی کوره رجلا من قبله علی حربها قال: و کان ابن هبیرة حریصا، أخذ قهرمانا لیزید بن المهلب، له علم بخراسان و باشرافهم، فحبسه فلم یدع منهم شریفا الا قرفه، فبعث أبا عبیده العنبری و رجلا یقال له خالد، و کتب الی الحرشی و امره ان یدفع الذین سماهم الیه یستادیهم فلم یفعل، فرد رسول ابن هبیرة، فلما استعمل ابن هبیرة مسلم بن سعید امره بجبایة تلک الأموال، فلما قدم مسلم اراد أخذ الناس بتلک الأموال التی فرفت علیهم، فقیل له: ان فعلت هذا بهؤلاء لم یکن لک بخراسان قرار، و ان لم تعمل فی هذا حتی توضع عنهم فسدت علیک و علیهم خراسان، لان هؤلاء الذین ترید ان تأخذهم بهذه الأموال اعیان البلد قرفوا بالباطل، انما کان علی مهزم بن جابر ثلاثمائة الف فزادوا مائه الف فصارت أربعمائة الف، و عامه من سموا لک ممن کثر علیه بمنزله

فکتب مسلم بذلک الی ابن هبیرة، و اوفد وفدا فیهم مهزم بن جابر، فقال له مهزم بن جابر: ایها الأمیر، ان الذی رفع إلیک الظلم و الباطل، ما علینا من هذا کله لو صدق الا القلیل الذی لو أخذنا به أدیناه، فقال ابن هبیرة: « إِنَّ اَللّٰهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا اَلْأَمٰانٰاتِ إِلیٰ أَهْلِهٰا » ، فقال: اقرا ما بعدها: « وَ إِذٰا حَکَمْتُمْ بَیْنَ اَلنّٰاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ » فقال ابن هبیرة: لا بد من هذا المال، قال: اما و الله لئن أخذته لتاخذنه من قوم شدیده شوکتهم و نکایتهم فی عدوک، و لیضرن ذلک باهل خراسان فی عدتهم و کراعهم و حلقتهم، و نحن فی ثغر نکابد فیه عدوا لا ینقضی حربهم، ان أحدنا لیلبس الحدید حتی یخلص صدؤه الی جلده، حتی ان الخادم التی تخدم الرجل لتصرف وجهها عن مولاها و عن الرجل الذی تخدمه لریح الحدید، و أنتم فی بلادکم متفضلون فی الرقاق و فی المعصفرة، و الذین قرفوا بهذا المال وجوه اهل خراسان و اهل الولایات و الکلف العظام فی المغازی. و قبلنا قوم قدموا علینا من کل فج عمیق، فجاءوا علی الحمرات، فولوا الولایات، فاقتطعوا الأموال، فهی عندهم موقره جمه. فکتب ابن هبیرة الی مسلم بن سعید بما قال الوفد، و کتب الیه ان استخرج هذه الأموال ممن ذکر الوفد انها عندهم فلما اتی مسلما کتاب ابن هبیرة أخذ اهل العهد بتلک الأموال، و امر حاجب بن عمرو الحارثی ان یعذبهم، ففعل و أخذ منهم ما فرق علیهم. و حج بالناس فی هذه السنه عبد الواحد بن عبد الله النضری، کذلک حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر و کذلک قال الوافدی. و کان العامل علی مکة و المدینة و الطائف فی هذه السنه عبد الواحد بن عبد الله النضری، و علی العراق و المشرق عمر بن هبیرة، و علی قضاء الکوفه حسین بن الحسن الکندی، و علی قضاء البصره عبد الملک بن یعلی.

ثم دخلت

سنه خمس و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها من ذلک غزوه الجراح بن عبد الله الحکمی اللان، حتی جاز ذلک الی مدائن و حصون من وراء بلنجر، ففتح بعض ذلک، و جلی عنه بعض اهله، و أصاب غنائم کثیره. و فیها کانت غزوه سعید بن عبد الملک ارض الروم، فبعث سریه فی نحو من الف مقاتل، فأصیبوا- فیما ذکر-جمیعا. و فیها غزا مسلم بن سعید الترک، فلم یفتح شیئا، فقفل ثم غزا افشینه مدینه من مدائن السغد بعد فی هذه السنه، فصالح ملکها و أهلها. ذکر الخبر عن ذلک: ذکر علی بن محمد عن اصحابه، ان مسلم بن سعید مرزب بهرام سیس فجعله المرزبان و ان مسلما غزا فی آخر الصیف من سنه خمس و مائه، فلم یفتح شیئا و قفل، فاتبعه الترک فلحقوه، و الناس یعبرون نهر بلخ و تمیم علی الساقه، و عبید الله بن زهیر بن حیان علی خیل تمیم، فحاموا عن الناس حتی عبروا و مات یزید بن عبد الملک، و قام هشام، و غزا مسلم افشین فصالح ملکها علی سته آلاف راس، و دفع الیه القلعة، فانصرف لتمام سنه خمس و مائه.

ذکر موت یزید بن عبد الملک

و فی هذه السنه مات الخلیفة یزید بن عبد الملک بن مروان، لخمس لیال بقین من شعبان منها، حدثنی بذلک احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق ابن عیسی، عن ابی معشر، و کذلک قال الواقدی

و قال الواقدی: کانت وفاته ببلقاء من ارض دمشق، و هو یوم مات ابن ثمان و ثلاثین سنه. و قال بعضهم: کان ابن اربعین سنه. و قال بعضهم: ابن ست و ثلاثین سنه، فکانت خلافته فی قول ابی معشر و هشام بن محمد و علی بن محمد اربع سنین و شهرا، و فی قول الواقدی اربع سنین. و کان یزید بن عبد الملک یکنی أبا خالد، کذلک قال ابو معشر و هشام ابن محمد و الواقدی و غیرهم. و قال علی بن محمد: توفی یزید بن عبد الملک و هو ابن خمس و ثلاثین سنه او اربع و ثلاثین سنه فی شعبان یوم الجمعه لخمس بقین منه سنه خمس و مائه. و قال: و مات باربد من ارض البلقاء، و صلی علیه ابنه الولید و هو ابن خمس عشره سنه، و هشام بن عبد الملک یومئذ بحمص، حدثنی بذلک عمر ابن شبه، عن علی. و قال هشام بن محمد: توفی یزید بن عبد الملک، و هو ابن ثلاث و ثلاثین سنه. قال علی: قال ابو ماویه او غیره من الیهود لیزید بن عبد الملک: انک تملک اربعین سنه، فقال رجل من الیهود: کذب لعنه الله، انما رای انه یملک اربعین قصبه، و القصبة شهر، فجعل الشهر سنه.

ذکر بعض سیره و أموره

حدثنی عمر بن شبه، قال: حدثنا علی، قال: کان یزید بن عاتکه من فتیانهم، فقال یوما و قد طرب، و عنده حبابه و سلامه: دعونی اطیر، فقالت حبابه: الی من تدع الامه! فلما مات قالت سلامه القس:

لا تلمنا ان خشعنا او هممنا بالخشوع

قد لعمری بت لیلی کاخی الداء الوجیع

ثم بات الهم منی دون من لی من ضجیع

للذی حل بنا الیوم من الأمر الفظیع

کلما ابصرت ربعا خالیا فاضت دموعی

قد خلا من سید کان لنا غیر مضیع

ثم نادت: وا امیر المؤمنیناه! و الشعر لبعض الانصار. قال علی: حج یزید بن عبد الملک فی خلافه سلیمان بن عبد الملک فاشتری حبابه-و کان اسمها العالیه- باربعه آلاف دینار من عثمان بن سهل ابن حنیف، فقال سلیمان: هممت ان احجر علی یزید، فرد یزید حبابه فاشتراها رجل من اهل مصر، فقالت سعده لیزید: یا امیر المؤمنین، هل بقی من الدنیا شیء تتمناه بعد؟ قال: نعم حبابه، فأرسلت سعده رجلا فاشتراها باربعه آلاف دینار، و صنعتها حتی ذهب عنها کلال السفر، فاتت بها یزید، فاجلستها من وراء الستر، فقالت: یا امیر المؤمنین، ابقی شیء من الدنیا تتمناه؟ قال: ا لم تسألینی عن هذا مره فاعلمتک! فرفعت الستر و قالت: هذه حبابه، و قامت و خلتها عنده، فحظیت سعده عند یزید و أکرمها و حباها و سعده امراه یزید، و هی من آل عثمان ابن عفان. قال علی عن یونس بن حبیب: ان حبابه جاریه یزید بن عبد الملک غنت یوما: بین التراقی و اللهاة حراره ما تطمئن و ما تسوغ فتبرد

فاهوی لیطیر فقالت: یا امیر المؤمنین، ان لنا فیک حاجه، فمرضت و ثقلت، فقال: کیف أنت یا حبابه؟ فلم تجبه، فبکی و قال: لئن تسل عنک النفس او تذهل الهوی فبالیاس یسلو القلب لا بالتجلد

و سمع جاریه لها تتمثل: کفی حزنا بالهائم الصب ان یری منازل من یهوی معطلة قفرا

فکان یتمثل بهذا. قال عمر: قال علی: مکث یزید بن عبد الملک بعد موت حبابه سبعه ایام لا یخرج الی الناس، اشار علیه بذلک مسلمه، و خاف ان یظهر منه شیء یسفهه عند الناس.

خلافه هشام بن عبد الملک

و فی هذه السنه استخلف هشام بن عبد الملک للیال بقین من شعبان منها، و هو یوم استخلف ابن اربع و ثلاثین سنه و اشهر. حدثنی عمر بن شبه، قال: حدثنی علی، قال: حدثنا ابو محمد القرشی و ابو محمد الزیادی و المنهال بن عبد الملک و سحیم بن حفص العجیفی، قالوا: ولد هشام بن عبد الملک عام قتل مصعب بن الزبیر سنه اثنتین و سبعین. و أمه عائشة بنت هشام بن اسماعیل بن هشام بن الولید بن المغیره بن عبد الله ابن عمر بن مخزوم، و کانت حمقاء، امرها أهلها الا تکلم عبد الملک حتی تلد، و کانت تثنی الوسائد و ترکب الوساده و تزجرها کأنها دابه، و تشتری الکندر فتمضغه و تعمل منه تماثیل، و تصنع التماثیل علی الوسائد، و قد سمت کل تمثال باسم جاریه، و تنادی: یا فلانة و یا فلانة، فطلقها عبد الملک لحمقها و سار عبد الملک الی مصعب فقتله، فلما قتله بلغه مولد هشام، فسماه منصورا، یتفاءل بذلک، و سمته أمه باسم أبیها هشام، فلم ینکر ذلک عبد الملک، و کان هشام یکنی أبا الولید. و ذکر محمد بن عمر عمن حدثه ان الخلافه أتت هشاما و هو بالزیتونه فی منزله فی دویرة له هناک. قال محمد بن عمر: و قد رایتها صغیره، فجاءه البرید بالعصا و الخاتم، و سلم علیه بالخلافة، فرکب هشام من الرصافه حتی اتی دمشق. و فی هذه السنه قدم بکیر بن ماهان من السغد- و کان بها مع الجنید بن عبد الرحمن ترجمانا له-فلما عزل الجنید بن عبد الرحمن، قدم الکوفه و معه اربع لبنات من فضه و لبنه من ذهب، فلقی أبا عکرمه الصادق و میسره و محمد بن خنیس و سالما الاعین و أبا یحیی مولی بنی سلمه، فذکروا له امر

دعوه بنی هاشم، فقبل ذلک و رضیه، و انفق ما معه علیهم، و دخل الی محمد ابن علی و مات میسره فوجه محمد بن علی بکیر بن ماهان الی العراق مکان میسره، فأقامه مقامه. و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن هشام بن اسماعیل، و النضری علی المدینة. قال الواقدی: حدثنی ابراهیم بن محمد بن شرحبیل، عن ابیه، قال: کان ابراهیم بن هشام بن اسماعیل حج، فأرسل الی عطاء بن ابی رباح: متی اخطب بمکة؟ قال: بعد الظهر، قبل الترویه بیوم، فخطب قبل الظهر، و قال: أمرنی رسولی بهذا عن عطاء، فقال عطاء: ما امرته الا بعد الظهر، قال: فاستحیا ابراهیم بن هشام یومئذ، و عدوه منه جهلا .

ذکر ولایه خالد القسری علی العراق

و فی هذه السنه عزل هشام بن عبد الملک عمر بن هبیرة عن العراق و ما کان الیه من عمل المشرق، و ولی ذلک کله خالد بن عبد الله القسری فی شوال. ذکر محمد بن سلام الجمحی، عن عبد القاهر بن السری، عن عمر بن یزید بن عمیر الأسیدی قال: دخلت علی هشام بن عبد الملک، و عنده خالد بن عبد الله القسری، و هو یذکر طاعه اهل الیمن، قال: فصفقت تصفیقه بیدی دق الهواء منها، فقلت: تالله ما رایت هکذا خطا و لا مثله خطلا! و الله ما فتحت فتنه فی الاسلام الا باهل الیمن، هم قتلوا امیر المؤمنین عثمان، و هم خلعوا امیر المؤمنین عبد الملک، و ان سیوفنا لتقطر من دماء آل المهلب قال: فلما قمت تبعنی رجل من آل مروان کان حاضرا، فقال: یا أخا بنی تمیم، ورت بک زنادی، قد سمعت مقالتک، و امیر المؤمنین مول خالدا العراق، و لیست لک بدار

ذکر عبد الرزاق ان حماد بن سعید الصنعانی اخبره قال: أخبرنی زیاد ابن عبید الله، قال: اتیت الشام، فاقترضت، فبینا انا یوما علی الباب باب هشام، إذ خرج علی رجل من عند هشام، فقال لی: ممن أنت یا فتی؟ قلت: یمان، قال: فمن أنت؟ قلت: زیاد بن عبید الله بن عبد المدان، قال: فتبسم، و قال: قم الی ناحیه العسکر فقل لأصحابی: ارتحلوا فان امیر المؤمنین قد رضی عنی، و أمرنی بالمسیر، و وکل بی من یخرجنی قال: قلت: من أنت یرحمک الله؟ قال: خالد بن عبد الله القسری، قال: و مرهم یا فتی ان یعطوک مندیل ثیابی و برذونی الأصفر فلما جزت قلیلا نادانی، فقال: یا فتی، و ان سمعت بی قد ولیت العراق یوما فالحق بی، قال: فذهبت الیهم، فقلت: ان الأمیر قد أرسلنی إلیکم بان امیر المؤمنین قد رضی عنه، و امره بالمسیر فجعل هذا یحتضننی و هذا یقبل راسی، فلما رایت ذلک منهم، قلت: و قد أمرنی ان تعطونی مندیل ثیابه و برذونه الأصفر، قالوا: ای و الله و کرامة، قال: فأعطونی مندیل ثیابه و برذونه الأصفر، فما امسی بالعسکر احد اجود ثیابا منی، و لا اجود مرکبا منی، فلم البث الا یسیرا حتی قیل: قد ولی خالد العراق، فرکبنی من ذلک هم، فقال لی عریف لنا: ما لی أراک مهموما! قلت: اجل قد ولی خالد کذا و کذا، و قد اصبت هاهنا رزیقا عشت به، و أخشی ان اذهب الیه فیتغیر علی فیفوتنی هاهنا و هاهنا، فلست ادری کیف اصنع! فقال لی: هل لک فی خصله؟ قلت: و ما هی؟ قال: توکلنی بارزاقک و تخرج، فان اصبت ما تحب فلی ارزاقک، و الا رجعت فدفعتها إلیک، فقلت نعم. و خرجت، فلما قدمت الکوفه لبست من صالح ثیابی و اذن للناس، فترکتهم حتی أخذوا مجالسهم، ثم دخلت فقمت بالباب، فسلمت و دعوت و اثنیت، فرفع راسه، فقال: احسنت بالرحب و السعه، فما رجعت الی منزلی حتی اصبت ستمائه دینار بین نقد و عرض. ثم کنت اختلف الیه، فقال لی یوما: هل تکتب یا زیاد؟ فقلت:

اقرا و لا اکتب، اصلح الله الأمیر! فضرب بیده علی جبینه، و قال: انا لله و انا الیه راجعون! سقط منک تسعه اعشار ما کنت أریده منک، و بقی لک واحده فیها غنی الدهر قال: قلت: ایها الأمیر، هل فی تلک الواحدة ثمن غلام؟ قال: و ما ذا حینئذ! قلت: تشتری غلاما کاتبا تبعث به الی فیعلمنی، قال: هیهات! کبرت عن ذلک، قال: قلت: کلا، فاشتری غلاما کاتبا حاسبا بستین دینارا، فبعث به الی، فاکببت علی الکتاب، و جعلت لا آتیه الا لیلا، فما مضت الا خمس عشره لیله حتی کتبت ما شئت و قرات ما شئت قال: فانی عنده لیله، إذ قال: ما ادری هل انجحت من ذلک الأمر شیئا؟ قلت: نعم، اکتب ما شئت، و اقرا ما شئت، قال: انی أراک ظفرت منه بشیء یسیر فأعجبک، قلت: کلا، فرفع شاذ کونه، فإذا طومار، فقال: اقرا هذا الطومار، فقرات ما بین طرفیه، فإذا هو من عامله علی الری، فقال: اخرج فقد ولیتک عمله، فخرجت حتی قدمت الری، فأخذت عامل الخراج، فأرسل الی: ان هذا اعرابی مجنون، فان الأمیر لم یول علی الخراج عربیا قط، و انما هو عامل المعونة، فقل له: فلیقرنی علی عملی و له ثلاثمائة الف، قال: فنظرت فی عهدی، فإذا انا علی المعونة، فقلت: و الله لا انکسرت، ثم کتبت الی خالد: انک بعثتنی علی الری، فظننت انک جمعتها لی فأرسل الی صاحب الخراج ان اقره علی عمله و یعطینی ثلاثمائة الف درهم فکتب الی ان اقبل ما أعطاک، و اعلم انک مغبون فاقمت بها ما اقمت، ثم کتبت: انی قد اشتقت إلیک فارفعنی إلیک، ففعل، فلما قدمت علیه ولانی الشرطه. و کان العامل فی هذه السنه علی المدینة و مکة و الطائف عبد الواحد بن عبد الله النضری و علی قضاء الکوفه حسین بن حسن الکندی، و علی قضاء البصره موسی بن انس و قد قیل ان هشاما انما استعمل خالد بن عبد الله القسری علی العراق و خراسان فی سنه ست و مائه، و ان عامله علی العراق و خراسان فی سنه خمس و مائه کان عمر بن هبیرة.

ثم دخلت

سنه ست و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث ففی هذه السنه عزل هشام بن عبد الملک عن المدینة عبد الواحد بن عبد الله النضری و عن مکة و الطائف، و ولی ذلک کله خاله ابراهیم بن هشام بن اسماعیل المخزومی، فقدم المدینة یوم الجمعه لسبع عشره مضت من جمادی الآخرة سنه ست و مائه، فکانت ولایه النضری علی المدینة سنه و ثمانیة اشهر. و فیها غزا سعید بن عبد الملک الصائفه و فیها غزا الحجاج بن عبد الملک اللان، فصالح أهلها، و أدوا الجزیة و فیها ولد عبد الصمد بن علی فی رجب. و فیها مات الامام طاوس مولی بحیر بن ریسان الحمیری بمکة و سالم ابن عبد الله بن عمر، فصلی علیهما هشام و کان موت طاوس بمکة و موت سالم بالمدینة. حدثنی الحارث، قال: حدثنا ابن سعد، قال: أخبرنا محمد بن عمر، قال: حدثنی عبد الحکیم بن عبد الله بن ابی فروه، قال: مات سالم بن عبد الله سنه خمس و مائه فی عقب ذی الحجه، فصلی علیه هشام بن عبد الملک بالبقیع، فرایت القاسم بن محمد بن ابی بکر جالسا عند القبر و قد اقبل هشام ما علیه الا دراعه، فوقف علی القاسم فسلم علیه، فقام الیه القاسم فسأله هشام: کیف أنت یا أبا محمد؟ کیف حالک؟ قال: بخیر، قال: انی أحب و الله ان یجعلکم بخیر و رای فی الناس کثره، فضرب علیهم بعث اربعه آلاف، فسمی عام الأربعة آلاف و فیها استقضی ابراهیم بن هشام محمد بن صفوان الجمحی ثم عزله، و استقضی الصلت الکندی

ذکر الخبر عن الحرب بین الیمانیه و المضریة و ربیعه

و فی هذه السنه کانت الوقعه التی کانت بین المضریة و الیمانیه و ربیعه بالبروقان من ارض بلخ. ذکر الخبر عن سبب هذه الوقعه: و کان سبب ذلک-فیما قیل-ان مسلم بن سعید غزا، فقطع النهر، و تباطا الناس عنه، و کان ممن تباطا عنه البختری بن درهم، فلما اتی النهر رد نصر بن سیار و سلیم بن سلیمان بن عبد الله بن خازم و بلعاء بن مجاهد بن بلعاء العنبری و أبا حفص بن وائل الحنظلی و عقبه بن شهاب المازنی و سالم بن ذؤابه الی بلخ، و علیهم جمیعا نصر بن سیار، و امرهم ان یخرجوا الناس الیه فاحرق نصر باب البختری و زیاد بن طریف الباهلی، فمنعهم عمرو بن مسلم من دخول بلخ- و کان علیها-و قطع مسلم بن سعید النهر فنزل نصر البروقان، فأتاه اهل صغانیان، و أتاه مسلمه العقفانی من بنی تمیم، و حسان بن خالد الأسدی، کل واحد منهما فی خمسمائة، و أتاه سنان الأعرابی و زرعه بن علقمه و سلمه بن أوس و الحجاج بن هارون النمیری فی اهل بیته، و تجمعت بکر و الأزد بالبروقان، راسهم البختری، و عسکر بالبروقان علی نصف فرسخ منهم، فأرسل نصر الی اهل بلخ: قد أخذتم اعطیاتکم فألحقوا بامیرکم، فقد قطع النهر فخرجت مضر الی نصر، و خرجت ربیعه و الأزد الی عمرو ابن مسلم، و قال قوم من ربیعه: ان مسلم بن سعید یرید ان یخلع، فهو یکرهنا علی الخروج فأرسلت تغلب الی عمرو بن مسلم: انک منا، و انشدوه شعرا قاله رجل عزا باهله الی تغلب- و کان بنو قتیبة من باهله- فقالوا: انا من تغلب، فکرهت بکر ان یکونوا فی تغلب فتکثر تغلب، فقال رجل منهم: زعمت قتیبة انها من وائل نسب بعید یا قتیبة فاصعدی

و ذکر ان بنی معن من الأزد یدعون باهله، و ذکر عن شریک بن

ابی قیله المعنی ان عمرو بن مسلم کان یقف علی مجالس بنی معن، فیقول: لئن لم نکن منکم ما نحن بعرب، و قال عمرو بن مسلم حین عزاه التغلبی الی بنی تغلب: اما القرابة فلا اعرفها، و اما المنع فانی سامنعکم، فسفر الضحاک بن مزاحم و یزید بن المفضل الحدانی، و کلما نصرا و ناشداه فانصرف فحمل اصحاب عمرو بن مسلم و البختری علی نصر، و نادوا: یال بکر! و جالوا، و کر نصر علیهم، فکان أول قتیل رجل من باهله، و مع عمرو بن مسلم البختری و زیاد بن طریف الباهلی، فقتل من اصحاب عمرو بن مسلم فی المعرکة ثمانیة عشر رجلا، و قتل کردان أخو الفرافصه و مسعده و رجل من بکر بن وائل یقال له إسحاق، سوی من قتل فی السکک، و انهزم عمرو بن مسلم الی القصر و ارسل الی نصر: ابعث الی بلعاء بن مجاهد، فأتاه بلعاء، فقال: خذ لی أمانا منه، فآمنه نصر، و قال: لو لا انی اشمت بک بکر بن وائل لقتلتک و قیل: أصابوا عمرو بن مسلم فی طاحونه، فاتوا به نصرا فی عنقه حبل، فآمنه نصر، و قال له و لزیاد بن طریف و البختری بن درهم: ألحقوا بامیرکم و قیل: بل التقی نصر و عمرو بالبروقان، فقتل من بکر بن وائل و الیمن ثلاثون، فقالت بکر: علا م نقاتل إخواننا و أمیرنا، و قد تقربنا الی هذا الرجل فأنکر قرابتنا! فاعتزلوا و قاتلت الأزد، ثم انهزموا و دخلوا حصنا فحصرهم نصر، ثم أخذ عمرو بن مسلم و البختری احد بنی عباد و زیاد بن طریف الباهلی، فضربهم نصر مائه مائه، و حلق رءوسهم و لحاهم، و البسهم المسوح و قیل: أخذ البختری فی غیضه کان دخلها، فقال نصر فی یوم البروقان: اری العین لجت فی ابتدار و ما الذی یرد علیها بالدموع ابتدارها!

فما انا بالوانی إذا الحرب شمرت تحرق فی شطر الخمیسین نارها

و لکننی ادعو لها خندف التی تطلع بالعبء الثقیل فقارها

و ما حفظت بکر هنالک حلفها فصار علیها عار قیس و عارها

فان تک بکر بالعراق تنزرت ففی ارض مرو علها و ازورارها

و قد جربت یوم البروقان وقعه لخندف إذ حانت و آن بوارها

أتتنی لقیس فی بجیله وقعه و قد کان قبل الیوم طال انتظارها

یعنی حین أخذ یوسف بن عمر خالدا و عیاله و ذکر علی بن محمد ان الولید بن مسلم قال: قاتل عمرو بن مسلم نصر بن سیار فهزمه عمرو، فقال لرجل من بنی تمیم کان معه: کیف تری استاه قومک یا أخا بنی تمیم؟ یعیره بهزیمتهم، ثم کرت تمیم فهزموا اصحاب عمرو، فانجلی الرهج و بلعاء بن مجاهد فی جمع من بنی تمیم یشلهم، فقال التمیمی لعمرو: هذه استاه قومی قال: و انهزم عمرو، فقال بلعاء لأصحابه: لا تقتلوا الأسری و لکن جردوهم، و جوبوا سراویلاتهم عن ادبارهم، ففعلوا، فقال بیان العنبری یذکر حربهم بالبروقان: أتانی و رحلی بالمدینة وقعه لال تمیم ارجفت کل مرجف

تظل عیون البرش بکر بن وائل إذا ذکرت قتلی البروقان تذرف

هم أسلموا للموت عمرو بن مسلم و ولوا شلالا و الأسنة ترعف

و کانت من الفتیان فی الحرب عاده و لم یصبروا عند القنا المتقصف

خبر غزو مسلم بن سعید الترک

و فی هذه السنه غزا مسلم بن سعید الترک، فورد علیه عزله من خراسان من خالد بن عبد الله، و قد قطع النهر لحربهم و ولایه اسد بن عبد الله علیها ذکر الخبر عن غزوه مسلم بن سعید هذه الغزوة: ذکر علی بن محمد عن أشیاخه ان مسلما غزا فی هذه السنه، فخطب الناس فی میدان یزید، و قال: ما اخلف بعدی شیئا أهم عندی من قوم

یتخلفون بعدی مخلقی الرقاب، یتواثبون الجدران علی نساء المجاهدین، اللهم افعل بهم و افعل! و قد امرت نصرا الا یجد متخلفا الا قتله، و ما ارثی لهم من عذاب ینزله الله بهم- یعنی عمرو بن مسلم و اصحابه- فلما صار ببخاری أتاه کتاب من خالد بن عبد الله القسری بولایته علی العراق، و کتب الیه: اتمم غزاتک فسار الی فرغانه، فقال ابو الضحاک الرواحی- احد بنی رواحه من بنی عبس، و عداده فی الأزد، و کان ینظر فی الحساب: لیس علی متخلف العام معصیة، فتخلف اربعه آلاف. و سار مسلم بن سعید، فلما صار بفرغانه بلغه ان خاقان قد اقبل الیه، و أتاه شمیل-او شبیل-بن عبد الرحمن المازنی، فقال: عاینت عسکر خاقان فی موضع کذا و کذا، فأرسل الی عبد الله بن ابی عبد الله الکرمانی مولی بنی سلیم، فأمره بالاستعداد للمسیر، فلما اصبح ارتحل بالعسکر، فسار ثلاث مراحل فی یوم، ثم سار من غد حتی قطع وادی السبوح فاقبل الیهم خاقان، و توافت الیه الخیل، فانزل عبد الله بن ابی عبد الله قوما من العرفاء و الموالی، فاغار الترک علی الذین انزلهم عبد الله ذلک الموضع فقتلوهم، و أصابوا دواب لمسلم و قتل المسیب بن بشر الریاحی، و قتل البراء- و کان من فرسان المهلب- و قتل أخو غوزک و ثار الناس فی وجوههم، فاخرجوهم من العسکر، و دفع مسلم لواءه الی عامر بن مالک الحمانی، و رحل بالناس فساروا ثمانیة ایام، و هم مطیفون بهم، فلما کانت اللیلة التاسعه اراد النزول، فشاور الناس فأشاروا علیه بالنزول، و قالوا: إذا أصبحنا وردنا الماء، و الماء منا غیر بعید، و انک ان نزلت المرج تفرق الناس فی الثمار، و انتهب عسکرک، فقال لسوره بن الحر: یا أبا العلاء، ما تری؟ قال: اری ما رای الناس و نزلوا قال: و لم یرفع بناء فی العسکر، و احرق الناس ما ثقل من الانیه و الأمتعة، فحرقوا قیمه الف الف و اصبح الناس فساروا، فوردوا الماء فإذا دون النهر اهل فرغانه و الشاش، فقال مسلم بن سعید: اعزم علی کل رجل الا اخترط سیفه، ففعلوا فصارت الدنیا کلها سیوفا، فترکوا الماء و عبروا، فأقام یوما،

ثم قطع من غد، و اتبعهم ابن الخاقان قال: فأرسل حمید بن عبد الله و هو علی الساقه الی مسلم: قف ساعه فان خلفی مائتی رجل من الترک حتی اقاتلهم-و هو مثقل جراحه-فوقف الناس، فعطف علی الترک، فاسر اهل السغد و قائدهم و قائد الترک فی سبعه، و انصرف البقیة، و مضی حمید و رمی بنشابه فی رکبته، فمات. و عطش الناس، و قد کان عبد الرحمن بن نعیم الغامدی حمل عشرین قربه علی ابله، فلما رای جهد الناس أخرجها، فشربوا جرعا، و استسقی یوم العطش مسلم بن سعید فاتوه بإناء، فأخذه جابر- او حارثة-بن کثیر أخو سلیمان بن کثیر من فیه، فقال مسلم: دعوه، فما نازعنی شربتی الا من حر دخله، فاتوا خجنده، و قد أصابتهم مجاعه و جهد، فانتشر الناس فإذا فارسان یسألان عن عبد الرحمن بن نعیم، فاتیاه بعهده علی خراسان من اسد بن عبد الله، فاقراه عبد الرحمن مسلما، فقال: سمعا و طاعه، قال: و کان عبد الرحمن أول من اتخذ الخیام فی مفازة آمل. قال: و کان اعظم الناس غنی یوم العطش إسحاق بن محمد الغدانی، فقال حاجب الفیل لثابت قطنه، و هو ثابت بن کعب: نقضی الأمور و بکر غیر شاهدها بین المجاذیف و السکان مشغول

ما یعرف الناس منه غیر قطنته و ما سواها من الآباء مجهول

و کان لعبد الرحمن بن نعیم من الولد نعیم و شدید و عبد السلام و ابراهیم و المقداد، و کان اشدهم نعیم و شدید، فلما عزل مسلم بن سعید، قال الخزرج التغلبی: قاتلنا الترک، فأحاطوا بالمسلمین حتی أیقنوا بالهلاک، فنظرت الیهم و قد اصفرت وجوههم، فحمل حوثره بن یزید بن الحر بن الحنیف بن نصر بن یزید بن جعونه علی الترک فی اربعه آلاف، فقاتلهم ساعه ثم رجع، و اقبل نصر بن سیار فی ثلاثین فارسا، فقاتلهم حتی ازالهم عن مواضعهم، و حمل الناس علیهم، فانهزم الترک. قال: و حوثره هذا هو ابن أخی رقبه بن الحر قال: و کان عمر بن

هبیرة قال لمسلم بن سعید حین ولاه خراسان: لیکن حاجبک من صالح موالیک، فانه لسانک و المعبر عنک، و حث صاحب شرطتک علی الأمانة، و علیک بعمال العذر قال: و ما عمال العذر؟ قال: مر اهل کل بلد ان یختاروا لأنفسهم، فإذا اختاروا رجلا فوله، فان کان خیرا کان لک، و ان کان شرا کان لهم دونک، و کنت معذورا. قال: و کان مسلم بن سعید کتب الی ابن هبیرة ان یوجه الیه توبه بن ابی اسید مولی بنی العنبر، فکتب ابن هبیرة الی عامله بالبصرة: احمل الی توبه بن ابی اسید، فحمله فقدم-و کان رجلا جمیلا جهیرا له سمت- فلما دخل علی ابن هبیرة، قال ابن هبیرة: مثل هذا فلیول، و وجه به الی مسلم، فقال له مسلم: هذا خاتمی فاعمل برأیک، فلم یزل معه حتی قدم اسد بن عبد الله، فاراد توبه ان یشخص مع مسلم، فقال له اسد: أقم معی فانا احوج إلیک من مسلم فأقام معه، فاحسن الی الناس و الان جانبه، و احسن الی الجند و اعطاهم أرزاقهم، فقال له اسد: حلفهم بالطلاق فلا یتخلف احد عن مغزاه، و لا یدخل بدیلا، فأبی ذلک توبه فلم یحلفهم بالطلاق. قال: و کان الناس بعد توبه یحلفون الجند بتلک الایمان، فلما قدم عاصم ابن عبد الله اراد ان یحلف الناس بالطلاق فأبوا، و قالوا: نحلف بایمان توبه، قال: فهم یعرفون ذلک، یقولون: ایمان توبه .

حج هشام بن عبد الملک

و حج بالناس فی هذه السنه هشام بن عبد الملک، حدثنی بذلک احمد ابن ثابت عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر، و کذلک قال الواقدی و غیره، لا خلاف بینهم فی ذلک. قال الواقدی: حدثنی ابن ابی الزناد، عن ابیه، قال: کتب الی

هشام بن عبد الملک قبل ان یدخل المدینة ان اکتب لی سنن الحج، فکتبتها له، و تلقاه ابو الزناد قال ابو الزناد: فانی یومئذ فی الموکب خلفه، و قد لقیه سعید بن عبد الله بن الولید بن عثمان بن عفان، و هشام یسیر، فنزل له، فسلم علیه، ثم سار الی جنبه، فصاح هشام: ابو الزناد! فتقدمت، فسرت الی جنبه الآخر، فاسمع سعیدا یقول: یا امیر المؤمنین، ان الله لم یزل ینعم علی اهل بیت امیر المؤمنین، و ینصر خلیفته المظلوم، و لم یزالوا یلعنون فی هذه المواطن الصالحه أبا تراب، فأمیر المؤمنین ینبغی له ان یلعنه فی هذه المواطن الصالحه، قال: فشق علی هشام، و ثقل علیه کلامه، ثم قال: ما قدمنا لشتم احد و لا للعنه، قدمنا حجاجا ثم قطع کلامه و اقبل علی فقال: یا عبد الله بن ذکوان، فرغت مما کتبت إلیک؟ فقلت: نعم، فقال ابو الزناد: و ثقل علی سعید ما حضرته یتکلم به عند هشام، فرایته منکسرا کلما رآنی. و فی هذه السنه کلم ابراهیم بن محمد بن طلحه هشام بن عبد الملک- و هشام واقف قد صلی فی الحجر- فقال له: اسالک بالله و بحرمه هذا البیت و البلد الذی خرجت معظما لحقه، الا رددت علی ظلامتی! قال: ای ظلامه؟ قال: داری، قال: فأین کنت عن امیر المؤمنین عبد الملک؟ قال: ظلمنی و الله، قال: فعن الولید بن عبد الملک؟ قال: ظلمنی و الله، قال: فعن سلیمان؟ قال: ظلمنی، قال: فعن عمر بن عبد العزیز؟ قال: یرحمه الله، ردها و الله علی، قال: فعن یزید بن عبد الملک؟ قال: ظلمنی و الله، هو قبضها منی بعد قبضی لها، و هی فی یدیک قال هشام: اما و الله لو کان فیک ضرب لضربتک، فقال ابراهیم: فی و الله ضرب بالسیف و السوط. فانصرف هشام و الابرش خلفه فقال: أبا مجاشع، کیف سمعت هذا اللسان؟ قال: ما اجود هذا اللسان! قال: هذه قریش و ألسنتها، و لا یزال فی الناس بقایا ما رایت مثل هذا.

و فی هذه السنه قدم خالد بن عبد الله القسری أمیرا علی العراق.

ولایه اسد بن عبد الله القسری علی خراسان

و فیها استعمل خالد أخاه اسد بن عبد الله أمیرا علی خراسان، فقدمها و مسلم بن سعید غاز بفرغانه، فذکر عن اسد انه لما اتی النهر لیقطع، منعه الاشهب بن عبید التمیمی احد بنی غالب، و کان علی السفن بامل، فقال له اسد: أقطعنی، فقال: لا سبیل الی اقطاعک، لانی نهیت عن ذلک، قال: لاطفوه و أطعموه، فأبی، قال: فانی الأمیر، ففعل، فقال اسد: اعرفوا هذا حتی نشرکه فی أمانتنا، فقطع النهر، فاتی السغد، فنزل مرجها، و علی خراج سمرقند هانئ بن هانئ، فخرج فی الناس یتلقی أسدا، فاتوه بالمرج، و هو جالس علی حجر، فتفاءل الناس، فقالوا: اسد علی حجر! ما عند هذا خیر فقال له هانئ: اقدمت أمیرا فنفعل بک ما نفعل بالامراء؟ قال: نعم، قدمت أمیرا ثم دعا بالغداء فتغدی بالمرج، و قال: من ینشط بالمسیر و له اربعه عشر درهما-و یقال: قال ثلاثة عشر درهما-و ها هی فی کمی؟ و انه لیبکی و یقول: انما انا رجل مثلکم و رکب فدخل سمرقند و بعث رجلین معهما عهد عبد الرحمن بن نعیم علی الجند، فقدم الرجلان علی عبد الرحمن بن نعیم، و هو فی وادی افشین علی الساقه- و کانت الساقه علی اهل سمرقند الموالی و اهل الکوفه- فسألا عن عبد الرحمن فقالوا: هو فی الساقه، فاتیاه بعهد و کتاب بالقفل و الاذن لهم فیه، فقرا الکتاب ثم اتی به مسلما و بعهده، فقال مسلم: سمعا و طاعه، فقام عمرو ابن هلال السدوسی- و یقال التیمی- فقنعه سوطین لما کان منه بالبروقان الی بکر بن وائل، و شتمه حسین بن عثمان بن بشر بن المحتفز، فغضب

عبد الرحمن بن نعیم، فزجرهما ثم اغلظ لهما، و امر بهما فدفعا، و قفل بالناس و شخص معه مسلم. فذکر علی بن محمد عن اصحابه، انهم قدموا علی اسد، و هو بسمرقند، فشخص اسد الی مرو، و عزل هانئا، و استعمل علی سمرقند الحسن بن ابی العمرطه الکندی من ولد آکل المرار قال: فقدمت علی الحسن امراته الجنوب ابنه القعقاع بن الأعلم راس الأزد، و یعقوب بن القعقاع قاضی خراسان، فخرج یتلقاها، و غزاهم الترک، فقیل له: هؤلاء الترک قد أتوک- و کانوا سبعه آلاف- فقال: ما أتونا بل أتیناهم و غلبناهم علی بلادهم و استعبدناهم، و ایم الله مع هذا لادنینکم منهم، و لاقرنن نواصی خیلکم بنواصی خیلهم. قال: ثم خرج فتباطا حتی أغاروا و انصرفوا، فقال الناس: خرج الی امراته یتلقاها مسرعا، و خرج الی العدو متباطئا فبلغه فخطبهم، فقال: تقولون و تعیبون! اللهم اقطع آثارهم و عجل اقدارهم، و انزل بهم الضراء و ارفع عنهم السراء! فشتمه الناس فی انفسهم. و کان خلیفته حین خرج الی الترک ثابت قطنه، فخطب الناس فحصر فقال: من یطع الله و رسوله فقد ضل، و ارتج علیه، فلم ینطق بکلمة، فلما نزل عن المنبر قال: ان لم أکن فیکم خطیبا فاننی بسیفی إذا جد الوغی لخطیب

فقیل له: لو قلت هذا علی المنبر، لکنت خطیبا، فقال حاجب الفیل الیشکری یعیره حصره: أبا العلاء لقد لاقیت معضله یوم العروبة من کرب و تخنیق

تلوی اللسان إذا رمت الکلام به کما هوی زلق من شاهق النیق

لما رمتک عیون الناس ضاحیه انشات تجرض لما قمت بالریق

اما القران فلا تهدی لمحکمه من القران و لا تهدی لتوفیق

و فی هذه السنه ولد عبد الصمد بن علی فی رجب. و کان العامل علی المدینة و مکة و الطائف فی هذه السنه ابراهیم بن هشام المخزومی و علی العراق و خراسان خالد بن عبد الله القسری، و عامل خالد علی صلاه البصره عقبه بن عبد الأعلی، و علی شرطتها مالک بن المنذر بن الجارود، و علی قضائها ثمامة بن عبد الله بن انس، و علی خراسان اسد بن عبد الله.

ثم دخلت

سنه سبع و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک ما کان من خروج عباد الرعینی بالیمن محکما، فقتله یوسف ابن عمر، و قتل معه اصحابه کلهم و کانوا ثلاثمائه. و فیها غزا الصائفه معاویه بن هشام، و علی جیش الشام میمون بن مهران، فقطع البحر حتی عبر الی قبرس، و خرج معهم البعث الذی هشام کان امر به فی حجته سنه ست، فقدموا فی سنه سبع علی الجعائل، غزا منهم نصفهم و قام النصف و غزا البر مسلمه بن عبد الملک و فیها وقع بالشام طاعون شدید. و فیها وجه بکیر بن ماهان أبا عکرمه و أبا محمد الصادق و محمد بن خنیس و عمار العبادی فی عده من شیعتهم، معهم زیاد خال الولید الأزرق دعاه الی خراسان، فجاء رجل من کنده الی اسد بن عبد الله، فوشی بهم الیه، فاتی بابی عکرمه و محمد بن خنیس و عامه اصحابه، و نجا عمار، فقطع اسد أیدی من ظفر به منهم و ارجلهم، و صلبهم فاقبل عمار الی بکیر بن ماهان، فاخبره الخبر، فکتب به الی محمد بن علی، فأجابه: الحمد لله الذی صدق مقالتکم و دعوتکم، و قد بقیت منکم قتلی ستقتل. و فی هذه السنه حمل مسلم بن سعید الی خالد بن عبد الله، و کان اسد ابن عبد الله له مکرما بخراسان لم یعرض له و لم یحبسه، فقدم مسلم و ابن هبیرة مجمع علی الهرب، فنهاه عن ذلک مسلم، و قال له: ان القوم فینا احسن رایا منکم فیهم و فی هذه السنه غزا اسد جبال نمرون ملک الغرشستان مما یلی جبال الطالقان، فصالحه نمرون و اسلم علی یدیه، فهم الیوم یتولون الیمن.

غزو الغور

و فیها غزا اسد الغور و هی جبال هراة

ذکر الخبر عن غزوه اسد هذه الغزوة: ذکر علی بن محمد عن أشیاخه، ان أسدا غزا الغور، فعمد أهلها الی اثقالهم فصیروها فی کهف لیس الیه طریق، فامر اسد باتخاذ توابیت و وضع فیها الرجال، و دلاها بالسلاسل، فاستخرجوا ما قدروا علیه، فقال ثابت قطنه: اری أسدا تضمن مفظعات تهیبها الملوک ذوو الحجاب

سما بالخیل فی اکناف مرو و توفزهن بین هلا و هاب

الی غورین حیث حوی أزب و صک بالسیوف و بالحراب

هدانا الله بالقتلی تراها مصلبه بأفواه الشعاب

ملاحم لم تدع لسراة کلب مهاتره و لا لبنی کلاب

فاوردها النهاب و آب منها بافضل ما یصاب من النهاب

و کان إذا اناخ بدار قوم أراها المخزیات من العذاب

ا لم یزر الجبال جبال ملع تری من دونها قطع السحاب

بارعن لم یدع لهم شریدا و عاقبها الممض من العقاب

و ملع من جبال خوط فیها تعمل الحزم الملعیة.

[أخبار متفرقة]

و فی هذه السنه نقل اسد من کان بالبروقان من الجند الی بلخ، فاقطع کل من کان له بالبروقان مسکن مسکنا بقدر مسکنه، و من لم یکن له مسکن اقطعه مسکنا، و اراد ان ینزلهم علی الاخماس، فقیل له: انهم یتعصبون، فخلط بینهم، و کان قسم لعماره مدینه بلخ الفعله علی کل کوره علی قدر خراجها، و ولی بناء مدینه بلخ برمک أبا خالد بن برمک، - و کان البروقان منزل الأمراء و بین البروقان و بین بلخ فرسخان و بین المدینة و النوبهار قدر غلوتین- فقال ابو البرید فی بنیان اسد مدینه بلخ: شعفت فؤادک فالهوی لک شاعف رئم علی طفل بحومل عاطف

ترعی البریر بجانبی متهدل ریان لا یعشو الیه آلف

بمحاضر من منحنی عطفت له بقر ترجح زانهن روادف

ان المبارکه التی احصنتها عصم الذلیل بها وقر الخائف

فأراک فیها ما رای من صالح فتحا و أبواب السماء رواعف

فمضی لک الاسم الذی یرضی به عنک البصیر بما نویت اللاطف

یا خیر ملک ساس امر رعیه انی علی صدق الیمین لحالف

الله آمنها بصنعک بعد ما کانت قلوب خوفهن رواجف

و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن هشام، حدثنی بذلک احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر و کذلک قال الواقدی و هشام و غیرهما. و کانت عمال الأمصار فی هذه السنه عمالها الذین ذکرناهم قبل فی سنه ست و مائه

ثم دخلت

سنه ثمان و مائه

اشارة

ذکر ما کان فیها من الاحداث ففیها کانت غزوه مسلمه بن عبد الملک حتی بلغ قیساریه، مدینه الروم مما یلی الجزیرة، ففتحها الله علی یدیه. و فیها أیضا غزا ابراهیم بن هشام ففتح أیضا حصنا من حصون الروم. و فیها وجه بکیر بن ماهان الی خراسان عده، فیهم عمار العبادی، فوشی بهم رجل الی اسد بن عبد الله، فاخذ عمارا فقطع یدیه و رجلیه و نجا اصحابه، فقدموا علی بکیر بن ماهان فاخبروه الخبر، فکتب بذلک الی محمد بن علی، فکتب الیه فی جواب الکتاب: الحمد لله الذی صدق دعوتکم و نجی شیعتکم. و فیها کان الحریق بدابق، فذکر محمد بن عمر ان عبد الله بن نافع حدثه عن ابیه، قال: احترق المرعی حتی احترق الدواب و الرجال.

غزو الختل

و فیها غزا اسد بن عبد الله الختل، فذکر عن علی بن محمد ان خاقان اتی أسدا و قد انصرف الی القوادیان، و قطع النهر، و لم یکن بینهم قتال فی تلک الغزاة و ذکر عن ابی عبیده، انه قال: بل هزموا أسدا و فضحوه، فتغنی علیه الصبیان: از ختلان آمذی برو تباه آمذی

قال: و کان السبل محاربا له، فاستجلب خاقان، و کان اسد قد اظهر انه یشتو بسرخ دره، فامر اسد الناس فارتحلوا، و وجه رایاته، و سار فی لیله مظلمه الی سرخ دره، فکبر الناس، فقال اسد: ما للناس؟ قالوا:

هذه علامتهم إذا ففلوا، فقال لعروه المنادی: ناد ان الأمیر یرید غورین، و مضی و اقبل خاقان حین انصرفوا الی غورین النهر فقطع النهر، فلم یلتق هو و لا هم، و رجع الی بلخ، فقال الشاعر فی ذلک یمدح اسد بن عبد الله: ندبت لی من کل خمس الفین من کل لحاف عریض الدفین

قال: و مضی المسلمون الی الغوریان فقاتلوهم یوما، و صبروا لهم، و برز رجل من المشرکین، فوقف امام اصحابه و رکز رمحه، و قد اعلم بعصابة خضراء-و سلم بن احوز واقف مع نصر بن سیار- فقال سلم لنصر: قد عرفت رای اسد، و انا حامل علی هذا العلج، فلعلی ان اقتله فیرضی. فقال: شانک، فحمل علیه، فما اختلج رمحه حتی غشیه سلم فطعنه فإذا هو بین یدی فرسه، ففحص برجله، فرجع سلم فوقف، فقال لنصر: انا حامل حمله اخری، فحمل حتی إذا دنا منهم اعترضه رجل من العدو، فاختلفا ضربتین، فقتله سلم، فرجع سلم جریحا، فقال نصر لسلم: قف لی حتی احمل علیهم، فحمل حتی خالط العدو، فصرع رجلین و رجع جریحا، فوقف فقال: ا تری ما صنعنا یرضیه؟ لا ارضاه الله! فقال: لا و الله فیما أظن و أتاهما رسول اسد فقال: یقول لکما الأمیر: قد رایت موقفکما منذ الیوم و قله غنائکما عن المسلمین، لعنکما الله! فقالا: آمین ان عدنا لمثل هذا و تحاجزوا یومئذ، ثم عادوا من الغد فلم یلبث المشرکون ان انهزموا، و حوی المسلمون عسکرهم، و ظهروا علی البلاد فأسروا و سبوا و غنموا، و قال بعضهم رجع اسد فی سنه ثمان و مائه مفلولا من الختل، فقال اهل خراسان: از ختلان آمذی برو تباه آمذی بیدل فراز آمذی

قال: و کان أصاب الجند فی غزاه الختل جوع شدید، فبعث اسد

بکبشین مع غلام له، و قال: لا تبعهما باقل من خمسمائة، فلما مضی الغلام، قال اسد: لا یشتریهما الا ابن الشخیر، و کان فی المسلحة، فدخل ابن الشخیر حین امسی، فوجد الشاتین فی السوق، فاشتراهما بخمسمائة، فذبح إحداهما و بعث بالأخری الی بعض اخوانه، فلما رجع الغلام الی اسد اخبره بالقصة، فبعث الیه اسد بألف درهم. قال: و ابن الشخیر هو عثمان بن عبد الله بن الشخیر، أخو مطرف بن عبد الله بن الشخیر الحرشی و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن هشام و هو علی المدینة و مکة و الطائف. حدثنی بذلک احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر، و کذلک قال محمد بن عمر الواقدی و کان العمال فی هذه السنه علی الأمصار فی الصلاة و الحروب و القضاء هم العمال الذین کانوا فی السنه التی قبلها، و قد ذکرناهم قبل.

ثم دخلت

سنه تسع و مائه

اشارة

ذکر الاحداث التی کانت فیها فمما کان فیها من ذلک غزوه عبد الله بن عقبه بن نافع الفهری علی جیش فی البحر و غزوه معاویه بن هشام ارض الروم، ففتح حصنا بها یقال له طیبه، و اصیب معه قوم من اهل أنطاکیة

خبر مقتل عمر بن یزید الأسیدی

و فیها قتل عمر بن یزید الأسیدی، قتله مالک بن المنذر بن الجارود ذکر الخبر عن ذلک: و کان سبب ذلک-فیما ذکر-ان خالد بن عبد الله شهد عمر بن یزید ایام حرب یزید بن المهلب، فاعجب به یزید بن عبد الملک، و قال: هذا رجل العراق، فغاظ ذلک خالدا، فامر مالک بن المنذر و هو علی شرطه البصره ان یعظم عمر بن یزید، و لا یعصی له امرا حتی یعرفه الناس، ثم اقبل یعتل علیه حتی یقتله، ففعل ذلک، فذکر یوما عبد الأعلی بن عبد الله بن عامر، فافتری علیه مالک، فقال له عمر بن یزید: تفتری علی مثل عبد الأعلی! فاغلظ له مالک، فضربه بالسیاط حتی قتله .

غزو غورین

و فیها غزا اسد بن عبد الله غورین، و قال ثابت قطنه: اری أسدا فی الحرب إذ نزلت به و قارع اهل الحرب فاز و أوجبا

تناول ارض السبل، خاقان ردؤه فحرق ما استعصی علیه و خربا

اتتک وفود الترک ما بین کابل و غورین إذ لم یهربوا منک مهربا

فما یغمر الأعداء من لیث غابه ابی ضاریات حرشوه فعقبا

أزب کان الورس فوق ذراعه کریه المحیا قد اسن و جربا

ا لم یک فی الحصن المبارک عصمه لجندک إذ هاب الجبان و ارهبا!

بنی لک عبد الله حصنا ورثته قدیما إذا عد القدیم و انجبا.

و فی هذه السنه عزل هشام بن عبد الملک خالد بن عبد الله عن خراسان و صرف أخاه أسدا عنها .

ذکر الخبر عن عزل هشام خالدا و أخاه عن خراسان

3 و کان سبب ذلک ان أسدا أخا خالد تعصب حتی افسد الناس، فقال ابو البرید- فیما ذکر علی بن محمد لبعض الأزد: ادخلنی علی ابن عمک عبد الرحمن ابن صبح، و أوصه بی، و اخبره عنی، فادخله علیه-و هو عامل لاسد علی بلخ- فقال: اصلح الله الأمیر! هذا ابو البرید البکری أخونا و ناصرنا، و هو شاعر اهل المشرق، و هو الذی یقول: ان تنقض الأزد حلفا کان اکده فی سالف الدهر عباد و مسعود

و مالک و سوید اکداه معا لما تجرد فیها ای تجرید

حتی تنادوا أتاک الله ضاحیه و فی الجلود من الإیقاع تقصید

قال: فجذب ابو البرید یده، و قال: لعنک الله من شفیع کذب! اصلحک الله! و لکنی الذی اقول: الأزد إخوتنا و هم حلفاؤنا ما بیننا نکث و لا تبدیل

قال: صدقت، و ضحک و ابو البرید من بنی علباء بن شیبان بن ذهل ابن ثعلبه. قال: و تعصب علی نصر بن سیار و نفر معه من مضر، فضربهم بالسیاط، و خطب فی یوم جمعه فقال فی خطبته: قبح الله هذه الوجوه! وجوه اهل الشقاق و النفاق، و الشغب و الفساد اللهم فرق بینی و بینهم، و أخرجنی الی مهاجری و وطنی، و قل من یروم ما قبلی او یترمرم، و امیر المؤمنین خالی، و خالد بن عبد الله أخی، و معی اثنا عشر الف سیف یمان

ثم نزل عن منبره، فلما صلی و دخل علیه الناس، و أخذوا مجالسهم، اخرج کتابا من تحت فراشه، فقراه علی الناس، فیه ذکر نصر بن سیار و عبد الرحمن بن نعیم الغامدی و سوره بن الحر الأبانی- ابان بن دارم- و البختری بن ابی درهم من بنی الحارث بن عباد، فدعاهم فأنبهم، فازم القوم، فلم یتکلم منهم احد، فتکلم سوره، فذکر حاله و طاعته و مناصحته، و انه لیس ینبغی له ان یقبل قول عدو مبطل، و ان یجمع بینهم و بین من قرفهم بالباطل فلم یقبل قوله، و امر بهم فجردوا، فضرب عبد الرحمن بن نعیم، فإذا رجل عظم البطن، ارسح، فلما ضرب التوی، و جعل سراویله یزل عن موضعه، فقام رجل من اهل بیته، فاخذ رداء له هرویا، و قام مادا ثوبه بیده، و هو ینظر الی اسد، یرید ان یأذن له فیؤزره فاومی الیه ان افعل، فدنا منه فآزره-و یقال بل ازره ابو نمیله- و قال له: ا تزر أبا زهیر، فان الأمیر وال مؤدب و یقال: بل ضربهم فی نواحی مجلسه. فلما فرغ قال: این تیس بنی حمان؟ - و هو یرید ضربه، و قد کان ضربه قبل-فقال: هذا تیس بنی حمان، و هو قریب العهد بعقوبة الأمیر، و هو عامر بن مالک بن مسلمه بن یزید بن حجر بن خیسق بن حمان بن کعب بن سعد و قیل انه حلقهم بعد الضرب، و دفعهم الی عبد ربه بن ابی صالح مولی بنی سلیم- و کان من الحرس- و عیسی بن ابی بریق، و وجههم الی خالد، و کتب الیه: انهم أرادوا الوثوب علیه، فکان ابن ابی بریق کلما نبت شعر احدهم حلقه، و کان البختری بن ابی درهم، یقول: لوددت انه ضربنی و هذا شهرا-یعنی نصر بن سیار لما کان بینهما بالبروقان- فأرسل بنو تمیم الی نصر: ان شئتم انتزعناکم من ایدیهم، فکفهم نصر، فلما قدم بهم علی خالد لام أسدا و عنفه، و قال: الا بعثت برءوسهم! فقال عرفجة التمیمی: فکیف و انصار الخلیفة کلهم عناه و أعداء الخلیفة تطلق

بکیت و لم املک دموعی و حق لی و نصر شهاب الحرب فی الغل موثق

و قال نصر: بعثت بالعتاب فی غیر ذنب فی کتاب تلوم أم تمیم

ان أکن موثقا أسیرا لدیهم فی هموم و کربه و سهوم

رهن قسر فما وجدت بلاء کاسار الکرام عند اللئیم

ابلغ المدعین قسرا و قسر اهل عود القناه ذات الوصوم

هل فطمتم عن الخیانة و الغدر أم أنتم کالحاکر المستدیم،

و قال الفرزدق: ا خالد لو لا الله لم تعط طاعه و لو لا بنو مروان لم توثقوا نصرا

إذا للقیتم دون شد وثاقه بنی الحرب لا کشف اللقاء و لا ضجرا

و خطب اسد بن عبد الله علی منبر بلخ، فقال فی خطبته: یا اهل بلخ، لقبتمونی الزاغ و الله لازیغن قلوبکم. فلما تعصب اسد و افسد الناس بالعصبیة، کتب هشام الی خالد بن عبد الله: اعزل اخاک، فعزله فاستأذن له فی الحج، فقفل اسد الی العراق و معه دهاقین خراسان، فی شهر رمضان سنه تسع و مائه، و استخلف اسد علی خراسان الحکم بن عوانه الکلبی، فأقام الحکم صیفیه، فلم یغز.

ذکر الخبر عن دعاه بنی العباس

و ذکر علی بن محمد ان أول من قدم خراسان من دعاه بنی العباس زیاد ابو محمد مولی همدان فی ولایه اسد بن عبد الله الاولی، بعثه محمد بن علی ابن عبد الله بن العباس، و قال له: ادع الناس إلینا و انزل فی الیمن، و الطف بمضر و نهاه عن رجل من ابرشهر، یقال له غالب، لأنه کان مفرطا فی حب بنی فاطمه

و یقال: أول من جاء اهل خراسان بکتاب محمد بن علی حرب بن عثمان، مولی بنی قیس بن ثعلبه من اهل بلخ. قال: فلما قدم زیاد ابو محمد، و دعا الی بنی العباس، و ذکر سیره بنی مروان و ظلمهم، و جعل یطعم الناس الطعام، فقدم علیه غالب من ابرشهر، فکانت بینهم منازعه، غالب یفضل آل ابی طالب و زیاد یفضل بنی العباس. ففارقه غالب، و اقام زیاد بمرو شتوه، و کان یختلف الیه من اهل مرو یحیی بن عقیل الخزاعی و ابراهیم بن الخطاب العدوی. قال: و کان ینزل برزن سوید الکاتب فی دور آل الرقاد، و کان علی خراج مرو الحسن بن شیخ، فبلغه امره، فاخبر به اسد بن عبد الله، فدعا به-و کان معه رجل یکنی أبا موسی- فلما نظر الیه اسد، قال له: اعرفک؟ قال: نعم، قال له اسد: رایتک فی حانوت بدمشق، قال: نعم، قال لزیاد: فما هذا الذی بلغنی عنک؟ قال: رفع إلیک الباطل، انما قدمت خراسان فی تجاره، و قد فرقت مالی علی الناس، فإذا صار الی خرجت. قال له اسد: اخرج عن بلادی، فانصرف، فعاد الی امره، فعاود الحسن أسدا، و عظم علیه امره، فأرسل الیه، فلما نظر الیه، قال: ا لم انهک عن المقام بخراسان! قال: لیس علیک ایها الأمیر منی باس، فاحفظه و امر بقتلهم، فقال له ابو موسی: فاقض ما أنت قاض فازداد غضبا، و قال له: أنزلتنی منزله فرعون! فقال له: ما انزلتک و لکن الله انزلک. فقتلوا، و کانوا عشره من اهل بیت الکوفه، فلم ینج منهم یومئذ الا غلامان استصغرهما، و امر بالباقین فقتلوا بکشانشاه. و قال قوم: امر اسد بزیاد ان یخط وسطه، فمد بین اثنین، فضرب فنبا السیف عنه، فکبر اهل السوق، فقال اسد: ما هذا؟ فقیل له، لم یحک السیف فیه فاعطی أبا یعقوب سیفا، فخرج فی سراویل و الناس قد اجتمعوا علیه، فضربه، فنبا السیف، فضربه ضربه اخری، فقطعه باثنتین

و قال آخرون: عرض علیهم البراءة، فمن تبرا منهم مما رفع علیه خلی سبیله، فأبی البراءة ثمانیة منهم، و تبرا اثنان. فلما کان الغد اقبل أحدهما و اسد فی مجلسه المشرف علی السوق بالمدینة العتیقة، فقال: ا لیس هذا اسیرنا بالأمس! فأتاه، فقال له: اسالک ان تلحقنی باصحابی، فاشرفوا به علی السوق، و هو یقول: رضینا بالله ربا، و بالإسلام دینا و بمحمد ص نبیا، فدعا اسد بسیف بخاراخذاه، فضرب عنقه بیده قبل الاضحی باربعه ایام، ثم قدم بعدهم رجل من اهل الکوفه یسمی کثیرا، فنزل علی ابی النجم، فکان یأتیه الذین لقوا زیادا فیحدثهم و یدعوهم، فکان علی ذلک سنه او سنتین، و کان کثیر امیا، فقدم علیه خداش، و هو فی قریه تدعی مرعم، فغلب کثیرا علی امره، و یقال: کان اسمه عماره فسمی خداشا، لأنه خدش الدین. و کان اسد استعمل عیسی بن شداد البرجمی امرته الاولی فی وجه وجهه علی ثابت قطنه، فغضب، فهجا أسدا، فقال: اری کل قوم یعرفون أباهم و ابو بجیله بینهم یتذبذب

انی وجدت ابی اباک فلا تکن البا علی مع العدو تجلب

ارمی بسهمی من رماک بسهمه و عدو من عادیت غیر مکذب

اسد بن عبد الله جلل عفوه اهل الذنوب فکیف من لم یذنب!

ا جعلتنی للبرجمی حقیبه و البرجمی هو اللئیم المحقب

عبد إذا استبق الکرام رایته یاتی سکینا حاملا فی الموکب

انی اعوذ بقبر کرز ان اری تبعا لعبد من تمیم محقب.

ولایه اشرس بن عبد الله علی خراسان

و فی هذه السنه استعمل هشام بن عبد الملک علی خراسان اشرس

ابن عبد الله السلمی، فذکر علی بن محمد، عن ابی الذیال العدوی و محمد بن حمزه، عن طرخان و محمد بن الصلت الثقفی ان هشام بن عبد الملک عزل اسد ابن عبد الله عن خراسان، و استعمل اشرس بن عبد الله السلمی علیها، و امره ان یکاتب خالد بن عبد الله القسری- و کان اشرس فاضلا خیرا، و کانوا یسمونه الکامل لفضله عندهم-فسار الی خراسان، فلما قدمها فرحوا بقدومه، فاستعمل علی شرطته عمیرة أبا امیه الیشکری ثم عزله و ولی السمط، و استقضی علی مرو أبا المبارک الکندی، فلم یکن له علم بالقضاء، فاستشار مقاتل بن حیان، فاشار علیه مقاتل بمحمد بن زید فاستقضاه، فلم یزل قاضیا حتی عزل اشرس. و کان أول من اتخذ الرابطة بخراسان و استعمل علی الرابطة عبد الملک بن دثار الباهلی، و تولی اشرس صغیر الأمور و کبیرها بنفسه. قال: و کان اشرس لما قدم خراسان کبر الناس فرحا به، فقال رجل: لقد سمع الرحمن تکبیر أمه غداه أتاها من سلیم امامها

امام هدی قوی لهم امرهم به و کانت عجافا ما تمخ عظامها

و رکب حین قدم حمارا، فقال له حیان النبطی: ایها الأمیر، ان کنت ترید ان تکون والی خراسان فارکب الخیل، و شد حزام فرسک، و الزم السوط خاصرته حتی تقدم النار، و الا فارجع قال: ارجع اذن، و لا اقتحم النار یا حیان ثم اقام و رکب الخیل. قال علی: و قال یحیی بن حضین: رایت فی المنام قبل قدوم اشرس قائلا یقول: أتاکم الوعر الصدر، الضعیف الناهضه، المشئوم الطائر، فانتبهت فزعا و رایت فی اللیلة الثانیه: أتاکم الوعر الصدر، الضعیف الناهضه، المشئوم الطائر، الخائن قومه، جغر، ثم قال: لقد ضاع جیش کان جغر أمیرهم فهل من تلاف قبل دوس القبائل

فان صرفت عنهم به فلعله و الا یکونوا من احادیث قائل

و کان اشرس یلقب جغرا بخراسان .

[أخبار متفرقة]

و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن هشام، کذلک حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر و کذلک قال الواقدی و غیره. و قال الواقدی: خطب الناس ابراهیم بن هشام بمنی فی هذه السنه الغد من یوم النحر بعد الظهر فقال سلونی، فانا ابن الوحید، لا تسألون أحدا اعلم منی فقام الیه رجل من اهل العراق فسأله عن الأضحیة، ا واجبه هی أم لا؟ فما دری ای شیء یقول له! فنزل. و کان العامل فی هذه السنه علی المدینة و مکة و الطائف ابراهیم بن هشام، و علی البصره و الکوفه خالد بن عبد الله، و علی الصلاة بالبصرة ابان بن ضباره الیزنی، و علی شرطتها بلال بن ابی برده، و علی قضائها ثمامة بن عبد الله الأنصاری، من قبل خالد بن عبد الله، و علی خراسان اشرس بن عبد الله.

ثم دخلت

سنه عشر و مائه

اشارة

ذکر ما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها من ذلک غزوه مسلمه بن عبد الملک الترک، سار الیهم نحو باب اللان حتی لقی خاقان فی جموعه، فاقتتلوا قریبا من شهر، و أصابهم مطر شدید، فهزم الله خاقان، فانصرف، فرجع مسلمه فسلک علی مسجد ذی القرنین و فیها غزا-فیما ذکر- معاویه بن هشام ارض الروم، ففتح صماله و فیها غزا الصائفه عبد الله بن عقبه الفهری و کان علی جیش البحر- - فیما ذکر الواقدی- عبد الرحمن بن معاویه بن حدیج. و فی هذه السنه دعا الاشرس اهل الذمة من اهل سمرقند و من وراء النهر الی الاسلام، علی ان توضع عنهم الجزیة، فأجابوا الی ذلک، فلما أسلموا وضع علیهم الجزیة، و طالبهم بها، فنصبوا له الحرب.

ذکر الخبر عما کان من امر اشرس و امر اهل سمرقند

و من ولیهم فی ذلک.

ذکر ان اشرس قال فی عمله بخراسان: ابغونی رجلا له ورع و فضل اوجهه الی من وراء النهر، فیدعوهم الی الاسلام فأشاروا علیه بابی الصیداء صالح بن طریف، مولی بنی ضبة، فقال: لست بالماهر بالفارسیه، فضموا معه الربیع بن عمران التمیمی، فقال ابو الصیداء: اخرج علی شریطه ان من اسلم لم یؤخذ منه الجزیة، فإنما خراج خراسان علی رءوس الرجال، قال اشرس: نعم، قال ابو الصیداء لأصحابه: فانی اخرج فان لم یف العمال اعنتمونی علیهم، قالوا: نعم

فشخص الی سمرقند، و علیها الحسن بن ابی العمر طه الکندی علی حربها و خراجها، فدعا ابو الصیداء اهل سمرقند و من حولها الی الاسلام، علی ان توضع عنهم الجزیة، فسارع الناس، فکتب غوزک الی اشرس: ان الخراج قد انکسر، فکتب اشرس الی ابن ابی العمرطه: ان فی الخراج قوه للمسلمین، و قد بلغنی ان اهل السغد و أشباههم لم یسلموا رغبه، و انما دخلوا فی الاسلام تعوذا من الجزیة، فانظر من اختتن و اقام الفرائض و حسن اسلامه، و قرأ سوره من القرآن، فارفع عنه خراجه ثم عزل اشرس ابن ابی العمرطه عن الخراج، و صیره الی هانئ بن هانئ، و ضم الیه الاشحیذ، فقال ابن ابی العمرطه لأبی الصیداء: لست من الخراج الان فی شیء، فدونک هانئا و الاشحیذ، فقام ابو الصیداء یمنعهم من أخذ الجزیة ممن اسلم، فکتب هانئ: ان الناس قد أسلموا و بنوا المساجد فجاء دهاقین بخاری الی اشرس فقالوا: ممن تأخذ الخراج، و قد صار الناس کلهم عربا؟ فکتب اشرس الی هانئ و الی العمال: خذوا الخراج ممن کنتم تأخذونه منه، فأعادوا الجزیة علی من اسلم، فامتنعوا، و اعتزل من اهل السغد سبعه آلاف، فنزلوا علی سبعه فراسخ من سمرقند، و خرج الیهم ابو الصیداء و ربیع بن عمران التمیمی و القاسم الشیبانی و ابو فاطمه الأزدی و بشر بن جرموز الضبی و خالد بن عبد الله النحوی و بشر بن زنبور الأزدی و عامر بن قشیر-او بشیر، الخجندی، و بیان العنبری و اسماعیل بن عقبه، لینصروهم. قال: فعزل اشرس ابن ابی العمرطه عن الحرب، و استعمل مکانه المجشر بن مزاحم السلمی، و ضم الیه عمیرة بن سعد الشیبانی. قال: فلما قدم المجشر کتب الی ابی الصیداء یسأله ان یقدم علیه هو و اصحابه، فقدم ابو الصیداء و ثابت قطنه، فحبسهما، فقال ابو الصیداء: غدرتم و رجعتم عما قلتم! فقال له هانئ: لیس بغدر

ما کان فیه حقن الدماء و حمل أبا الصیداء الی الاشرس، و حبس ثابت قطنه عنده، فلما حمل ابو الصیداء اجتمع اصحابه و ولوا امرهم أبا فاطمه، لیقاتلوا هانئا، فقال لهم: کفوا حتی اکتب الی اشرس فیأتینا رایه فنعمل بامره فکتبوا الی اشرس، فکتب اشرس: ضعوا علیهم الخراج، فرجع اصحاب ابی الصیداء، فضعف امرهم، فتتبع الرؤساء منهم فأخذوا، و حملوا الی مرو، و بقی ثابت محبوسا، و اشرک اشرس مع هانئ بن هانئ سلیمان بن ابی السری مولی بنی عوافه فی الخراج، فالح هانئ و العمال فی جبایه الخراج، و استخفوا بعظماء العجم، و سلط المجشر عمیرة بن سعد علی الدهاقین، فأقیموا و خرقت ثیابهم، و القیت مناطقهم فی أعناقهم، و أخذوا الجزیة ممن اسلم من الضعفاء، فکفرت السغد و بخاری، و استجاشوا الترک، فلم یزل ثابت قطنه فی حبس المجشر، حتی قدم نصر بن سیار والیا علی المجشر، فحمل ثابتا الی اشرس مع ابراهیم بن عبد الله اللیثی فحبسه و کان نصر بن سیار الطفه، و احسن الیه، فمدحه ثابت قطنه، و هو محبوس عند اشرس فقال: ما هاج شوقک من نوی و احجار و من رسوم عفاها صوب امطار!

لم یبق منها و من اعلام عرصتها الا شجیج و الا موقد النار

و مائل فی دیار الحی بعدهم مثل الربیئة فی اهدامه العاری

دیار لیلی قفار لا انیس بها دون الحجون و این الحجن من داری!

بدلت منها و قد شط المزار بها وادی المخافة لا یسری بها الساری

بین السماوه فی حزم مشرقه و معنق دوننا آذیه جار

نقارع الترک ما تنفک نائحه منا و منهم علی ذی نجده شار

ان کان ظنی بنصر صادقا ابدا فیما ادبر من نقضی و امراری

یصرف الجند حتی یستفی بهم نهبا عظیما و یحوی ملک جبار

و تعثر الخیل فی الأقیاد آونه تحوی النهاب الی طلاب اوتار

حتی یروها دوین السرح بارقه فیها لواء کظل الاجدل الضاری

لا یمنع الثغر الا ذو محافظه من الخضارم سباق باوتار

انی و ان کنت من جذم الذی نضرت منه الفروع و زندی الثاقب الواری

لذاکر منک امرا قد سبقت به من کان قبلک یا نصر بن سیار

ناضلت عنی نضال الحر إذ قصرت دونی العشیره و استبطأت انصاری

و صار کل صدیق کنت آمله البا علی ورث الحبل من جاری

و ما تلبست بالأمر الذی وقعوا به علی و لا دنست أطماری

و لا عصیت اماما کان طاعته حقا علی و لا قارفت من عار

قال علی: و خرج اشرس غازیا فنزل آمل، فأقام ثلاثة اشهر، و قدم قطن بن قتیبة بن مسلم فعبر النهر فی عشره آلاف، فاقبل اهل السغد و اهل بخاری، معهم خاقان و الترک، فحصروا قطن بن قتیبة فی خندقه، و جعل خاقان ینتخب کل یوم فارسا، فیعبر فی قطعه من الترک النهر و قال قوم: اقحموا دوابهم عریا، فعبروا و أغاروا علی سرح الناس، فاخرج اشرس ثابت قطنه بکفالة عبد الله بن بسطام بن مسعود بن عمرو، فوجهه مع عبد الله بن بسطام فی الخیل فاتبعوا الترک، فقاتلوهم بامل حتی استنقذوا ما بایدیهم، ثم قطع الترک النهر الیهم راجعین، ثم عبر اشرس بالناس الی قطن بن قتیبة، و وجه اشرس رجلا یقال له مسعود- احد بنی حیان- فی سریه، فلقیهم العدو، فقاتلوهم، فاصیب رجال من المسلمین و هزم مسعود، حتی رجع الی اشرس، فقال بعض شعرائهم: خابت سریه مسعود و ما غنمت الا أفانین من شد و تقریب

حلوا بأرض قفار لا انیس بها شوهن بالسفح امثال الیعاسیب

و اقبل العدو، فلما کانوا بالقرب لقیهم المسلمون فقاتلوهم، فجالوا جولة، فقتل فی تلک الجولة رجال من المسلمین، ثم کر المسلمون و صبروا لهم، فانهزم المشرکون و مضی اشرس بالناس، حتی نزل بیکند، فقطع العدو عنهم الماء، فأقام اشرس و المسلمون فی عسکرهم یومهم ذلک و لیلتهم، فأصبحوا و قد نفد ماؤهم، فاحتفروا فلم ینبطوا، و عطشوا فارتحلوا الی المدینة التی قطعوا عنهم المیاه منها، و علی مقدمه المسلمین قطن بن قتیبة، فلقیهم العدو فقاتلوهم، فجهدوا من العطش، فمات منهم سبعمائة، و عجز الناس عن القتال، و لم یبق فی صف الرباب الا سبعه، فکاد ضرار بن حصین یؤسر من الجهد الذی کان به، فحض الحارث بن سریج الناس، فقال: ایها الناس، القتل بالسیف اکرم فی الدنیا و اعظم اجرا عند الله من الموت عطشا فتقدم الحارث بن سریج و قطن بن قتیبة و إسحاق بن محمد، ابن أخی وکیع، فی فوارس من بنی تمیم و قیس، فقاتلوا حتی أزالوا الترک عن الماء، فابتدره الناس فشربوا و ارتووا. قال: فمر ثابت قطنه بعبد الملک بن دثار الباهلی، فقال له: یا عبد الملک، هل لک فی آثار الجهاد؟ فقال: انظرنی ریثما اغتسل و اتحنط، فوقف له حتی خرج و مضیا، فقال ثابت لأصحابه: انا اعلم بقتال هؤلاء منکم، و حضهم، فحملوا علی العدو، و اشتد القتال، فقتل ثابت فی عده من المسلمین، منهم صخر بن مسلم بن النعمان العبدی و عبد الملک بن دثار الباهلی و الوجیه الخراسانی و العقار بن عقبه العودی فضم قطن بن قتیبة و إسحاق بن محمد بن حسان خیلا من بنی تمیم و قیس، تبایعوا علی الموت، فاقدموا علی العدو، فقاتلوهم فکشفوهم، و رکبهم المسلمون یقتلونهم، حتی حجزهم اللیل، و تفرق العدو فاتی اشرس بخاری فحصر أهلها. قال علی بن محمد، عن عبد الله بن المبارک: حدثنی هشام بن عماره

ابن القعقاع الضبی عن فضیل بن غزوان، قال: حدثنی وجیه البنانی و نحن نطوف بالبیت، قال: لقینا الترک، فقتلوا منا قوما، و صرعت و انا انظر الیهم، یجلسون فیستقون حتی انتهوا الی، فقال رجل منهم: دعوه فان له أثرا هو واطئه، و أجلا هو بالغه، فهذا اثر قد وطئته، و انا أرجو الشهاده فرجع الی خراسان، فاستشهد مع ثابت. قال: فقال الوازع بن مائق: مر بی الوجیه فی بغلین یوم اشرس، فقلت: کیف اصبحت یا أبا أسماء؟ قال: اصبحت بین حائر و حائز، اللهم لف بین الصفین، فخالط القوم و هو متنکب قوسه و سیفه، مشتمل فی طیلسان و استشهد و استشهد الهیثم بن المنخل العبدی قال علی، عن عبد الله بن المبارک، قال: لما التقی اشرس و الترک، قال ثابت قطنه: اللهم انی کنت ضیف ابن بسطام البارحه، فاجعلنی ضیفک اللیلة، و الله لا ینظر الی بنو امیه مشدودا فی الحدید، فحمل و حمل اصحابه، فکذب اصحابه و ثبت، فرمی برذونه فشب، و ضربه فاقدم، و ضرب فارتث، فقال و هو صریع: اللهم انی اصبحت ضیفا لابن بسطام، و أمسیت ضیفک، فاجعل قرای من ثوابک الجنه. قال علی: و یقال ان اشرس قطع النهر، و نزل بیکند، فلم یجد بها ماء، فلما أصبحوا ارتحلوا، فلما دنوا من قصر بخاراخداه- و کان منزله منهم علی میل-تلقاهم الف فارس، فأحاطوا بالعسکر و سطع رهج الغبار، فلم یکن الرجل یقدر ان ینظر الی صاحبه قال: فانقطع منهم سته آلاف، فیهم قطن بن قتیبة و غوزک من الدهاقین، فانتهوا الی قصر من قصور بخاری، و هم یرون ان اشرس قد هلک، و اشرس فی قصور بخاری، فلم یلتقوا الا بعد یومین، و لحق غوزک فی تلک الوقعه بالترک، و کان قد دخل القصر مع قطن، فأرسل الیه قطن رجلا، فصاحوا برسول قطن، و لحق بالترک

قال: و یقال ان غوزک وقع یومئذ وسط خیل، فلم یجد بدا من اللحاق بهم و یقال ان اشرس ارسل الی غوزک یطلب منه طاسا، فقال لرسول اشرس: انه لم یبق معی شیء ا تدهن به غیر الطاس، فاصفح عنه فأرسل الیه: اشرب فی قرعه، و ابعث الی بالطاس، ففارقه. قال: و کان علی سمرقند نصر بن سیار، و علی خراجها عمیرة بن سعد الشیبانی، و هم محصورون، و کان عمیرة ممن قدم مع اشرس، و اقبل قریش ابن ابی کهمس علی فرس، فقال لقطن: قد نزل الأمیر و الناس، فلم یفقد احد من الجند غیرک، فمضی قطن و الناس الی العسکر، و کان بینهم میل .

ذکر وقعه کمرجه

قال: و یقال ان اشرس نزل قریبا من مدینه بخاری علی قدر فرسخ، و ذلک المنزل یقال له المسجد، ثم تحول منه الی مرج یقال له بوادره، فأتاهم سبابة-او شبابه- مولی قیس بن عبد الله الباهلی، و هم نزول بکمرجه - و کانت کمرجه من اشرف ایام خراسان و أعظمها ایام اشرس فی ولایته- فقال لهم: ان خاقان مار بکم غدا، فأری لکم ان تظهروا عدتکم، فیری جدا و احتشادا، فینقطع طمعه منکم فقال له رجل منهم: استوثقوا من هذا فانه جاء لیفت فی اعضادکم، قالوا: لا نفعل، هذا مولانا و قد عرفناه بالنصیحة، فلم یقبلوا منه، و فعلوا ما امرهم به المولی، و صبحهم خاقان، فلما حاذی بهم ارتفع الی طریق بخاری کأنه یریدها، فتحدر بجنوده من وراء تل بینهم و بینه، فنزلوا و تأهبوا و هم لا یشعرون بهم فلما کان ذلک ما فاجاهم ان طلعوا علی التل، فإذا جبل حدید: اهل فرغانه و الطاربند و افشینه و نسف و طوائف من اهل بخاری قال: فاسقط فی أیدی القوم، فقال لهم کلیب بن قنان الذهلی: هم یریدون مزاحفتکم فسربوا دوابکم المجففة فی طریق النهر، کأنکم تریدون ان تسقوها، فإذا جردتموها فخذوا طریق الباب،

و تسربوا الاول فالأول، فلما رآهم الترک یتسربون شدوا علیهم فی مضایق، و کانوا هم اعلم بالطریق من الترک، و سبقوهم الی الباب فلحقوهم عنده، فقتلوا رجلا کان یقال له المهلب، کان حامیتهم، و هو رجل من العرب، فقاتلوهم فغلبوهم علی الباب الخارج من الخندق فدخلوه، فاقتتلوا، و جاء رجل من العرب بحزمه قصب قد اشعلها، فرمی بها وجوههم فتنحوا، و أخلوا عن قتلی و جرحی، فلما امسوا انصرف الترک، و احرق العرب القنطرة، فأتاهم خسرو بن یزدجرد فی ثلاثین رجلا، فقال: یا معشر العرب، لم تقتلون انفسکم و انا الذی جئت بخاقان لیرد علی مملکتی، و انا آخذ لکم الامان! فشتموه، فانصرف. قال: و جاءهم بازغری فی مائتین-و کان داهیه-من وراء النهر، و کان خاقان لا یخالفه، و معه رجلان من قرابه خاقان، و معه افراس من رابطه اشرس، فقال: آمنونا حتی ندنو منکم، فاعرض علیکم ما أرسلنی إلیکم به خاقان فآمنوه، فدنا من المدینة، و أشرفوا علیه و معه اسراء من العرب، فقال بازغری: یا معشر العرب، احدروا الی رجلا منکم اکلمه برسالة خاقان، فاحدروا حبیبا مولی مهره من اهل درقین، فکلموه فلم یفهم، فقال: احدروا الی رجلا یعقل عنی، فاحدروا یزید بن سعید الباهلی، و کان یشدو شدوا من الترکیة، فقال: هذه خیل الرابطة و وجوه العرب معه اسراء و قال: ان خاقان أرسلنی إلیکم، و هو یقول لکم: انی اجعل من کان عطاؤه منکم ستمائه ألفا، و من کان عطاؤه ثلاثمائه ستمائه، و هو مجمع بعد هذا علی الاحسان إلیکم، فقال له یزید: هذا امر لا یلتئم، کیف یکون العرب و هم ذئاب مع الترک و هم شاء! لا یکون بیننا و بینکم صلح. فغضب بازغری، فقال الترکیان اللذان معه: الا نضرب عنقه؟ قال: لا، نزل إلینا بأمان و فهم ما قالا له یزید، فخاف فقال: بلی یا بازغری الا ان

ان تجعلونا نصفین، فیکون نصف فی أثقالنا و یسیر النصف معه، فان ظفر خاقان فنحن معه، و ان کان غیر ذلک کنا کسائر مدائن اهل السغد. فرضی بازغری و الترکیان بما قال، فقال له: اعرض علی القوم ما تراضینا به، و اقبل فاخذ بطرف الحبل فجذبوه حتی صار علی سور المدینة، فنادی: یا اهل کمرجه، اجتمعوا، فقد جاءکم قوم یدعونکم الی الکفر بعد الایمان، فما ترون؟ قالوا: لا نجیب و لا نرضی، قال: یدعونکم الی قتال المسلمین مع المشرکین، قالوا: نموت جمیعا قبل ذلک قال: فاعلموهم. قال: فاشرفوا علیهم، و قالوا: یا بازغری، ا تبیع الأسری فی ایدیکم فنفادی بهم؟ فاما ما دعوتنا الیه فلا نجیبکم الیه، قال لهم: ا فلا تشترون انفسکم منا؟ فما أنتم عندنا الا بمنزله من فی أیدینا منکم-و کان فی ایدیهم الحجاج بن حمید النضری- فقالوا له: یا حجاج، الا تکلم؟ قال: علی رقباء، و امر خاقان بقطع الشجر، فجعلوا یلقون الحطب الرطب، و یلقی اهل کمرجه الحطب الیابس، حتی سوی الخندق، لیقطعوا الیهم، فاشعلوا فیه النیران، فهاجت ریح شدیده-صنعا من الله عز و جل-قال: فاشتعلت النار فی الحطب، فاحترق ما عملوا فی سته ایام فی ساعه من نهار، و رمیناهم فاوجعناهم و شغلناهم بالجراحات قال: و اصابت بازغری نشابه فی صرته، فاحتقن بوله، فمات من لیلته، فقطع اتراکه آذانهم، و أصبحوا بشر، منکسین رءوسهم یبکونه، و دخل علیهم امر عظیم فلما امتد النهار جاءوا بالأسری و هم مائه، فیهم ابو العوجاء العتکی و اصحابه، فقتلوهم، و رموا الیهم برأس الحجاج ابن حمید النضری و کان مع المسلمین مائتان من اولاد المشرکین کانوا رهائن فی ایدیهم، فقتلوهم و استماتوا، و اشتد القتال، و قاموا علی باب الخندق فسار علی السور خمسه اعلام، فقال کلیب: من لی بهؤلاء؟ فقال ظهیر بن مقاتل الطفاوی: انا لک بهم، فذهب یسعی و قال لفتیان: امشوا خلفی، و هو جریح، قال: فقتل یومئذ من الاعلام اثنان، و نجا ثلاثة قال: فقال ملک من الملوک لمحمد بن وساج: العجب انه لم یبق ملک فیما وراء النهر الا

قاتل بکمرجه غیری، و عز علی الا اقاتل مع اکفائی و لم یر مکانی فلم یزل اهل کمرجه بذلک، حتی اقبلت جنود العرب، فنزلت فرغانه. فعیر خاقان اهل السغد و فرغانه و الشاش و الدهاقین، و قال لهم: زعمتم ان فی هذه خمسین حمارا، و انا نفتحها فی خمسه ایام، فصارت الخمسة الأیام شهرین و شتمهم و امرهم بالرحله، فقالوا: ما ندع جهدا، و لکن أحضرنا غدا فانظر، فلما کان من الغد جاء خاقان فوقف، فقام الیه ملک الطاربند، فاستاذنه فی القتال و الدخول علیهم، قال: لا اری ان تقاتل فی هذا الموضع- و کان خاقان یعظمه-فقال: اجعل لی جاریتین من جواری العرب، و انا اخرج علیهم، فاذن له، فقاتل فقتل منهم ثمانیة، و جاء حتی وقف علی ثلمه و الی جنب الثلمه بیت فیه خرق یفضی الی الثلمه، و فی البیت رجل من بنی تمیم مریض، فرماه بکلوب فتعلق بدرعه، ثم نادی النساء و الصبیان، فجذبوه فسقط لوجهه و رکبته، و رماه رجل بحجر، فأصاب اصل اذنه فصرع، و طعنه رجل فقتله و جاء شاب امرد من الترک، فقتله و أخذ سلبه و سیفه، فغلبناهم علی جسده-قال: و یقال: ان الذی انتدب لهذا فارس اهل الشاش- فکانوا قد اتخذوا صناعا، و الصقوها بحائط الخندق، فنصبوا قباله ما اتخذوا أبوابا له، فاقعدوا الرماه وراءها، و فیهم غالب بن المهاجر الطائی عم ابی العباس الطوسی و رجلان، أحدهما شیبانی و الآخر ناجی، فجاء فاطلع فی الخندق، فرماه الناجی فلم یخطئ قصبه انفه، و علیه کاشخوده تبتیه، فلم تضره الرمیه، و رماه الشیبانی و لیس یری منه غیر عینیه، فرماه غالب ابن المهاجر، فدخلت النشابة فی صدره، فنکس فلم یدخل خاقان شیء أشد منه. قال: فیقال: انه انما قتل الحجاج و اصحابه یومئذ لما دخله من الجزع، و ارسل الی المسلمین انه لیس من رأینا ان نرتحل عن مدینه ننزلها دون افتتاحها، او ترحلهم عنها فقال له کلیب بن قنان: و لیس من دیننا ان نعطی

بأیدینا حتی نقتل، فاصنعوا ما بدا لکم، فرای الترک ان مقامهم علیهم ضرر، فأعطوهم الامان علی ان یرحل هو و هم عنهم بأهالیهم و أموالهم الی سمرقند او الدبوسیه، فقال لهم: اختاروا لأنفسکم فی خروجکم من هذه المدینة. قال: و رای اهل کمرجه ما هم فیه من الحصار و الشده، فقالوا: نشاور اهل سمرقند، فبعثوا غالب بن المهاجر الطائی، فانحدر فی موضع من الوادی، فمضی الی قصر یسمی فرزاونه، و الدهقان الذی بها صدیق له، فقال له: انی بعثت الی سمرقند، فاحملنی، فقال: ما أجد دابه الا بعض دواب خاقان، فان له فی روضه خمسین دابه، فخرجا جمیعا الی تلک الروضة، فاخذ برذونا فرکبه، و کان الفه برذون آخر، فتبعه فاتی سمرقند من لیلته، فاخبرهم بامرهم، فأشاروا علیه بالدبوسیه، و قالوا: هی اقرب، فرجع الی اصحابه، فأخذوا من الترک رهائن الا یعرضوا لهم، و سالوهم رجلا من الترک یتقوون به مع رجال منهم، فقال لهم الترک: اختاروا من شئتم، فاختاروا کورصول یکون معهم، فکان معهم حتی وصلوا الی حیث أرادوا. و یقال: ان خاقان لما رای انه لا یصل الیهم شتم اصحابه، و امرهم بالارتحال عنهم، و کلمه المختار بن غوزک و ملوک السغد و قالوا: لا تفعل ایها الملک، و لکن أعطهم أمانا یخرجون عنها، و یرون انک انما فعلت ذلک بهم من اجل غوزک انه مع العرب فی طاعتها، و ان ابنه المختار طلب إلیک فی ذلک مخافه علی ابیه، فأجابهم الی ذلک، فسرح الیهم کورصول یکون معهم، یمنعهم ممن أرادهم. قال: فصار الرهن من الترک فی ایدیهم، و ارتحل خاقان، و اظهر انه یرید سمرقند- و کان الرهن الذی فی ایدیهم من ملوکهم- فلما ارتحل خاقان- قال کورصول للعرب: ارتحلوا، قالوا: نکره ان نرتحل و الترک لم یمضوا، و لا نامنهم ان یعرضوا لبعض النساء فتحمی العرب فنصیر الی مثل ما کنا فیه من الحرب. قال: فکف عنهم، حتی مضی خاقان و الترک، فلما صلوا الظهر امرهم

کورصول بالرحله، و قال: انما الشده و الموت و الخوف حتی تسیروا فرسخین، ثم تصیروا الی قری متصله، فارتحلوا و فی ید الترک من الرهن من العرب نفر، منهم شعیب البکری او النصری، و سباع بن النعمان و سعید بن عطیة، و فی أیدی العرب من الترک خمسه، قد اردفوا خلف کل رجل من الترک رجلا من العرب معه خنجر، و لیس علی الترکی غیر قباء، فساروا بهم. ثم قال العجم لکورصول: ان الدبوسیه فیها عشره آلاف مقاتل، فلا نامن ان یخرجوا علینا، فقال لهم العرب: ان قاتلوکم قاتلناهم معکم. فساروا، فلما صار بینهم و بین الدبوسیه قدر فرسخ او اقل نظر أهلها الی فرسان و بیاذقه و جمع فظنوا ان کمرجه قد فتحت، و ان خاقان قصد لهم قال: و قربنا منهم و قد تأهبوا للحرب، فوجه کلیب بن قنان رجلا من بنی ناجیه یقال له الضحاک علی برذون یرکض، و علی الدبوسیه عقیل بن وراد السغدی، فأتاهم الضحاک و هم صفوف، فرسان و رجاله، فاخبرهم الخبر، فاقبل اهل الدبوسیه یرکضون، فحمل من کان یضعف عن المشی و من کان مجروحا. ثم ان کلیبا ارسل الی محمد بن کراز و محمد بن درهم لیعلما سباع ابن النعمان و سعید بن عطیة انهم قد بلغوا مأمنهم، ثم خلوا عن الرهن، فجعلت العرب ترسل رجلا من الرهن الذین فی ایدیهم من الترک، و ترسل الترک رجلا من الرهن الذین فی ایدیهم من العرب، حتی بقی سباع بن النعمان فی أیدی الترک، و رجل من الترک فی أیدی العرب، و جعل کل فریق منهم یخاف علی صاحبه الغدر، فقال سباع: خلوا رهینه الترک، فخلوه و بقی سباع فی ایدیهم، فقال له کورصول: لم فعلت هذا؟ قال: وثقت برأیک فی، و قلت: ترفع نفسک عن الغدر فی مثل هذا، فوصله و سلحه و حمله علی برذون، و رده الی اصحابه. قال: و کان حصار کمرجه ثمانیة و خمسین یوما، فیقال انهم لم یسقوا ابلهم خمسه و ثلاثین یوما

قال: و کان خاقان قسم فی اصحابه الغنم، فقال: کلوا لحومها و املئوا جلودها ترابا، و اکبسوا خندقکم، ففعلوا فکبسوه، فبعث الله علیهم سحابه فمطرت، فاحتمل المطر ما القوا، فالقاه فی النهر الأعظم. و کان مع اهل کمرجه قوم من الخوارج، فیهم ابن شنج مولی بنی ناجیه .

ذکر رده اهل کردر

و فی هذه السنه ارتد اهل کردر، فقاتلهم المسلمون و ظفروا بهم، و قد کان الترک أعانوا اهل کردر، فوجه اشرس الی من قرب من کردر من المسلمین الف رجل ردءا لهم، فصاروا الیهم، و قد هزم المسلمون الترک، فظفروا باهل کردر و قال عرفجة الدارمی: نحن کفینا اهل مرو و غیرهم و نحن نفینا الترک عن اهل کردر

فان تجعلوا ما قد غنمنا لغیرنا فقد یظلم المرء الکریم فیصبر

و فی هذه السنه جعل خالد بن عبد الله الصلاة بالبصرة مع الشرطه، و الاحداث و القضاء الی بلال بن ابی برده، فجمع ذلک کله له، و عزل به ثمامة بن عبد الله بن انس عن القضاء. و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن هشام بن اسماعیل، کذلک قال ابو معشر و الواقدی و غیرهما، حدثنی بذلک احمد بن ثابت عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر. و کان العامل فی هذه السنه علی المدینة و مکة و الطائف ابراهیم بن هشام، و علی الکوفه و البصره و العراق کلها خالد بن عبد الله، و علی خراسان اشرس ابن عبد الله.

ثم دخلت

سنه احدی عشره و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها من ذلک غزوه معاویه بن هشام الصائفه الیسری و غزوه سعید بن هشام الصائفه الیمنی حتی اتی قیساریه. قال الواقدی: غزا سنه احدی عشره و مائه علی جیش البحر عبد الله بن ابی مریم، و امر هشام علی عامه الناس من اهل الشام و مصر الحکم بن قیس ابن مخرمه بن المطلب بن عبد مناف. و فیها سارت الترک الی اذربیجان، فلقیهم الحارث بن عمرو فهزمهم. و فیها ولی هشام الجراح بن عبد الله الحکمی علی أرمینیة. و فیها عزل هشام اشرس بن عبد الله السلمی عن خراسان، و ولاها الجنید ابن عبد الرحمن المری.

ذکر السبب الذی من اجله عزل هشام اشرس

عن خراسان و استعماله الجنید

ذکر علی بن محمد، عن ابی الذیال، قال: کان سبب عزل اشرس ان شداد بن خالد الباهلی شخص الی هشام فشکاه، فعزله و استعمل الجنید بن عبد الرحمن علی خراسان سنه احدی عشره و مائه. قال: و کان سبب استعماله ایاه انه اهدی لام حکیم بنت یحیی بن الحکم امراه هشام قلاده فیها جوهر، فاعجبت هشاما، فاهدی لهشام قلاده اخری، فاستعمله علی خراسان، و حمله علی ثمانیة من البرید، فسأله اکثر من تلک الدواب فلم یفعل، فقدم خراسان فی خمسمائة-و اشرس بن عبد الله

یقاتل اهل بخاری و السغد- فسال عن رجل یسیر معه الی ما وراء النهر، فدل علی الخطاب بن محرز السلمی خلیفه اشرس، فلما قدم آمل اشار علیه الخطاب ان یقیم و یکتب الی من بزم و من حوله، فیقدموا علیه، فأبی و قطع النهر، و ارسل الی اشرس ان امدنی بخیل، و خاف ان یقتطع قبل ان یصل الیه، فوجه الیه اشرس عامر بن مالک الحمانی، فلما کان فی بعض الطریق عرض له الترک و السغد لیقطعوه قبل ان یصل الی الجنید، فدخل عامر حائطا حصینا، فقاتلهم علی ثلمه الحائط، و معه ورد بن زیاد بن ادهم بن کلثوم، ابن أخی الأسود بن کلثوم، فرماه رجل من العدو بنشابه، فأصاب عرض منخره، فانفذ المنخرین، فقال له عامر بن مالک: یا أبا الزاهریة، کأنک دجاجه مقرق و قتل عظیم من عظماء الترک عند الثلمه، و خاقان علی تل خلفه اجمه، فخرج عاصم بن عمیر السمرقندی و واصل بن عمرو القیسی فی شاکریه، فاستدارا حتی صارا من وراء ذلک الماء، فضموا خشبا و قصبا و ما قدروا علیه، حتی اتخذوا رصفا، فعبروا علیه فلم یشعر خاقان الا بالتکبیر، و حمل واصل و الشاکریه علی العدو فقاتلوهم، فقتل تحت واصل برذون، و هزم خاقان و اصحابه. و خرج عامر بن مالک من الحائط، و مضی الی الجنید و هو فی سبعه آلاف، فتلقی الجنید و اقبل معه، و علی مقدمه الجنید عماره بن حریم فلما انتهی الی فرسخین من بیکند، تلقته خیل الترک فقاتلهم، فکاد الجنید ان یهلک و من معه، ثم اظهره الله، فسار حتی قدم العسکر و ظفر الجنید، و قتل الترک، و زحف الیه خاقان فالتقوا دون زرمان من بلاد سمرقند، و قطن ابن قتیبة علی ساقه الجنید، و واصل فی اهل بخاری- و کان ینزلها-فاسر ملک الشاش، و اسر الجنید من الترک ابن أخی خاقان فی هذه الغزاة، فبعث به الی الخلیفة، و کان الجنید استخلف فی غزاته هذه مجشر بن مزاحم علی مرو،

و ولی سوره بن الحر من بنی ابان بن دارم بلخ، و اوفد لما أصاب فی وجهه ذلک عماره بن معاویه العدوی و محمد بن الجراح العبدی و عبد ربه بن ابی صالح السلمی الی هشام بن عبد الملک ثم انصرفوا، فتواقفوا بالترمذ، فأقاموا بها شهرین. ثم اتی الجنید مرو و قد ظفر، فقال خاقان: هذا غلام مترف، هزمنی العام و انا مهلکه فی قابل، فاستعمل الجنید عماله، و لم یستعمل الا مضریا، استعمل قطن بن قتیبة علی بخاری، و الولید بن القعقاع العبسی علی هراة، و حبیب بن مره العبسی علی شرطه، و علی بلخ مسلم بن عبد الرحمن الباهلی و کان نصر بن سیار علی بلخ، و الذی بینه و بین الباهلیین متباعد لما کان بینهم بالبروقان، فأرسل مسلم الی نصر فصادفوه نائما، فجاءوا به فی قمیص لیس علیه سراویل، ملببا، فجعل یضم علیه قمیصیه، فاستحیا مسلم، و قال: شیخ من مضر جئتم به علی هذه الحال! ثم عزل الجنید مسلما عن بلخ، و ولاها یحیی بن ضبیعه، و استعمل علی خراج سمرقند شداد بن خالد الباهلی، و کان مع الجنید السمهری بن قعنب و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن هشام المخزومی، و کان الیه من العمل فی هذه السنه ما کان الیه فی السنه التی قبلها، و قد ذکرت ذلک قبل. و کان العامل علی العراق خالد بن عبد الله، و علی خراسان الجنید بن عبد الرحمن.

ثم دخلت

سنه اثنتی عشره و مائه

اشارة

ذکر ما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها من ذلک غزوه معاویه بن هشام الصائفه فافتتح خرشنه، و حرق فرندیه من ناحیه ملطیه.

ذکر خبر قتل الجراح الحکمی

و فیها سار الترک من اللان، فلقیهم الجراح بن عبد الله الحکمی فیمن معه من اهل الشام و اذربیجان، فلم یتنام الیه جیشه، فاستشهد الجراح و من کان معه بمرج اردبیل، و افتتحت الترک اردبیل، و قد کان استخلف أخاه الحجاج بن عبد الله علی أرمینیة. ذکر محمد بن عمر ان الترک قتلت الجراح بن عبد الله ببلنجر، و ان هشاما لما بلغه خبره دعا سعید بن عمرو الحرشی، فقال له: انه بلغنی ان الجراح قد انحاز عن المشرکین، قال: کلا یا امیر المؤمنین، الجراح اعرف بالله من ان ینحاز عن العدو، و لکنه قتل، قال: فما الرأی؟ قال: تبعثنی علی اربعین دابه من دواب البرید، ثم تبعث الی کل یوم اربعین دابه علیها اربعون رجلا، ثم اکتب الی أمراء الأجناد یوافوننی ففعل ذلک هشام. فذکر ان سعید بن عمرو أصاب للترک ثلاثة جموع وفودا الی خاقان بمن أسروا من المسلمین و اهل الذمة، فاستنقذ الحرشی ما أصابوا و أکثروا القتل فیهم. و ذکر علی بن محمد ان الجنید بن عبد الرحمن قال فی بعض لیالی حربه الترک بالشعب: لیله کلیله الجراح و یوم کیومه، فقیل له: اصلحک الله!

ان الجراح سیر الیه فقتل اهل الحجی و الحفاظ، فجن علیه اللیل، فانسل الناس من تحت اللیل الی مدائن لهم باذربیجان، و اصبح الجراح فی قله فقتل. و فی هذه السنه وجه هشام أخاه مسلمه بن عبد الملک فی اثر الترک فسار فی شتاء شدید البرد و المطر و الثلوج فطلبهم-فیما ذکر-حتی جاز الباب فی آثارهم، و خلف الحارث بن عمرو الطائی بالباب.

ذکر وقعه الجنید مع الترک

و فی هذه السنه کانت وقعه الجنید مع الترک و رئیسهم خاقان بالشعب. و فیها قتل سوره بن الحر، و قد قیل ان هذه الوقعه کانت فی سنه ثلاث عشره و مائه. ذکر الخبر عن هذه الوقعه و ما کان سببها و کیف کانت: ذکر علی بن محمد عن أشیاخه ان الجنید بن عبد الرحمن خرج غازیا فی سنه اثنتی عشره و مائه یرید طخارستان، فنزل علی نهر بلخ، و وجه عماره ابن حریم الی طخارستان فی ثمانیة عشر ألفا و ابراهیم بن بسام اللیثی فی عشره آلاف فی وجه آخر، و جاشت الترک فاتوا سمرقند، و علیها سوره بن الحر، احد بنی ابان بن دارم، فکتب سوره الی الجنید: ان خاقان جاش بالترک، فخرجت الیهم فما قدرت ان امنع حائط سمرقند، فالغوث! فامر الجنید الناس بالعبور، فقام الیه المجشر بن مزاحم السلمی و ابن بسطام الأزدی و ابن صبح الخرقی، فقالوا: ان الترک لیسوا کغیرهم، لا یلقونک صفا و لا زحفا، و قد فرقت جندک، فمسلم بن عبد الرحمن بالنیروذ، و البختری بهراه، و لم یحضرک اهل الطالقان، و عماره بن حریم غائب و قال له المجشر: ان صاحب خراسان لا یعبر النهر فی اقل من خمسین ألفا، فاکتب الی

عماره فلیأتک، و امهل و لا تعجل، قال: فکیف بسورة و من معه من المسلمین! لو لم أکن الا فی بنی مره، او من طلع معی من اهل الشام لعبرت و قال: ا لیس أحق الناس ان یشهد الوغی و ان یقتل الابطال ضخم.

علی ضخم

و قال: ما علتی ما علتی ما علتی! ان لم اقاتلهم فجزوا لمتی

قال: و عبر فنزل کس، و قد بعث الاشهب بن عبید الحنظلی لیعلم علم القوم، فرجع الیه و قال: قد أتوک فتأهب للمسیر. و بلغ الترک فعوروا الابار التی فی طریق کس و ما فیه من الرکایا، فقال الجنید: ای الطریقین الی سمرقند امثل؟ قالوا: طریق المحترقة. قال المجشر بن مزاحم السلمی: القتل بالسیف امثل من القتل بالنار، ان طریق المحترقة فیه الشجر و الحشیش و لم یزرع منذ سنین، فقد تراکم بعضه علی بعض، فان لقیت خاقان احرق ذلک کله، فقتلنا بالنار و الدخان، و لکن خذ طریق العقبه، فهو بیننا و بینهم سواء. فاخذ الجنید طریق العقبه، فارتقی فی الجبل، فاخذ المجشر بعنان دابته، و قال: انه کان یقال: ان رجلا من قیس مترفا یهلک علی یدیه جند من جنود خراسان، و قد خفنا ان تکونه قال: افرخ روعک، فقال المجشر: اما إذا کان بیننا مثلک فلا یفرخ فبات فی اصل العقبه، ثم ارتحل حین اصبح، فصار الجنید بین مرتحل و مقیم، فتلقی فارسا، فقال: ما اسمک؟ فقال: حرب، قال: ابن من؟ قال: ابن محربه، قال: من بنی من؟ قال: من بنی حنظله، قال: سلط الله علیک الحرب و الحرب و الکلب و مضی بالناس حتی دخل الشعب و بینه و بین مدینه سمرقند اربعه فراسخ، فصبحه خاقان فی جمع عظیم، و زحف الیه اهل السغد و الشاش و فرغانه و طائفه من الترک قال: فحمل خاقان علی المقدمه و علیها عثمان

ابن عبد الله بن الشخیر، فرجعوا الی العسکر و الترک تتبعهم، و جاءوهم من کل وجه، و قد کان الاخرید قال للجنید: رد الناس الی العسکر، فقد جاءک جمع کثیر، فطلع اوائل العدو و الناس یتغدون، فرآهم عبید الله بن زهیر بن حیان، فکره ان یعلم الناس حتی یفرغوا من غدائهم، و التفت ابو الذیال، فرآهم، فقال: العدو! فرکب الناس الی الجنید، فصیر تمیما و الأزد فی المیمنه و ربیعه فی المیسره مما یلی الجبل، و علی مجففه خیل بنی تمیم عبید الله بن زهیر بن حیان، و علی المجرده عمر-او عمرو-بن جرفاس بن عبد الرحمن بن شقران المنقری، و علی جماعه بنی تمیم عامر ابن مالک الحمانی، و علی الأزد عبد الله بن بسطام بن مسعود بن عمرو المعنی، و علی خیلهم: المجففة و المجرده فضیل بن هناد و عبد الله بن حوذان، أحدهما علی المجففة، و الآخر علی المجرده- و یقال: بل کان بشر بن حوذان أخو عبد الله بن حوذان الجهضمی- فالتقوا و ربیعه مما یلی الجبل فی مکان ضیق، فلم یقدم علیهم احد، و قصد العدو للمیمنه و فیها تمیم و الأزد فی موضع واسع فیه مجال للخیل فترجل حیان بن عبید الله بن زهیر بین یدی ابیه، و دفع برذونه الی أخیه عبد الملک، فقال له أبوه: یا حیان، انطلق الی أخیک فانه حدث و اخاف علیه فأبی، فقال: یا بنی، انک ان قتلت علی حالک هذه قتلت عاصیا فرجع الی الموضع الذی خلف فیه أخاه و البرذون، فإذا اخوه قد لحق بالعسکر، و قد شد البرذون، فقطع حیان مقوده و رکبه، فاتی العدو، فإذا العدو قد احاط بالموضع الذی خلف فیه أباه و اصحابه، فامدهم الجنید بنصر بن سیار فی سبعه معه، فیهم جمیل بن غزوان العدوی، فدخل عبید الله بن زهیر معهم، و شدوا علی العدو فکشفوهم ثم کروا علیهم، فقتلوا جمیعا، فلم یفلت منهم احد ممن کان فی ذلک الموضع، و قتل عبید الله بن زهیر و ابن حوذان و ابن جرفاس و الفضیل بن هناد. و جالت المیمنه و الجنید واقف فی القلب، فاقبل الی المیمنه، فوقف تحت

رایه الأزد- و قد کان جفاهم-فقال له صاحب رایه الأزد: ما جئتنا لتحبونا و لا لتکرمنا، و لکنک قد علمت انه لا یوصل إلیک و منا رجل حی، فان ظفرنا کان لک، و ان هلکنا لم تبک علینا و لعمری لئن ظفرنا و بقیت لا اکلمک کلمه ابدا و تقدم فقتل و أخذ الرایة ابن مجاعه فقتل، فتداول الرایة ثمانیة عشر رجلا منهم فقتلوا، فقتل یومئذ ثمانون رجلا من الأزد. قال: و صبر الناس یقاتلون حتی اعیوا، فکانت السیوف لا تحیک و لا تقطع شیئا، فقطع عبیدهم الخشب یقاتلون به، حتی مل الفریقان فکانت المعانقه، فتحاجزوا، فقتل من الأزد حمزه بن مجاعه العتکی و محمد بن عبد الله بن حوذان الجهضمی، و عبد الله بن بسطام المعنی و اخوه زنیم و الحسن ابن شیخ و الفضیل الحارثی- و هو صاحب الخیل- و یزید بن المفضل الحدانی، و کان حج فانفق فی حجه ثمانین و مائه الف، فقال لامه وحشیه: ادعی الله ان یرزقنی الشهاده، فدعت له، و غشی علیه، فاستشهد بعد مقدمه من الحج بثلاثة عشر یوما، و قاتل معه عبدان له، و قد کان امرهما بالانصراف فقتلا، فاستشهدا. قال: و کان یزید بن المفضل حمل یوم الشعب علی مائه بعیر سویقا للمسلمین، فجعل یسال عن الناس، و لا یسال عن احد الا قیل له: قد قتل، . فاستقدم و هو یقول: لا اله الا الله، فقاتل حتی قتل و قاتل یومئذ محمد بن عبد الله بن حوذان و هو علی فرس اشقر، علیه تجفاف مذهب، فحمل سبع مرات یقتل فی کل حمله رجلا، ثم رجع الی موقفه، فهابه من کان فی ناحیته، فناداه ترجمان للعدو: یقول لک الملک: لا تقبل و تحول إلینا، فنرفض صنمنا الذی نعبده و نعبدک، فقال محمد: انا اقاتلکم لتترکوا عباده الأصنام و تعبدوا الله وحده فقاتل و استشهد. و قتل جشم بن قرط الهلالی من بنی الحارث، و قتل النضر بن راشد العبدی، و کان دخل علی امراته و الناس یقتتلون، فقال لها: کیف أنت إذا اتیت بابی ضمره فی لبد مضرجا بالدماء؟ فشقت جیبها و دعت بالویل،

فقال: حسبک، لو اعولت علی کل أنثی لعصیتها شوقا الی الحور العین، و رجع فقاتل حتی استشهد رحمه الله قال: فبینا الناس کذلک إذ اقبل رهج، فطلعت فرسان، فنادی منادی الجنید: الارض، الارض! فترجل و ترجل الناس، ثم نادی منادی الجنید: لیخندق کل قائد علی حیاله، فخندق الناس قال: و نظر الجنید الی عبد الرحمن بن مکیة یحمل علی العدو، فقال: ما هذا الخرطوم السائل؟ قیل له: هذا ابن مکیة، قال: ا لسان البقره! لله دره ای رجل هو! و تحاجزوا، و اصیب من الأزد مائه و تسعون. و کانوا لقوا خاقان یوم الجمعه، فأرسل الجنید الی عبد الله بن معمر بن سمیر الیشکری ان یقف فی الناحیة التی تلی کس و یحبس من مر به، و یحوز الاثقال و الرجاله، و جاءت الموالی رجاله، لیس فیهم غیر فارس واحد و العدو یتبعونهم، فثبت عبد الله بن معمر للعدو، فاستشهد فی رجال من بکر، و أصبحوا یوم السبت، فاقبل خاقان نصف النهار، فلم یر موضعا للقتال فیه ایسر من موضع بکر بن وائل، و علیهم زیاد بن الحارث، فقصد لهم، فقالت بکر لزیاد: القوم قد کثرونا، فخل عنا نحمل علیهم قبل ان یحملوا علینا، فقال لهم: قد مارست سبعین سنه، انکم ان حملتم علیهم فصعدتم انهزمتم، و لکن دعوهم حتی یقربوا ففعلوا، فلما قربوا منهم حملوا علیهم فأفرجوا لهم، فسجد الجنید، و قال خاقان یومئذ: ان العرب إذا احرجوا استقتلوا، فخلوهم حتی یخرجوا، و لا تعرضوا لهم، فإنکم لا تقومون لهم و خرج جوار للجنید یولولن، فانتدب رجال من اهل الشام، فقالوا: الله الله یا اهل خراسان! الی این؟ و قال الجنید: لیله کلیله الجراح، و یوم کیومه.

ذکر الخبر عن مقتل سوره بن الحر

و فی هذه السنه قتل سوره بن الحر التمیمی

ذکر الخبر عن مقتله: ذکر علی عن شیوخه، ان عبید الله بن حبیب قال للجنید: اختر بین ان تهلک أنت او سوره، فقال: هلاک سوره اهون علی، قال: فاکتب الیه فلیأتک فی اهل سمرقند، فان الترک ان بلغهم ان سوره قد توجه إلیک انصرفوا الیه فقاتلوه فکتب الی سوره یأمره بالقدوم-و قیل: کتب أغثنی- فقال عباده بن السلیل المحاربی ابو الحکم بن عباده لسوره: انظر ابرد بیت بسمرقند فنم فیه، فإنک ان خرجت لا تبالی اسخط علیک الأمیر أم رضی و قال له حلیس بن غالب الشیبانی: ان الترک بینک و بین الجنید، فان خرجت کروا علیک فاختطفوک فکتب الی الجنید: انی لا اقدر علی الخروج، فکتب الیه الجنید: یا بن اللخناء، تخرج و الا وجهت إلیک شداد بن خالد الباهلی- و کان له عدوا-فاقدم وضع فلانا بفرخشاذ فی خمسمائة ناشب، و الزم الماء فلا تفارقه فاجمع علی المسیر، فقال الوجف بن خالد العبدی: انک لمهلک نفسک و العرب بمسیرک، و مهلک من معک، قال: لا یخرج حملی من التنور حتی اسیر، فقال له عباده و حلیس: اما إذ أبیت الا المسیر فخذ علی النهر، فقال: انا لا اصل الیه علی النهر فی یومین، و بینی و بینه من هذا الوجه لیله فاصبحه، فإذا سکنت الزجل سرت فاعبره فجاءت عیون الاتراک فاخبروهم، و امر سوره بالرحیل، و استخلف علی سمرقند موسی بن اسود، احد بنی ربیعه بن حنظله، و خرج فی اثنی عشر ألفا، فاصبح علی راس جبل، و انما دله علی ذلک الطریق علج یسمی کارتقبد، فتلقاه خاقان حین اصبح و قد سار ثلاثة فراسخ، و بینه و بین

الجنید فرسخ: فقال ابو الذیال: قاتلهم. فی ارض خواره، فصبر و صبروا حتی اشتد الحر و قال بعضهم: قال له غوزک: یومک یوم حار فلا تقاتلهم حتی تحمی علیهم الشمس و علیهم السلاح تثقلهم فلم یقاتلهم خاقان، و أخذ برای غوزک، و اشعل النار فی الحشیش، و واقفهم و حال بینهم و بین الماء، فقال سوره لعباده: ما تری یا أبا السلیل؟ قال: اری و الله انه لیس من الترک احد الا و هو یرید الغنیمه، فاعقر هذه الدواب و احرق هذا المتاع، و جرد السیف، فإنهم یخلون لنا الطریق قال ابو الذیال: فقال سوره لعباده: ما الرأی؟ قال: ترکت الرأی، قال: فما تری الان؟ قال: ان ننزل فنشرع الرماح، و نزحف زحفا، فإنما هو فرسخ حتی نصل الی العسکر، قال: لا اقوی علی هذا، و لا یقوی فلان و فلان و عدد رجالا، و لکن اری ان اجمع الخیل و من اری انه یقاتل فاصکهم، سلمت أم عطبت، فجمع الناس و حملوا فانکشفت الترک، و ثار الغبار فلم یبصروا، و من وراء الترک اللهب، فسقطوا فیه، و سقط فیه العدو و المسلمون، و سقط سوره فاندقت فخذه، و تفرق الناس، و انکشفت الغمة و الناس متفرقون، فقطعتهم الترک، فقتلوهم فلم ینج منهم غیر الفین-و یقال: الف-و کان ممن نجا عاصم بن عمیر السمرقندی، عرفه رجل من الترک فاجاره، و استشهد حلیس بن غالب الشیبانی، فقال رجل من العرب: الحمد لله، استشهد حلیس، و لقد رایته یرمی البیت ایام الحجاج و یقول: دری عقاب، بلبن و أخشاب، و امراه قائمه، فکلما رمی بحجر قالت المرأة: یا رب بی و لا ببیتک! ثم رزق الشهاده. و انحاز المهلب بن زیاد العجلی فی سبعمائة و معه قریش بن عبد الله العبدی الی رستاق یسمی المرغاب، فقاتلوا اهل قصر من قصورهم، فاصیب المهلب بن زیاد، و ولوا امرهم الوجف بن خالد، ثم أتاهم الاشکند صاحب نسف فی خیل و معه غوزک، فقال غوزک: یا وجف، لکم الامان، فقال

قریش: لا تثقوا بهم، و لکن إذا جننا اللیل خرجنا علیهم حتی ناتی سمرقند، فانا ان أصبحنا معهم قتلونا. قال: فعصوه و أقاموا، فساقوهم الی خاقان، فقال: لا أجیز أمان غوزک، فقال غوزک للوجف: انا عبد لخاقان من شاکریته، قالوا: فلم غرزتنا؟ فقاتلهم الوجف و اصحابه، فقتلوا غیر سبعه عشر رجلا دخلوا الحائط و امسوا، فقطع المشرکون شجره فألقوها علی ثلمه الحائط، فجاء قریش بن عبد الله العبدی الی الشجرة فرمی بها، و خرج فی ثلاثة فباتوا فی ناوس فکمنوا فیه و جبن الآخرون فلم یخرجوا، فقتلوا حین أصبحوا. و قتل سوره، فلما قتل خرج الجنید من الشعب یرید سمرقند مبادرا، فقال له خالد بن عبید الله بن حبیب: سر سر، و مجشر بن مزاحم السلمی یقول: اذکرک الله أقم، و الجنید یتقدم، فلما رای المجشر ذلک نزل فاخذ بلجام الجنید، فقال: و الله لا تسیر و لتنزلن طائعا او کارها، و لا ندعک تهلکنا بقول هذا الهجری، انزل فنزل و نزل الناس فلم یتتام نزولهم حتی طلع الترک، فقال المجشر: لو لقونا و نحن نسیر، ا لم یستاصلونا! فلما أصبحوا تناهضوا، فانکشفت طائفه، و جال الناس، فقال الجنید : ایها الناس، انها النار، فتراجعوا و امر الجنید رجلا فنادی: ای عبد قاتل فهو حر، فقاتل العبید قتالا شدیدا عجب الناس منه، جعل احدهم یأخذ اللبد فیجوبه و یجعله فی عنقه، یتوقی به فسر الناس بما رأوا من صبرهم، فکر العدو، و صبر الناس حتی انهزم العدو فمضوا، فقال موسی بن النعر للناس: ا تفرحون بما رایتم من العبید! و الله ان لکم منهم لیوما أرونان و مضی الجنید فاخذ العدو رجلا من عبد القیس فکتفوه، و علقوا فی عنقه راس بلعاء العنبری بن مجاهد بن بلعاء، فلقیه الناس فاخذ بنو تمیم الراس فدفنوه، و مضی الجنید الی سمرقند، فحمل

عیال من کان مع سوره الی مرو، و اقام بالسغد اربعه اشهر، و کان صاحب رای خراسان فی الحرب المجشر بن مزاحم السلمی و عبد الرحمن بن صبح الخرقی و عبید الله بن حبیب الهجری، و کان المجشر ینزل الناس علی رایاتهم، و یضع المسالح لیس لأحد مثل رایه فی ذلک، و کان عبد الرحمن ابن صبح إذا نزل الأمر العظیم فی الحرب لم یکن لأحد مثل رایه، و کان عبید الله بن حبیب علی تعبئه القتال، و کان رجال من الموالی مثل هؤلاء فی الرأی و المشورة و العلم بالحرب، فمنهم الفضل بن بسام مولی بنی لیث و عبد الله ابن ابی عبد الله مولی بنی سلیم و البختری بن مجاهد مولی بنی شیبان قال: فلما انصرف الترک الی بلادهم بعث الجنید سیف بن وصاف العجلی من سمرقند الی هشام، فجبن عن السیر و خاف الطریق، فاستعفاه فأعفاه، و بعث نهار بن توسعه احد بنی تمیم اللات و زمیل بن سوید المری، مره غطفان، و کتب الی هشام: ان سوره عصانی، امرته بلزوم الماء فلم یفعل، فتفرق عنه اصحابه، فاتتنی طائفه الی کس، و طائفه الی نسف، و طائفه الی سمرقند، و اصیب سوره فی بقیة اصحابه. قال: فدعا هشام نهار بن توسعه، فسأله عن الخبر فاخبره بما شهد، فقال نهار بن توسعه: لعمرک ما حابیتنی إذ بعثتنی و لکنما عرضتنی للمتالف

دعوت لها قوما فهابوا رکوبها و کنت امرا رکابه للمخاوف

فایقنت ان لم یدفع الله اننی طعام سباع او لطیر عوائف

قرین عراک و هو ایسر هالک علیک و قد زملته بصحائف

فانی و ان آثرت منه قرابه لأعظم حظا فی حباء الخلائف

علی عهد عثمان وفدنا و قبله و کنا اولی مجد تلید و طارف

قال: و کان عراک معهم فی الوفد، و هو ابن عم الجنید، فکتب الی الجنید: قد وجهت إلیک عشرین ألفا مددا، عشره آلاف من اهل البصره علیهم عمرو بن مسلم، و من اهل الکوفه عشره آلاف علیهم عبد الرحمن

ابن نعیم، و من السلاح ثلاثین الف رمح و مثلها ترسه، فافرض فلا غایة لک فی الفریضة لخمسه عشر ألفا. قال: و یقال ان الجنید اوفد الوفد الی خالد بن عبد الله، فاوفد خالد الی هشام: ان سوره بن الحر خرج یتصید مع اصحاب له فهجم علیهم الترک، فأصیبوا فقال هشام حین أتاه مصاب سوره: إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ! مصاب سوره بن الحر بخراسان و الجراح بالباب! و ابلی نصر بن سیار یومئذ بلاء حسنا، فانقطع سیفه، و انقطع سیور رکابه، فاخذ سیور رکابه، فضرب به رجلا حتی اثخنه، و سقط فی اللهب مع سوره یومئذ عبد الکریم ابن عبد الرحمن الحنفی و احد عشر رجلا معه و کان ممن سلم من اصحاب سوره الف رجل، فقال عبد الله بن حاتم بن النعمان: رایت فساطیط مبنیة بین السماء و الارض، فقلت: لمن هذه؟ فقالوا: لعبد الله بن بسطام و اصحابه، فقتلوا من غد، فقال رجل: مررت فی ذلک الموضع بعد ذلک بحین فوجدت رائحه المسک ساطعه قال: و لم یشکر الجنید لنصر ما کان من بلائه، فقال نصر: ان تحسدونی علی حسن البلاء لکم یوما، فمثل بلائی جر لی الحسدا

یأبی الإله الذی اعلی بقدرته کعبی علیکم و اعطی فوقکم عضدا

و ضربی الترک عنکم یوم فرقکم بالسیف فی الشعب حتی جاوز السندا

قال: و کان الجنید یوم الشعب أخذ فی الشعب، و هو لا یری ان أحدا یأتیه من الجبال، و بعث ابن الشخیر فی مقدمته، و اتخذ ساقه، و لم یتخذ مجنبتین. و اقبل خاقان فهزم المقدمه، و قتل من قتل منهم، و جاءه خاقان من قبل میسرته و جبغویه من قبل المیمنه، فاصیب رجال من الأزد و تمیم، و أصابوا له سرادقات و ابنیه، فامر الجنید حین امسی رجلا من اهل بیته، فقال له: امش فی الصفوف و الدراجة، و تسمع ما یقول الناس، و کیف حالهم، ففعل

ثم رجع الیه، فقال: رایتهم طیبه انفسهم، یتناشدون الاشعار، و یقرءون القرآن، فسره ذلک، و حمد الله. قال: و یقال نهضت العبید یوم الشعب من جانب العسکر و قد اقبلت الترک و السغد ینحدرون، فاستقبلهم العبید و شدوا علیهم بالعمد، فقتلوا منهم تسعه، فأعطاهم الجنید اسلابهم. و قال ابن السجف فی یوم الشعب، و یعنی هشاما: اذکر یتامی بأرض الترک ضائعه هزلی کأنهم فی الحائط الحجل

و ارحم، و الا فهبها أمه دمرت لا انفس بقیت فیها و لا ثقل

لا تاملن بقاء الدهر بعدهم و المرء ما عاش ممدود له الأمل

لاقوا کتائب من خاقان معلمه عنهم یضیق فضاء السهل و الجبل

لما رأوهم قلیلا لا صریخ لهم مدوا بایدیهم لله و ابتهلوا

و بایعوا رب موسی بیعه صدقت ما فی قلوبهم شک و لا دغل

قال: فأقام الجنید بسمرقند ذلک العام، و انصرف خاقان الی بخاری و علیها قطن بن قتیبة، فخاف الناس الترک علی قطن، فشاورهم الجنید، فقال قوم: الزم سمرقند، و اکتب الی امیر المؤمنین یمدک بالجنود و قال قوم: تسیر فتأتی ربنجن، ثم تسیر منها الی کس، ثم تسیر منها الی نسف، فتتصل منها الی ارض زم، و تقطع النهر و تنزل آمل، فتأخذ علیه بالطریق. فبعث الی عبد الله بن ابی عبد الله، فقال: قد اختلف الناس علی- و اخبره بما قالوا-فما الرأی؟ فاشترط علیه الا یخالفه فیما یشیر به علیه من ارتحال او نزول او قتال، قال: نعم، قال: فانی اطلب إلیک خصالا، قال: و ما هی؟ قال: تخندق حیثما نزلت، و لا یفوتنک حمل الماء و لو کنت علی شاطئ نهر، و ان تطیعنی فی نزولک و ارتحالک فاعطاه ما اراد. قال: اما ما اشار به علیک فی مقامک بسمرقند حتی یأتیک الغیاث، فالغیاث یبطئ عنک، و ان سرت فأخذت بالناس غیر الطریق فتت فی اعضادهم،

فانکسروا عن عدوهم، فاجترا علیک خاقان، و هو الیوم قد استفتح بخاری فلم یفتحوا له، فان أخذت بهم غیر الطریق تفرق الناس عنک مبادرین الی منازلهم، و یبلغ اهل بخاری فیستسلموا لعدوهم، و ان أخذت الطریق الأعظم هابک العدو، و الرأی لک ان تعمد الی عیالات من شهد الشعب من اصحاب سوره فتقسمهم علی عشائرهم و تحملهم معک، فانی أرجو بذلک ان ینصرک الله علی عدوک، و تعطی کل رجل تخلف بسمرقند الف درهم و فرسا. قال: فاخذ برایه، فخلف فی سمرقند عثمان بن عبد الله بن الشخیر فی ثمانمائه: أربعمائة فارس و أربعمائة راجل، و اعطاهم سلاحا فشتم الناس عبد الله بن ابی عبد الله مولی بنی سلیم، و قالوا: عرضنا لخاقان و الترک، ما اراد الا هلاکنا! فقال عبید الله بن حبیب لحرب بن صبح: کم کانت لکم الساقه الیوم؟ قال: الف و ستمائه، قال: لقد عرضنا للهلاک قال: فامر الجنید بحمل العیال. قال: و خرج و الناس معه، و علی طلائعه الولید بن القعقاع العبسی و زیاد ابن خیران الطائی، فسرح الجنید الاشهب بن عبید الحنظلی، و معه عشره من طلائع الجند، و قال له: کلما مضیت مرحلة فسرح الی رجلا یعلمنی الخبر. قال: و سار الجنید، فلما صار بقصر الریح أخذ عطاء الدبوسی بلجام الجنید و کبحه، فقرع راسه هارون الشاشی مولی بنی حازم بالرمح حتی کسره علی راسه، فقال الجنید لهارون: خل عن الدبوسی، و قال له: ما لک یا دبوسی؟ فقال: انظر اضعف شیخ فی عسکرک فسلحه سلاحا تاما، و قلده سیفا و جعبة و ترسا، و أعطه رمحا، ثم سر بنا علی قدر مشیه، فانا لا نقدر علی السوق و القتال و سرعه السیر و نحن رجاله ففعل ذلک الجنید،

فلم یعرض للناس عارض حتی خرجوا من الاماکن المخوفه، و دنا من الطواویس، فجاءتنا الطلائع باقبال خاقان، فعرضوا له بکرمینیه، أول یوم من رمضان. فلما ارتحل الجنید من کرمینیه قدم محمد بن الرندی فی الأساورة آخر اللیل، فلما کان فی طرف مفازة کرمینیه رای ضعف العدو، فرجع الی الجنید فاخبره، فنادی منادی الجنید: الا یخرج المکتبون الی عدوهم؟ فخرج الناس، و نشبت الحرب، فنادی رجل: ایها الناس، صرتم حروریة فاستقتلتم و جاء عبد الله بن ابی عبد الله الی الجنید یضحک، فقال له الجنید: ما هذا بیوم ضحک! فقیل له: انه ضحک تعجبا، فالحمد لله الذی لم یلقک هؤلاء الا فی جبال معطشة، فهم علی ظهر و أنت مخندق آخر النهار، کالین و أنت معک الزاد، فقاتلوا قلیلا ثم رجعوا و کان عبد الله بن ابی عبد الله قال للجنید و هم یقاتلون: ارتحل، فقال الجنید: و هل من حیله؟ قال: نعم، تمضی برایتک قدر ثلاث غلاء، فان خاقان ود انک اقمت فینطوی علیک إذا شاء فامر بالرحیل و عبد الله بن ابی عبد الله علی الساقه. فأرسل الیه: انزل، قال: انزل علی غیر ماء! فأرسل الیه: ان لم تنزل ذهبت خراسان من یدک، فنزل و امر الناس ان یسقوا، فذهب الناس الرجاله و الناشبة، و هم صفان، فاستقوا و باتوا، فلما أصبحوا ارتحلوا، فقال عبد الله ابن ابی عبد الله: انکم معشر العرب اربعه جوانب، فلیس یعیب بعضهم بعضا، کل ربع لا یقدر ان یزول عن مکانه: مقدمه-و هم القلب-و مجنبتان و ساقه، فان جمع خاقان خیله و رجاله ثم صدم جانبا منکم-و هم الساقه- کان بوارکم، و بالحری ان یفعل، و انا اتوقع ذلک فی یومی، فشدوا الساقه بخیل فوجه الجنید خیل بنی تمیم و المجففة، و جاءت الترک فمالت علی الساقه، و قد دنا المسلمون من الطواویس فاقتتلوا، فاشتد الأمر بینهم، فحمل سلم بن احوز علی رجل من عظماء الترک فقتله قال: فتطیر الترک، و انصرفوا من الطواویس، و مضی المسلمون، فاتوا بخاری یوم المهرجان قال: فتلقونا بدراهم بخاریة، فأعطاهم عشره عشره، فقال عبد المؤمن بن خالد: رایت

عبد الله بن ابی عبد الله بعد وفاته فی المنام، فقال: حدث الناس عنی برأیی یوم الشعب. قال: و کان الجنید یذکر خالد بن عبد الله، و یقول: ربذه من الربذ، صنبور ابن صنبور، قل ابن قل، هیفه من الهیف- و زعم ان الهیفة الضبع، و العجرة الخنزیرة، و القل: الفرد- قال: و قدمت الجنود مع عمرو بن مسلم الباهلی فی اهل البصره و عبد الرحمن بن نعیم الغامدی فی اهل الکوفه و هو بالصغانیان، فسرح معهم الحوثره بن یزید العنبری فیمن انتدب معه من التجار و غیرهم، و امرهم ان یحملوا ذراری اهل سمرقند، و یدعوا فیها المقاتله ففعلوا قال ابو جعفر: و قد قیل: ان وقعه الشعب بین الجنید و خاقان کانت فی سنه ثلاث عشره و مائه. و قال نصر بن سیار یذکر یوم الشعب و قتال العبید: انی نشأت و حسادی ذوو عدد یا ذا المعارج لا تنقص لهم عددا

ان تحسدونی علی مثل البلاء لکم یوما فمثل بلائی جر لی الحسدا

یأبی الإله الذی اعلی بقدرته کعبی علیکم و اعطی فوقکم عددا

ارمی العدو بافراس مکلمه حتی اتخذن علی حسادهن یدا

من ذا الذی منکم فی الشعب إذ وردوا لم یتخذ حومه الاثقال معتمدا!

فما حفظتم من الله الوصاة و لا أنتم بصبر طلبتم حسن ما وعدا

و لا نهاکم عن التوثاب فی عتب الا العبید بضرب یکسر العمدا

هلا شکرتم دفاعی عن جنید کم وقع القنا و شهاب الحرب قد وقدا!

و قال ابن عرس العبدی، یمدح نصرا یوم الشعب و یذم الجنید، لان نصرا ابلی یومئذ: یا نصر أنت فتی نزار کلها فلک الماثر و الفعال الارفع

فرجت عن کل القبائل کربه بالشعب حین تخاضعوا و تضعضعوا

یوم الجنید إذ القنا متشاجر و النحر دام و الخوافق تلمع

ما زلت ترمیهم بنفس حره حتی تفرج جمعهم و تصدعوا

فالناس کل بعدها عتقاؤکم و لک المکارم و المعالی اجمع

و قال الشرعبی الطائی: تذکرت هندا فی بلاد غریبه فیا لک شوقا، هل لشملک مجمع!

تذکرتها و الشاش بینی و بینها و شعب عصام و المنایا تطلع

بلاد بها خاقان جم زحوفه و نیلان فی سبعین ألفا مقنع

إذا دب خاقان و سارت جنوده أتتنا المنایا عند ذلک شرع

هنالک- هند- ما لنا النصف منهم و ما ان لنا یا هند فی القوم مطمع

الا رب خود خدله قد رایتها یسوق جهم من السغد اصمع

احامی علیها حین ولی خلیلها تنادی إلیها المسلمین فتسمع

تنادی باعلی صوتها صف قومها الا رجل منکم یغار فیرجع!

الا رجل منکم کریم یردنی یری الموت فی بعض المواطن ینفع!

فما جاوبوها غیر ان نصیفها بکف الفتی بین البرازیق اشنع

الی الله اشکو نبوه فی قلوبها و رعبا ملا أجوافها یتوسع

فمن مبلغ عنی الوکا صحیفه الی خالد من قبل ان نتوزع

بان بقایانا و ان أمیرنا إذا ما عددناه الذلیل الموقع

هم اطمعوا خاقان فینا و جنده الا لیتنا کنا هشیما یزعزع

و قال ابن عرس-و اسمه خالد بن المعارک من بنی غنم بن ودیعة بن لکیز بن افصی و ذکر علی بن محمد عن شیخ من عبد القیس ان أمه کانت أمه، فباعه اخوه تمیم بن معارک من عمرو بن لقیط احد بنی عامر بن الحارث، فاعتقه عمرو لما حضرته الوفاة، فقال: یا أبا یعقوب، کم لی عندک من المال؟ قال: ثمانون ألفا، قال: أنت حر و ما فی یدیک لک قال: فکان عمرو ینزل مرو الروذ، و قد اقتتلت عبد القیس فی ابن عرس، فردوه الی قومه، فقال ابن عرس للجنید: این حماه الحرب من معشر کانوا جمال المنسر الحارد!

بادوا بآجال توافوا لها و العائر الممهل کالبائد

فالعین تجری دمعها مسبلا ما لدموع العین من ذائد

انظر تری للمیت من رجعه أم هل تری فی الدهر من خالد!

کنا قدیما یتقی بأسنا و ندرا الصادر بالوارد

حتی منینا بالذی شامنا من بعد عز ناصر آئد

کعاقر الناقه لا ینثنی مبتدئا ذی حنق جاهد

فتقت ما لم یلتئم صدعه بالجحفل المحتشد الزائد

تبکی لها ان کشفت ساقها جدعا و عقرا لک من قائد!

ترکتنا اجزاء معبوطه یقسمها الجازر للناهد

ترقت الأسیاف مسلوله تزیل بین العضد و الساعد

تساقط الهامات من وقعها بین جناحی مبرق راعد

إذ أنت کالطفله فی خدرها لم تدر یوما کیده الکائد

انا اناس حربنا صعبه تعصف بالقائم و القاعد

اضحت سمرقند و اشیاعها احدوثه الغائب و الشاهد

و کم ثوی فی الشعب من حازم جلد القوی ذی مره ماجد

یستنجد الخطب و یغشی الوغی لا هائب غس و لا ناکد

لیتک یوم الشعب فی حفره مرموسه بالمدر الجامد

تلعب بک الحرب و ابناؤها لعب صقور بقطا وارد

طار لها قلبک من خیفة ما قلبک الطائر بالعائد

لا تحسبن الحرب یوم الضحی کشربک المزاء بالبارد

ابغضت من عینک تبریجها و صوره فی جسد فاسد

جنید ما عیصک منسوبة نبعا و لا جدک بالصاعد

خمسون ألفا قتلوا ضیعه و أنت منهم دعوه الناشد

لا تمرین الحرب من قابل ما أنت فی العدوه بالحامد

قلدته طوقا علی نحره طوق الحمام الغرد الفارد

قصیده حبرها شاعر تسعی بها البرد الی خالد

[أخبار متفرقة]

و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن هشام المخزومی، کذلک حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر. و قد قیل: ان الذی حج بالناس فی هذه السنه سلیمان بن هشام. و کانت عمال الأمصار فی هذه السنه عمالها الذین کانوا فی سنه احدی عشره و مائه، و قد ذکرناهم قبل.

ثم دخلت

سنه ثلاث عشره و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

قتل عبد الوهاب بن بخت

فمما کان فیها من ذلک هلاک عبد الوهاب بن بخت، و هو مع البطال عبد الله بأرض الروم، فذکر محمد بن عمر، عن عبد العزیز بن عمر، ان عبد الوهاب بن بخت غزا مع البطال سنه ثلاث عشره و مائه، فانهزم الناس عن البطال و انکشفوا، فجعل عبد الوهاب یکر فرسه و هو یقول: ما رایت فرسا اجبن منه، و سفک الله دمی ان لم اسفک دمک ثم القی بیضته عن راسه و صاح: انا عبد الوهاب بن بخت، امن الجنه تفرون! ثم تقدم فی نحور العدو، فمر برجل و هو یقول: وا عطشاه! فقال: تقدم، الری امامک، فخالط القوم فقتل و قتل فرسه. و من ذلک ما کان من تفریق مسلمه بن عبد الملک الجیوش فی بلاد خاقان ففتحت مدائن و حصون علی یدیه، و قتل منهم، و اسر و سبی، و حرق خلق کثیر من الترک انفسهم بالنار، و دان لمسلمه من کان وراء جبال بلنجر و قتل ابن خاقان. و من ذلک غزوه معاویه بن هشام ارض الروم فرابط من ناحیه مرعش ثم رجع. و فی هذه السنه صار من دعاه بنی العباس جماعه الی خراسان، فاخذ الجنید بن عبد الرحمن رجلا منهم فقتله، و قال: من اصیب منهم فدمه هدر

و حج بالناس فی هذه السنه-فی قول ابی معشر- سلیمان بن هشام بن عبد الملک، حدثنی بذلک احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی عن ابی معشر و کذلک قال الواقدی. و قال بعضهم: الذی حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن هشام المخزومی. و کان عمال الأمصار فی هذه السنه هم الذین کانوا عمالها فی سنه احدی عشره و اثنتی عشره، و قد مضی ذکرنا لهم

ثم دخلت

سنه اربع عشره و مائه

ذکر الاخبار عن الاحداث التی کانت فیها فمن ذلک غزوه معاویه بن هشام الصائفه الیسری و سلیمان بن هشام علی الصائفه الیمنی، فذکر ان معاویه بن هشام أصاب ربض اقرن، و ان عبد الله البطال التقی و قسطنطین فی جمع فهزمهم، و اسر قسطنطین، و بلغ سلیمان ابن هشام قیساریه. و فی هذه السنه عزل هشام بن عبد الملک ابراهیم بن هشام عن المدینة، و امر علیها خالد بن عبد الملک بن الحارث بن الحکم قال الواقدی: قدم خالد بن عبد الملک المدینة للنصف من شهر ربیع الاول، و کانت امره ابراهیم ابن هشام علی المدینة ثمانی سنین. و قال الواقدی: فی هذه السنه ولی محمد بن هشام المخزومی مکة. و قال بعضهم: بل ولی محمد بن هشام مکة سنه ثلاث عشره و مائه، فلما عزل ابراهیم اقر محمد بن هشام علی مکة. و فی هذه السنه وقع الطاعون- فیما قیل- بواسط. و فیها قفل مسلمه بن عبد الملک عن الباب بعد ما هزم خاقان و بنی الباب فاحکم ما هنالک. و فی هذه السنه ولی هشام مروان بن محمد أرمینیة و اذربیجان. و اختلف فیمن حج بالناس فی هذه السنه، فقال ابو معشر- فیما حدثنی احمد بن ثابت، عمن حدثه، عن إسحاق بن عیسی، عنه: حج بالناس سنه اربع عشره و مائه خالد بن عبد الملک بن الحارث بن الحکم، و هو علی المدینة

و قال بعضهم: حج بالناس فی هذه السنه محمد بن هشام، و هو امیر مکة، فأقام خالد بن عبد الملک تلک السنه، لم یشهد الحج. قال الواقدی: حدثنی بهذا الحدیث عبد الله بن جعفر، عن صالح بن کیسان. قال الواقدی: و قال لی ابو معشر: حج بالناس سنه اربع عشره و مائه خالد بن عبد الملک، و محمد بن هشام علی مکة قال الواقدی: و هو الثبت عندنا. و کان عمال الأمصار فی هذه السنه هم العمال الذین کانوا فی السنه التی قبلها، غیر ان عامل المدینة فی هذه السنه کان خالد بن عبد الملک، و عامل مکة و الطائف محمد بن هشام، و عامل أرمینیة و اذربیجان مروان بن محمد.

ثم دخلت

سنه خمس عشره و مائه

ذکر الاخبار عما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها من ذلک غزوه معاویه بن هشام ارض الروم. و فیها وقع الطاعون بالشام. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن هشام بن اسماعیل، و هو امیر مکة و الطائف، کذلک قال ابو معشر، فیما حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عنه. و کان عمال الأمصار فی هذه السنه عمالها فی سنه اربع عشره و مائه، غیر انه اختلف فی عامل خراسان فی هذه السنه، فقال المدائنی: کان عاملها الجنید بن عبد الرحمن، و قال بعضهم کان عاملها عماره بن حریم المری. و زعم الذی قال ذلک ان الجنید مات فی هذه السنه، و استخلف عماره بن حریم و اما المدائنی فانه ذکر ان وفاه الجنید کانت فی سنه ست عشره و مائه. و فی هذه السنه أصاب الناس بخراسان قحط شدید و مجاعه، فکتب الجنید الی الکور: ان مرو کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ، فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اَللّٰهِ، فاحملوا إلیها الطعام. قال علی بن محمد: اعطی الجنید فی هذه السنه رجلا درهما، فاشتری به رغیفا، فقال لهم: تشکون الجوع و رغیف بدرهم! لقد رأیتنی بالهند و ان الحبه من الحبوب لتباع عددا بالدرهم، و قال: ان مرو کما قال الله عز و جل: « وَ ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً » .

ثم دخلت

سنه ست عشره و مائه

اشارة

ذکر ما کان فیها من الاحداث فمن ذلک ما کان من غزوه معاویه بن هشام ارض الروم الصائفه. و فیها کان طاعون شدید بالعراق و الشام، و کان أشد ذلک-فیما ذکر- بواسط.

وفاه الجنید بن عبد الرحمن و ولایه عاصم بن عبد الله خراسان

و فیها کانت وفاه الجنید بن عبد الرحمن و ولایه عاصم بن عبد الله بن یزید الهلالی خراسان. ذکر الخبر عن امرهما: ذکر علی بن محمد، عن أشیاخه، ان الجنید بن عبد الرحمن تزوج الفاضله بنت یزید بن المهلب، فغضب هشام علی الجنید، و ولی عاصم بن عبد الله خراسان، و کان الجنید سقی بطنه، فقال هشام لعاصم: ان أدرکته و به رمق فازهق نفسه، فقدم عاصم و قد مات الجنید. قال: و ذکروا ان جبله بن ابی رواد دخل علی الجنید عائدا، فقال: یا جبله، ما یقول الناس؟ قال: قلت یتوجعون للأمیر، قال: لیس عن هذا سألتک، ما یقولون؟ و اشار نحو الشام بیده قال: قلت: یقدم علی خراسان یزید بن شجره الرهاوی، قال: ذلک سید اهل الشام، قال: و من؟ قلت: عصمه او عصام، و کنیت عن عاصم، فقال: ان قدم عاصم فعدو جاهد، لا مرحبا به و لا أهلا. قال: فمات فی مرضه ذلک فی المحرم سنه ست عشره و مائه، و استخلف عماره بن حریم و قدم عاصم بن عبد الله، فحبس عماره بن حریم و عمال الجنید و عذبهم و کانت وفاته بمرو، فقال ابو الجویریة عیسی ابن عصمه یرثیه:

هلک الجود و الجنید جمیعا فعلی الجود و الجنید السلام

أصبحا ثاویین فی ارض مرو ما تغنت علی الغصون الحمام

کنتما نزهه الکرام فلما مت مات الندی و مات الکرام

ثم ان أبا الجویریة اتی خالد بن عبد الله القسری و امتدحه، فقال له خالد: ا لست القائل: هلک الجود و الجنید جمیعا. مالک عندنا شیء، فخرج فقال: تظل لامعه الافاق تحملنا الی عماره و القود السراهید

قصیده امتدح بها عماره بن حریم، ابن عم الجنید، و عماره هو جد ابی الهیذام صاحب العصبیة بالشام. قال: و قدم عاصم بن عبد الله فحبس عماره بن حریم و عمال الجنید و عذبهم .

ذکر خلع الحارث بن سریج

و فی هذه السنه خلع الحارث بن سریج، و کانت الحرب بینه و بین عاصم بن عبد الله. ذکر الخبر عن ذلک: ذکر علی عن أشیاخه، قال: لما قدم عاصم خراسان والیا، اقبل الحارث ابن سریج من النخذ حتی وصل الی الفاریاب، و قدم امامه بشر بن جرموز. قال: فوجه عاصم الخطاب بن محرز السلمی و منصور بن عمر بن ابی الخرقاء السلمی و هلال بن علیم التمیمی و الاشهب الحنظلی و جریر بن همیان السدوسی و مقاتل بن حیان النبطی مولی مصقله الی الحارث، و کان خطاب و مقاتل بن حیان قالا: لا تلقوه الا بأمان، فأبی علیهما القوم، فلما انتهوا الیه بالفاریاب قیدهم و حبسهم، و وکل بهم رجلا یحفظهم قال: فاوثقوه و خرجوا من السجن، فرکبوا دوابهم، و ساقوا دواب البرید، فمروا بالطالقان

فهم سهرب صاحب الطالقان بهم، ثم امسک و ترکهم فلما قدموا مرو امرهم عاصم فخطبوا و تناولوا الحارث، و ذکروا خبث سیرته و غدره ثم مضی الحارث الی بلخ و علیها نصر، فقاتلوه، فهزم اهل بلخ و مضی نصر الی مرو. و ذکر بعضهم: لما اقبل الحارث الی بلخ و کان علیها التجیبی بن ضبیعه المری و نصر بن سیار، و ولاهما الجنید قال: فانتهی الی قنطره عطاء و هی علی نهر بلخ علی فرسخین من المدینة، فتلقی نصر بن سیار فی عشره آلاف و الحارث بن سریج فی اربعه آلاف، فدعاهم الحارث الی الکتاب و السنه و البیعه للرضا، فقال قطن بن عبد الرحمن بن جزی الباهلی: یا حارث، أنت تدعو الی کتاب الله و السنه، و الله لو ان جبریل عن یمینک و میکائیل عن یسارک ما اجبتک، فقاتلهم فاصابته رمیه فی عینه، فکان أول قتیل. فانهزم اهل بلخ الی المدینة، و اتبعهم الحارث حتی دخلها، و خرج نصر من باب آخر، فامر الحارث بالکف عنهم، فقال رجل من اصحاب الحارث: انی لأمشی فی بعض طرق بلخ إذ مررت بنساء یبکین و امراه تقول: یا أبتاه! لیت شعری من دهاک! و اعرابی الی جنبی یسیر، فقال: من هذه الباکیه؟ فقیل له: ابنه قطن بن عبد الرحمن بن جزی، فقال الأعرابی: انا و ابیک دهیتک، فقلت: أنت قتلته؟ قال: نعم. قال: و یقال: قدم نصر و التجیبی علی بلخ، فحبسه نصر، فلم یزل محبوسا حتی هزم الحارث نصرا، و کان التجیبی ضرب الحارث اربعین سوطا فی امره الجنید، فحوله الحارث الی قلعه باذکر بزم، فجاء رجل من بنی حنیفه فادعی علیه انه قتل أخاه ایام کان علی هراة، فدفعه الحارث الی الحنفی، فقال له التجیبی: افتدی منک بمائه الف، فلم یقبل منه و قتله و قوم یقولون: قتل التجیبی فی ولایه نصر قبل ان یأتیه الحارث. قال: و لما غلب الحارث علی بلخ استعمل علیها رجلا من ولد عبد الله ابن خازم، و سار، فلما کان بالجوزجان دعا وابصه بن زراره العبدی، و دعا دجاجه و وحشا العجلیین و بشر بن جرموز و أبا فاطمه، فقال:

ما ترون؟ فقال ابو فاطمه: مرو بیضه خراسان، و فرسانهم کثیر، لو لم یلقوک الا بعبیدهم لانتصفوا منک، فاقم فان أتوک قاتلتهم و ان أقاموا قطعت المادة عنهم، قال: لا اری ذلک، و لکن اسیر الیهم فاقبل الحارث الی مرو، و قد غلب علی بلخ و الجوزجان و الفاریاب و الطالقان و مرو الروذ، فقال اهل الدین من اهل مرو: ان مضی الی ابرشهر و لم یأتنا فرق جماعتنا، و ان أتانا نکب. قال: و بلغ عاصما ان اهل مرو یکاتبون الحارث، قال: فاجمع علی الخروج و قال: یا اهل خراسان، قد بایعتم الحارث بن سریج، لا یقصد مدینه الا خلیتموها له، انی لاحق بأرض قومی ابرشهر، و کاتب منها الی امیر المؤمنین حتی یمدنی بعشره آلاف من اهل الشام فقال له المجشر بن مزاحم: ان اعطوک بیعتهم بالطلاق و العتاق فاقم، و ان أبوا فسر حتی تنزل ابرشهر، و تکتب الی امیر المؤمنین فیمدک باهل الشام فقال خالد بن هریم احد بنی ثعلبه بن یربوع و ابو محارب هلال بن علیم: و الله لا نخلیک و الذهاب، فیلزمنا دینک عند امیر المؤمنین، و نحن معک حتی نموت ان بذلت الأموال. قال: افعل، قال یزید بن قران الریاحی: ان لم اقاتل معک ما قاتلت فابنه الأبرد بن قره الریاحی طالق ثلاثا-و کانت عنده-فقال عاصم: اکلکم علی هذا؟ قالوا: نعم و کان سلمه بن ابی عبد الله صاحب حرسه یحلفهم بالطلاق. قال: و اقبل الحارث بن سریج الی مرو فی جمع کثیر-یقال فی ستین ألفا- و معه فرسان الأزد و تمیم، منهم محمد بن المثنی و حماد بن عامر ابن مالک الحمانی و داود الاعسر و بشر بن انیف الریاحی و عطاء الدبوسی. و من الدهاقین الجوزجان و ترسل دهقان الفاریاب و سهرب ملک الطالقان، و قریاقس دهقان مرو، فی أشباههم. قال: و خرج عاصم فی اهل مرو و فی غیرهم، فعسکر بجیاسر عند البیعه،

و اعطی الجند دینارا دینارا، فخف عنه الناس، فأعطاهم ثلاثة دنانیر ثلاثة دنانیر، و اعطی الجند و غیرهم، فلما قرب بعضهم من بعض امر بالقناطر فکسرت، و جاء اصحاب الحارث فقالوا: تحصروننا فی البریه! دعونا نقطع إلیکم فنناظرکم فیما خرجنا له، فأبوا و ذهب رجالتهم یصلحون القناطر، فأتاهم رجاله اهل مرو فقاتلوهم، فمال محمد بن المثنی الفراهیذی برایته الی عاصم فامالها فی الفین فاتی الأزد، و مال حماد بن عامر بن مالک الحمانی الی عاصم، و اتی بنی تمیم. قال سلمه الأزدی: کان الحارث بعث الی عاصم رسلا-منهم محمد ابن مسلم العنبری- یسالونه العمل بکتاب الله و سنه نبیه ص. قال: و علی الحارث بن سریج یومئذ السواد قال: فلما مال محمد بن المثنی بدا اصحاب الحارث بالحمله، و التقی الناس، فکان أول قتیل غیاث بن کلثوم من اهل الجارود، فانهزم اصحاب الحارث، فغرق بشر کثیر من اصحاب الحارث فی انهار مرو و النهر الأعظم، و مضت الدهاقین الی بلادهم، فضرب یومئذ خالد بن علباء بن حبیب بن الجارود علی وجهه، و ارسل عاصم بن عبد الله المؤمن بن خالد الحنفی و علباء بن احمر الیشکری و یحیی بن عقیل الخزاعی و مقاتل بن حیان النبطی الی الحارث یسأله ما یرید؟ فبعث الحارث محمد بن مسلم العنبری وحده، فقال لهم: ان الحارث و إخوانکم یقرءونکم السلام، و یقولون لکم: قد عطشنا و عطشت دوابنا، فدعونا ننزل اللیلة، و تختلف الرسل فیما بیننا و نتناظر، فان وافقناکم علی الذی تریدون و الا کنتم من وراء امرکم، فأبوا علیه و قالوا مقالا غلیظا، فقال مقاتل ابن حیان النبطی: یا اهل خراسان، انا کنا بمنزله بیت واحد و ثغرنا واحد، و یدنا علی عدونا واحده، و قد أنکرنا ما صنع صاحبکم، وجه الیه أمیرنا بالفقهاء و القراء من اصحابه، فوجه رجلا واحدا قال محمد: انما اتیتکم مبلغا، لطلب کتاب الله و سنه نبیه ص، و سیأتیکم الذی تطلبون من غد ان شاء الله تعالی

و انصرف محمد بن مسلم الی الحارث، فلما انتصف اللیل سار الحارث فبلغ عاصما، فلما اصبح سار الیه فالتقوا، و علی میمنه الحارث رابض بن عبد الله بن زراره التغلبی، فاقتتلوا قتالا شدیدا، فحمل یحیی بن حضین- و هو راس بکر بن وائل، و علی بکر بن وائل زیاد بن الحارث بن سریج- فقتلوا قتلا ذریعا، فقطع الحارث وادی مرو، فضرب رواقا عند منازل الرهبان، و کف عنه عاصم قال: و کانت القتلی مائه، و قتل سعید بن سعد بن جزء الأزدی، و غرق خازم بن موسی بن عبد الله بن خازم- و کان مع الحارث بن سریج- و اجتمع الی الحارث زهاء ثلاثة آلاف، فقال القاسم بن مسلم: لما هزم الحارث کف عنه عاصم، و لو الح علیه لاهلکه. و ارسل الی الحارث: انی راد علیک ما ضمنت لک و لأصحابک، علی ان ترتحل، ففعل. قال: و کان خالد بن عبید الله بن حبیب اتی الحارث لیله هزم، و کان اصحابه اجمعوا علی مفارقه الحارث، و قالوا: ا لم تزعم انه لا یرد لک رایه! فأتاهم فسکنهم. و کان عطاء الدبوسی من الفرسان، فقال لغلامه یوم زرق: اسرج لی برذونی لعلی الاعب هذه الحماره، فرکب و دعا الی البراز، فبرز له رجل من اهل الطالقان، فقال بلغته: ای کیر خر. قال ابو جعفر الطبری رحمه الله: و حج بالناس فی هذه السنه الولید بن یزید بن عبد الملک، و هو ولی العهد، کذلک حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر و کذلک قال الواقدی و غیره. و کانت عمال الأمصار فی هذه السنه عمالها فی التی قبلها الا ما کان من خراسان فان عاملها فی هذه السنه عاصم بن عبد الله الهلالی.

ثم دخلت

سنه سبع عشره و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها غزوه معاویه بن هشام الصائفه الیسری و غزوه سلیمان بن هشام بن عبد الملک الصائفه الیمنی من نحو الجزیرة، و فرق سرایاه فی ارض الروم و فیها بعث مروان بن محمد- و هو علی أرمینیة- بعثین، فافتتح أحدهما حصونا ثلاثة من اللان و نزل الآخر علی تومانشاه، فنزل أهلها علی الصلح. و فیها عزل هشام بن عبد الملک عاصم بن عبد الله عن خراسان، و ضمها الی خالد بن عبد الله، فولاها خالد أخاه اسد بن عبد الله. و قال المدائنی: کان عزل هشام عاصما عن خراسان و ضم خراسان الی خالد بن عبد الله فی سنه ست عشره و مائه.

ذکر الخبر عن سبب عزل

هشام عاصما و تولیته خالدا خراسان

و کان سبب ذلک-فیما ذکر علی عن أشیاخه- ان عاصم بن عبد الله کتب الی هشام بن عبد الملک: اما بعد یا امیر المؤمنین، فان الرائد لا یکذب اهله، و قد کان من امر امیر المؤمنین الی ما یحق به علی نصیحته، و ان خراسان لا تصلح الا ان تضم الی صاحب العراق، فتکون موادها و منافعها و معونتها فی الاحداث و النوائب من قریب، لتباعد امیر المؤمنین عنها. و تباطؤ غیاثه عنها فلما مضی کتابه خرج الی اصحابه یحیی بن حضین و المجشر بن مزاحم و اصحابهم، فاخبرهم، فقال له المجشر بعد ما مضی الکتاب: کأنک بأسد قد طلع علیک فقدم اسد بن عبد الله، بعث به هشام بعد کتاب عاصم بشهر، فبعث الکمیت بن زید الأسدی الی اهل مرو بهذا الشعر:

الا ابلغ جماعه اهل مرو علی ما کان من نأی و بعد

رساله ناصح یهدی سلاما و یأمر فی الذی رکبوا بجد

و ابلغ حارثا عنا اعتذارا الیه بان من قبلی بجهد

و لو لا ذاک قد زارتک خیل من المصرین بالفرسان تردی

فلا تهنوا و لا ترضوا بخسف و لا یغررکم اسد بعهد

و کونوا کالبغایا ان خدعتم و ان اقررتم ضیما لوغد

و الا فارفعوا الرایات سودا علی اهل الضلالة و التعدی

فکیف و أنتم سبعون ألفا رماکم خالد بشبیه قرد

و من ولی بذمته رزینا و شیعته و لم یوف بعهد

و من غشی قضاعه ثوب خزی بقتل ابی سلامان بن سعد

فمهلا یا قضاع فلا تکونی توابع لا اصول لها بنجد

و کنت إذا دعوت بنی نزار أتاک الدهم من سبط و جعد

فجدع من قضاعه کل انف و لا فازت علی یوم بمجد

قال: و رزین الذی ذکر کان خرج علی خالد بن عبد الله بالکوفه، فاعطاه الامان ثم لم یف به. و قال فیه نصر بن سیار حین اقبل الحارث الی مرو و سود رایاته- و کان الحارث یری رای المرجئة: دع عنک دنیا و أهلا أنت تارکهم ما خیر دنیا و اهل لا یدومونا!

الا بقیة ایام الی اجل فاطلب من الله أهلا لا یموتونا

اکثر تقی الله فی الاسرار مجتهدا ان التقی خیره ما کان مکنونا

و اعلم بانک بالأعمال مرتهن فکن لذاک کثیر الهم محزونا

انی اری الغبن المردی بصاحبه من کان فی هذه الأیام مغبونا

تکون للمرء أطوارا فتمنحه یوما عثارا و طورا تمنح اللینا

بینا الفتی فی نعیم العیش حوله دهر فأمسی به عن ذاک مزبونا

تحلو له مره حتی یسر بها حینا و تمقره طعما احایینا

هل غابر من بقایا الدهر تنظره الا کما قد مضی فیما تقضونا

فامنح جهادک من لم یرج آخره و کن عدوا لقوم لا یصلونا

و اقتل موالیهم منا و ناصرهم حینا تکفرهم و العنهم حینا

و العائبین علینا دیننا و هم شر العباد إذا خابرتهم دینا

و القائلین سبیل الله بغیتنا لبعد ما نکبوا عما یقولونا

فاقتلهم غضبا لله منتصرا منهم به ودع المرتاب مفتونا

إرجاؤکم لزَّکم و الشرک فی قرن فأنتم اهل اشراک و مرجونا

لا یبعد الله فی الأجداث غیرکم إذ کان دینکم بالشرک مقرونا

القی به الله رعبا فی نحورکم و الله یقضی لنا الحسنی و یعلینا

کیما نکون الموالی عند خائفه عما تروم به الاسلام و الدینا

و هل تعیبون منا کاذبین به غال و مهتضم، حسبی الذی فینا

یأبی الذی کان یبلی الله أولکم علی النفاق و ما قد کان یبلینا

قال: ثم عاد الحارث لمحاربه عاصم، فلما بلغ عاصما ان اسد بن عبد الله قد اقبل، و انه قد سیر علی مقدمته محمد بن مالک الهمدانی، و انه قد نزل الدندانقان، صالح الحارث، و کتب بینه و بینه کتابا علی ان ینزل الحارث ای کور خراسان شاء، و علی ان یکتبا جمیعا الی هشام، یسألانه کتاب الله و سنه نبیه، فان ابی اجتمعا جمیعا علیه فختم علی الکتاب بعض الرؤساء، و ابی یحیی

ابن حضین ان یختم، و قال: هذا خلع لأمیر المؤمنین، فقال خلف بن خلیفه لیحیی: ابی هم قلبک الا اجتماعا و یأبی رقادک الا امتناعا

بغیر سماع و لم تلقنی احاول من ذات لهو سماعا

حفظنا امیه فی ملکها و نخطر من دونها ان تراعی

ندافع عنها و عن ملکها إذا لم نجد بیدیها امتناعا

ابی شعب ما بیننا فی القدیم و بین امیه الا انصداعا

ا لم نختطف هامه ابن الزبیر و تنتزع الملک منه انتزاعا

جعلنا الخلافه فی أهلها إذا اصطرع الناس فیها اصطراعا

نصرنا امیه بالمشرفی إذا انخلع الملک عنها انخلاعا

و منا الذی شد اهل العراق و لو غاب یحیی عن الثغر ضاعا

علی ابن سریج نقضنا الأمور و قد کان أحکمها ما استطاعا

حکیم مقالته حکمه إذا شتت القوم کانت جماعا

عشیه زرق و قد ازمعوا قمعنا من الناکثین الزماعا

و لو لا فتی وائل لم یکن لینضج فیها رئیس کراعا

فقل لامیه ترعی لنا ایادی لم نجزها و اصطناعا

ا تلهین عن قتل ساداتنا و نابی لحقک الا اتباعا

ا من لم یبعک من المشترین کاخر صادف سوقا فباعا!

ابی ابن حضین لما تصنعین الا اضطلاعا و الا اتباعا

و لو یامن الحارث الوائلین لراعک فی بعض من کان راعا

و قد کان اصعر ذا نیرب اشاع الضلالة فیما اشاعا

کفینا امیه مختومه اطاع بها عاصم من أطاعا

فلو لا مراکز رایاتنا من الجند خاف الجنود الضیاعا

وصلنا القدیم لها بالحدیث و تابی امیه الا انقطاعا

ذخائر فی غیرنا نفعها و ما ان عرفنا لهن انتفاعا

و لو قدمتها و بان الحجاب لارتعت بین حشاک ارتیاعا

فأین الوفاء لأهل الوفاء و الشکر احسن من ان یضاعا!

و این ادخار بنی وائل إذا الذخر فی الناس کان ارتجاعا!

ا لم تعلمی ان أسیافنا تداوی العلیل و تشفی الصداعا!

إذا ابن حضین غدا باللواء اسلم اهل القلاع القلاعا

إذا ابن حضین غدا باللواء اشار النسور به و الضباعا

إذا ابن حضین غدا باللواء ذکی و کانت معد جداعا

قال: و کان عاصم بن سلیمان بن عبد الله بن شراحیل الیشکری من اهل الرأی، فاشار علی یحیی بنقض الصحیفة، و قال له: غمرات ثم ینجلین، و هی المغمضات، فغمض. قال: و کان عاصم بن عبد الله فی قریه باعلی مرو لکنده، و نزل الحارث قریه لبنی العنبر، فالتقوا بالخیل و الرجال، و مع عاصم رجل من بنی عبس فی خمسمائة من اهل الشام و ابراهیم بن عاصم العقیلی فی مثل ذلک، فنادی منادی عاصم: من جاء برأس فله ثلاثمائة درهم، فجاء رجل من عماله برأس و هو عاض علی انفه، ثم جاءه رجل من بنی لیث- یقال له لیث بن عبد الله- برأس، ثم جاء آخر برأس، فقیل لعاصم: ان طمع الناس فی هذا لم یدعوا ملاحا و لا علجا الا أتوک برأسه، فنادی منادیه: لا یأتنا احد برأس، فمن أتانا به فلیس له عندنا شیء، و انهزم اصحاب الحارث فأسروا منهم أساری، و أسروا عبد الله بن عمرو المازنی راس اهل مرو الروذ، و کان الأسراء ثمانین، اکثرهم من بنی تمیم، فقتلهم عاصم بن عبد الله علی نهر الداندنقان و کانت الیمانیه بعثت من الشام رجلا یعدل بألف یکنی أبا داود، ایام العصبیة فی

خمسمائة، فکان لا یمر بقریة من قری خراسان الا قال: کأنکم بی قد مررت راجعا حاملا راس الحارث بن سریج، فلما التقوا دعا الی البراز، فبرز له الحارث بن سریج، فضربه فوق منکبه الأیسر فصرعه، و حامی علیه اصحابه فحملوه فخولط، فکان یقول: یا ابرشهر الحارث بن سریجاه! یا اصحاب المعموراه! و رمی فرس الحارس بن سریج فی لبانه، فنزع النشابة، و استحضره و الح علیه بالضرب حتی نزقه و عرقه، و شغله عن الم الجراحه. قال: و حمل علیه رجل من اهل الشام، فلما ظن ان الرمح مخالطه، مال عن فرسه و اتبع الشامی، فقال له: اسالک بحرمه الاسلام فی دمی! قال: انزل عن فرسک، فنزل و رکبه الحارث، فقال الشامی: خذ السرج، فو الله انه خیر من الفرس، فقال رجل من عبد القیس: تولت قریش لذة العیش و اتقت بنا کل فج من خراسان اغبرا

فلیت قریشا أصبحوا ذات لیله یعومون فی لج من البحر اخضرا

قال: و عظم اهل الشام یحیی بن حضین لما صنع فی امر الکتاب الذی کتبه عاصم، و کتبوا کتابا، و بعثوا مع محمد بن مسلم العنبری و رجل من اهل الشام، فلقوا اسد بن عبد الله بالری- و یقال: لقوه ببیهق- فقال: ارجعوا فانی اصلح هذا الأمر، فقال له محمد بن مسلم: هدمت داری، فقال: ابنیها لک، و ارد علیکم کل مظلمه. قال: و کتب اسد الی خالد ینتحل انه هزم الحارث، و یخبره بأمر یحیی. قال: فأجاز خالد یحیی بن حضین بعشره آلاف دینار و کساه مائه حله. قال: و کانت ولایه عاصم اقل من سنه-قیل کانت سبعه اشهر- و قدم اسد ابن عبد الله و قد انصرف الحارث، فحبس عاصما و ساله عما انفق، و حاسبه فأخذه بمائه الف درهم، و قال: انک لم تغز و لم تخرج من مرو، و وافق عماره بن حریم و عمال الجنید محبوسین عنده، فقال لهم: اسیر فیکم بسیرتنا أم بسیره قومکم؟ قالوا: بسیرتک، فخلی سبیلهم.

قال علی عن شیوخه: قالوا: لما بلغ هشام بن عبد الملک امر الحارث ابن سریج، کتب الی خالد بن عبد الله: ابعث اخاک یصلح ما افسد، فان کانت رجیه فلتکن به قال: فوجه أخاه أسدا الی خراسان، فقدم اسد و ما یملک عاصم من خراسان الا مرو و ناحیه ابرشهر، و الحارث بن سریج بمرو الروذ و خالد بن عبید الله الهجری بامل، و یخاف ان قصد للحارث بمرو الروذ دخل خالد بن عبید الله مرو من قبل آمل، و ان قصد لخالد دخلها الحارث من قبل مرو الروذ، فاجمع علی ان یوجه عبد الرحمن بن نعیم الغامدی فی اهل الکوفه و اهل الشام فی طلب الحارث الی ناحیه مرو الروذ و سار اسد بالناس الی آمل، و استعمل علی بنی تمیم الحوثره بن یزید العنبری، فلقیهم خیل لأهل آمل، علیهم زیاد القرشی مولی حیان النبطی عند رکایا عثمان، فهزمهم حتی انتهوا الی باب المدینة، ثم کروا علی الناس، فقتل غلام لاسد بن عبد الله یقال له جبله، و هو صاحب علمه، و تحصنوا فی ثلاث مدائن لهم. قال: فنزل علیهم اسد و حصرهم، و نصب علیهم المجانیق، و علیهم خالد ابن عبید الله الهجری من اصحاب الحارث، فطلبوا الامان، فخرج الیهم روید ابن طارق القطعی و مولی لهم، فقال: ما تطلبون؟ قالوا: کتاب الله و سنه نبیه ص، قال: فلکم ذلک، قالوا: علی الا تأخذ اهل هذه المدن بجنایتنا فأعطاهم ذلک، و استعمل علیهم یحیی بن نعیم الشیبانی احد بنی ثعلبه بن شیبان، ابن أخی مصقله بن هبیرة ثم اقبل اسد فی طریق زم یرید مدینه بلخ، فتلقاه مولی لمسلم بن عبد الرحمن، فاخبره ان اهل بلخ قد بایعوا سلیمان بن عبد الله بن خازم فقدم بلخ، و اتخذ سفنا و سار منها الی الترمذ، فوجد الحارث محاصرا سنانا الأعرابی السلمی، و معه بنو الحجاج بن هارون النمیری، و بنو زرعه و آل عطیة الأعور النضری فی اهل الترمذ، و السبل مع الحارث، فنزل اسد دون النهر، و لم یطق القطوع الیهم و لا ان یمدهم، و خرج اهل الترمذ من المدینة، فقاتلوا الحارث قتالا شدیدا، و کان الحارث استطرد لهم، ثم کر علیهم، فانهزموا فقتل یزید بن الهیثم بن

المنخل و عاصم بن معول النجلی فی خمسین و مائه من اهل الشام و غیرهم، و کان بشر بن جرموز و ابو فاطمه الأیادی و من کان مع الحارث من القری یأتون أبواب الترمذ، فیبکون و یشکون بنی مروان و جورهم، و یسالونهم النزول الیهم علی ان یمالئوهم علی حرب بنی مروان فیأبون علیهم، فقال السبل و هو مع الحارث: یا حارث، ان الترمذ قد بنیت بالطبول و المزامیر، و لا تفتح بالبکاء و انما تفتح بالسیف، فقاتل ان کان بک قتال و ترکه السبل و اتی بلاده. قال: و کان اسد حین مر بأرض زم تعرض للقاسم الشیبانی و هو فی حصن بزم یقال له باذکر، و مضی حتی اتی الترمذ، فنزل دون النهر، و وضع سریره علی شاطئ النهر، و جعل الناس یعبرون، فمن سفلت سفینته عن سفن المدینة قاتلهم الحارث فی سفینه، فالتقوا فی سفینه فیها اصحاب اسد، فیهم اصغر بن عیناء الحمیری، و سفینه اصحاب الحارث فیها داود الاعسر، فرمی اصغر فصک السفینة، و قال: انا الغلام الأحمری، فقال داود الاعسر: لامر ما انتمیت الیه، لا ارض لک! و الزق سفینته بسفینه اصغر فاقتتلوا، و اقبل الاشکند- و قد اراد الحارث الانصراف-فقال له: انما جئتک ناصرا لک، و کمن الاشکند وراء دیر، و اقبل الحارث باصحابه، و خرج الیه اهل الترمذ فاستطرد لهم فاتبعوه، و نصر مع اسد جالس ینظر، فأظهر الکراهیة، و عرف ان الحارث قد کادهم، فظن اسد انه انما فعل ذلک شفقه علی الحارث حین ولی، فاراد اسد معاتبه نصر، فإذا الاشکند قد خرج علیهم، فحمل علی اهل الترمذ فهربوا و قتل فی المعرکة یزید بن الهیثم بن المنخل الجرموزی من الأزد و عاصم بن معول- و کان من فرسان اهل الشام- ثم ارتحل اسد الی بلخ، و خرج اهل الترمذ الی الحارث فهزموه، و قتلوا أبا فاطمه و عکرمه و قوما من اهل البصائر، ثم سار اسد الی سمرقند فی طریق زم، فما قدم زم بعث الی الهیثم الشیبانی- و هو فی باذکر، و هو من اصحاب الحارث- فقال: انکم انما انکرتم علی قومکم ما کان من سوء سیرتهم، و لم یبلغ ذلک النساء و لا استحلال الفروج و لا غلبه المشرکین علی مثل سمرقند، و انا ارید سمرقند،

و علی عهد الله و ذمته الا یبدأک منی شر، و لک المؤاساه و اللطف و الکرامه و الامان و لمن معک، و أنت ان غمصت ما دعوتک الیه فعلی عهد الله و ذمه امیر المؤمنین و ذمه الأمیر خالد ان أنت رمیت بسهم الا اؤمنک بعده، و ان جعلت لک الف أمان لا أفی لک به فخرج الیه علی ما اعطاه من الامان فآمنه، و سار معه الی سمرقند فأعطاهم عطاءین، و حملهم علی ما کان من دواب ساقها معه، و حمل معه طعاما من بخاری، و ساق معه شیاء کثیره من شاء الأکراد قسمها فیهم، ثم ارتفع الی ورغسر و ماء سمرقند منها، فسکر الوادی و صرفه عن سمرقند، و کان یحمل الحجاره بیدیه حتی یطرحها فی السکر، ثم قفل من سمرقند حتی نزل بلخ. و قد زعم بعضهم ان الذی ذکرت من امر اسد و امر اصحاب الحارث کان فی سنه ثمان عشره. و حج بالناس فی هذه السنه خالد بن عبد الملک. و کان العامل فیها علی المدینة، و علی مکة و الطائف محمد بن هشام بن اسماعیل، و علی العراق و المشرق خالد بن عبد الله، و علی أرمینیة و اذربیجان مروان بن محمد. و فیها توفیت فاطمه بنت علی و سکینه ابنه الحسین بن علی.

امر اسد بن عبد الله مع دعاه بنی العباس

و فی هذه السنه أخذ اسد بن عبد الله جماعه من دعاه بنی العباس بخراسان، فقتل بعضهم، و مثل ببعضهم، و حبس بعضهم، و کان فیمن أخذ سلیمان بن کثیر و مالک بن الهیثم و موسی بن کعب و لاهز بن قریظ و خالد بن ابراهیم و طلحه بن رزیق، فاتی بهم، فقال لهم: یا فسقه، ا لم یقل الله تعالی: « عَفَا اَللّٰهُ عَمّٰا سَلَفَ وَ مَنْ عٰادَ فَیَنْتَقِمُ اَللّٰهُ مِنْهُ وَ اَللّٰهُ عَزِیزٌ ذُو اِنْتِقٰامٍ » !

فذکر ان سلیمان بن کثیر قال: اتکلم أم اسکت؟ قال: بل تکلم، قال: نحن و الله کما قال الشاعر: لو بغیر الماء حلقی شرق کنت کالغصان، بالماء اعتصاری

تدری ما قصتنا؟ صیدت و الله العقارب بیدک ایها الأمیر، انا اناس من قومک، و ان هذه المضریة انما رفعوا إلیک هذا لأنا کنا أشد الناس علی قتیبة بن مسلم، و انما طلبوا بثارهم فتکلم ابن شریک بن الصامت الباهلی، و قال: ان هؤلاء القوم قد أخذوا مره بعد مره، فقال مالک بن الهیثم: اصلح الله الأمیر! ینبغی لک ان تعتبر کلام هذا بغیره، فقالوا: کأنک یا أخا باهله تطلبنا بثار قتیبة! نحن و الله کنا أشد الناس علیه، فبعث بهم اسد الی الحبس، ثم دعا عبد الرحمن بن نعیم فقال له: ما تری؟ قال: اری ان تمن بهم علی عشائرهم، قال: فالتمیمیان اللذان معهم؟ قال: تخلی سبیلهما، قال: انا إذا من عبد الله بن یزید نفی، قال: فکیف تصنع بالربعی؟ قال: اخلی و الله سبیله ثم دعا بموسی بن کعب و امر به فالجم بلجام حمار، و امر باللجام ان یجذب فجذب حتی تحطمت اسنانه، ثم قال: اکسروا وجهه، فدق انفه، و وجأ لحیته، فندر ضرس له 3 ثم دعا بلاهز بن قریط، فقال لاهز: و الله ما فی هذا الحق ان تصنع بنا هذا، و تترک الیمانیین و الربعیین، فضربه ثلاثمائه سوط، ثم قال: اصلبوه، فقال الحسن بن زید الأزدی: هو لی جار و هو بریء مما قذف به، قال: فالآخرون؟ قال: اعرفهم بالبراءه، فخلی سبیلهم.

ثم دخلت

سنه ثمان عشره و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فی هذه السنه من الاحداث فمن ذلک غزوه معاویه و سلیمان ابنی هشام بن عبد الملک ارض الروم.

ولایه عمار بن یزید علی شیعه بنی العباس بخراسان

و فیها وجه بکیر بن ماهان عمار بن یزید الی خراسان والیا علی شیعه بنی العباس، فنزل-فیما ذکر- مرو، و غیر اسمه و تسمی بخداش، و دعا الی محمد بن علی، فسارع الیه الناس، و قبلوا ما جاءهم به، و سمعوا الیه و أطاعوا، ثم غیر ما دعاهم الیه، و تکذب و اظهر دین الخرمیة، و دعا الیه و رخص لبعضهم فی نساء بعض، و اخبرهم ان ذلک عن امر محمد بن علی، فبلغ اسد بن عبد الله خبره، فوضع علیه العیون حتی ظفر به، فاتی به، و قد تجهز لغزو بلخ، فسأله عن حاله، فاغلظ خداش له القول، فامر به فقطعت یده، و قلع لسانه و سملت عینه.

ذکر ما کان من الحارث بن سریج مع اصحابه

فذکر محمد بن علی عن أشیاخه، قال: لما قدم اسد آمل فی مبدئه، اتوه بخداش صاحب الهاشمیة، فامر به قرعه الطبیب، فقطع لسانه، و سمل عینه، فقال: الحمد لله الذی انتقم لأبی بکر و عمر منک! ثم دفعه الی یحیی بن نعیم الشیبانی عامل آمل فلما قفل من سمرقند کتب الی یحیی فقتله و صلبه بامل، و اتی اسد بحزور مولی المهاجر بن داره الضبی، فضرب عنقه بشاطئ النهر ثم نزل اسد منصرفه من سمرقند بلخ، فسرح جدیعا الکرمانی الی القلعة التی فیها ثقل الحارث و ثقل اصحابه-و اسم القلعة التبوشکان من طخارستان العلیا، و فیها بنو برزی التغلبیون، و هم اصهار الحارث- فحصرهم الکرمانی حتی فتحها، فقتل مقاتلتهم و قتل بنی برزی،

و سبی عامه أهلها من العرب و الموالی و الذراری، و باعهم فیمن یزید فی سوق بلخ، فقال علی بن یعلی- و کان شهد ذلک: نقم علی الحارث أربعمائة و خمسون رجلا من اصحابه، و کان رئیسهم جریر بن میمون القاضی، و فیهم بشر بن انیف الحنظلی و داود الاعسر الخوارزمی فقال الحارث: ان کنتم لا بد مفارقی و طلبتم الامان، فاطلبوه و انا شاهد، فانه اجدر ان یجیبوکم، و ان ارتحلت قبل ذلک لم یعطوا الامان، فقالوا: ارتحل أنت و خلنا ثم بعثوا بشر بن انیف و رجلا آخر، فطلبوا الامان فآمنهما اسد و وصلهما، فغدروا باهل القلعة، و اخبراه ان القوم لیس لهم طعام و لا ماء، فسرح اسد الکرمانی فی سته آلاف، منهم سالم بن منصور البجلی، علی الفین، و الأزهر بن جرموز النمیری فی اصحابه، و جند بلخ و هم الفان و خمسمائة من اهل الشام، و علیهم صالح بن القعقاع الأزدی، فوجه الکرمانی منصور بن سالم فی اصحابه، فقطع نهر ضرغام، و بات لیله و اصبح، فأقام حتی متع النهار، ثم سار یومه قریبا من سبعه عشر فرسخا، فاتعب خیله، ثم انتهی الی کشتم من ارض جبغویه، فانتهی الی حائط فیه زرع قد قصب، فأرسل اهل العسکر دوابهم فیه، و بینهم و بین القلعة اربع فراسخ ثم ارتحل فلما صار الی الوادی جاءته الطلائع فاخبرته بمجیء القوم و راسهم المهاجر بن میمون، فلما صاروا الی الکرمانی کابدهم فانصرفوا، و سار حتی نزل جانبا من القلعة، و کان أول ما نزل فی زهاء خمسمائة فی مسجد کان الحارث بناه، فلما اصبح تتامت الیه الخیل، و تلاحقت من اصحاب الأزهر و اهل بلخ. فلما اجتمعوا خطبهم الکرمانی، فحمد الله و اثنی علیه، ثم قال: یا أهل بلخ، لا أجد لکم مثلا غیر الزانیة، من أتاها امکنته من رجلها، أتاکم الحارث فی الف رجل من العجم فامکنتموه من مدینتکم، فقتل اشرافکم، و طرد امیرکم، ثم سرتم معه من مکانفیه الی مرو فخذلتموه، ثم انصرف إلیکم منهزما فامکنتموه من المدینة، و الذی نفسی بیده لا یبلغنی عن رجل

منکم کتب کتابا الیهم فی سهم الا قطعت یده و رجله و صلبته، فاما من کان معی من اهل مرو فهم خاصتی، و لست اخاف غدرهم، ثم نهد الی القلعة فأقام بها یوما و لیله من غیر قتال، فلما کان من الغد نادی مناد: انا قد نبذنا إلیکم بالعهد، فقاتلوهم، و قد عطش القوم و جاعوا، فسألوا ان ینزلوا علی الحکم و یترک لهم نساؤهم و أولادهم، فنزلوا علی حکم اسد، فأقام أیاما و قدم المهلب بن عبد العزیز العتکی بکتاب اسد، ان احملوا الی خمسین رجلا منهم، فیهم المهاجر بن میمون و نظراؤه من وجوههم، فحملوا الیهم فقتلهم، و کتب الی الکرمانی ان یصیر الذین بقوا عنده أثلاثا، فثلث یصلبهم، و ثلث یقطع ایدیهم و ارجلهم، و ثلث یقطع ایدیهم، ففعل ذلک الکرمانی، و اخرج اثقالهم فباعها فیمن یزید، و کان الذین قتلهم و صلبهم أربعمائة و اتخذ اسد مدینه بلخ دارا فی سنه ثمان عشره و مائه، و نقل إلیها الدواوین و اتخذ المصانع، ثم غزا طخارستان ثم ارض جبغویه، ففتح و أصاب سبیا.

[أخبار متفرقة]

و فی هذه السنه عزل هشام خالد بن عبد الملک بن الحارث بن الحکم عن المدینة، و استعمل علیها محمد بن هشام بن اسماعیل ذکر الواقدی ان أبا بکر بن عمرو بن حزم یوم عزل خالد عن المدینة جاءه کتاب بامرته علی المدینة، فصعد المنبر، و صلی بالناس سته ایام، ثم قدم محمد بن هشام من مکة عاملا علی المدینة. و فی هذه السنه مات علی بن عبد الله بن العباس، و کان یکنی أبا محمد، و کانت وفاته بالحمیمه من ارض الشام، و هو ابن ثمان-او سبع-و سبعین سنه. و قیل انه ولد فی اللیلة التی ضرب فیها علی بن ابی طالب و ذلک لیله سبع عشره من رمضان من سنه اربعین، فسماه أبوه علیا، و قال: سمیته باسم أحب الخلق الی، و کناه أبا الحسن، فلما قدم علی عبد الملک بن مروان اکرمه و اجلسه علی سریره، و ساله عن کنیته فاخبره، فقال: لا یجتمع فی عسکری هذا

الاسم و الکنیة لأحد، و ساله: هل ولد له من ولد؟ و کان قد ولد له یومئذ محمد بن علی، فاخبره بذلک، فکناه أبا محمد. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن هشام و هو امیر مکة و المدینة و الطائف و قد قیل انما کان عامل المدینة فی هذه السنه خالد بن عبد الملک، و کان الی محمد بن هشام فیها مکة و الطائف، و القول الاول قول الواقدی. 3 و کان علی العراق خالد بن عبد الله، و الیه المشرق کله، و عامله علی خراسان اخوه اسد بن عبد الله، و عامله علی البصره و احداثها و قضائها و الصلاة بأهلها بلال بن ابی برده، و علی أرمینیة و اذربیجان مروان بن محمد بن مروان.

ثم دخلت

سنه تسع عشره و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک غزوه الولید بن القعقاع العبسی ارض الروم و فیها غزا اسد بن عبد الله الختل، فافتتح قلعه زغرزک، و سار منها الی خداش، و ملا یدیه من السبی و الشاء، و کان الجیش قد هرب الی الصین.

ذکر غزو الترک و مقتل خاقان

و فیها لقی اسد خاقان صاحب الترک فقتله، و قتل بشرا کثیرا من اصحابه، و سلم اسد و المسلمون، و انصرفوا بغنائم کثیره و سبی. ذکر الخبر عن هذه الغزوة: ذکر علی بن محمد عن شیوخه، انهم قالوا: کتب ابن السائجی الی خاقان ابی مزاحم- و انما کنی أبا مزاحم لأنه کان یزاحم العرب- و هو موالث، یعلمه دخول اسد الختل و تفرق جنوده فیها، و انه بحال مضیعه فلما أتاه کتابه امر اصحابه بالجهاز- و کان لخاقان مرج و جبل حمی لا یقربهما احد، و لا یتصید فیهما، یترکان للجهاد فضاء، ما کان فی المرج ثلاثة ایام، و ما فی الجبل ثلاثة ایام-فتجهزوا و ارتعوا و دبغوا مسوک الصید، و اتخذوا منها اوعیه، و اتخذوا القسی و النشاب، و دعا خاقان ببرذون مسرج ملجم، و امر بشاه فقطعت ثم علقت فی المعالیق، ثم أخذ شیئا من ملح فصیره فی کیس، و جعله فی منطقته، و امر کل ترکی ان یفعل مثل ذلک، و قال: هذا زادکم حتی تلقوا العرب بالختل. و أخذ طریق خشوراغ، فلما احس ابن السائجی ان خاقان قد اقبل بعث الی اسد: اخرج عن الختل فان خاقان قد اظلک فشتم رسوله، و لم یصدقه، فبعث صاحب الختل: انی لم اکذبک، و انا الذی اعلمته دخولک،

و تفرق جندک، و اعلمته انها فرصه له، و سألته المدد، غیر انک امعرت البلاد، و اصبت الغنائم، فان لقیک علی هذه الحال ظفر بک، و عادتنی العرب ابدا ما بقیت و استطال علی خاقان و اشتدت مؤونته، و امتن علی بقوله: اخرجت العرب من بلادک، و رددت علیک ملکک، فعرف اسد انه قد صدقه، فامر بالأثقال ان تقدم، و ولی علیها ابراهیم بن عاصم العقیلی الجزری، الذی کان ولی سجستان بعد، و اخرج معه المشیخه، فیهم کثیر ابن امیه، ابو سلیمان بن کثیر الخزاعی و فضیل بن حیان المهری و سنان بن داود القطعی، و کان علی اهل العالیه سنان الأعرابی السلمی، و علی الاقباض عثمان ابن شباب الهمذانی، جد قاضی مرو، فسارت الاثقال، فکتب اسد الی داود بن شعیب و الأصبغ بن ذؤاله الکلبی- و قد کان وجههما فی وجه: ان خاقان قد اقبل، فانضما الی الاثقال، الی ابراهیم بن عاصم. قال: و وقع الی داود و الأصبغ رجل دبوسی، فاشاع ان خاقان قد کسر المسلمین، و قتل أسدا. و قال الأصبغ: ان کان اسد و من معه أصیبوا فان فینا هشاما ننحاز الیه، فقال داود بن شعیب: قبح الله الحیاه بعد اهل خراسان! فقال الأصبغ: حبذا الحیاه بعد اهل خراسان! قتل الجراح و من معه فما ضر المسلمین کثیر ضر، فان هلک اسد و اهل خراسان فلن یخذل الله دینه، و ان الله حی قیوم، و امیر المؤمنین حی و جنود المسلمین کثیر فقال داود: ا فلا ننظر ما فعل اسد فنخرج علی علم! فسارا حتی شارفا عسکر ابراهیم فإذا هما بالنیران، فقال داود: هذه نیران المسلمین أراها متقاربه و نیران الاتراک متفرقه، فقال الأصبغ: هم فی مضیق و دنوا فسمعوا نهیق الحمیر، فقال داود: اما علمت ان الترک لیس لهم حمیر! فقال الأصبغ: أصابوها بالأمس، و لم یستطیعوا أکلها فی یوم و لا اثنین، فقال داود: نسرح فارسین فیکبران، فبعثا فارسین، فلما دنوا من العسکر کبرا، فأجابهما العسکر

بالتکبیر، فاقبلوا الی العسکر الذی فیه الاثقال، و مع ابراهیم اهل الصغانیان و صغان خذاه، فقام ابراهیم بن عاصم مبادرا. قال: و اقبل اسد من الختل نحو جبل الملح یرید ان یخوض نهر بلخ، و قد قطع ابراهیم بن عاصم بالسبی و ما أصاب فأشرف اسد علی النهر و قد أتاه ان خاقان قد سار من سویاب سبع عشره لیله، فقام الیه ابو تمام بن زحر و عبد الرحمن بن خنفر الازدیان، فقالا: اصلح الله الأمیر! ان الله قد احسن بلاءک فی هذه الغزوة فغنمت و سلمت فاقطع هذه النطفه، و اجعلها وراء ظهرک فامر بهما فوجئت رقابهما، و اخرجا من العسکر و اقام یومه. فلما کان من الغد ارتحل و فی النهر ثلاثة و عشرون موضعا یخوضه الناس، و فی موضع مجتمع ماء یبلغ دفتی السرج، فخاضه الناس، و امر ان یحمل کل رجل شاه، و حمل هو بنفسه شاه، فقال له عثمان بن عبد الله بن مطرف ابن الشخیر: ان الذی أنت فیه من حمل الشاه لیس باخطر مما تخاف، و قد فرقت الناس و شغلتهم، و قد اظلک عدوک، فدع هذا الشاء لعنه الله علیه، و امر الناس بالاستعداد فقال اسد: و الله لا یعبر رجل لیست معه شاه حتی تفنی هذه الغنم الا قطعت یده، فجعل الناس یحملون الشاء، الفارس یحملها بین یدیه و الراجل علی عنقه، و خاض الناس و یقال: لما حفرت سنابک الخیل النهر صار بعض المواضع سباخه فکان بعضهم یمیل فیقع عن دابته، فامر اسد بالشاء ان تقذف، و خاض الناس، فما استکملوا العبور حتی طلعت علیهم الترک بالدهم، فقتلوا من لم یقطع، و جعل الناس یقتحمون النهر-و یقال کانت المسلحة علی الأزد و تمیم، و قد خلف ضعفه الناس- و رکب اسد النهر، و امر بالإبل ان یقطع بها الی ما وراء النهر، حتی تحمل علیها الاثقال، و اقبل رهج من ناحیه الختل، فإذا خاقان، فلما توافی معه صدر من جنده حمل علی الأزد و بنی تمیم فانکشفوا، و رکض اسد حتی انصرف الی معسکره، و بعث الی اصحاب الاثقال الذین کان سرح امامه. ان انزلوا و خندقوا مکانکم فی بطن الوادی قال: و اقبل خاقان، فظن المسلمون

انه لا یقطع الیهم و بینهم و بینه النهر، فلما نظر خاقان الی النهر امر الاشکند - و هو یومئذ اصبهبذ نسف- ان یسیر فی الصف حتی یبلغ أقصاه، و یسال الفرسان و اهل البصر بالحرب و الماء: هل یطاق قطوع النهر و الحمل علی اسد؟ فکلهم یقول: لا یطاق، حتی انتهی الی الاشتیخن، فقال: بلی یطاق، لأنا خمسون الف فارس، فإذا نحن اقتحمنا دفعه واحده رد بعضنا عن بعض الماء فذهب جریته قال: فضربوا بکوساتهم فظن اسد و من معه انه منهم وعید، فاقحموا دوابهم، فجعلت تنخر أشد النخیر، فلما رای المسلمون اقتحام الترک ولوا الی العسکر، و عبرت الترک فسطع رهج عظیم لا یبصر الرجل دابته، و لا یعرف بعضهم بعضا، فدخل المسلمون عسکرهم و حووا ما کان خارجا، و خرج الغلمان بالبراذع و العمد، فضربوا وجوه الترک، فأدبروا، و بات اسد، فلما اصبح-و قد کان عبا اصحابه من اللیل تخوفا من غدر خاقان و غدوه علیه، و لم یر شیئا-دعا وجوه الناس فاستشارهم، فقالوا له: اقبل العافیه، قال: ما هذه عافیه، بل هی بلیه، لقینا خاقان أمس فظفر بنا و أصاب من الجند و السلاح، فما منعه منا الیوم الا انه قد وقع فی یدیه اسراء فاخبروه بموضع الاثقال امامنا، فترک لقاءنا طمعا فیها فارتحل فبعث امامه الطلائع، فرجع بعضهم فاخبره انه عاین طوقات الترک و اعلاما من اعلام الاشکند، فی بشر قلیل فسار و الدواب مثقلة، فقیل له: انزل ایها الأمیر و اقبل العافیه، قال: و این العافیه فأقبلها! انما هی بلیه و ذهاب الأنفس و الأموال فلما امسی اسد صار الی منزل، فاستشار الناس: ا ینزلون أم یسیرون؟ فقال الناس: اقبل العافیه، و ما عسی ان یکون ذهاب المال بعافیتنا و عافیه اهل خراسان! و نصر بن سیار مطرق، فقال اسد: ما لک یا بن سیار مطرقا لا تتکلم! قال: اصلح الله الأمیر! خلتان کلتاهما لک، ان تسر تغث من مع الاثقال و تخلصهم، و ان أنت انتهیت الیهم و قد هلکوا فقد قطعت قحمه لا بد من قطوعها فقبل رایه و سار یومه کله

قال: و دعا اسد سعیدا الصغیر- و کان فارسا مولی باهله، و کان عالما بأرض الختل- فکتب کتابا الی ابراهیم یأمره بالاستعداد، فان خاقان قد توجه الی ما قبلک، و قال: سر بالکتاب الی ابراهیم حیث کان قبل اللیل، فان لم تفعل فاسد بریء من الاسلام ان لم یقتلک، و ان أنت لحقت بالحارث فعلی اسد مثل الذی حلف، ان لم یبع امرأتک الدلال فی سوق بلخ و جمیع اهل بیتک قال سعید: فادفع الی فرسک الکمیت الذنوب قال: لعمری لئن جدت بدمک، و بخلت علیک بالفرس انی للئیم فدفعه الیه، فسار علی دابه من جنائبه، و غلامه علی فرس له، و معه فرس اسد یجنبه، فلما حاذی الترک و قد قصدوا الاثقال طلبته طلائعهم، فتحول علی فرس اسد، فلم یلحقوه، فاتی ابراهیم بالکتاب، و تبعه بعض الطلائع-یقال عشرون رجلا-حتی رأوا عسکر ابراهیم، فرجعوا الی خاقان فاخبروه. فغدا خاقان علی الاثقال، و قد خندق ابراهیم خندقا، فأتاهم و هم قیام علیه، فامر اهل السغد بقتالهم، فلما دنوا من مسلحه المسلمین ثاروا فی وجوههم فهزموهم، و قتلوا منهم رجلا، فقال خاقان: ارکبوا، و صعد خاقان تلا فجعل ینظر العورة، و وجه القتال، قال: و هکذا کان یفعل، ینفرد فی رجلین او ثلاثة، فإذا رای عوره امر جنوده فحملت من ناحیه العورة فلما صعد التل رای خلف العسکر جزیرة دونها مخاضه، فدعا بعض قواد الترک، فأمرهم ان یقطعوا فوق العسکر فی مقطع وصفه حتی یصیروا الی الجزیرة، ثم ینحدروا فی الجزیرة حتی یأتوا عسکر المسلمین من دبر، و امرهم ان یبدءوا بالاعاجم و اهل الصغانیان، و ان یدعوا غیرهم، فإنهم من العرب، و قد عرفهم بابنیتهم و اعلامهم، و قال لهم: ان اقام القوم فی خندقهم فاقبلوا إلیکم دخلنا نحن خندقهم، و ان ثبتوا علی خندقهم فادخلوا من دبره علیهم ففعلوا و دخلوا علیهم من ناحیه الأعاجم، فقتلوا صغان خذاه و عامه اصحابه، و احتووا علی أموالهم، و دخلوا عسکر ابراهیم فأخذوا عامه ما فیه، و ترک المسلمون التعبئه و اجتمعوا فی موضع، و أحسوا بالهلاک، فإذا رهج قد ارتفع و تربه سوداء،

فإذا اسد فی جنده قد أتاهم، فجعلت الترک ترتفع عنهم الی الموضع الذی کان فیه خاقان، و ابراهیم یتعجب من کفهم و قد ظفروا و قتلوا من قتلوا و أصابوا ما أصابوا، و هو لا یطمع فی اسد. قال: و کان اسد قد اغذ السیر، فاقبل حتی وقف علی التل الذی کان علیه خاقان، و تنحی خاقان الی ناحیه الجبل، فخرج الیه من بقی ممن کان مع الاثقال، و قد قتل منهم بشر کثیر، قتل یومئذ برکه بن خولی الراسبی و کثیر بن امیه و مشیخه من خزاعة و خرجت امراه صغان خذاه الی اسد، فبکت زوجها، فبکی اسد معها حتی علا صوته، و مضی خاقان یقود الأسراء من الجند فی الأوهاق و یسوق الإبل موقره و الجواری. قال: و کان مصعب بن عمرو الخزاعی و نفر من اهل خراسان قد اجمعوا علی مواقفتهم، فکفهم اسد، و قال: هؤلاء قوم قد طابت لهم الریح و استکلبوا، فلا تعرضوا لهم و کان مع خاقان رجل من اصحاب الحارث بن سریج فأمره فنادی: یا اسد، اما کان لک فیما وراء النهر مغزی! انک لشدید الحرص، قد کان لک عن الختل مندوحه، و هی ارض آبائی و أجدادی فقال اسد: کان ما رایت، و لعل الله ان ینتقم منک قال کورمغانون- و کان من عظماء الترک: لم أر یوما کان احسن من یوم الاثقال، قیل له: و کیف ذلک؟ قال: اصبت اموالا عظیمه، و لم أر عدوا اسمج من اسراء العرب، یعدو احدهم فلا یکاد یبرح مکانه. و قال بعضهم: سار خاقان الی الاثقال، فارتحل اسد، فلما اشرف علی الظهر، و رای المسلمین الترک فامتنعوا، و قد کانوا قاتلوا المسلمین فامتنعوا، فاتوا الأعاجم الذین کانوا مع المسلمین فقاتلوهم، فأسروا أولادهم. قال: فاردف کل رجل منهم وصیفا او وصیفه، ثم أقبلوا الی عسکر اسد عند مغیب الشمس قال: و سار اسد بالناس، حتی نزل مع الثقل. و صبحوا أسدا من الغد، و ذلک یوم الفطر، فکادوا یمنعونهم من الصلاة. ثم انصرفوا و مضی اسد الی بلخ، فعسکر فی مرجها حتی اتی الشتاء، ثم

تفرق الناس فی الدور، و دخل المدینة، ففی هذه الغزاة قیل له بالفارسیه: از ختلان آمدیه برو تباه آمدیه

آبار باز آمدیه خشک نزار آمدیه

قال: و کان الحارث بن سریج بناحیه طخارستان، فانضم الی خاقان، فلما کان لیله الاضحی قیل لاسد: ان خاقان نزل جزه، فامر بالنیران فرفعت علی المدینة، فجاء الناس من الرساتیق الی مدینه بلخ، فاصبح اسد فصلی و خطب الناس، و قال: ان عدو الله الحارث بن سریج استجلب طاغیته لیطفئ نور الله، و یبدل دینه، و الله مذله ان شاء الله و ان عدوکم الکلب أصاب من إخوانکم من أصاب، و ان یرد الله نصرکم لم یضرکم قلتکم و کثرتهم، فاستنصروا الله و قال: انه بلغنی ان العبد اقرب ما یکون الی الله إذا وضع جبهته لله، و انی نازل و واضع جبهتی، فادعوا الله و اسجدوا لربکم، و أخلصوا له الدعاء ففعلوا ثم رفعوا رءوسهم، و هم لا یشکون فی الفتح، ثم نزل عن المنبر و ضحی و شاور الناس فی المسیر الی خاقان، فقال قوم: أنت شاب، و لست ممن تخوف من غاره، علی شاه و دابه تخاطر بخروجک قال: و الله لاخرجن، فاما ظفر و اما شهاده. و یقال: اقبل خاقان، و قد استمد من وراء النهر و اهل طخارستان و جبغویه الطخاری بملوکهم و شاکریتهم بثلاثین ألفا، فنزلوا خلم، و فیها مسلحه، علیها ابو العوجاء بن سعید العبدی، فناوشهم فلم یظفروا منه بشیء، فساروا علی حامیتهم فی طریق فیروز بخشین من طخارستان فکتب ابو العوجاء الی اسد بمسیرهم قال: فجمع الناس، فاقراهم کتاب ابی العوجاء و کتاب الفرافصه صاحب مسلحه جزه بعد مرور خاقان به، فشاور اسد الناس، فقال قوم: تأخذ بأبواب مدینه بلخ، و تکتب الی خالد و الخلیفة تستمده و قال آخرون: تأخذ فی طریق زم، و تسبق خاقان الی مرو. و قال قوم: بل تخرج الیهم و تستنصر الله علیهم، فوافق قولهم رای اسد

و ما کان عزم علیه من لقائهم و یقال: ان خاقان حین فارق أسدا، ارتفع حتی صار بأرض طخارستان عند جبغویه، فلما کان وسط الشتاء اقبل فمر بجزه، و صار الی الجوزجان و بث الغارات، و ذلک ان الحارث بن سریج اخبره انه لا نهوض بأسد، و انه لم یبق معه کبیر جند، فقال البختری ابن مجاهد مولی بنی شیبان: بل بث الخیول حتی تنزل الجوزجان فلما بث الخیل، قال له البختری: کیف رایت رأیی؟ قال: و کیف رایت صنع الله عز و جل حین أخذ برأیک! فاخذ اسد من جبله بن ابی رواد عشرین و مائه الف درهم، و امر للناس بعشرین عشرین، و معه من الجنود من اهل خراسان و اهل الشام سبعه آلاف رجل، و استخلف علی بلخ الکرمانی بن علی، و امره الا یدع أحدا یخرج من مدینتها، و ان ضرب الترک باب المدینة فقال له نصر بن سیار اللیثی و القاسم بن بخیت المراغی من الأزد و سلیم بن سلیمان السلمی و عمرو بن مسلم بن عمرو و محمد بن عبد العزیز العتکی و عیسی الاعرج الحنظلی و البختری بن ابی درهم البکری و سعید الأحمر و سعید الصغیر مولی باهله: اصلح الله الأمیر، ائذن لنا فی الخروج، و لا تهجن طاعتنا فاذن لهم ثم خرج فنزل بابا من أبواب بلخ و ضربت له قبة، فازتان، و الصق إحداهما بالأخری، و صلی بالناس رکعتین طولهما، ثم استقبل القبله و نادی فی الناس: ادعوا الله، و اطال فی الدعاء، و دعا بالنصر، و امن الناس علی دعائه، فقال: نصرتم و رب الکعبه! ثم انفتل من دعائه فقال: نصرتم و رب الکعبه ان شاء الله، ثلاث مرات، ثم نادی منادیه: برئت ذمه الله من رجل حمل امراه ممن کان من الجند، قالوا: ان أسدا انما خرج هاربا، فخلف أم بکر أم ولده و ولده، فنظر فإذا جاریه علی بعیر، فقال: سلوا لمن هذه الجاریه؟ فذهب بعض الأساورة فسال ثم رجع، فقال: لزیاد بن الحارث البکری - و زیاد جالس-فقطب اسد، و قال: لا تنتهون حتی اسطو بالرجل منکم یکرم علی، فاضرب ظهره و بطنه، فقال زیاد: ان کانت لی فهی حره،

لا و الله ایها الأمیر ما معی امراه، فان هذا عدو حاسد. و سار اسد، فلما کان عند قنطره عطاء، قال لمسعود بن عمرو الکرمانی، و هو یومئذ خلیفه الکرمانی علی الأزد: ابغنی خمسین رجلا و دابه اخلفهم علی هذه القنطرة، فلا تدع أحدا ممن جازها ان یرجع إلیها، فقال مسعود: و من این اقدر علی خمسین رجلا! فامر به فصرع عن دابته، و امر بضرب عنقه، فقام الیه قوم فکلموه فکف عنه، فلما جاز القنطرة نزل منزلا، فأقام فیه حتی اصبح، و اراد المقام یومه، فقال له العذافر بن زید: لیاتمر الأمیر علی المقام یومه حتی یتلاحق الناس قال: فامر بالرحیل و قال: لا حاجه لنا الی المتخلفین، ثم ارتحل، و علی مقدمته سالم بن منصور البجلی فی ثلاثمائه، فلقی ثلاثمائه من الترک طلیعه لخاقان، فاسر قائدهم و سبعه منهم معه، و هرب بقیتهم، فاتی به اسد قال: فبکی الترکی، قال: ما یبکیک؟ قال: لست ابکی لنفسی، و لکنی ابکی لهلاک خاقان، قال: کیف؟ قال: لأنه قد فرق جنوده فیما بینه و بین مرو. قال: و سار اسد، حتی نزل السدره- قریه ببلخ- و علی خیل اهل العالیه ریحان بن زیاد العامری العبدلی من بنی عبد الله بن کعب قال: فعزله، و صیر علی اهل العالیه منصور بن سالم، ثم ارتحل من السدره، فنزل خریستان، فسمع اسد صهیل فرس، فقال: لمن هذا؟ فقیل: للعقار بن ذعیر، فتطیر من اسمه و اسم ابیه، فقال: ردوه، قال: انی مقتول بجراتی علی الترک، قال: اسد: قتلک الله! ثم سار حتی إذا شارف العین الحارة استقبله بشر بن رزین- او رزین بن بشر- فقال بشارة و رزانه، ما وراءک یا رزین؟ قال: ان لم تغثنا غلبنا علی مدینتنا، قال: قل للمقدام بن عبد الرحمن یطاول رمحی، فسار فنزل من مدینه الجوزجان بفرسخین، ثم أصبحنا و قد تراءت الخیلان، فقال خاقان للحارث: من هذا؟ فقال: هذا محمد ابن المثنی و رایته، و یقال: ان طلائع لخاقان انصرفت الیه فاخبرته ان رهجا

ساطعا طلع من قبل بلخ، فدعا خاقان الحارث، فقال: ا لم تزعم ان أسدا لیس به نهوض! و هذا رهج قد اقبل من ناحیه بلخ، قال الحارث: هذا اللص الذی کنت قد اخبرتک انه من اصحابی فبعث خاقان طلائع، فقال: انظروا هل ترون علی الإبل سریرا و کراسی؟ فجاءته الطلائع، فاخبروه انهم عاینوها، فقال خاقان: اللصوص لا یحملون الأسرة و الکراسی، و هذا اسد قد أتاک فسار اسد غلوه فلقیه سالم بن جناح، فقال: ابشر ایها الأمیر، قد حزرتهم و لا یبلغون اربعه آلاف، و أرجو ان یکون عقیره الله فقال المجشر بن مزاحم، و هو یسایره: انزل ایها الأمیر رجالک، فضرب وجه دابته، و قال: لو اطعت یا مجشر ما کنا قدمنا هاهنا، و سار غیر بعید، و قال: یا أهل الصباح، انزلوا، فنزلوا و قربوا دوابهم، و أخذوا النبل و القسی. قال: و خاقان فی مرج قد بات فیه تلک اللیلة. قال: و قال عمرو بن ابی موسی: ارتحل اسد حین صلی الغداة، فمر بالجوزجان و قد استباحها خاقان حتی بلغت خیله الشبورقان قال: و قصور الجوزجان إذ ذاک ذلیله قال: و أتاه المقدام بن عبد الرحمن بن نعیم الغامدی فی مقاتلته و اهل الجوزجان- و کان عاملها- فعرضوا علیه انفسهم، فقال: أقیموا فی مدینتکم، و قال للجوزجان بن الجوزجان: سر معی، و کان علی التعبئه القاسم بن بخیت المراغی، فجعل الأزد و بنی تمیم و الجوزجان بن الجوزجان و شاکریته میمنته، و اضاف الیهم اهل فلسطین، علیهم مصعب بن عمرو الخزاعی، و اهل قنسرین علیهم صغراء بن احمر، و جعل ربیعه میسره، علیهم یحیی بن حضین، و ضم الیهم اهل حمص علیهم جعفر بن حنظله البهرانی، و اهل الأزد و علیهم سلیمان بن عمرو المقرئ من حمیر، و علی المقدمه منصور بن مسلم البجلی، و اضاف الیهم اهل دمشق علیهم حمله بن نعیم الکلبی، و اضاف الیهم الحرس و الشرطه و غلمان اسد. قال: و عبی خاقان الحارث بن سریج و اصحابه و ملک السغد و صاحب الشاش و خرابغره أبا خاناخره، جد کاوس و صاحب الختل جبغویه، و الترک

کلهم میمنه فلما التقوا حمل الحارث و من معه من اهل السغد و البابیه و غیرهم علی المیسره، و فیها ربیعه و جندان من اهل الشام، فهزمهم فلم یردهم شیء دون رواق اسد، فشدت علیهم المیمنه-و هم الأزد و بنو تمیم و الجوزجان- فما وصلوا الیهم حتی انهزم الحارث و الاتراک، و حمل الناس جمیعا، فقال اسد: اللهم انهم عصونی فانصرهم، و ذهب الترک فی الارض عبادید لا یلوون علی احد، فتبعهم الناس مقدار ثلاثة فراسخ یقتلون من یقدرون علیه، حتی انتهوا الی اغنامهم، فاستاقوا اکثر من خمس و خمسین و مائه الف شاه و دواب کثیره و أخذ خاقان طریقا غیر الجادة فی الجبل، و الحارث بن سریج یحمیه، و لحقهم اسد عند الظهر و یقال: لما واقف اسد خاقان یوم خریستان کان بینهم نهر عمیق، فامر اسد برواقه فرفع، فقال رجل من بنی قیس بن ثعلبه: یا أهل الشام، ا هکذا رأیکم، إذا حضر الناس رفعتم الابنیه! فامر به فحط، و هاجت ریح الحرب التی تسمی الهفافة، فهزمهم الله، و استقبلوا القبله یدعون الله و یکبرون و اقبل خاقان فی قریب من أربعمائة فارس علیهم الحمرة، و قال لرجل یقال له سوری: انما أنت ملک الجوزجان ان اسلمت العرب، فمن رایت من اهل الجوزجان مولیا فاقتله و قال الجوزجان لعثمان بن عبد الله الشخیر: انی لأعلم ببلادی و طرقها، فهل لک فی امر فیه هلاک خاقان و لک فیه ذکر ما بقیت؟ قال: ما هو؟ قال: تتبعنی، قال: نعم، فاخذ طریقا یسمی ورادک، فاشرفوا علی طوقات خاقان و هم آمنون، فامر خاقان بالکوسات فضربت ضربه الانصراف و قد شبت الحرب، فلم یقدر الترک علی الانصراف، ثم ضربت الثانیه فلم یقدروا، ثم ضربت الثالثه فلم یقدروا لاشتغالهم، فحمل ابن الشخیر و الجوزجان علی الطوقات، و ولی خاقان مدبرا منهزما، فحوی المسلمون عسکرهم و ترکوا قدورهم تغلی و نساء من نساء العرب و الموالیات و من نساء الترک، و وحل بخاقان برذونه فحماه الحارث بن سریج قال: و لم یعلم الناس انه

خاقان، و وجد عسکر الترک مشحونا من کل شیء من آنیه الفضه و صناجات الترک و اراد الخصی ان یحمل امراه خاقان، فاعجلوه عن ذلک، فطعنها بخنجر فوجدوها تتحرک، فأخذوا خفها و هو من لبود مضرب. قال: فبعث اسد بجواری الترک الی دهاقین خراسان، و استنقذ من کان فی ایدیهم من المسلمین قال: و اقام اسد خمسه ایام قال: فکانت الخیول التی فرق تقبل فیصیبهم اسد، فاغتنم الظفر و انصرف الی بلخ یوم التاسع من خروجه، فقال ابن السجف المجاشعی: لو سرت فی الارض تقیس الارضا تقیس منها طولها و العرضا

لم تلق خیرا مره و نقضا من الأمیر اسد و امضی

افضی إلینا، الخیر حین افضی و جمع الشمل و کان رفضا

ما فاته خاقان الا رکضا قد فض من جموعه ما فضا

یا بن سریج قد لقیت حمضا حمضا به یشفی صداع المرضی

قال: و ارتحل اسد، فنزل جزه الجوزجان من غد، و خاقان بها، فارتحل هاربا منه و ندب اسد الناس، فانتدب ناس کثیر من اهل الشام و اهل العراق، فاستعمل علیهم جعفر بن حنظله البهرانی، فساروا و نزلوا مدینه تسمی ورد من ارض جزه، فباتوا بها فأصابهم ریح و مطر-و یقال: أصابهم الثلج-فرجعوا و مضی خاقان فنزل علی جبغویه الطخاری، و انصرف البهرانی الی اسد، و رجع اسد الی بلخ، فلقوا خیل الترک التی کانت بمرو الروذ منصرفه لتغیر علی بلخ، فقتلوا من قدروا علیه منهم، و کان الترک قد بلغوا بیعه مرو الروذ، و أصاب اسد یومئذ اربعه آلاف درع، فلما صار ببلخ امر الناس بالصوم لافتتاح الله علیهم. قال: و کان اسد یوجه الکرمانی فی السرایا، فکانوا لا یزالون یصیبون الرجل و الرجلین و الثلاثة و اکثر من الترک، و مضی خاقان الی طخارستان العلیا،

فأقام عند جبغویه الخزلخی تعززا به، و امر بصنیعه الکوسات، فلما جفت و صلحت أصواتها ارتحل الی بلاده، فلما ورد شروسنه، تلقاه خرابغره ابو خاناخره، جد کاوس ابی افشین باللعابین، و اعد له هدایا و دواب له و لجنده-و کان الذی بینهما متباعدا-فلما رجع منهزما أحب ان یتخذ عنده یدا، فأتاه بکل ما قدر علیه ثم اتی خاقان بلاده، و أخذ فی الاستعداد للحرب و محاصره سمرقند، و حمل الحارث بن سریج و اصحابه علی خمسه آلاف برذون، و فرق براذین فی قواد الترک، فلاعب خاقان یوما کورصول بالنرد علی خطر تدرجه، فقمر کورصول الترقشی، فطلب منه التدرجه، فقال: أنثی، فقال: الآخر ذکر، فتنازعا، فکسر کورصول ید خاقان، فحلف خاقان لیکسرن ید کورصول، و بلغ کورصول، فتنحی و جمع جمعا من اصحابه، فبیت خاقان فقتله، فأصبحت الترک فتفرقوا عنه و ترکوه مجردا، فأتاه زریق بن طفیل الکشانی و اهل بیت الحموکیین- و هم من عظماء الترک- فحمله و دفنه، و صنع به ما یصنع بمثله إذا قتل. فتفرقت الترک فی الغارات بعضها علی بعض، و انحاز بعضهم الی الشاش، فعند ذلک طمع اهل السغد فی الرجعة إلیها قال: فلم یسلم من خیل الترک التی تفرقت فی الغارات الا زر بن الکسی، فانه سلم حتی صار الی طخارستان، و کان اسد بعث من مدینه بلخ سیف بن وصاف العجلی علی فرس، فسار حتی نزل الشبورقان قال: و فیها ابراهیم بن هشام مسلحه، فحمله منها علی البرید حتی قدم علی خالد بن عبد الله، فاخبره، ففظع به هشام فلم یصدقه، و قال للربیع حاجبه: ویحک! ان هذا الشیخ قد أتانا بالطامه الکبری إذا کان صادقا، و لا أراه صادقا، اذهب فعده ثم سله عما یقوله و أتنی بما یقول. فانطلق الیه ففعل الذی امره به، فاخبره بالذی اخبر به هشاما قال: فدخل علیه امر عظیم، فدعا به بعد، فقال: من القاسم بن بخیت منکم؟ قال: ذلک صاحب العسکر، قال: فانه قد اقبل، قال: فان کان قد اقبل فقد

فتح الله علی امیر المؤمنین- و کان اسد وجهه حین فتح الله علیه-فاقبل القاسم بن بخیت، فکبر علی الباب، ثم دخل یکبر و هشام یکبر لتکبیره، حتی انتهی الیه، فقال: الفتح یا امیر المؤمنین، و اخبره الخبر، فنزل هشام عن سریره فسجد سجده الشکر، و هی واحده عندهم قال: فحسدت القیسیة أسدا و خالدا، و أشاروا علی هشام ان یکتب الی خالد بن عبد الله، فیأمر أخاه ان یوجه مقاتل بن حیان، فکتب الیه، فدعا اسد مقاتل بن حیان علی رءوس الناس، فقال: سر الی امیر المؤمنین فاخبره بالذی عاینت و قل الحق، فإنک لا تقول غیر الحق ان شاء الله، و خذ من بیت المال حاجتک. قالوا: إذا لا یأخذ شیئا، قال: أعطه من المال کذا و کذا، و من الکسوة کذا و کذا، و جهزه. فسار فقدم علی هشام بن عبد الملک و هو و الابرش جالسان، فسأله فقال: غزونا الختل، فأصبنا امرا عظیما، و انذر اسد بالترک فلم نحفل بهم حتی لحقوا و استنقذوا من غنائمنا، و استباحوا بعض عسکرنا، ثم دفعونا دفعه قریبا من خلم، فانتهی الناس الی مشاتیهم، ثم جاءنا مسیر خاقان الی الجوزجان، و نحن قریبو العهد بالعدو، فسار بنا حتی التقینا برستاق بیننا و بین ارض الجوزجان، فقاتلناهم و قد حازوا ذراری من ذراری المسلمین، فحملوا علی میسرتنا فکشفوهم ثم حملت میمنتنا علیهم، فأعطانا الله علیهم الظفر، و تبعناهم فراسخ حتی استبحنا عسکر خاقان، فأجلی عنه-و هشام متکئ فاستوی جالسا عند ذکره عسکر خاقان- فقال ثلاثا: أنتم استبحتم عسکر خاقان! قال: نعم، قال: ثم ما ذا؟ قال: دخلوا الختل و انصرفوا. قال هشام: ان أسدا لضعیف، قال: مهلا یا امیر المؤمنین، ما اسد بضعیف و ما اطاق فوق ما صنع، فقال له هشام: حاجتک؟ قال: ان یزید بن المهلب أخذ من ابی حیان مائه الف درهم بغیر حق، فقال له هشام: لا اکلفک شاهدا، احلف بالله انه کما قلت، فحلف، فردها علیه من بیت

مال خراسان، و کتب الی خالد ان یکتب الی اسد فیها، فکتب الیه، فاعطاه اسد مائه الف درهم، فقسمها بین ورثه حیان علی کتاب الله و فرائضه. و یقال: بل کتب الی اسد ان یستخبر عن ذلک، فان کان ما ذکر حقا اعطی مائه الف درهم. و کان الذی جاء بفتح خراسان الی مرو عبد السلام بن الاشهب بن عتبة الحنظلی قال: فاوفد اسد الی خالد بن عبد الله وفدا فی هزیمته یوم سان، و معهم طوقات خاقان و رءوس من قتلوا منهم، فاوفدهم خالد الی هشام، فاحلفهم انهم صدقوا، فحلفوا، فوصلهم، فقال ابو الهندی الأسدی لاسد یذکر وقعه سان: أبا منذر رمت الأمور فقستها و ساءلت عنها کالحریص المساوم

فما کان ذو رای من الناس قسته برأیک الا مثل رای البهائم

أبا منذر لو لا مسیرک لم یکن عراق و لا انقادت ملوک الأعاجم

و لا حج بیت الله- مذ حج-راکب و لا عمر البطحاء بعد المواسم

فکم من قتیل بین سان و جزه کثیر الأیادی من ملوک قماقم

ترکت بأرض الجوزجان تزوره سباع و عقبان لحز الغلاصم

و ذی سوقه فیه من السیف خطه به رمق حامت علیه الحوائم

فمن هارب منا و من دائن لنا اسیر یقاسی مبهمات الاداهم

فدتک نفوس من تمیم و عامر و من مضر الحمراء عند المازم

هم اطمعوا خاقان فینا فأصبحت جلائبه ترجو احتواء المغانم

قال: و کان السبل اوصی عند موته ابن السائجی حین استخلفه بثلاث خصال، فقال: لا تستطل علی اهل الختل استطالتی التی کانت علیهم،

فانی ملک و لست بملک، انما أنت رجل منهم، فلا یحتملون لک ما یحتملون للملوک، و لا تدع ان تطلب الجیش حتی ترده الی بلادکم، فانه الملک بعدی و الملوک هم النظام، و الناس ما لم یکن لهم نظام طغام، و لا تحاربوا العرب و احتالوا لهم کل حیله تدفعونهم بها عن انفسکم ما قدرتم فقال له ابن السائجی: اما ما ذکرت من ترکی الاستطالة علی اهل الختل فانی قد عرفت ذلک، و اما ما اوصیت من رد الجیش فقد صدق الملک، و اما قولک: لا تحاربوا العرب، فکیف تنهی عن حربهم، و قد کنت اکثر الملوک لهم محاربه! قال: قد احسنت إذ سالت عما لا تعلم، انی قد جربت قوتکم بقوتی، فلم اجدکم تقعون منی موقعا، فکنت إذا حاربتهم لم افلت منهم الا جریضا، و انکم ان حاربتموهم هلکتم فی أول محاربتکم إیاهم. قال و کان الجیش، قد هرب الی الصین، و ابن السائجی الذی اخبر اسد بن عبد الله بمسیر خاقان الیه، فکره محاربه اسد.

ذکر الخبر عن مقتل المغیره بن سعید و نفر معه

و فی هذه السنه خرج المغیره بن سعید و بیان فی نفر، فاخذهم خالد فقتلهم. ذکر الخبر عن مقتلهم: اما المغیره بن سعید، فانه کان-فیما ذکر- ساحرا حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا جریر، عن الاعمش، قال: سمعت المغیره بن سعید، یقول: لو اردت ان احیی عادا او ثمودا و قرونا بین ذلک کثیرا لأحییتهم قال الاعمش: و کان المغیره یخرج الی المقبرة فیتکلم، فیری مثل الجراد علی القبور، او نحو هذا من الکلام. و ذکر ابو نعیم، عن النضر بن محمد، عن محمد بن عبد الرحمن بن ابی لیلی، قال: قدم علینا رجل من اهل البصره یطلب العلم، فکان عندنا، فأمرت جاریتی یوما ان تشتری لی سمکا بدرهمین، ثم انطلقت انا

و البصری الی المغیره بن سعید، فقال لی: یا محمد، ا تحب ان اخبرک، لم افترق حاجباک؟ قلت: لا، قال ا فتحب ان اخبرک لم سماک اهلک محمدا؟ قلت: لا، قال: اما انک قد بعثت خادمک یشتری لک سمکا بدرهمین قال: فنهضنا عنه قال ابو نعیم: و کان المغیره قد نظر فی السحر، فأخذه خالد القسری فقتله و صلبه. و ذکر ابو زید ان أبا بکر بن حفص الزهری، قال: أخبرنی محمد بن عقیل، 3 عن سعید بن مردابند، مولی عمرو بن حریث، قال: رایت خالدا حین اتی بالمغیره و بیان فی سته رهط او سبعه، امر بسریره فاخرج الی المسجد الجامع، و امر باطنان قصب و نفط فاحضرا، ثم امر المغیره ان یتناول طنا فکع عنه و تأنی، فصبت السیاط علی راسه، فتناول طنا فاحتضنه، فشد علیه، ثم صب علیه و علی الطن نفط، ثم ألهبت فیهما النار فاحترقا، ثم امر الرهط ففعلوا، ثم امر بیانا آخرهم فقدم الی الطن مبادرا فاحتضنه، فقال خالد: ویلکم! فی کل امر تحمقون، هلا رایتم هذا المغیره! ثم احرقه. قال ابو زید: لما قتل خالد المغیره و بیانا ارسل الی مالک بن اعین الجهنی فسأله فصدقه عن نفسه، فاطلقه، فلما خلا مالک بمن یثق به-و کان فیهم ابو مسلم صاحب خراسان- قال: ضربت له بین الطریقین لاحبا و طنت علیه الشمس فیمن یطینها

و القیته فی شبهة حین سألنی کما اشتبها فی الخط سین و شینها

فقال ابو مسلم حین ظهر امره: لو وجدته لقتلته باقراره علی نفسه. قال احمد بن زهیر، عن علی بن محمد، قال: خرج المغیره بن سعید فی سبعه نفر، و کانوا یدعون الوصفاء، و کان خروجهم بظهر الکوفه، فاخبر خالد القسری بخروجهم و هو علی المنبر، فقال: أطعمونی ماء، فنعی ذلک علیه ابن نوفل، فقال: ا خالد لا جزاک الله خیرا و أیر فی أمک من امیر

تمنی الفخر فی قیس و قسر کأنک من سراه بنی جریر

و أمک علجه و ابوک و غد و ما الاذناب عدلا للصدور

جریر من ذوی یمن اصیل کریم الأصل ذو خطر کبیر

و أنت زعمت انک من یزید و قد ادحقتم دحق العبور

و کنت لدی المغیره عبد سوء تبول من المخافة للزئیر

و قلت لما اصابک: أطعمونی شرابا ثم بلت علی السریر

لأعلاج ثمانیة و شیخ کبیر السن لیس بذی نصیر.

خبر مقتل بهلول بن بشر

و فی هذه السنه حکم بهلول بن بشر الملقب کثاره فقتل. ذکر الخبر عن مخرجه و مقتله: ذکر ابو عبیده معمر بن المثنی ان بهلولا کان یتأله، و کان له قوت دانق، و کان مشهورا بالباس عند هشام بن عبد الملک، فخرج یرید الحج، فامر غلامه ان یبتاع له خلا بدرهم، فجاءه غلامه بخمر، فامر بردها و أخذ الدراهم، فلم یجب الی ذلک، فجاء بهلول الی عامل القریة-و هی من السواد- فکلمه، فقال العامل: الخمر خیر منک و من قومک، فمضی بهلول فی حجه حتی فرغ منه، و عزم علی الخروج علی السلطان، فلقی بمکة من کان علی مثل رایه، فاتعدوا قریه من قری الموصل، فاجتمع بها اربعون رجلا، و أمروا علیهم البهلول، و اجمعوا علی الا یمروا بأحد الا اخبروه انهم أقبلوا من عند هشام علی بعض الاعمال، و وجههم الی خالد لینفذهم فی اعمالهم، فجعلوا لا یمرون بعامل الا اخبروه بذلک و أخذوا دواب من دواب البرید، فلما انتهوا الی القریة التی کان ابتاع فیها الغلام الخل فاعطی خمرا، قال بهلول: نبدأ بهذا العامل الذی قال ما قال، فقال له اصحابه: نحن نرید قتل خالد، فان

بدأنا بهذا شهرنا و حذرنا خالد و غیره، فننشدک الله ان تقتل هذا فیفلت منا خالد الذی یهدم المساجد، و یبنی البیع و الکنائس، و یولی المجوس علی المسلمین، و ینکح اهل الذمة المسلمات، لعلنا نقتله فیریح الله منه قال: و الله لا ادع ما یلزمنی لما بعده، و أرجو ان اقتل هذا الذی قال لی ما قال و ادرک خالدا فاقتله، و ان ترکت هذا و اتیت خالدا شهر امرنا فافلت هذا، و قد قال الله عز و جل: « قٰاتِلُوا اَلَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ اَلْکُفّٰارِ وَ لْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً » ، قالوا: أنت و رأیک فأتاه فقتله، فنذر بهم الناس و علموا انهم خوارج ، و ابتدروا الی الطریق هرابا، و خرجت البرد الی خالد فاخبروه ان خارجه قد خرجت، و هم لا یدرون حینئذ من رئیسهم. فخرج خالد من واسط حتی اتی الحیرة و هو حینئذ فی الحلق، و قد قدم فی تلک الأیام قائد من اهل الشام من بنی القین فی جیش قد وجهوا مددا لعامل خالد علی الهند، فنزلوا الحیرة، فلذلک قصدها خالد، فدعا رئیسهم فقال: قاتل هؤلاء المارقه، فان من قتل منهم رجلا اعطیته عطاء سوی ما قبض بالشام، و اعفیته من الخروج الی ارض الهند- و کان الخروج الی ارض الهند شاقا علیهم-فسارعوا الی ذلک، فقالوا: نقتل هؤلاء النفر و نرجع الی بلادنا فتوجه القینی الیهم فی ستمائه، و ضم الیهم خالد مائتین من شرط الکوفه، فالتقوا علی الفرات، فعبا القینی اصحابه، و عزل شرط الکوفه، فقال: لا تکونوا معنا-و انما یرید فی نفسه ان یخلو هو و اصحابه بالقوم فیکون الظفر لهم دون غیرهم لما وعدهم خالد- و خرج الیهم بهلول، فسال عن رئیسهم حتی عرف مکانه، ثم تنکر له، و معه لواء اسود، فحمل علیه فطعنه فی فرج درعه، فانفذه فقال: قتلتنی قتلک الله! فقال بهلول: الی النار ابعدک الله. و ولی اهل الشام مع شرط اهل الکوفه منهزمین حتی بلغوا باب الکوفه، و بهلول و اصحابه یقتلونهم فاما الشامیون فإنهم کانوا علی خیل جیاد ففاتوه، و اما شرط الکوفه فانه لحقهم، فقالوا: اتق الله فینا فانا مکرهون مقهورون،

فجعل یقرع رءوسهم بالرمح، و یقول: ألحقوا! النجاء النجاء! و وجد البهلول مع القینی بدره فأخذها و کان بالکوفه سته نفر یرون رای البهلول، فخرجوا الیه یریدون اللحاق به فقتلوا، و خرج الیهم البهلول و حمل البدره بین یدیه، فقال: من قتل هؤلاء النفر حتی أعطیه هذه الدراهم؟ فجعل هذا یقول: انا، و هذا یقول: انا، حتی عرفهم، و هم یرون انه من قبل خالد جاء لیعطیهم مالا لقتلهم من قتلوا فقال بهلول لأهل القریة: اصدق هؤلاء، هم قتلوا النفر؟ قالوا: نعم، و خشی بهلول انهم ادعوا ذلک طمعا فی المال، فقال لأهل القریة: انصرفوا أنتم، و امر بأولئک فقتلوا، و عاب علیه اصحابه فحاجهم، فأقروا له بالحجه و بلغت هزیمه القوم خالدا و خبر من قتل من اهل صریفین، فوجه قائدا من بنی شیبان احد بنی حوشب بن یزید بن رویم، فلقیهم فیما بین الموصل و الکوفه، فشد علیهم البهلول، فقال: نشدتک بالرحم! فانی جانح مستجیر! فکف عنه، و انهزم اصحابه، فاتوا خالدا و هو مقیم بالحیرة ینتظر، فلم یرعه الا الفل قد هجم علیه، فارتحل البهلول من یومه یرید الموصل، فخافه عامل الموصل، فکتب الی هشام: ان خارجه خرجت فعاثت و افسدت، و انه لا یامن علی ناحیته، و یسأله جندا یقاتلهم به، فکتب الیه هشام: وجه الیهم کثاره بن بشر- و کان هشام لا یعرف البهلول الا بلقبه- فکتب الیه العامل: ان الخارج هو کثاره. قال: ثم قال البهلول لأصحابه: انا و الله ما نصنع بابن النصرانیة شیئا -یعنی خالدا- و ما خرجت الا لله، فلم لا نطلب الراس الذی یسلط خالدا و ذوی خالد! فتوجه یرید هشاما بالشام، فخاف عمال هشام موجدته ان ترکوه یجوز بلادهم حتی ینتهی الی الشام، فجند له خالد جندا من اهل العراق، و جند له عامل الجزیرة جندا من اهل الجزیرة، و وجه الیه هشام جندا من اهل الشام، فاجتمعوا بدیر بین الجزیرة و الموصل، و اقبل بهلول حتی انتهی

الیهم-و یقال: التقوا بالکحیل دون الموصل- فاقبل بهلول، فنزل علی باب الدیر، فقالوا له: تزحزح عن باب الدیر حتی نخرج إلیک، فتنحی و خرجوا، فلما رای کثرتهم و هو فی سبعین جعل من اصحابه میمنه و میسره، ثم اقبل علیهم فقال: اکلکم یرجو ان یقتلنا ثم یاتی بلده و اهله سالما؟ قالوا: انا نرجو ذلک ان شاء الله، فشد علی رجل منهم فقتله، فقال: اما هذا فلا یاتی اهله ابدا، فلم یزل ذلک دیدنه حتی قتل منهم سته نفر، فانهزموا، فدخلوا الدیر فحاصرهم، و جاءتهم الامداد فکانوا عشرین ألفا، فقال له اصحابه: ا لا نعقر دوابنا، ثم نشد علیهم شده واحده؟ فقال: لا تفعلوا حتی نبلی الله عذرا ما استمسکنا علی دوابنا، فقاتلوهم یومهم ذلک کله الی جنح العصر حتی أکثروا فیهم القتل و الجراح. ثم ان بهلولا و اصحابه عقروا دوابهم و ترجلوا، و اصلتوا لهم السیوف، فأوجعوا فیهم، فقتل عامه اصحاب بهلول و هو یقاتل و یذود عن اصحابه، و حمل علیه رجل من جدیله قیس یکنی أبا الموت، فطعنه فصرعه، فوافاه من بقی من اصحابه، فقالوا له: ول امرنا من بعدک من یقوم به، فقال: ان هلکت فأمیر المؤمنین دعامه الشیبانی، فان هلک دعامه فأمیر المؤمنین عمرو الیشکری، و کان ابو الموت انما ختل البهلول و مات بهلول من لیلته، فلما أصبحوا هرب دعامه و خلاهم، فقال رجل من شعرائهم: لبئس امیر المؤمنین دعامه دعامه فی الهیجاء شر الدعائم

و قال الضحاک بن قیس یرثی بهلولا، و یذکر اصحابه: بدلت بعد ابی بشر و صحبته قوما علی مع الأحزاب أعوانا

کأنهم لم یکونوا من صحابتنا و لم یکونوا لنا بالأمس خلانا

یا عین اذری دموعا منک تهتانا و ابکی لنا صحبه بانوا و اخوانا

خلوا لنا ظاهر الدنیا و باطنها و أصبحوا فی جنان الخلد جیرانا

قال ابو عبیده:4 لما قتل بهلول خرج عمرو الیشکری فلم یلبث ان قتل ثم

4 خرج العنزی صاحب الاشهب- و بهذا کان یعرف-علی خالد فی ستین، فوجه الیه خالد السمط بن مسلم البجلی فی اربعه آلاف، فالتقوا بناحیه الفرات، فشد العنزی علی السمط، فضربه بین أصابعه فالقی سیفه، و شلت یده، و حمل علیهم فانهزمت الحروریة فتلقاهم عبید اهل الکوفه و سفلتهم، فرموهم بالحجارة حتی قتلوهم. 4 قال ابو عبیده:4 ثم خرج وزیر السختیانی علی خالد فی نفر، و کان مخرجه بالحیرة، فجعل لا یمر بقریة الا أحرقها، و لا احد الا قتله، و غلب علی ما هنالک و علی بیت المال، فوجه الیه خالد قائدا من اصحابه و شرطا من شرط الکوفه، فقاتلوه و هو فی نفیر، فقاتل حتی قتل عامه اصحابه، و اثخن بالجراح، فاخذ مرتثا، فاتی به خالد، فاقبل علی خالد فوعظه، و تلا علیه آیات من القرآن فاعجب خالدا ما سمع منه، فامسک عن قتله و حبسه عنده، و کان لا یزال یبعث الیه فی اللیالی فیؤتی به فیحادثه و یسائله، فبلغ ذلک هشاما و سعی به الیه، و قیل: أخذ حروریا قد قتل و حرق و أباح الأموال، فاستبقاه فاتخذه سمیرا فغضب هشام، و کتب الی خالد یشتمه، و یقول: لا تستبق فاسقا قتل و حرق، و أباح الأموال، فکان خالد یقول: انی انفس به عن الموت لما کان یسمع من بیانه و فصاحته فکتب فیه الی هشام یرقق من امره- و یقال: بل لم یکتب و لکنه کان یؤخر امره و یدفع عنه- حتی کتب الیه هشام یؤنبه و یأمره بقتله و إحراقه، فلما جاءه امر عزیمة لا یستطیع دفعه بعث الیه و الی نفر من اصحابه کانوا أخذوا معه، فامر بهم فادخلوا المسجد، و ادخلت اطنان القصب فشدوا فیها، ثم صب علیهم النفط، ثم اخرجوا فنصبوا فی الرحبه، و رموا بالنیران، فما منهم احد الا من اضطراب و اظهر جزعا، الا وزیرا فانه لم یتحرک، و لم یزل یتلو القرآن حتی مات. و فی هذه السنه غزا اسد بن عبد الله الختل و فیها قتل اسد بدرطاخان ملک الختل

ذکر الخبر عن غزوه اسد

الختل هذه الغزوة و سبب قتله بدر طرخان

ذکر علی بن محمد عن أشیاخه الذین ذکرناهم قبل انهم قالوا: غزا اسد ابن عبد الله الختل و هی غزوه بدر طرخان، فوجه مصعب بن عمرو الخزاعی إلیها، فلم یزل مصعب یسیر حتی نزل بقرب بدر طرخان، فطلب الامان علی ان یخرج الی اسد فأجابه مصعب، فخرج الی اسد فطلب منه أشیاء فامتنع، ثم ساله بدر طرخان ان یقبل منه الف الف درهم، فقال له اسد: انک رجل غریب من اهل البامیان، اخرج من الختل کما دخلتها فقال له بدر طرخان: دخلت أنت خراسان علی عشره من المحذفه، و لو خرجت منها الیوم لم تستقل علی خمسمائة بعیر، و غیر ذلک انی دخلت الختل بشیء فاردده علی حتی اخرج منها کما دخلتها قال: و ما ذاک؟ قال: دخلتها شابا فکسبت المال بالسیف، و رزق الله أهلا و ولدا، فاردد علی شبابی حتی اخرج منها، هل تری ان اخرج من اهلی و ولدی! فما بقائی بعد اهلی و ولدی! فغضب اسد. قال: و کان بدر طرخان یثق بالأمان، فقال له اسد: اختم فی عنقک، فانی اخاف علیک معره الجند، قال: لست ارید ذلک، و انا اکتفی من قبلک برجل یبلغ بی مصعبا فأبی اسد الا ان یختم فی عنقه، فختم فی رقبته و دفعه الی ابی الأسد مولاه، فسار به ابو الأسد، فانتهی الی عسکر المصعب عند المساء و کان سلمه بن ابی عبد الله فی الموالی مع مصعب، فوافی ابو الأسد سلمه، و هو یضع الدراجة فی موضعها، فقال سلمه لأبی الأسد: ما صنع الأمیر فی امر بدر طرخان؟ فقص الذی عرض علیه بدر طرخان و إباء اسد ذلک، و سرحه معه الی المصعب لیدخله الحصن، فقال سلمه: ان الأمیر لم یصب

فیما صنع، و سینظر فی ذلک و یندم، انما کان ینبغی له ان یقبض ما عرض علیه او یحبسه فلا یدخله حصنه، فانا انما دخلناه بقناطر اتخذناها، و مضایق أصلحناها، و کان یمنعه ان یغیر علینا رجاء الصلح، فاما إذ یئس من الصلح فانه لا یدع الجهد فدعه اللیلة فی قبتی، و لا تنطلق به الی مصعب، فانه ساعه ینظر الیه یدخله حصنه. قال: فأقام ابو الأسد و بدر طرخان معه فی قبة سلمه، و اقبل اسد بالناس فی طریق ضیق، فتقطع الجند، و مضی اسد حتی انتهی الی نهر و قد عطش -و لم یکن احد من خدمه-فاستسقی، و کان السغدی بن عبد الرحمن ابو طعمه الحزمی معه شاکری له، و مع الشاکری قرن تبتی، فاخذ السغدی القرن، فجعل فیه سویقا، و صب علیه ماء من النهر، و حرکه و سقی أسدا و قوما من رؤساء الجند، فنزل اسد فی ظل شجره، و دعا برجل من الحرس، فوضع راسه فی فخذه، و جاء المجشر بن مزاحم السلمی یقود فرسه حتی قعد تجاهه حیث ینظر أسدا، فقال اسد: کیف أنت یا أبا العدبس؟ قال: کنت أمس احسن حالا منی الیوم، قال: و کیف ذاک؟ قال: کان بدر طرخان فی أیدینا و عرض ما عرض، فلا الأمیر قبل منه ما عرض علیه و لا هو شد یده علیه، لکنه خلی سبیله، و امر بإدخاله حصنه لما عنده-زعم- من الوفاء فندم اسد عند ذلک، و دعا بدلیل من اهل الختل و رجل من اهل الشام نافذ، فاره الفرس فاتی بهما، فقال للشامی: ان أنت أدرکت بدرطرخان قبل ان یدخل حصنه فلک الف درهم، فتوجها حتی انتهیا الی عسکر مصعب، فنادی الشامی: ما فعل العلج؟ قیل: عند سلمه، و انصرف الدلیل الی اسد بالخبر، و اقام الشامی مع بدرطرخان فی قبة سلمه، و بعث اسد الی بدر طرخان فحوله الیه فشتمه، فعرف بدر طرخان انه قد نقض عهده، فرفع حصاه فرمی بها الی السماء، و قال: هذا عهد الله، و أخذ اخری فرمی بها الی السماء، و قال: هذا عهد محمد ص، و أخذ یصنع کذلک بعهد امیر المؤمنین و عهد المسلمین، فامر اسد بقطع یده، و قال اسد: من هاهنا من أولیاء

ابی فدیک رجل من الأزد قتله بدر طرخان، فقام رجل من الأزد فقال: انا، قال: اضرب عنقه، ففعل و غلب اسد علی القلعة العظمی، و بقیت قلعه فوقها صغیره فیها ولده و أمواله، فلم یوصل الیهم، و فرق اسد الخیل فی اودیه الختل. قال: و قدم اسد مرو، و علیها أیوب بن ابی حسان التمیمی، فعزله و استعمل خالد بن شدید، ابن عمه فلما شخص الی بلخ بلغه ان عماره بن حریم تزوج الفاضله بنت یزید بن المهلب، فکتب الی خالد بن شدید: احمل عماره علی طلاق ابنه یزید، فان ابی فاضربه مائه سوط، فبعث الیه فأتاه و عنده العذافر بن زید التمیمی، فأمره بطلاقها، ففعل بعد إباء منه، و قال عذافر: عماره و الله فتی قیس و سیدها، و ما بها علیه ابهه، ای لیست بأشرف منه فتوفی خالد بن شدید، و استخلف الاشعث بن جعفر البجلی.

ظهور الصحاری بن شبیب الخارجی

و فیها شری الصحاری بن شبیب، و حکم بجبل ذکر خبره: ذکر عن ابی عبیده معمر بن المثنی ان الصحاری بن شبیب اتی خالدا یسأله الفریضة، فقال: و ما یصنع ابن شبیب بالفریضة! فودعه ابن شبیب، و مضی، و ندم خالد و خاف ان یفتق علیه فتقا، فأرسل الیه یدعوه، فقال: انا کنت عنده آنفا، فأبوا ان یدعوه، فشد علیهم بسیفه، فترکوه فرکب و سار حتی جاوز واسطا، ثم عقر فرسه و رکب زورقا لیخفی مکانه، ثم قصد الی نفر من بنی تیم اللات بن ثعلبه، کانوا بجبل، فأتاهم متقلدا سیفا فاخبرهم خبره و خبر خالد، فقالوا له: و ما کنت ترجو بالفریضة! کنت لان تخرج الی ابن النصرانیة فتضربه بسیفک احری فقال: انی و الله ما اردت

الفریضة، و ما اردت الا التوصل الیه لئلا ینکرنی، ثم اقتل ابن النصرانیة غیله بقتله فلانا- و کان خالد قبل ذلک قد قتل رجلا من قعده الصفریه صبرا- ثم دعاهم الصحاری الی الوثوب معه فأجابه بعضهم، و قال بعضهم: ننتظر، و ابی بعضهم و قالوا: نحن فی عافیه، فلما رای ذلک قال: لم ارد منه الفریضة الا طمعا فی قتله ان انالا

فأریح الارض منه و ممن عاث فیها و عن الحق مالا

کل جبار عنید أراه ترک الحق و سن الضلالا

اننی شار بنفسی لربی تارک قیلا لدیهم و قالا

بائع اهلی و مالی أرجو فی جنان الخلد أهلا و مالا

قال: فبایعه نحو من ثلاثین، فشری بجبل، ثم سار حتی اتی المبارک. فبلغ ذلک خالدا، فقال: قد کنت خفتها منه ثم وجه الیه خالد جندا، فلقوه بناحیه المناذر، فقاتلهم قتالا شدیدا، ثم انطووا علیه فقتلوه و قتلوا جمیع اصحابه. قال ابو جعفر: و حج بالناس فی هذه السنه ابو شاکر مسلمه بن هشام ابن عبد الملک، و حج معه ابن شهاب الزهری فی هذه السنه. و کان العامل فی هذه السنه علی المدینة و مکة و الطائف محمد بن هشام، و علی العراق و المشرق خالد بن عبد الله القسری، و عامل خالد علی خراسان اخوه اسد بن عبد الله. و قد قیل: ان أخا خالد أسدا هلک فی هذه السنه، و استخلف علیها جعفر بن حنظله البهرانی. و قیل: ان أسدا أخا خالد بن عبد الله انما هلک فی سنه عشرین و مائه. و کان علی أرمینیة و اذربیجان مروان بن محمد.

ثم دخلت

سنه عشرین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک غزوه سلیمان بن هشام بن عبد الملک الصائفه و افتتاحه-فیما ذکر- سندره، و غزوه إسحاق بن مسلم العقیلی و افتتاحه قلاع تومانشاه و تخریبه ارضه، و غزوه مروان بن محمد ارض الترک.

خبر وفاه اسد بن عبد الله القسری

و فیها کانت وفاه اسد بن عبد الله فی قول المدائنی. ذکر الخبر عن سبب وفاته: و کان سبب ذلک انه کانت به-فیما ذکر- دبیله فی جوفه، فحضر المهرجان و هو ببلخ، فقدم علیه الأمراء و الدهاقین، فکان ممن قدم علیه ابراهیم بن عبد الرحمن الحنفی عامله علی هراة و خراسان، و دهقان هراة، فقد ما بهدیه قومت بألف الف، فکان فیما قدما به قصران: قصر من فضه و قصر من ذهب، و أباریق من ذهب و أباریق من فضه و صحاف من ذهب و فضه، فاقبلا و اسد جالس علی السریر، و اشراف خراسان علی الکراسی، فوضعا القصرین، ثم وضعا خلفهما الأباریق و الصحاف و الدیباج المروی و القوهی و الهروی و غیر ذلک، حتی امتلا السماط، و کان فیما جاء به الدهقان أسدا کره من ذهب، ثم قام الدهقان خطیبا، فقال: اصلح الله الأمیر! انا معشر العجم، أکلنا الدنیا أربعمائة سنه، أکلناها بالحلم و العقل و الوقار، لیس فینا کتاب ناطق، و لا نبی مرسل، و کانت الرجال عندنا ثلاثة: میمون النقیبه أینما توجه فتح الله علی یده، و الذی یلیه رجل تمت مروته فی بیته فان کان کذلک رجی و عظم، و قود و قدم، و رجل رحب صدره، و بسط

یده فرجی، فإذا کان کذلک قود و قدم، و ان الله جعل صفات هؤلاء الثلاثة الذین أکلنا الدنیا بهم أربعمائة سنه فیک ایها الأمیر، و ما نعلم أحدا هو اتم کتخدانیه منک، انک ضبطت اهل بیتک و حشمک و موالیک، فلیس منهم احد یستطیع ان یتعدی علی صغیر و لا کبیر، و لا غنی و لا فقیر، فهذا تمام الکتخدانیة، ثم بنیت الایوانات فی المفاوز، فیجیء الجائی من المشرق و الآخر من المغرب، فلا یجدان عیبا الا ان یقولا: سبحان الله ما احسن ما بنی! و من یمن نقیبتک انک لقیت خاقان و هو فی مائه الف، معه الحارث ابن سریج فهزمته و فللته، و قتلت اصحابه، و ابحت عسکره و اما رحب صدرک و بسط یدک، فانا ما ندری ای المالین اقر لعینک؟ ا مال قدم علیک، أم مال خرج من عندک! بل أنت بما خرج اقر عینا فضحک اسد، و قال: أنت خیر دهاقین خراسان و احسنهم هدیه، و ناوله تفاحه کانت فی یده، و سجد له دهقان هراة، و اطرق اسد ینظر الی تلک الهدایا، فنظر عن یمینه، فقال: یا عذافر بن یزید، مر من یحمل هذا القصر الذهب، ثم قال: یا معن بن احمر راس قیس- او قال قنسرین- مر بهذا القصر یحمل، ثم قال: یا فلان خذ إبریقا، و یا فلان خذ إبریقا، و اعطی الصحاف حتی بقیت صحفتان، فقال: قم یا بن الصیداء، فخذ صحیفه، قال: فاخذ واحده فرزنها فوضعها، ثم أخذ الاخری فرزنها، فقال له اسد: ما لک؟ قال: آخذ ارزنهما، قال: خذهما جمیعا، و اعطی العرفاء و اصحاب البلاء، فقام ابو الیعفور- و کان یسیر امام صاحب خراسان فی المغازی- فنادی: هلم الی الطریق، فقال اسد: ما احسن ما ذکرت بنفسک! خذ دیباجتین، و قام میمون العذاب فقال: الی، الی یسارکم، الی الجادة، فقال: ما احسن ما ذکرت نفسک! خذ دیباجه، قال: فاعطی ما کان فی السماط کله، فقال نهر بن توسعه: تقلون ان نادی لروع مثوب و أنتم غداه المهرجان کثیر

ثم مرض أسد، فأفاق إفاقة فخرج یوما، فأتی بکمثری أول‌ما جاء، فأطعم الناس منه واحدة واحدة، و أخذ کمثراة فرمی بها إلی خراسان دهقان هراة، فانقطعت الدبیلة، فهلک. و استخلف جعفرا البهرانی، و هو جعفر بن‌حنظلة سنة عشرین و مائة فعمل أربعة أشهر، و جاء عهد نصر بن سیّار فی رجب سنة إحدی و عشرین و مائة، فقال ابن عرس العبدیّ: نعی أسد بن عبد اللّه ناع فریع القلب للملک المطاع

ببلخ وافق المقدار یسری و ما لقضاء ربک من دفاع

فجودی عین بالعبرات سحّا أ لم یحزنک تفریق الجماع!

أتاه حمامه فی جوف صیغ و کم بالصیغ من بطل شجاع!

کتائب قد یجیبون المنادی علی جرد مسوّمة سراع

سقیت الغیث إنّک کنت غیثا مریعا عند مرتاد النّجاع

و قال سلیمان بن قتّة مولی بنی تیم بن مرة-و کان صدیقا لأسد: سقی اللّه بلخا، سهل بلخ و حزنها و مروی خراسان السّحاب المجمّما

و ما بی لتسقاه و لکنّ حفرة بها غیّبوا شلوا کریما و أعظما

مراجم أقوام و مردی عظیمة و طلاّب أوتار عفرنا عثمثما

لقد کان یعطی السّیف فی الرّوع حقّه و یروی السنان الزّاغبیّ المقوّما

امر شیعه بنی العباس بخراسان

قال ابو جعفر: و فی هذه السنه وجهت شیعه بنی العباس بخراسان الی محمد بن علی بن العباس سلیمان بن کثیر لیعلمه امرهم و ما هم علیه. ذکر الخبر عن سبب توجیههم سلیمان الی محمد: و کان السبب فی ذلک موجده کانت من محمد بن علی علی من کان بخراسان من شیعته من اجل طاعتهم، کانت لخداش الذی ذکرنا خبره قبل و قبولهم منه ما روی علیه من الکذب، فترک مکاتبتهم، فلما أبطأ علیهم

کتابه، اجتمعوا فذکروا ذلک بینهم، فاجمعوا علی الرضا بسلیمان بن کثیر لیلقاه بامرهم، و یخبره عنهم، و یرجع الیهم بما یرد علیه، فقدم-فیما ذکر- سلیمان بن کثیر علی محمد بن علی و هو متنکر لمن بخراسان من شیعته، فاخبره عنهم، فعنفهم فی اتباعهم خداشا و ما کان دعا الیه، و قال: لعن الله خداشا و من کان علی دینه! ثم صرف سلیمان الی خراسان، و کتب الیهم معه کتابا، فقدم علیهم، و معه الکتاب مختوما، ففضوا خاتمه فلم یجدوا فیه شیئا، الا: بسم الله الرحمن الرحیم، فغلظ ذلک علیهم و علموا ان ما کان خداش أتاهم به لأمره مخالف. و فی هذه السنه وجه محمد بن علی بکر بن ماهان الی شیعته بخراسان بعد منصرف سلیمان بن کثیر من عنده الیهم، و کتب معه الیهم کتابا یعلمهم ان خداشا حمل شیعته علی غیر منهاجه فقدم علیهم بکیر بکتابه فلم یصدقوه و استخفوا به، فانصرف بکیر الی محمد بن علی، فبعث معه بعصی مضببه بعضها بالحدید و بعضها بالشبه، فقدم بها بکیر و جمع النقباء و الشیعة، و دفع الی کل رجل منهم عصا، فعلموا انهم مخالفون لسیرته، فرجعوا و تابوا. و فی هذه السنه عزل هشام بن عبد الملک خالد بن عبد الله عن اعماله التی کان ولاه إیاها کلها .

ذکر سبب عزل هشام خالدا

قد قیل فی ذلک اقوال، نذکر ما حضرنا من ذلک ذکره، فمما قیل فی ذلک: ان فروخ أبا المثنی کان قد تقبل من ضیاع هشام بن عبد الملک بموضع یقال له رستاق الرمان او نهر الرمان- و کان یدعی بذلک فروخ الرمانی- فثقل مکانه علی خالد، فقال خالد لحسان النبطی: ویحک! اخرج الی امیر المؤمنین فزد علی فروخ، فخرج فزاد علیه

الف الف درهم، فبعث هشام رجلین من صلحاء اهل الشام، فحازا الضیاع، فصار حسان اثقل علی خالد من فروخ، فجعل یضر به، فیقول له حسان: لا تفسدنی و انا صنیعتک! فأبی الا الاضرار به، فلما قدم علیه بثق البثوق علی الضیاع، ثم خرج الی هشام، فقال: ان خالدا بثق البثوق علی ضیاعک. فوجه هشام رجلا، فنظر إلیها ثم رجع الی هشام فاخبره، فقال حسان لخادم من خدم هشام: ان تکلمت بکلمة أقولها لک حیث یسمع هشام، فلک عندی الف دینار، قال: فعجل لی الالف و اقول ما شئت، قال: فعجلها له و قال له: بک صبیا من صبیان هشام، فإذا بکی فقل له: اسکت، و الله لکأنک ابن خالد القسری الذی غلته ثلاثة عشر الف الف فسمعها هشام فاغضی علیها ثم دخل علیه حسان بعد ذلک، فقال له هشام: ادن منی فدنا منه، فقال: کم غله خالد؟ قال: ثلاثة عشر الف الف، قال: فکیف لم تخبرنی بهذا! قال: و هل سألتنی؟ فوقرت فی نفس هشام، فازمع علی عزله. و قیل: کان خالد یقول لابنه یزید: ما أنت بدون مسلمه بن هشام، فإنک لتفخر علی الناس بثلاث لا یفخر بمثلها احد: سکرت دجلة و لم یتکلف ذلک احد، ولی سقایة بمکة، ولی ولایه العراق. و قیل: انما اغضب هشاما علی خالد ان رجلا من قریش دخل علی خالد فاستخف به و عضه بلسانه، فکتب الی هشام یشکوه، فکتب هشام الی خالد: اما بعد، فان امیر المؤمنین- و ان کان اطلق لک یدک و رأیک فیمن استرعاک امره، و استحفظک علیه، للذی رجا من کفایتک، و وثق به من حسن تدبیرک- لم یفرشک غره اهل بیته لتطاه بقدمک، و لا تحد الیه بصرک، فکیف بک و قد بسطت علی غرتهم بالعراق لسانک بالتوبیخ، ترید بذلک تصغیر خطره، و احتقار قدره، زعمت بالنصفه منه حتی

اخرجک ذلک الی الاغلاظ فی اللفظ علیه فی مجلس العامه، غیر متحلحل له حین رایته مقبلا من صدر مهادک الذی مهد له الله، و فی قومک من یعلوک بحسبه، و یغمرک باولیته، فنلت مهادک بما رفع به آل عمرو من ضعتک خاصه، مساوین بک فروع غرر القبائل و قرومها قبل امیر المؤمنین، حتی حللت هضبه اصبحت تنحو بها علیهم مفتخرا هذا ان لم یدهده بک قله شکرک متحطما وقیذا فهلا-یا بن مجرشه قومک-اعظمت رجلهم علیک داخلا، و وسعت مجلسه إذ رایته إلیک مقبلا، و تجافیت له عن صدر فراشک مکرما، ثم فاوضته مقبلا ببشرک، إکراما لأمیر المؤمنین فإذا اطمان به مجلسه نازعته بحیی السرار، معظما لقرابته، عارفا لحقه، فهو سن البیتین و نابهم، و ابن شیخ آل ابی العاص و حرب و غرتهم. و بالله یقسم امیر المؤمنین لک لو لا ما تقدم من حرمتک و ما یکره من شماتة عدوک بک لوضع منک ما رفع، حتی یردک الی حال تفقد بها اهل الحوائج بعراقک، و تزاحم المواکب ببابک و ما اقربنی من ان اجعلک تابعا لمن کان لک تبعا، فانهض علی ای حال الفاک رسول امیر المؤمنین و کتابه، من لیل او نهار، ماشیا علی قدمک بمن معک من خولک، حتی تقف علی باب ابن عمرو صاغرا، مستأذنا علیه، متنصلا الیه، اذن لک او منعک، فان حرکته عواطف رحمه احتملک، و ان احتملته انفه و حمیه من دخولک علیک فقف ببابه حولا غیر متحلحل و لا زائل، ثم امرک بعد الیه، عزل او ولی، انتصر او عفا، فلعنک الله من متکل علیه بالثقه، ما اکثر هفواتک، و اقذع لأهل الشرف ألفاظک، التی لا تزال تبلغ امیر المؤمنین

من اقدامک بها علی من هو اولی بما أنت فیه من ولایه مصری العراق، و اقدم و اقوم و قد کتب امیر المؤمنین الی ابن عمه بما کتب به إلیک من إنکاره علیک، لیری فی العفو عنک و السخط علیک رایه، مفوضا ذلک الیه مبسوطه فیه یده، محمودا عند امیر المؤمنین علی أیهما آتی إلیک، موفقا ان شاء الله تعالی. و کتب الی ابن عمرو: اما بعد، فقد بلغ امیر المؤمنین کتابک، و فهم ما ذکرت من بسط خالد علیک لسانه فی مجلس العامه محتقرا لقدرک، مستصغرا لقرابتک من امیر المؤمنین، و عواطف رحمه علیک و إمساکک عنه، تعظیما لأمیر المؤمنین و سلطانه و تمسکا بوثائق عصم طاعته، مع مؤلم ما تداخلک من قبائح ألفاظه و شراره منطقه، و اکثابه علیک عند اطراقک عنه، مرویا فیما اطلق امیر المؤمنین من لسانه، و اطال من عنانه، و رفع من ضعته، و نوه من خموله، و کذلک أنتم آل سعید فی مثلها عند هذر الذنابی و طائشه أحلامها، صمت من غیر افحام، بل بأحلام تخف بالجبال وزنا و قد حمد امیر المؤمنین تعظیمک ایاه، و توقیرک سلطانه و شکره، و قد جعل امر خالد إلیک فی عزلک ایاه او اقراره، فان عزلته امضی عزلک ایاه، و ان اقررته فتلک منه لک علیه لا یشرکک امیر المؤمنین فیها و قد کتب الیه امیر المؤمنین بما یطرد عنه سنه الهاجع عند وصوله الیه، یأمره باتیانک راجلا علی ایه حال صادفه کتاب امیر المؤمنین فیها، و الفاه رسوله الموجه الیه من لیله او نهاره، حتی یقف ببابک، أذنت له او حجبته، اقررته او عزلته، و تقدم امیر المؤمنین الی رسوله فی ضربه بین یدیک علی راسه عشرین سوطا الا ان تکره ان یناله

ذلک بسببک لحرمه خدمته، فأیهما رایت امضاءه کان لأمیر المؤمنین فی برک و عظم حرمتک و قرابتک و صله رحمک موافقا، و الیه حبیبا، فیما ینوی من قضاء حق آل ابی العاص و سعید فکاتب امیر المؤمنین فیما بدا لک مبتدئا و مجیبا و محادثا و طالبا، ما عسی ان ینزل بک اهلک من اهل بیت امیر المؤمنین من حوائجهم التی تقعد بهم الحشمه عن تناولها من قبله لبعد دارهم عنه، و قله امکان الخروج لانزالها به، غیر محتشم من امیر المؤمنین، و لا مستوحش من تکرارها علیه، علی قدر قرابتهم و ادیانهم و انسابهم، مستمنحا و مسترفدا، و طالبا مستزیدا، تجد امیر المؤمنین إلیک سریعا بالبر لما یحاول من صله قرابتهم، و قضاء حقوقهم، و بالله یستعین امیر المؤمنین علی ما ینوی، و الیه یرغب فی العون علی قضاء حق قرابته، و علیه یتوکل، و به یثق و الله ولیه و مولاه و السلام. و قیل: ان خالدا کان کثیرا ما یذکر هشاما، فیقول: ابن الحمقاء. و کانت أم هشام تستحمق، و قد ذکرنا خبرها قبل. و ذکر انه کتب الی هشام کتابا غاظه، فکتب الیه هشام: یا بن أم خالد، قد بلغنی انک تقول: ما ولایه العراق لی بشرف، فیابن اللخناء، کیف لا تکون امره العراق لک شرفا، و أنت من بجیله القلیله الذلیلة! اما و الله انی لأظن ان أول من یأتیک صغیر من قریش، یشد یدیک الی عنقک. و ذکر ان هشاما کتب الیه: قد بلغنی قولک: انا خالد بن عبد الله بن یزید بن اسد بن کرز، ما انا بأشرف الخمسة اما و الله لأردنک الی بغلتک و طیلسانک الفیروزی. و ذکر ان هشاما بلغه انه یقول لابنه: کیف أنت إذا احتاج إلیک بنو امیر المؤمنین! فظهر الغضب فی وجهه. و قیل: ان هشاما قدم علیه رجل من اهل الشام، فقال: انی سمعت خالدا ذکر امیر المؤمنین بما لا تنطلق به الشفتان، قال: قال: الأحول؟ قال: لا، بل قال أشد من ذلک، قال: فما هو؟ قال: لا اقوله ابدا،

فلم یزل یبلغه عنه ما یکره حتی تغیر له و ذکر ان دهقانا دخل علی خالد، فقال: ایها الأمیر، ان غله. ابنک قد زادت علی عشره آلاف الف، و لا آمن ان یبلغ هذا امیر المؤمنین فیستکثره. و ان الناس یحبون جسدک، و انا أحب جسدک و روحک، قال: ان اسد بن عبد الله قد کلمنی بمثل هذا، فأنت امرته؟ قال: نعم، قال: ویحک! دع ابنی، فلربما طلب الدرهم فلم یقدر علیه. ثم عزم هشام- لما کثر علیه ما یتصل به عن خالد من الأمور التی کان یکرهها-علی عزله، فلما عزم علی ذلک اخفی ما قد عزم له علیه من امره.

ذکر الخبر عن عمل هشام

عزل خالد حین صح عزمه علی عزله

ذکر عمر ان عبید بن جناد حدثه انه سمع أباه و بعض الکتبه یذکر ان هشاما اخفی عزل خالد، و کتب الی یوسف بخطه-و هو علی الیمن- ان یقبل فی ثلاثین من اصحابه فخرج یوسف حتی صار الی الکوفه، فعرس قریبا منها، و قد ختن طارق- خلیفه خالد علی الخراج- ولده، فاهدی له الف عتیق و الف وصیف و الف وصیفه، سوی الأموال و الثیاب و غیر ذلک، فمر العاس بیوسف و اصحابه و یوسف یصلی و رائحه الطیب تنفح من ثیابه، فقال: ما أنتم؟ قالوا: سفار، قال: فأین تریدون؟ قالوا: بعض المواضع، فاتوا طارقا و اصحابه، فقالوا: انا رأینا قوما انکرناهم، و الرأی ان نقتلهم، فان کانوا خوارج استرحنا منهم، و ان کانوا یریدونکم عرفتم ذلک فاستعددتم علی امرهم فنهوهم عن قتلهم، فطافوا، فلما کان فی السحر و قد انتقل یوسف و صار الی دور ثقیف، فمر بهم العاس، فقال: ما أنتم؟ فقالوا: سفار، قال: فأین تریدون؟ قالوا: بعض المواضع، فاتوا طارقا و اصحابه، فقالوا: قد صاروا الی دور ثقیف و الرأی ان نقتلهم، فمنعوهم و امر یوسف بعض الثقفیین، فقال: اجمع لی من بها من مضر ففعل، فدخل المسجد مع

الفجر، فامر المؤذن بالإقامة، فقال: حتی یاتی الامام، فانتهره فأقام، و تقدم یوسف فقرا: إِذٰا وَقَعَتِ اَلْوٰاقِعَةُ، و سَأَلَ سٰائِلٌ، ثم ارسل الی خالد و طارق و أصحابهما، فأخذوا و ان القدور لتغلی. قال عمر: قال علی بن محمد، قال: قال الربیع بن سابور مولی بنی الحریش- و کان هشام جعل الیه الخاتم مع الحرس: اتی هشاما کتاب خالد فغاظه، و قدم علیه فی ذلک الیوم جندب مولی یوسف بن عمر بکتاب یوسف، فقراه ثم قال لسالم مولی عنبسة بن عبد الملک: اجبه عن لسانک، و کتب هو بخطه کتابا صغیرا، ثم قال لی: ائتنی بکتاب سالم- و کان سالم علی الدیوان- فأتیته به، فادرج فیه الکتاب الصغیر، ثم قال لی: اختمه ففعلت، ثم دعا برسول یوسف، فقال: ان صاحبک لمتعد طوره، و یسال فوق قدره، ثم قال لی: مزق ثیابه ثم امر به فضرب أسواطا، فقال: اخرجه عنی و ادفع الیه کتابه فدفعت الیه الکتاب، و قلت له: ویلک! النجاء! فارتاب بشیر بن ابی ثلجه من اهل الأردن، و کان خلیفه سالم و قال: هذه حیله، و قد ولی یوسف العراق، فکتب الی عامل لسالم علی اجمه سالم، یقال له عیاض: ان اهلک قد بعثوا إلیک بالثوب الیمانی، فإذا أتاک فالبسه و احمد الله، و اعلم ذلک طارقا فبعث عیاض الی طارق بن ابی زیاد بالکتاب، و ندم بشیر علی کتابه، و کتب الی عیاض: ان اهلک قد بدا لهم فی امساک الثوب فلا تتکل علیه، فجاء عیاض بالکتاب الآخر الی طارق، فقال طارق: الخبر فی الکتاب الاول، و لکن صاحبک ندم و خاف ان یظهر الخبر فکتب بهذا و رکب طارق من الکوفه الی خالد و هو بواسط، فسار یوما و لیله، فصبحهم، فرآه داود البربری- و کان علی حجابه خالد و حرسه و علی دیوان الرسائل- فاعلم خالدا، فغضب، و قال: قدم بغیر اذن، فاذن له، فلما رآه قال: ما اقدمک؟ قال: امر کنت أخطأت فیه، قال: و ما هو؟ قال: وفاه اسد رحمه الله، کتبت الی الأمیر اعزیه عنه، و انما کان ینبغی لی ان آتیه ماشیا فرق خالد و دمعت عیناه، و قال: ارجع الی عملک،

قال: اردت ان اذکر للأمیر امرا اسره، قال: ما دون داود سر، قال: امر من امری، فغضب داود و خرج، و اخبر طارق خالدا، قال: فما الرأی؟ قال: ترکب الی امیر المؤمنین فتعتذر الیه من شیء ان کان بلغه عنک قال: فبئس الرجل انا إذا ان رکبت الیه بغیر اذنه، قال: فشیء آخر، قال: و ما هو؟ قال: تسیر فی عملک، و اتقدمک الی الشام، فاستاذنه لک، فإنک لا تبلغ اقصی عملک حتی یأتیک اذنه، قال: و لا هذا، قال: فاذهب فاضمن لأمیر المؤمنین جمیع ما انکسر فی هذه السنین و آتیک بعهدک مستقبلا، قال: و ما یبلغ ذاک؟ قال: مائه الف الف، قال: و من این آخذ هذا! و الله ما أجد عشره آلاف درهم، قال: ا تحمل انا و سعید بن راشد اربعین الف الف درهم، و الزینبی و ابان بن الولید عشرین الف الف، و تفرق الباقی علی العمال، قال: انی إذا للئیم، ان کنت سوغت قوما شیئا ثم ارجع فیه، فقال طارق: انما نقیک و نقی أنفسنا بأموالنا و نستأنف الدنیا، و تبقی النعمه علیک و علینا خیر من ان یجیء من یطالبنا بالأموال، و هی عند تجار اهل الکوفه، فیتقاعسون و یتربصون بنا فنقتل، و یأکلون تلک الأموال فأبی خالد فودعه طارق و بکی، و قال: هذا آخر ما نلتقی فی الدنیا، و مضی. و دخل داود، فاخبره خالد بقول طارق، فقال: قد علم انک لا تخرج بغیر اذن، فاراد ان یختلک و یاتی الشام، فیتقبل بالعراق هو و ابن أخیه سعید بن راشد فرجع طارق الی الکوفه، و خرج خالد الی الحمه. قال: و قدم رسول یوسف علیه الیمن، فقال له: ما وراءک؟ قال: الشر، امیر المؤمنین ساخط، و قد ضربنی و لم یکتب جواب کتابک، و هذا کتاب سالم صاحب الدیوان ففض الکتاب فقراه، فلما انتهی الی آخره قرأ کتاب هشام بخطه: ان سر الی العراق فقد ولیتک ایاه، و إیاک ان یعلم بذاک احد، و خذ ابن النصرانیة و عماله فاشفنی منهم، فقال یوسف: انظروا

دلیلا عالما بالطریق، فاتی بعده، فاختار منهم رجلا و سار من یومه، و استخلف علی الیمن ابنه الصلت فشیعه، فلما اراد ان ینصرف ساله: این ترید؟ فضربه مائه سوط، و قال: یا بن اللخناء، ا یخفی علیک إذا استقر بی منزل، فسار، فکان إذا اتی الی طریقین سال، فإذا قیل: هذا الی العراق، قال: اعرق، حتی اتی الکوفه قال عمر: قال علی عن بشر بن عیسی، عن ابیه، قال: قال حسان النبطی: هیأت لهشام طیبا، فانی لبین یدیه و هو ینظر الی ذلک الطیب إذ قال لی: یا حسان، فی کم یقدم القادم من العراق الی الیمن؟ قال: قلت: لا ادری، فقال: امرتک امرا حازما فعصیتنی فأصبحت مسلوب الإمارة نادما

قال: فلم یلبث الا قلیلا حتی جاء کتاب یوسف من العراق قد قدمها، و ذلک فی جمادی الآخرة سنه عشرین و مائه. قال عمر: قال علی: قال سالم زنبیل: لما صرنا الی النجف قال لی یوسف: انطلق فاتنی بطارق، فلم استطع ان آبی علیه، و قلت فی نفسی: من لی بطارق فی سلطانه! ثم اتیت الکوفه، فقلت لغلمان طارق: استأذنوا لی علی طارق، فضربونی فصحت له: ویلک یا طارق! انا سالم رسول یوسف، و قد قدم علی العراق فخرج فصاح بالغلمان، و قال: انا آتیه، قال: و روی ان یوسف قال لکیسان: انطلق فاتنی بطارق، فان کان قد اقبل فاحمله علی اکاف، و ان لم یکن اقبل فات به سحبا قال: فأتیته بالحیرة دار عبد المسیح- و هو سید اهل الحیرة- فقلت له: ان یوسف قد قدم علی العراق، و هو یأمرک ان تشد طارقا و تأتیه به، فخرج هو و ولده و غلمانه حتی أتوا منزل طارق- و کان لطارق غلام شجاع معه غلمان شجعاء لهم سلاح و عده-فقال لطارق: ان أذنت لی خرجت الی هؤلاء فیمن معی فقتلتهم، ثم طرت علی وجهک فذهبت حیث شئت قال: فاذن لکیسان، فقال: أخبرنی عن الأمیر، یرید المال؟ قال: نعم، قال: فانا أعطیه ما سال، و أقبلوا الی یوسف فتوافوا بالحیرة، فلما عاینه ضربه ضربا مبرحا

-یقال خمسمائة سوط-و دخل الکوفه، و ارسل عطاء بن مقدم الی خالد بالحمه. قال عطاء: فأتیت الحاجب فقلت: استاذن لی علی ابی الهیثم، فدخل و هو متغیر الوجه فقال له خالد: مالک؟ قال: خیر، قال: ما عندک خیر، قال: عطاء بن مقدم، قال: استاذن لی علی ابی الهیثم، فقال: ائذن له، فدخلت: فقال: ویل أمها سخطه! قال: فلم استقر حتی دخل الحکم بن الصلت، فقعد معه، فقال له خالد: ما کان لیلی علی احد هو أحب الی منکم. و خطب یوسف بالکوفه، فقال: ان امیر المؤمنین أمرنی بأخذ عمال ابن النصرانیة، و ان أشفیه منهم، و سافعل و ازید و الله یا اهل العراق، و لاقتلن منافقیکم بالسیف و جناتکم بالعذاب و فساقکم ثم نزل و مضی الی واسط، و اتی بخالد و هو بواسط. قال عمر: قال حدثنی الحکم بن النضر: قال: سمعت أبا عبیده یقول: لما حبس یوسف خالدا صالحه عنه ابان بن الولید و اصحابه علی تسعه آلاف الف درهم، ثم ندم یوسف، و قیل له: لو لم تفعل لأخذت منه مائه الف الف درهم قال: ما کنت لارجع و قد رهنت لسانی بشیء و اخبر اصحاب خالد خالدا، فقال: قد أسأتم حین أعطیتموه عند أول وهله تسعه آلاف الف، ما آمن ان یأخذها ثم یعود علیکم، فارجعوا فجاءوا فقالوا: انا قد أخبرنا خالدا فلم یرض بما ضمنا، و أخبرنا ان المال لا یمکنه، فقال: أنتم اعلم و صاحبکم، فاما انا فلا ارجع علیکم، فان رجعتم لم امنعکم، قالوا: فانا قد رجعنا، قال: و قد فعلتم! قالوا: نعم، قال: فمنکم اتی النقض، فو الله لا ارضی بتسعه آلاف الف و لا مثلیها و لا مثلها، فاخذ اکثر من ذلک. و قد قیل: انه أخذ مائه الف الف و ذکر الهیثم بن عدی، عن ابن عیاش ان، هشاما ما ازمع علی عزل خالد، و کان سبب ذلک انه اعتقد بالعراق اموالا و حفر أنهارا، حتی بلغت

غلته عشرین الف الف، منها نهر خالد، و کان یغل خمسه آلاف الف و باجوی و بارمانا و المبارک و الجامع و کوره سابور و الصلح، و کان کثیرا ما یقول: اننی و الله مظلوم، ما تحت قدمی من شیء الا و هو لی-یعنی ان عمر جعل لبجیله ربع السواد. قال الهیثم بن عدی: أخبرنی الحسن بن عماره، عن العریان بن الهیثم، قال: کنت کثیرا ما اقول لأصحابی: انی احسب هذا الرجل قد تخلی منه، ان قریشا لا تحتمل هذا و نحوه، و هم اهل حسد، و هذا یظهر ما یظهر، فقلت له یوما: ایها الأمیر، ان الناس قد رموک بأبصارهم، و هی قریش، و لیس بینک و بینها ال، و هم یجدون منک بدا، و أنت لا تجد منهم بدا، فأنشدک الله الا ما کتبت الی هشام تخبره عن أموالک، و تعرض علیه منها ما أحب، فما اقدرک علی ان تتخذ مثلها، و هو لا یستفسدک، و ان کان حریصا علی ذلک فلعمری لان یذهب بعض و یبقی بعض خیر من ان تذهب کلها، و ما کان یستحسن فیما بینک و بینه ان یأخذها کلها، و لا آمن ان یأتیه باغ او حاسد فیقبل منه، فلان تعطیه طائعا خیر من ان تعطیه کارها فقال: ما أنت بمتهم، و لا یکون ذلک ابدا قال: فقلت أطعنی و اجعلنی رسولک، فو الله لا یحل عقده الا شددتها، و لا یشد عقده الا حللتها قال: انا و الله لا نعطی علی الذل، قال: قلت: هل کانت لک هذه الضیاع الا فی سلطانه! و هل تستطیع الامتناع منه ان أخذها! قال: لا، قلت: فبادره، فانه یحفظها لک و یشکرک علیها، و لو لم تکن له عندک ید الا ما ابتداک به کنت جدیرا ان تحفظه، قال: لا و الله لا یکون ذلک ابدا، قال: قلت فما کنت صانعا إذا عزلک و أخذ ضیاعک فاصنعه، فان اخوته و ولده و اهل بیته قد سبقوا لک، و أکثروا علیه فیک، و لک صنائع تعود علیهم بما بدا لک، ثم استدرک استتمام ما کان منک الی صنائعک من هشام قال: قد ابصرت ما تقول و لیس الی ذلک سبیل و کان العریان یقول: کأنکم به قد عزل، و أخذ ما له

و تجنی علیه ثم لا ینتفع بشیء قال: فکان کذلک. قال الهیثم: و حدثنی ابن عیاش، ان بلال بن ابی برده کتب الی خالد و هو عامله علی البصره حین بلغه تعتب هشام علیه: انه حدث امر لا أجد بدا من مشافهتک فیه، فان رایت ان تاذن لی، فإنما هی لیله و یومها إلیک، و یوم عندک، و لیله و یومها منصرفا فکتب الیه: ان اقبل إذا شئت فرکب هو و مولیان له الجمازات، فسار یوما و لیله، ثم صلی المغرب بالکوفه، و هی ثمانون فرسخا، فاخبر خالد بمکانه، فأتاه و قد تعصب، فقال: أبا عمرو، اتعبت نفسک، قال: اجل، قال: متی عهدک بالبصرة؟ قال: أمس، قال: أحق ما تقول! قال: هو و الله ما قلت، قال: فما انصبک؟ قال: ما بلغنی من تعتب امیر المؤمنین و قوله، و ما بغاک به ولده و اهل بیته، فان رایت ان ا تعرض له و اعرض علیه بعض أموالنا، ثم ندعوه منها الی ما أحب و أنفسنا به طیبه، ثم اعرض علیه مالک، فما أخذ منه فعلینا العوض منه بعد قال: ما اتهمک و حتی انظر، قال: انی اخاف ان تعاجل، قال: کلا، قال: ان قریشا من قد عرفت، و لا سیما سرعتهم إلیک قال: یا بلال، انی و الله ما اعطی شیئا قسرا ابدا قال ایها الأمیر، ا تکلم؟ قال: نعم، قال: ان هشاما اعذر منک، یقول: استعملتک. و لیس لک شیء، فلم تر من الحق علیک ان تعرض علی بعض ما صار إلیک، و اخاف ان یزین له حسان النبطی ما لا تستطیع إدراکه، فاغتنم هذه الفتره. قال: انا ناظر فی ذلک فانصرف راشدا فانصرف بلال و هو یقول: کأنکم بهذا الرجل قد بعث الیه رجل بعید اتی، به حمز، بغیض النفس سخیف الدین، قلیل الحیاء، یأخذه بالاحن و الترات فکان کما قال. قال ابن عیاش: و کان بلال قد اتخذ دارا بالکوفه، و انما استاذن خالدا لینظر الی داره، فما نزلها الا مقیدا، ثم جعلت سجنا الی الیوم

قال ابن عیاش: کان خالد یخطب فیقول: انکم زعمتم انی اغلی اسعارکم، فعلی من یغلیها لعنه الله! و کان هشام کتب الی خالد لا تبیعن من الغلات شیئا حتی تباع غلات امیر المؤمنین حتی بلغت کیلجه درهما. قال الهیثم، عن ابن عیاش: کانت ولایه خالد فی شوال سنه خمس و مائه ثم عزل فی جمادی الاولی سنه عشرین و مائه .

[أخبار متفرقة]

و فی هذه السنه قدم یوسف بن عمر العراق والیا علیها. و قد ذکرت قبل سبب ولایته علیها و فی هذه السنه ولی خراسان یوسف بن عمر جدیع بن علی الکرمانی و عزل جعفر بن حنظله. و قیل: ان یوسف لما قدم العراق اراد ان یولی خراسان سلم بن قتیبة، فکتب بذلک الی هشام، و یستاذنه فیه، فکتب الیه هشام: ان سلم بن قتیبة رجل لیس له بخراسان عشیره، و لو کان له بها عشیره لم یقتل بها أبوه. و قیل ان یوسف کتب الی الکرمانی بولایة خراسان مع رجل من بنی سلیم و هو بمرو، فخرج الی الناس یخطبهم، فحمد الله و اثنی علیه، و ذکر أسدا و قدومه خراسان، و ما کانوا فیه من الجهد و الفتنة، و ما صنع لهم علی یدیه ثم ذکر أخاه خالدا بالجمیل، و اثنی علیه، و ذکر قدوم یوسف العراق، و حث الناس علی الطاعة و لزوم الجماعه، ثم قال: غفر الله للمیت-یعنی أسدا- و عافی الله المعزول، و بارک للقادم ثم نزل. و فی هذه السنه عزل الکرمانی عن خراسان، و ولیها نصر بن سیار بن لیث بن رافع بن ربیعه بن جری بن عوف بن عامر بن جندع بن لیث بن بکر بن عبد مناه بن کنانه، و أمه زینب بنت حسان من بنی تغلب.

ذکر الخبر عن سبب ولایه نصر بن سیار خراسان

ذکر علی بن محمد عن شیوخه ان وفاه اسد بن عبد الله لما انتهت الی

هشام بن عبد الملک استشار اصحابه فی رجل یصلح لخراسان، فأشاروا علیه باقوام، و کتبوا له اسماءهم، فکان ممن کتب له عثمان بن عبد الله بن الشخیر و یحیی بن حضین بن المنذر الرقاشی و نصر بن سیار اللیثی و قطن بن قتیبة بن مسلم و المجشر بن مزاحم السلمی احد بنی حرام، فاما عثمان بن عبد الله ابن الشخیر، فقیل له: انه صاحب شراب، و قیل له: المجشر شیخ هم، و قیل له: ابن حضین رجل فیه تیه و عظمه، و قیل له: قطن بن قتیبة موتور، فاختار نصر بن سیار، فقیل له: لیست له بها عشیره، فقال هشام: انا عشیرته فولاه و بعث بعهده مع عبد الکریم بن سلیط بن عقبه الهفانی، هفان بن عدی بن حنیفه فاقبل عبد الکریم بعهده، و معه ابو المهند کاتبه مولی بنی حنیفه، فلما قدم سرخس و لا یعلم به احد، و علی سرخس حفص بن عمر بن عباد التیمی أخو تمیم بن عمر، فاخبره ابو المهند، فوجه حفص رسولا، فحمله الی نصر، و نفذ ابن سلیط الی مرو، فاخبر ابو المهند الکرمانی، فوجه الکرمانی نصر بن حبیب بن بحر بن ماسک بن عمر الکرمانی الی نصر بن سیار، فسبق رسول حفص الی نصر بن سیار، فکان أول من سلم علیه بالإمرة، فقال له نصر: لعلک شاعر مکار! فدفع الیه الکتاب و کان جعفر بن حنظله ولی عمرو بن مسلم مرو، و عزل الکرمانی و ولی منصور بن عمر ابرشهر، و ولی نصر بن سیار بخاری، فقال جعفر ابن حنظله: دعوت نصرا قبل ان یأتیه عهده بایام، فعرضت علیه ان اولیه بخاری، فشاور البختری بن مجاهد، فقال له البختری، و هو مولی بنی شیبان: لا تقبلها، قال: و لم؟ قال: لأنک شیخ مضر بخراسان، فکأنک بعهدک قد جاء علی خراسان کلها، فلما أتاه عهده بعث الی البختری فقال البختری لأصحابه: قد ولی نصر بن سیار خراسان، فلما أتاه سلم علیه بالإمرة، فقال له: انی علمت؟ قال: لما بعثت الی، و کنت قبل ذلک تأتینی، علمت انک قد ولیت. قال: و قد قیل ان هشاما قال لعبد الکریم حین أتاه خبر اسد بن عبد الله بموته: من تری ان نولی خراسان، فقد بلغنی ان لک بها و بأهلها علما؟

قال عبد الکریم: قلت: یا امیر المؤمنین، اما رجل خراسان حزما و نجده فالکرمانی، فاعرض بوجهه، و قال: ما اسمه؟ قلت: جدیع بن علی، قال: لا حاجه لی فیه، و تطیر، و قال: سم لی غیره، قلت: اللسن المجرب یحیی بن نعیم بن هبیرة الشیبانی ابو المیلاء، قال: ربیعه لا تسد بها الثغور- قال عبد الکریم: فقلت فی نفسی: کره ربیعه و الیمن، فارمیه بمضر- فقلت: عقیل بن معقل اللیثی، ان اغتفرت هنه، قال: ما هی؟ قلت: لیس بالعفیف، قال: لا حاجه لی به، قلت: منصور بن ابی الخرقاء السلمی، ان اغتفرت نکره فانه مشئوم، قال: غیره، قلت: المجشر بن مزاحم السلمی، عاقل شجاع، له رای مع کذب فیه، قال: لا خیر فی الکذب، قلت: یحیی بن حضین، قال: ا لم اخبرک ان ربیعه لا تسد بها الثغور! قال: فکان إذا ذکرت له ربیعه، و الیمن اعرض قال عبد الکریم: و اخرت نصرا و هو ارجل القوم و احزمهم و اعلمهم بالسیاسة، فقلت: نصر بن سیار اللیثی، قال: هو لها، قلت: ان اغتفرت واحده، فانه عفیف مجرب عاقل، قال: ما هی؟ قلت: عشیرته بها قلیله، قال: لا أبا لک، ا ترید عشیره اکثر منی! انا عشیرته. و قال آخرون: لما قدم یوسف بن عمر العراق قال: أشیروا علی برجل اوله خراسان، فأشاروا علیه بمسلمه بن سلیمان بن عبد الله ابن خازم و قدید بن منیع المنقری و نصر بن سیار و عمرو بن مسلم و مسلم بن عبد الرحمن بن مسلم و منصور بن ابی الخرقاء و سلم بن قتیبة و یونس بن عبد ربه و زیاد بن عبد الرحمن القشیری، فکتب یوسف باسمائهم الی هشام، و اطری القیسیة، و جعل آخر من کتب اسمه نصر بن سیار الکنانی، فقال هشام: ما بال الکنانی آخرهم! و کان فی کتاب یوسف الیه: یا امیر المؤمنین، نصر بخراسان قلیل العشیره فکتب الیه هشام: قد فهمت کتابک و اطراءک القیسیة و ذکرت نصرا و قله عشیرته، فکیف یقل من انا عشیرته! و لکنک تقیست علی، و انا متخندف علیک، ابعث بعهد نصر، فلم یقل من عشیرته

امیر المؤمنین، بله ما ان تمیما اکثر اهل خراسان فکتب الی نصر ان یکاتب یوسف بن عمر، و بعث یوسف سلما وافدا الی هشام، و اثنی علیه فلم یوله، ثم اوفد شریک بن عبد ربه النمیری، و اثنی علیه لیولیه خراسان، فأبی علیه هشام. قال: و اوفد نصر من خراسان الحکم بن یزید بن عمیر الأسدی الی هشام، و اثنی علیه نصر، فضربه یوسف و منعه من الخروج الی خراسان، فلما قدم یزید بن عمر بن هبیرة استعمل الحکم بن یزید علی کرمان، و بعث بعهد نصر مع عبد الکریم الحنفی- و معه کاتبه ابو المهند مولی بنی حنیفه - فلما اتی سرخس وقع الثلج، فأقام و نزل علی حفص بن عمر بن عباد التیمی، فقال له: قدمت بعهد نصر علی خراسان، قال: و هو عامل یومئذ علی سرخس- فدعا حفص غلامه، فحمله علی فرس و اعطاه مالا، و قال له: طر و اقتل الفرس، فان قام علیک فاشتر غیره حتی تأتی نصرا قال: فخرج الغلام حتی قدم علی نصر ببلخ، فیجده فی السوق، فدفع الیه الکتاب، فقال: ا تدری ما فی هذا الکتاب؟ قال: لا، فامسکه بیده، و اتی منزله، فقال الناس: اتی نصرا عهده علی خراسان، فأتاه قوم من خاصته، فسألوه فقال: ما جاءنی شیء، فمکث یومه، فدخل علیه من الغد ابو حفص بن علی، احد بنی حنظله- و هو صهره 3 ، و کانت ابنته تحت نصر، و کان اهوج کثیر المال، فقال له: ان الناس قد خاضوا و أکثروا فی ولایتک، فهل جاءک شیء؟ فقال: ما جاءنی شیء، فقام لیخرج فقال: مکانک، و اقراه الکتاب، فقال: ما کان حفص لیکتب إلیک الا بحق، قال: فبینا هو یکلمه إذ استاذن علیه عبد الکریم، فدفع الیه عهده، فوصله بعشره آلاف درهم ثم استعمل نصر علی بلخ مسلم بن عبد الرحمن بن مسلم، و استعمل وشاح ابن بکیر بن وشاح علی مرو الروذ، و الحارث بن عبد الله بن الحشرج علی هراة، و زیاد بن عبد الرحمن القشیری علی ابرشهر، و أبا حفص بن علی ختنه علی خوارزم، و قطن بن قتیبة علی السغد فقال رجل من اهل الشام من الیمانیه: ما رایت عصبیة مثل هذه! قال: بلی، التی کانت قبل هذه

فلم یستعمل اربع سنین الا مضریا، و عمرت خراسان عماره لم تعمر قبل ذلک مثلها، و وضع الخراج، و احسن الولایة و الجبایه، فقال سوار بن الأشعر: اضحت خراسان بعد الخوف آمنه من ظلم کل غشوم الحکم جبار

لما اتی یوسفا اخبار ما لقیت اختار نصرا لها، نصر بن سیار

و قال نصر بن سیار فیمن کره ولایته: تعز عن الصبابة لا تلام کذلک لا یلم بک احتمام

ا ان سخطت کبیره بعد قرب کلفت بها و باشرک السقام!

ترجی الیوم ما وعدت حدیثا و قد کذبت مواعدها الکرام

ا لم تر ان ما صنع الغوانی عسیر لا یریع به الکلام

أبت لی طاعتی و ابی بلائی و فوزی حین یعترک الخصام

و انا لا نضیع لنا ملما و لا حسبا إذا ضاع الذمام

و لا نغضی علی غدر و انا نقیم علی الوفاء فلا نلام

خلیفتنا الذی فازت یداه بقدح الحمد و الملک الهمام

نسوسهم به و لنا علیهم إذا قلنا مکارمه جسام

ابو العاصی أبوه و عبد شمس و حرب و القماقمة الکرام

و مروان ابو الخلفاء عال علیه المجد فهو لهم نظام

و بیت خلیفه الرحمن فینا و بیتاه المقدس و الحرام

و نحن الاکرمون إذا نسبنا و عرنین البریه و السنام

فأمسینا لنا من کل حی خراطیم البریه و الزمام

لنا أید نریش بها و نبری و أید فی بوادرها السمام

و باس فی الکریهة حین نلقی إذا کان النذیر بها الحسام

قال: و اتی نصرا عهده فی رجب من سنه عشرین و مائه، و قال له البختری: اقرا عهدک و اخطب الناس، فخطب الناس فقال فی خطبته: استمسکوا أصحابنا بجدتکم، فقد عرفنا خیرکم و شرکم. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن هشام بن اسماعیل، کذلک حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر. و قد قیل: ان الذی حج بهم فیها سلیمان بن هشام. و قیل: حج بهم یزید بن هشام. و کان العامل فی هذه السنه علی المدینة و مکة و الطائف محمد بن هشام، و علی العراق و المشرق کله یوسف بن عمر، و علی خراسان نصر بن سیار- و قیل جعفر بن حنظله- و علی البصره کثیر بن عبد الله السلمی من قبل یوسف بن عمر، و علی قضائها عامر بن عبیده الباهلی، و علی أرمینیة و اذربیجان مروان بن محمد، و علی قضاء الکوفه ابن شبرمة.

ثم دخلت

سنه احدی و عشرین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک غزوه مسلمه بن هشام بن عبد الملک الروم، فافتتح بها مطامیر. و غزوه مروان بن محمد بلاد صاحب سریر الذهب، فافتتح قلاعه و خرب ارضه، و أذعن له بالجزیة، فی کل سنه الف راس یؤدیه الیه، و أخذ منه بذلک الرهن، و ملکه مروان علی ارضه. و فیها ولد العباس بن محمد.

ذکر الخبر عن ظهور زید بن علی

و فیها قتل زید بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب فی قول الواقدی فی صفر، و اما هشام بن محمد فانه زعانه قتل فی سنه اثنتین و عشرین و مائه، فی صفر منها. ذکر الخبر عن سبب مقتله و أموره و سبب مخرجه: اختلف فی سبب خروجه، فاما الهیثم بن عدی فانه قال-فیما ذکر عنه، عن عبد الله بن عیاش- قال: قدم زید بن علی و محمد بن عمر بن علی بن ابی طالب و داود بن علی بن عبد الله بن عباس علی خالد بن عبد الله و هو علی العراق، فاجازهم و رجعوا الی المدینة، فلما ولی بن یوسف بن عمر کتب الی هشام باسمائهم و بما اجازهم به، و کتب یذکر ان خالدا ابتاع من زید بن علی أرضا بالمدینة بعشره آلاف دینار، ثم رد الارض علیه فکتب هشام الی عامل المدینة ان یسرحهم الیه ففعل، فسألهم هشام فأقروا بالجائزه، و أنکروا ما سوی ذلک، فسال زیدا عن الارض فأنکرها، و حلفوا لهشام فصدقهم. و اما هشام بن محمد الکلبی، فانه ذکر ان أبا مخنف حدثه ان أول امر زید بن علی کان ان یزید بن خالد القسری ادعی مالا قبل زید بن علی و محمد بن عمر بن علی بن ابی طالب و داود بن علی بن عبد الله بن العباس ابن عبد المطلب و ابراهیم بن سعد بن عبد الرحمن بن عوف الزهری و أیوب بن

سلمه بن عبد الله بن الولید بن المغیره المخزومی، فکتب فیهم یوسف بن عمر الی هشام بن عبد الملک- و زید بن علی یومئذ بالرصافة یخاصم بنی الحسن ابن الحسن بن علی بن ابی طالب فی صدقه رسول الله ص، و محمد بن عمر بن علی یومئذ مع زید بن علی- فلما قدمت کتب یوسف ابن عمر علی هشام بن عبد الملک بعث الیهم فذکر لهم ما کتب به یوسف ابن عمر الیه مما ادعی قبلهم یزید بن خالد، فأنکروا، فقال لهم هشام: فانا باعثون بکم الیه یجمع بینکم و بینه، فقال له زید بن علی: أنشدک الله و الرحم ان تبعث بی الی یوسف بن عمر! قال: و ما الذی تخاف من یوسف بن عمر؟ قال: اخاف ان یعتدی علی، قال له هشام: لیس ذلک له، و دعا هشام کاتبه فکتب الی یوسف بن عمر: اما بعد، فإذا قدم علیک فلان و فلان، فاجمع بینهم و بین یزید بن خالد القسری، فان هم أقروا بما ادعی علیهم فسرح بهم الی، و ان هم أنکروا فسله بینه، فان هو لم یقم البینه فاستحلفهم بعد العصر بالله الذی لا اله الا هو، ما استودعهم یزید بن خالد القسری ودیعة و لا له قبلهم، شیء! ثم خل سبیلهم. فقالوا لهشام: انا نخاف ان یتعدی کتابک، و یطول علینا، قال: کلا، انا باعث معکم رجلا من الحرس یأخذه بذلک، حتی یعجل الفراغ، فقالوا: جزاک الله و الرحم خیرا، لقد حکمت بالعدل فسرح بهم الی یوسف، و احتبس أیوب بن سلمه، لان أم هشام بن عبد الملک ابنه هشام ابن اسماعیل بن هشام بن الولید بن المغیره المخزومی، و هو فی أخواله، فلم یؤخذ بشیء من ذلک القرف. فلما قدموا علی یوسف، ادخلوا علیه، فاجلس زید بن علی قریبا منه، و الطفه فی المسألة، ثم سألهم عن المال، فأنکروا جمیعا، و قالوا: لم یستودعنا مالا، و لا له قبلنا حق، فاخرج یوسف یزید بن خالد الیهم، فجمع بینه و بینهم، و قال له: هذا زید بن علی، و هذا محمد بن عمر بن علی،

و هذا فلان و فلان الذین کنت ادعیت علیهم ما ادعیت، فقال: ما لی قبلهم قلیل و لا کثیر، فقال یوسف: ا فبی تهزأ أم بامیر المؤمنین! فعذبه یومئذ عذابا ظن انه قد قتله، ثم اخرجهم الی المسجد بعد صلاه العصر، فاستحلفهم فحلفوا له، و امر بالقوم فبسط علیهم، ما عدا زید بن علی فانه کف عنه فلم یقتدر عند القوم علی شیء فکتب الی هشام یعلمه الحال، فکتب الیه هشام: ان استحلفهم، و خل سبیلهم، فخلی عنهم فخرجوا فلحقوا بالمدینة، و اقام زید بن علی بالکوفه. و ذکر عبید بن جناد، عن عطاء بن مسلم الخفاف ان زید بن علی رای فی منامه انه اضرم فی العراق نارا، ثم اطفاها ثم مات فهالته، فقال لابنه یحیی: یا بنی، انی رایت رؤیا قد راعتنی، فقصها علیه و جاءه کتاب هشام بن عبد الملک بامره بالقدوم علیه، فقدم، فقال له: الحق بامیرک یوسف، فقال له: نشدتک بالله یا امیر المؤمنین، فو الله ما آمن ان بعثتنی الیه الا اجتمع انا و أنت حیین علی ظهر الارض بعدها، فقال: الحق بیوسف کما تؤمر، فقدم علیه. و قد قیل: ان هشام بن عبد الملک انما استقدم زیدا من المدینة عن کتاب یوسف بن عمر، و کان السبب فی ذلک-فیما زعم ابو عبیده- ان یوسف بن عمر عذب خالد بن عبد الله، فادعی خالد انه استودع زید بن علی و داود بن علی ابن عبد الله بن عباس و رجلین من قریش: أحدهما مخزومی و الآخر جمحی مالا عظیما، فکتب بذلک یوسف الی هشام، فکتب هشام الی خاله ابراهیم ابن هشام- و هو عامله علی المدینة- یأمره بحملهم الیه فدعا ابراهیم بن هشام زیدا و داود، فسألهما عما ذکر خالد، فحلفا ما أودعهما خالد شیئا، فقال: انکما عندی لصادقان، و لکن کتاب امیر المؤمنین قد جاء بما تریان، فلا بد من انفاذه فحملهما الی الشام، فحلفا بالایمان الغلاظ ما أودعهما خالد شیئا قط و قال داود: کنت قدمت علیه العراق، فامر لی بمائه الف

درهم، فقال هشام: أنتما عندی اصدق من ابن النصرانیة، فاقدما علی یوسف، حتی یجمع بینکما و بینه فتکذباه فی وجهه. و قیل: ان زیدا انما قدم علی هشام مخاصما ابن عمه عبد الله بن حسن بن حسن بن علی، ذکر ذلک عن جویریة بن أسماء، قال: شهدت زید بن علی و جعفر بن حسن بن حسن یختصمان فی ولایه وقوف علی، و کان زید یخاصم عن بنی حسین، و جعفر یخاصم عن بنی حسن، فکان جعفر و زید یتبالغان بین یدی الوالی الی کل غایة، ثم یقومان فلا یعیدان مما کان بینهما حرفا، فلما مات جعفر قال عبد الله: من یکفینا زیدا؟ قال حسن بن حسن بن حسن: انا أکفیکه، قال: کلا، انا نخاف لسانک و یدک، و لکنی انا، قال: اذن لا تبلغ حاجتک و حجتک، قال: اما حجتی فسأبلغها، فتنازعا الی الوالی- و الوالی یومئذ عندهم فیما قیل ابراهیم بن هشام- قال: فقال عبد الله لزید: ا تطمع ان تنالها و أنت لامه سندیه! قال: قد کان اسماعیل لامه، فنال اکثر منها، فسکت عبد الله، و تبالغا یومئذ کل غایة، فلما کان الغد احضرهم الوالی، و احضر قریشا و الانصار، فتنازعا، فاعترض رجل من الانصار، فدخل بینهما، فقال له زید: و ما أنت و الدخول بیننا، و أنت رجل من قحطان! قال: انا و الله خیر منک نفسا و أبا و اما. قال: فسکت زید، و انبری له رجل من قریش فقال: کذبت، لعمر الله لهو خیر منک نفسا و أبا و اما و أولا و آخرا، و فوق الارض و تحتها، فقال الوالی: و ما أنت و هذا! فاخذ القرشی کفا من الحصی، فضرب به الارض و قال: و الله ما علی هذا من صبر، و فطن عبد الله و زید لشماته الوالی بهما، فذهب عبد الله لیتکلم، فطلب الیه زید فسکت، و قال زید للوالی: اما و الله لقد جمعتنا لامر ما کان ابو بکر و لا عمر لیجمعانا علی مثله، و انی اشهد الله الا انازعه إلیک محقا و لا مبطلا ما کنت حیا ثم قال لعبد الله: انهض یا بن عم، فنهضا و تفرق الناس. و قال بعضهم: لم یزل زید ینازع جعفر بن حسن ثم عبد الله بعده،

حتی ولی هشام بن عبد الملک خالد بن عبد الملک بن الحارث بن الحکم المدینة، فتنازعا، فاغلظ عبد الله لزید، و قال: یا بن الهندکیة! فتضاحک زید، و قال: قد فعلتها یا أبا محمد! ثم ذکر أمه بشیء و ذکر المدائنی ان عبد الله لما قال ذلک لزید قال زید: اجل و الله، لقد صبرت بعد وفاه سیدها فما تعتبت بابها إذ لم یصبر غیرها قال: ثم ندم زید و استحیا من عمته، فلم یدخل علیها زمانا، فاسلت الیه: یا بن أخی، انی لأعلم ان أمک عندک کام عبد الله عنده. و قیل: ان فاطمه أرسلت الی زید: ان سب عبد الله أمک فاسبب أمه، و انها قالت لعبد الله: ا قلت لام زید کذا و کذا؟ قال: نعم، قالت: فبئس و الله ما صنعت! اما و الله لنعم دخیله القوم کانت! فذکر ان خالد بن عبد الملک، قال لهما: اغدوا علینا غدا، فلست لعبد الملک ان لم افصل بینکما فباتت المدینة تغلی کالمرجل، یقول قائل: کذا و قائل کذا، قائل یقول قال زید کذا، و قائل یقول: قال عبد الله کذا. فلما کان الغد جلس خالد فی المجلس فی المسجد، و اجتمع الناس، فمن شامت و من مهموم، فدعا بهما خالد، و هو یحب ان یتشاتما، فذهب عبد الله یتکلم، فقال زید: لا تعجل یا أبا محمد، اعتق زید ما یملک ان خاصمک الی خالد ابدا، ثم اقبل علی خالد فقال له: یا خالد، لقد جمعت ذریه رسول الله ص لامر ما کان یجمعهم علیه ابو بکر و لا عمر، قال خالد: اما لهذا السفیه احد! فتکلم رجل من الانصار من آل عمرو بن حزم، فقال: یا بن ابی تراب و ابن حسین السفیه، ما تری لوال علیک حقا و لا طاعه! فقال زید: اسکت ایها القحطانی، فانا لا نجیب مثلک، قال: و لم ترغب عنی! فو الله انی لخیر منک، و ابی خیر من ابیک، و أمی خیر من أمک! فتضاحک زید، و قال: یا معشر قریش، هذا الدین قد ذهب، ا فذهبت الاحساب! فو الله انه لیذهب دین القوم و ما تذهب احسابهم

فتکلم عبد الله بن واقد بن عبد الله بن عمر بن الخطاب، فقال: کذبت و الله ایها القحطانی، فو الله لهو خیر منک نفسا و أبا و اما و محتدا، و تناوله بکلام کثیر، قال القحطانی: دعنا منک یا بن واقد، فاخذ ابن واقد کفا من حصی، فضرب بها الارض، ثم قال له: و الله ما لنا علی هذا صبر، و قام. و شخص زید الی هشام بن عبد الملک، فجعل هشام لا یأذن له، فیرفع الیه القصص، فکلما رفع الیه قصه کتب هشام فی أسفلها: ارجع الی امیرک، فیقول زید: و الله لا ارجع الی خالد ابدا، و ما اسال مالا، انما انا رجل مخاصم، ثم اذن له یوما بعد طول حبس. فذکر عمر بن شبه، عن أیوب بن عمر بن ابی عمرو، قال: حدثنی محمد بن عبد العزیز الزهری قال: لما قدم زید بن علی علی هشام بن عبد الملک اعلمه حاجبه بمکانه، فرقی هشام الی علیه له طویله، ثم اذن له، و امر خادما ان یتبعه، و قال: لا یرینک، و اسمع ما یقول قال: فاتعبته الدرجة -و کان بادنا- فوقف فی بعضها، فقال: و الله لا یحب الدنیا احد الا ذل، فلما صار الی هشام قضی حوائجه، ثم مضی نحو الکوفه، و نسی هشام ان یسال الخادم حتی مضی لذلک ایام، ثم ساله فاخبره، فالتفت الی الابرش فقال. و الله لیأتینک خلعه أول شیء، و کان کما قال و ذکر عن زید انه حلف لهشام علی امر، فقال له: لا اصدقک، فقال: یا امیر المؤمنین، ان الله لم یرفع قدر احد عن ان یرضی بالله، و لم یضع قدر احد عن الا یرضی بذلک منه، فقال له هشام: لقد بلغنی یا زید انک تذکر الخلافه و تتمناها، و لست هناک و أنت ابن أمه! فقال زید: ان لک یا امیر المؤمنین جوابا، قال: تکلم، قال: لیس احد اولی بالله، و لا ارفع عنده منزله من نبی ابتعثه، و قد کان اسماعیل من خیر الأنبیاء، و ولد خیرهم محمدا ص، و کان اسماعیل ابن أمه و اخوه ابن صریحه مثلک، فاختاره الله علیه، و اخرج منه خیر البشر، و ما علی احد من

ذلک جده رسول الله ص ما کانت أمه أمه فقال له هشام: اخرج، قال: اخرج ثم لا ترانی الا حیث تکره، فقال له سالم: یا أبا الحسین، لا یظهرن هذا منک. رجع الحدیث الی حدیث هشام بن محمد الکلبی عن ابی مخنف قال: فجعلت الشیعة تختلف الی زید بن علی، و تأمره بالخروج، و یقولون: انا لنرجو ان تکون المنصور، و ان یکون هذا الزمان الذی یهلک فیه بنو امیه. فأقام بالکوفه، فجعل یوسف بن عمر یسال عنه، فیقال: هو هاهنا، فیبعث الیه ان اشخص، فیقول: نعم، و یعتل له بالوجع فمکث ما شاء الله، ثم سال أیضا عنه فقیل له: هو مقیم بالکوفه بعد لم یبرح، فبعث الیه، فاستحثه بالشخوص، فاعتل علیه بأشیاء یبتاعها، و اخبره انه فی جهازه، و رای جد یوسف فی امره فتهیأ، ثم شخص حتی اتی القادسیة و قال بعض الناس: ارسل معه رسولا حتی بلغه العذیب، فلحقته الشیعة، فقالوا له: این تذهب عنا و معک مائه الف رجل من اهل الکوفه، یضربون دونک بأسیافهم غدا و لیس قبلک من اهل الشام الا عده قلیله، لو ان قبیله من قبائلنا نحو مذحج او همدان او تمیم او بکر نصبت لهم لکفتکهم باذن الله تعالی! فننشدک الله لما رجعت، فلم یزالوا به حتی ردوه الی الکوفه و اما غیر ابی مخنف، فانه قال ما ذکر عبید بن جناد، عن عطاء بن مسلم، ان زید بن علی لما قدم علی یوسف، قال له یوسف: زعم خالد انه قد اودعک مالا، قال: انی یودعنی مالا و هو یشتم آبائی علی منبره! فأرسل الی خالد، فاحضره فی عباءه، فقال له: هذا زید، زعمت انک قد اودعته مالا، و قد انکر، فنظر خالد فی وجههما، ثم قال: ا ترید ان تجمع مع اثمک

فی إثما فی هذا! و کیف اودعه مالا و انا اشتمه و اشتم آباءه علی المنبر! قال: فشتمه یوسف، ثم رده. و اما ابو عبیده، فذکر عنه، انه قال: صدق هشام زیدا و من کان یوسف قرفه بما قرفه به، و وجههم الی یوسف، و قال: انهم قد حلفوا لی، و قبلت ایمانهم و ابراتهم من المال، و انما وجهت بهم إلیک لتجمع بینهم و بین خالد فیکذبوه قال: و وصلهم هشام، فلما قدموا علی یوسف انزلهم و اکرمهم، و بعث الی خالد فاتی به، فقال: قد حلف القوم، و هذا کتاب امیر المؤمنین ببراءتهم، فهل عندک بینه بما ادعیت؟ فلم تکن له بینه، فقال القوم لخالد: ما دعاک الی ما صنعت؟ قال: غلظ علی العذاب فادعیت ما ادعیت، و املت ان یاتی الله بفرج قبل قدومکم فاطلقهم یوسف، فمضی القرشیان: الجمحی و المخزومی الی المدینة، و تخلف الهاشمیان: داود بن علی و زید ابن علی بالکوفه. و ذکر ان زیدا اقام بالکوفه اربعه اشهر او خمسه و یوسف یأمره بالخروج، و یکتب الی عامله علی الکوفه و هو یومئذ بالحیرة یأمره بازعاج زید، و زید یذکر انه ینازع بعض آل طلحه بن عبید الله فی مال بینه و بینهم بالمدینة، فیکتب العامل بذلک الی یوسف، فیقره أیاما، ثم یبلغه ان الشیعة تختلف الیه، فیکتب الیه ان اخرجه و لا تؤخره، و ان ادعی انه ینازع فلیجر جرا، و لیوکل من یقوم مقامه فیما یطالب به، و قد بایعه جماعه منهم سلمه بن کهیل و نصر بن خزیمة العبسی و معاویه بن إسحاق بن زید بن حارثة الأنصاری و حجیه بن الاجلج الکندی و ناس من وجوه اهل الکوفه، فلما رای ذلک داود ابن علی قال له: یا بن عم، لا یغرنک هؤلاء من نفسک، ففی اهل بیتک لک عبره، و فی خذلان هؤلاء إیاهم فقال: یا داود، ان بنی امیه قد عتوا و قست قلوبهم، فلم یزل به داود حتی عزم علی الشخوص، فشخصا حتی بلغا القادسیة. و ذکر عن ابی عبیده، انه قال: اتبعوه الی الثعلبیة و قالوا له: نحن اربعون

ألفا، ان رجعت الی الکوفه لم یتخلف عنک احد، و اعطوه المواثیق و الایمان المغلظة، فجعل یقول: انی اخاف ان تخذلونی و تسلمونی کفعلکم بابی و جدی. فیحلفون له، فیقول داود بن علی: یا بن عم، ان هؤلاء یغرونک من نفسک! ا لیس قد خذلوا من کان أعز علیهم منک، جدک علی بن ابی طالب حتی قتل! و الحسن من بعده بایعوه ثم وثبوا علیه فانتزعوا رداءه من عنقه، و انتهبوا فسطاطه، و جرحوه! او لیس قد اخرجوا جدک الحسین، و حلفوا له باوکد الایمان ثم خذلوه و اسلموه، ثم لم یرضوا بذلک حتی قتلوه! فلا تفعل و لا ترجع معهم فقالوا: ان هذا لا یرید ان تظهر أنت، و یزعم انه و اهل بیته أحق بهذا الأمر منکم، فقال: زید لداود: ان علیا کان یقاتله معاویه بدهائه و نکرائه باهل الشام، و ان الحسین قاتله یزید بن معاویه و الأمر علیهم مقبل، فقال له داود: انی لخائف ان رجعت معهم الا یکون احد أشد علیک منهم، و أنت اعلم و مضی داود الی المدینة و رجع زید الی الکوفه. و قال عبید بن جناد، عن عطاء بن مسلم الخفاف، قال: کتب هشام الی یوسف ان اشخص زیدا الی بلده، فانه لا یقیم ببلد غیره فیدعو اهله الا أجابوه، فاشخصه، فلما کان بالثعلبیة- او القادسیة- لحقه المشائیم -یعنی اهل الکوفه- فردوه و بایعوه، فأتاه سلمه بن کهیل، فاستأذن علیه، فاذن له، فذکر قرابته من رسول الله ص و حقه فاحسن. ثم تکلم زید فاحسن، فقال له سلمه: اجعل لی الامان، فقال: سبحان الله! مثلک یسال مثلی الامان! و انما اراد سلمه ان یسمع ذلک اصحابه، ثم قال: لک الامان، فقال: نشدتک بالله، کم بایعک؟ قال: اربعون ألفا، قال: فکم بایع جدک؟ قال: ثمانون ألفا، قال: فکم حصل معه؟ قال: ثلاثمائة، قال: نشدتک الله أنت خیر أم جدک؟ قال: بل جدی، قال: ا فقرنک الذی خرجت فیهم خیر أم القرن الذی خرج فیهم جدک؟ قال: بل القرن الذی خرج فیهم جدی، قال: ا فتطمع ان یفی لک هؤلاء، و قد غدر أولئک بجدک! قال: قد بایعونی، و وجبت البیعه فی عنقی و أعناقهم،

قال: ا فتأذن لی ان اخرج من البلد؟ قال: لم؟ قال: لا آمن ان یحدث فی امرک حدث فلا املک نفسی، قال: قد أذنت لک، فخرج الی الیمامه، و خرج زید فقتل و صلب فکتب هشام الی یوسف یلومه علی ترکه سلمه ابن کهیل یخرج من الکوفه، و یقول: مقامه کان خیرا من کذا و کذا من الخیل تکون معک. و ذکر عمر عن ابی إسحاق- شیخ من اهل أصبهان حدثه- ان عبد الله ابن حسن کتب الی زید بن علی: یا بن عم، ان اهل الکوفه نفخ العلانیة، خور السریره، هوج فی الرخاء، جزع فی اللقاء، تقدمهم السنتهم، و لا تشایعهم قلوبهم، لا یبیتون بعده فی الاحداث، و لا ینوءون بدولة مرجوة، و لقد تواترت الی کتبهم بدعوتهم، فصممت عن ندائهم، و البست قلبی غشاء عن ذکرهم، یأسا منهم و اطراحا لهم، و ما لهم مثل الا ما قال علی بن ابی طالب: ان أهملتم خضتم، و ان حوربتم خزتم، و ان اجتمع الناس علی امام طعنتم، و ان اجبتم الی مشاقه نکصتم. و ذکر عن هشام بن عبد الملک، انه کتب الی یوسف بن عمر فی امر زید بن علی: اما بعد فقد علمت بحال اهل الکوفه فی حبهم اهل هذا البیت، و وضعهم إیاهم فی غیر مواضعهم، لانهم افترضوا علی انفسهم طاعتهم، و وظفوا علیهم شرائع دینهم، و نحلوهم علم ما هو کائن، حتی حملوهم من تفریق الجماعه علی حال استخفوهم فیها الی الخروج، و قد قدم زین بن علی علی امیر المؤمنین فی خصومه عمر بن الولید، ففصل امیر المؤمنین بینهما، و رای رجلا جدلا لسنا خلیقا بتمویه الکلام و صوغه، و اجترار الرجال بحلاوة لسانه، و بکثرة مخارجه فی حججه، و ما یدلی به عند لدد الخصام من السطوة علی الخصم بالقوه إلحاده لنیل الفلج، فعجل اشخاصه الی الحجاز، و لا تخله و المقام قبلک، فانه ان اعاره القوم اسماعهم فحشاها

من لین لفظه، و حلاوة منطقه، مع ما یدلی به من القرابة برسول الله ص ، و جدهم میلا الیه، غیر متئده قلوبهم و لا ساکنه أحلامهم، و لا مصونه عندهم ادیانهم، و بعض التحامل علیه فیه أذی له، و اخراجه و ترکه مع السلامة للجمیع و الحقن للدماء و الأمن للفرقة أحب الی من امر فیه سفک دمائهم، و انتشار کلمتهم و قطع نسلهم، و الجماعه حبل الله المتین، و دین الله القویم و عروته الوثقی، فادع إلیک اشراف اهل المصر، و اوعدهم العقوبة فی الابشار، و استصفاء الأموال، فان من له عقد او عهد منهم سیبطئ عنه، و لا یخف معه الا الرعاع و اهل السواد و من تنهضه الحاجة، استلذاذا للفتنة، و أولئک ممن یستعبد ابلیس، و هو یستعبدهم. فبادهم بالوعید و اعضضهم بسوطک، و جرد فیهم سیفک، و اخف الاشراف قبل الاوساط، و الاوساط قبل السفله و اعلم انک قائم علی باب الفه، وداع الی طاعه، و حاض علی جماعه، و مشمر لدین الله، فلا تستوحش لکثرتهم، و اجعل معقلک الذی تأوی الیه، و صغوک الذی تخرج منه الثقه بربک، و الغضب لدینک، و المحاماة عن الجماعه، و مناصبه من اراد کسر هذا الباب الذی امرهم الله بالدخول فیه، و التشاح علیه، فان امیر المؤمنین قد اعذر الیه و قضی من ذمامه، فلیس له منزی الی ادعاء حق هو له ظلمه من نصیب نفسه، او فیء، او صله لذی قربی، الا الذی خاف امیر المؤمنین من حمل بادره السفله علی الذی عسی ان یکونوا به أشقی و أضل، و لهم امر، و لأمیر المؤمنین أعز و اسهل الی حیاطة الدین و الذب عنه، فانه لا یحب ان یری فی امته حالا متفاوتا نکالا لهم مفنیا، فهو یستدیم النظره، و یتأتی للرشاد، و یجتنبهم علی المخاوف، و یستجرهم الی

المراشد، و یعدل بهم عن المهالک، فعل الوالد الشفیق علی ولده، و الراعی الحدب علی رعیته. و اعلم ان من حجتک علیهم فی استحقاق نصر الله لک عند معاندتهم توفیتک اطماعهم، و أعطیه ذریتهم، و نهیک جندک ان ینزلوا حریمهم و دورهم، فانتهز رضا الله فیما أنت بسبیله، فانه لیس ذنب اسرع تعجیل عقوبة من بغی، و قد اوقعهم الشیطان، و دلاهم فیه، و دلهم علیه، و العصمة بتارک البغی اولی، فأمیر المؤمنین یستعین الله علیهم و علی غیرهم من رعیته، و یسال إلهه و مولاه و ولیه ان یصلح منهم ما کان فاسدا، و ان یسرع بهم الی النجاة و الفوز، انه سمیع قریب. رجع الحدیث الی حدیث هشام قال: فرجع زید الی الکوفه، فاستخفی، قال: فقال له محمد بن عمر بن علی بن ابی طالب حیث اراد الرجوع الی الکوفه: اذکرک الله یا زید لما لحقت باهلک، و لم تقبل قول احد من هؤلاء الذین یدعونک الی ما یدعونک الیه، فإنهم لا یفون لک، فلم یقبل منه ذلک، و رجع. قال هشام: قال ابو مخنف: فاقبلت الشیعة لما رجع الی الکوفه یختلفون الیه، و یبایعون له، حتی احصی دیوانه خمسه عشر الف رجل، فأقام بالکوفه بضعه عشر شهرا، الا انه قد کان منها بالبصرة نحو شهرین، ثم اقبل الی الکوفه، فأقام بها، و ارسل الی اهل السواد و اهل الموصل رجالا یدعون الیه. قال: و تزوج حیث قدم الکوفه ابنه یعقوب بن عبد الله السلمی، احد بنی فرقد، و تزوج ابنه عبد الله بن ابی العنبس الأزدی قال: و کان سبب تزوجه إیاها ان أمها أم عمرو بنت الصلت کانت تری رای الشیعة، فبلغها مکان زید، فاتته لتسلم علیه-و کانت امراه جسیمه جمیله لحیمه، قد دخلت فی السن، الا ان الکبر لا یستبین علیها-

فلما دخلت علی زید بن علی فسلمت علیه ظن انها شابه، فکلمته فإذا افصح الناس لسانا، و اجمله منظرا، فسألها عن نسبها فانتسبت له، و اخبرته ممن هی، فقال لها: هل لک رحمک الله ان تتزوجینی؟ قالت: أنت و الله- رحمک الله-رغبه لو کان من امری التزویج، قال لها: و ما الذی یمنعک؟ قالت: یمنعنی من ذلک انی قد اسننت، فقال لها: کلا قد رضیت، ما ابعدک من ان تکونی قد اسننت! قالت: رحمک الله، انا اعلم بنفسی منک، و بما اتی علی من الدهر، و لو کنت متزوجه یوما من الدهر لما عدلت بک، و لکن لی ابنه أبوها ابن عمی، و هی اجمل منی، و انا أزوجکها ان احببت، قال: رضیت ان تکون مثلک، قالت له: لکن خالقها و مصورها لم یرض ان یجعلها مثلی، حتی جعلها ابیض و اوسم و اجسم، و احسن منی دلا و شکلا فضحک زید، و قال لها: قد رزقت فصاحه و منطقا حسنا، فأین فصاحتها من فصاحتک؟ قالت: اما هذا فلا علم لی به، لانی نشأت بالحجاز، و نشأت ابنتی بالکوفه، فلا ادری لعل ابنتی قد أخذت لغة أهلها فقال زید: لیس ذلک باکره الی، ثم واعدها موعدا فأتاها فتزوجها، ثم بنی بها فولدت له جاریه ثم انها ماتت بعد، و کان بها معجبا. قال: و کان زید بن علی ینزل بالکوفه منازل شتی، فی دار امراته فی الأزد مره، و مره فی اصهاره السلمیین، و مره عند نصر بن خزیمة فی بنی عبس، و مره فی بنی غبر ثم انه تحول من بنی غبر الی دار معاویه ابن إسحاق بن زید بن حارثة الأنصاری فی اقصی جبانه سالم السلولی، و فی بنی نهد و بنی تغلب عند مسجد بنی هلال بن عامر، فأقام یبایع اصحابه، و کانت بیعته التی یبایع علیها الناس: انا ندعوکم الی کتاب الله و سنه نبیه صلی الله علیه و سلم، و جهاد الظالمین، و الدفع عن المستضعفین، و إعطاء المحرومین، و قسم هذا الفیء بین اهله بالسواء، و رد الظالمین، و أقفال المجمر و نصرنا اهل البیت علی من نصب لنا و جهل حقنا، ا تبایعون علی ذلک؟

فإذا قالوا: نعم، وضع یده علی یده، ثم یقول: علیک عهد الله و میثاقه و ذمته و ذمه رسوله، لتفین ببیعتی و لتقاتلن عدوی و لتنصحن فی السر و العلانیة؟ فإذا قال: نعم مسح یده علی یده، ثم قال: اللهم اشهد فمکث بذلک بضعه عشر شهرا، فلما دنا خروجه امر اصحابه بالاستعداد و التهیؤ، فجعل من یرید ان یفی و یخرج معه یستعد لو یتهیأ، فشاع امره فی الناس.

ذکر الخبر عن غزوه نصر بن سیار ما وراء النهر

و فی هذه السنه غزا نصر بن سیار ما وراء النهر مرتین، ثم غزا الثالثه، فقتل کور صول. ذکر الخبر عن غزواته هذه: ذکر علی عن شیوخه، ان نصرا غزا من بلخ ما وراء النهر من ناحیه باب الحدید، ثم قفل الی مرو، فخطب الناس، فقال: الا ان بهرامسیس کان مانح المجوس، یمنحهم و یدفع عنهم، و یحمل اثقالهم علی المسلمین، الا ان اشبداد بن جریجور کان مانح النصاری، الا ان عقیبه الیهودی کان مانح الیهود یفعل ذلک الا انی مانح المسلمین امنحهم و ادفع عنهم، و احمل اثقالهم علی المشرکین، الا انه لا یقبل منی الا توفی الخراج علی ما کتب و رفع و قد استعملت علیکم منصور بن عمر بن ابی الخرقاء، و امرته بالعدل علیکم، فأیما رجل منکم من المسلمین کان یؤخذ منه جزیة من راسه، او ثقل علیه فی خراجه، و خفف مثل ذلک عن المشرکین، فلیرفع ذلک الی المنصور بن عمر، یحوله عن المسلم الی المشرک قال: فما کانت الجمعه الثانیه، حتی أتاه ثلاثون الف مسلم، کانوا یؤدون الجزیة عن رءوسهم و ثمانون الف رجل من المشرکین قد القیت عنهم جزیتهم، فحول ذلک علیهم، و القاه عن المسلمین ثم صنف الخراج حتی وضعه مواضعه، ثم وظف الوظیفه التی جری علیها الصلح قال: فکانت مرو یؤخذ منها

مائه الف سوی الخراج ایام بنی امیه ثم غزا الثانیه الی ورغسر و سمرقند ثم قفل، ثم غزا الثانیه الی الشاش من مرو، فحال بینه و بین قطوع النهر نهر الشاش کورصول فی خمسه عشر ألفا، استاجر کل رجل منهم فی کل شهر بشقه حریر، الشقه یومئذ بخمسه و عشرین درهما، فکانت بینهم مراماه، فمنع نصرا من القطوع الی الشاش و کان الحارث بن سریج یومئذ بأرض الترک، فاقبل معهم، فکان بإزاء نصر، فرمی نصرا، و هو علی سریره علی شاطئ النهر بحسبان، فوقع السهم فی شدق و صیف لنصر یوضئه، فتحول نصر عن سریره، و رمی فرسا لرجل من اهل الشام فنفق و عبر کورصول فی اربعین رجلا، فبیت اهل العسکر، و ساق شاء لأهل بخاری، و کانوا فی الساقه، و اطاف بالعسکر فی لیله مظلمه، و مع نصر اهل بخاری و سمرقند و کس و اشروسنه، و هم عشرون ألفا، فنادی نصر فی الاخماس: الا لا یخرجن احد من بنائه، و اثبتوا علی مواضعکم فخرج عاصم بن عمیر و هو علی جند اهل سمرقند، حتی مرت خیل کورصول، و قد کانت الترک صاحت صیحه، فظن اهل العسکر ان الترک قد قطعوا کلهم فلما مرت خیل کورصول علی ذلک حمل علی آخرهم، فاسر رجلا، فإذا هو ملک من ملوکهم صاحب اربعه آلاف قبة، فجاءوا به الی نصر، فإذا هو شیخ یسحب درعه شبرا، و علیه رانا دیباج فیهما حلق، و قباء فرند مکفف بالدیباج، فقال له نصر: من أنت؟ قال: کورصول، فقال نصر: الحمد لله الذی امکن منک یا عدو الله! قال: فما ترجو من قتل شیخ، و انا أعطیک الف بعیر من ابل الترک، و الف برذون تقوی بها جندک، و خل سبیلی! فقال نصر لمن حوله من اهل الشام و اهل خراسان: ما تقولون؟ فقالوا: خل سبیله، فسأله عن سنه، قال: لا ادری، قال: کم غزوت؟ قال: اثنتین و سبعین غزوه، قال: اشهدت یوم العطش؟ قال: نعم، قال: لو أعطیتنی ما طلعت علیه الشمس ما افلت من یدی بعد ما ذکرت من مشاهدک و قال لعاصم بن عمیر السغدی: قم الی سلبه فخذه، فلما

ایقن بالقتل، قال: من أسرنی؟ قال نصر و هو یضحک: یزید بن قران الحنظلی- و اشار الیه-قال: هذا لا یستطیع ان یغسل استه-او قال: لا یستطیع ان یتم بوله-فکیف یاسرنی! فأخبرنی من أسرنی، فانی اهل ان اقتل سبع قتلات، قیل له: عاصم بن عمیر، قال: لست أجد مس القتل إذ کان الذی أسرنی فارسا من فرسان العرب فقتله و صلبه علی شاطئ النهر قال: و عاصم بن عمیر هو الهزار مرد، قتل بنهاوند ایام قحطبه. قال: فلما قتل کورصول تخدرت الترک و جاءوا بابنیته فحرقوها، و قطعوا آذانهم، و جردوا وجوههم، و طفقوا یبکون علیه، فلما امسی نصر و اراد الرحله، بعث الی کورصول بقارورة نفط، فصبها علیه، و اشعل فیه النار لئلا یحملوا عظامه قال: و کان ذلک أشد علیهم من قتله. و ارتفع نصر الی فرغانه، فسبی منها ثلاثین الف راس، قال: فقال عنبر بن برعمه الأزدی: کتب یوسف بن عمر الی نصر: سر الی هذا الغارز ذنبه بالشاش- یعنی الحارث بن سریج- فان اظفرک الله به و باهل الشاش، فخرب بلادهم، و اسب ذراریهم، و إیاک و ورطه المسلمین قال: فدعا نصر الناس، فقرا علیهم الکتاب، و قال: ما ترون؟ فقال یحیی بن حضین: امض لامر امیر المؤمنین و امر الأمیر، فقال نصر: یا یحیی، تکلمت لیالی عاصم بکلمة، فبلغت الخلیفة فحظیت بها، و زید فی عطائک، و فرض لأهل بیتک، و بلغت الدرجة الرفیعه، فقلت: اقول مثلها. سر یا یحیی، فقد ولیتک مقدمتی، فاقبل الناس علی یحیی یلومونه، فقال نصر یومئذ: و ای ورطه أشد من ان تکون فی السفر و هم فی القرار! قال: فسار الی الشاش، فأتاه الحارث بن سریج فنصب عرادتین تلقاء بنی تمیم، فقیل له: هؤلاء بنو تمیم، فنقلهما فنصبهما علی الأزد- و یقال: علی بکر بن وائل- و اغار علیهم الاخرم، و هو فارس الترک، فقتله المسلمون، و أسروا سبعه من اصحابه، فامر نصر بن سیار برأس الاخرم، فرمی به فی عسکرهم بمنجنیق، فلما راوه ضجوا ضجه عظیمه، ثم ارتحلوا

منهزمین، و رجع نصر، و اراد ان یعبر، فحیل بینه و بین ذلک، فقال ابو نمیله صالح بن الابار: کنا و اوبة نصر عند غیبته کراقب النوء حتی جاده المطر

اودی باخرم منه عارض برد مسترجف بمنایا القوم منهمر

و اقبل نصر فنزل سمرقند فی السنه التی لقی فیها الحارث بن سریج، فأتاه بخاری خذاه منصرفا، و کانت المسلحة علیهم، و معهم دهقانان من دهاقین بخاری، و کانا أسلما علی یدی نصر، و قد اجمعا علی الفتک بواصل بن عمرو القیسی عامل بخاری و ببخار اخذاه یتظلمان من بخار اخذاه، -و اسمه طوق شیاده- فقال بخار اخذاه لنصر: اصلح الله الأمیر! قد علمت انهما قد أسلما علی یدیک، فما بالهما معلقی الخناجر علیهما! فقال لهما نصر: ما بالکما معلقی الخناجر و قد أسلمتما! قال: بیننا و بین بخار اخذاه عداوة فلا نامنه علی أنفسنا فامر نصر هارون بن السیاوش مولی بنی سلیم - و کان یکون علی الرابطة- فاجتذبهما فقطعهما، و نهض بخار اخذاه الی نصر یساره فی امرهما، فقالا: نموت کریمین، فشد أحدهما علی واصل ابن عمرو فطعنه فی بطنه بسکین، و ضربه واصل بسیفه علی راسه، فأطار قحف راسه فقتله، و مضی الآخر الی بخار اخذاه- و أقیمت الصلاة، و بخار اخذاه جالس علی کرسی-فوثب نصر، فدخل السرادق، و احضر بخار اخذاه، فعثر عند باب السرادق فطعنه، و شد علیه الجوزجان بن الجوزجان، فضربه بجرز کان معه فقتله، و حمل بخار اخذاه فادخل سرادق نصر، و دعا له نصر بوساده فاتکا علیها، و أتاه قرعه الطبیب، فجعل یعالجه و اوصی الی نصر، و مات من ساعته، و دفن واصل فی السرادق، و صلی علیه نصر و اما طوق شیاده فکشطوا عنه لحمه، و حملوا عظامه الی بخاری. قال: و سار نصر الی الشاش، فلما قدم اشروسنه عرض دهقانها اباراخره مالا، ثم نفذ الی الشاش، و استعمل علی فرغانه محمد بن خالد الأزدی، وجهه إلیها فی عشره نفر، و رد من فرغانه أخا جیش فیمن کان

معه من دهاقین الختل و غیرهم، و انصرف منها بتماثیل کثیره، فنصبها فی اشروسنه. و قال بعضهم: لما اتی نصر الشاش تلقاه قدر ملکها بالصلح و الهدیة و الرهن، و اشترط علیه اخراج الحارث بن سریج من بلده، فاخرجه الی فاراب، و استعمل علی الشاش نیزک بن صالح مولی عمرو بن العاص، ثم سار حتی نزل قباء من ارض فرغانه، و قد کانوا أحسوا بمجیئه، فاحرقوا الحشیش و حبسوا المیرة و وجه نصر الی ولی عهد صاحب فرغانه فی بقیة سنه احدی و عشرین و مائه، فحاصروه فی قلعه من قلاعها، فغفل عنهم المسلمون، فخرجوا علی دوابهم فاستاقوها، و أسروا ناسا من المسلمین، فوجه الیهم نصر رجالا من بنی تمیم، و معهم محمد بن المثنی- و کان فارسا- فکایدهم المسلمون، فاهملوا دوابهم و کمنوا لهم، فخرجوا فاستاقوا بعضها، و خرج علیهم المسلمون فهزموهم، و قتلوا الدهقان، و أسروا منهم اسراء، و حمل ابن الدهقان المقتول علی ابن المثنی، فختله محمد بن المثنی، فاسره، و هو غلام امرد، فاتی به نصرا، فضرب عنقه. و کان نصر بعث سلیمان بن صول الی صاحب فرغانه بکتاب الصلح بینهما قال سلیمان: فقدمت علیه فقال لی: من أنت؟ قلت: شاکری خلیفه کاتب الأمیر، قال: فقال: ادخلوه الخزائن لیری ما أعددنا، فقیل له: قم، قال: قلت لیس بی مشی، قال: قدموا له دابه یرکبها، قال: فدخلت خزائنه، فقلت فی نفسی: یا سلیمان، شمت بک اسرایل و بشر بن عبید، لیس هذا الا لکراهه الصلح، و سانصرف بخفی حنین. قال: فرجعت الیه، فقال: کیف رایت الطریق فیما بیننا و بینکم؟ قلت: سهلا کثیر الماء و المرعی، فکره ما قلت له، فقال: ما علمک؟ فقلت: قد غزوت غرشستان و غور و الختل و طبرستان، فکیف لا اعلم! قال: فکیف رایت ما أعددنا؟ قلت: رایت عده حسنه، و لکن اما علمت ان صاحب الحصار لا یسلم من خصال! قال: و ما هن؟ قلت: لا یامن اقرب الناس الیه و احبهم الیه و اوثقهم فی نفسه ان یثب به یطلب مرتبته، و یتقرب بذلک، او یفنی ما قد جمع، فیسلم برمته، او یصیبه داء فیموت

فقطب و کره ما قلت له و قال: انصرف الی منزلک، فانصرفت فاقمت یومین، و انا لا اشک فی ترکه الصلح، فدعانی فحملت کتاب الصلح مع غلامی، و قلت له: ان أتاک رسولی یطلب الکتاب فانصرف الی المنزل، و لا تظهر الکتاب، و قل لی: انی خلفت الکتاب فی المنزل فدخلت علیه، فسألنی عن الکتاب، فقلت: خلفته فی المنزل فقال: ابعث من یجیئک به، فقبل الصلح، و احسن جائزتی، و سرح معی أمه، و کانت صاحبه امره قال: فقدمت علی نصر، فلما نظر الی قال: ما مثلک الا کما قال الاول: فأرسل حکیما و لا توصه. فاخبرته، فقال: وفقت، و اذن لامه علیه، و جعل یکلمها و الترجمان یعبر عنها، فدخل تمیم بن نصر، فقال للترجمان: قل لها: تعرفین هذا؟ فقالت: لا، فقال: هذا تمیم بن نصر، فقالت: و الله ما اری له حلاوة الصغیر، و لا نبل الکبیر. قال ابو إسحاق بن ربیعه: قالت لنصر: کل ملک لا یکون عنده سته أشیاء فلیس بملک: وزیر یباثه بکتاب نفسه و ما شجر فی صدره من الکلام، و یشاوره و یثق بنصیحته، و طباخ إذا لم یشته الطعام اتخذ له ما یشتهی، و زوجه إذا دخل علیها مغتما فنظر الی وجهها زال غمه، و حصن إذا فزع او جهد فزع الیه فانجاه-تعنی البرذون-و سیف إذا قارع الاقران لم یخش خیانته، و ذخیره إذا حملها فأین وقع بها. من الارض عاش بها ثم دخل تمیم بن نصر فی الازفله و جماعه، فقالت: من هذا؟ قالوا: هذا فتی خراسان، هذا تمیم بن نصر، قالت: ما له نبل الکبار و لا حلاوة الصغار. ثم دخل الحجاج بن قتیبة فقالت: من هذا؟ فقالوا: الحجاج بن قتیبة، قال: فحیته، و سالت عنه، و قالت: یا معشر العرب، ما لکم وفاء، لا یصلح بعضکم لبعض قتیبة الذی وطن لکم ما اری، و هذا ابنه تقعده دونک! فحقک ان تجلسه هذا المجلس، و تجلس أنت مجلسه

و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن هشام بن اسماعیل المخزومی- کذلک قال ابو معشر، حدثنی بذلک احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عنه و کذلک قال الواقدی و غیره. و کان عامل هشام بن عبد الملک علی المدینة و مکة و الطائف فی هذه السنه محمد بن هشام، و عامله علی العراق کله یوسف بن عمر، و عامله علی اذربیجان و أرمینیة مروان بن محمد، و علی خراسان نصر بن سیار، و علی قضاء البصره عامر بن عبیده، و علی قضاء الکوفه ابن شبرمة.

ثم دخلت

سنه اثنتین و عشرین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من احداث

خبر مقتل زید بن علی

فمن ذلک مقتل زید بن علی. ذکر الخبر عن ذلک: ذکر هشام عن ابی مخنف، ان زید بن علی لما امر اصحابه بالتأهب للخروج و الاستعداد، أخذ من کان یرید الوفاء له بالبیعه فیما امرهم به من ذلک، فانطلق سلیمان بن سراقه البارقی الی یوسف بن عمر، فاخبره خبره، و اعلمه انه یختلف الی رجل منهم یقال له عامر، و الی رجل من بنی تمیم یقال له طعمه، ابن اخت لبارق، و هو نازل فیهم فبعث یوسف یطلب زید بن علی فی منزلهما فلم یوجد عندهما، و أخذ الرجلان، فاتی بهما، فلما کلمهما استبان له امر زید و اصحابه و تخوف زید بن علی ان یؤخذ، فتعجل قبل الأجل الذی جعله بینه و بین اهل الکوفه قال: و علی اهل الکوفه یومئذ الحکم بن الصلت، و علی شرطه عمرو بن عبد الرحمن، رجل من القاره، و کانت ثقیف أخواله، و کان فیهم و معه عبید الله بن العباس الکندی، فی اناس من اهل الشام، و یوسف بن عمر بالحیرة قال: فلما رای اصحاب زید بن علی الذین بایعوه ان یوسف بن عمر قد بلغه امر زید، و انه یدس الیه، و یستبحث عن امره، اجتمعت الیه جماعه من رءوسهم، فقالوا: رحمک الله! ما قولک فی ابی بکر و عمر؟ قال زید: رحمهما الله و غفر لهما، ما سمعت أحدا من اهل بیتی یتبرأ منهما و لا یقول فیهما الا خیرا، قالوا: فلم تطلب إذا بدم اهل هذا البیت، الا ان وثبا علی سلطانکم

فنزعاه من ایدیکم! فقال لهم زید: ان أشد ما اقول فیما ذکرتم انا کنا أحق بسلطان رسول الله ص من الناس اجمعین، و ان القوم استأثروا علینا، و دفعونا عنه، و لم یبلغ ذلک عندنا بهم کفرا، قد ولوا فعدلوا فی الناس، و عملوا بالکتاب و السنه قالوا: فلم یظلمک هؤلاء! و ان کان أولئک لم یظلموک، فلم تدعو الی قتال قوم لیسوا لک بظالمین! فقال: و ان هؤلاء لیسوا کأولئک، ان هؤلاء ظالمون لی و لکم و لأنفسهم، و انما ندعوکم الی کتاب الله و سنه نبیه ص، و الی السنن ان تحیا، و الی البدع ان تطفأ، فان أنتم أجبتمونا سعدتم، و ان أنتم ابیتم فلست علیکم بوکیل ففارقوه و نکثوا بیعته، و قالوا: سبق الامام- و کانوا یزعمون ان أبا جعفر محمد بن علی أخا زید بن علی هو الامام، و کان قد هلک یومئذ- و کان ابنه جعفر بن محمد حیا، فقالوا: جعفر امامنا الیوم بعد ابیه، و هو أحق بالأمر بعد ابیه، و لا نتبع زید بن علی فلیس بإمام فسماهم زید الرافضه، فهم الیوم یزعمون ان الذی سماهم الرافضه المغیره حیث فارقوه و کانت منهم طائفه قبل خروج زید مروا الی جعفر بن محمد بن علی، فقالوا له: ان زید بن علی فینا یبایع، افتری لنا ان نبایعه؟ فقال لهم: نعم بایعوه، فهو و الله أفضلنا و سیدنا و خیرنا فجاءوا، فکتموا ما امرهم به. قال: و استتب لزید بن علی خروجه، فواعد اصحابه لیله الأربعاء أول لیله من صفر سنه اثنتین و عشرین و مائه. و بلغ یوسف بن عمر ان زیدا قد ازمع علی الخروج، فبعث الی الحکم ابن الصلت، فأمره ان یجمع اهل الکوفه فی المسجد الأعظم یحصرهم فیه، فبعث الحکم الی العرفاء و الشرط و المناکب و المقاتله، فادخلهم المسجد، ثم نادی منادیه: الا ان الأمیر یقول: من ادرکناه فی رحله فقد برئت منه الذمة، ادخلوا المسجد الأعظم فاتی الناس المسجد یوم الثلاثاء قبل خروج زید بیوم، و طلبوا زیدا فی دار معاویه بن إسحاق بن زید بن حارثة الأنصاری، فخرج لیلا، و ذلک لیله الأربعاء، فی لیله شدیده البرد، من دار معاویه بن

إسحاق، فرفعوا الهرادی فیها النیران، و نادوا: یا منصور. أمت، أمت یا منصور فکلما اکلت النار هردیا رفعوا آخر، فما زالوا کذلک حتی طلع الفجر، فلما أصبحوا بعث زید بن علی القاسم التنعی ثم الحضرمی و رجلا آخر من اصحابه، ینادیان بشعارهما، فلما کانوا فی صحراء عبد القیس لقیهم جعفر بن العباس الکندی، فشدوا علیه و علی اصحابه، فقتل الرجل الذی کان مع القاسم التنعی، و ارتث القاسم، فاتی به الحکم، فکلمه فلم یرد علیه شیئا، فامر به فضربت عنقه علی باب القصر، فکان أول من قتل من اصحاب زید ابن علی هو و صاحبه و امر الحکم بن الصلت بدروب السوق فغلقت، و غلقت أبواب المسجد علی اهل الکوفه و علی ارباع الکوفه یومئذ، علی ربع اهل المدینة ابراهیم بن عبد الله بن جریر البجلی، و علی مذحج و اسد عمرو ابن ابی بذل العبدی، و علی کنده و ربیعه المنذر بن محمد بن اشعث بن قیس الکندی، و علی تمیم و همدان محمد بن مالک الهمدانی ثم الخیوانی. قال: و بعث الحکم بن الصلت الی یوسف بن عمر، فاخبره الخبر، فامر یوسف منادیه فنادی فی اهل الشام: من یاتی الکوفه فیقترب من هؤلاء القوم فیأتینی بخبرهم؟ فقال جعفر بن العباس الکندی: انا، فرکب فی خمسین فارسا، ثم اقبل حتی انتهی الی جبانه سالم السلولی، فاستخبرهم، ثم رجع الی یوسف بن عمر فاخبره، فلما اصبح خرج الی تل قریب من الحیرة، فنزل علیه و معه قریش و اشراف الناس، و علی شرطته یومئذ العباس بن سعید المزنی، فبعث الریان بن سلمه الاراشی فی الفین و معه ثلاثمائة من القیقانیة رجالا معهم النشاب. و اصبح زید بن علی، فکان جمیع من وافاه تلک اللیلة مائتی رجل و ثمانیة عشر رجلا، فقال زید: سبحان الله! این الناس! فقیل له: هم فی المسجد الأعظم محصورون، فقال: لا و الله ما هذا لمن بایعنا بعذر و سمع نصر ابن خزیمة النداء، فاقبل الیه، فلقی عمر بن عبد الرحمن صاحب شرطه الحکم بن الصلت فی خیله من جهینة عند دار الزبیر بن ابی حکمه فی الطریق

الذی یخرج الی مسجد بنی عدی، فقال نصر بن خزیمة: یا منصور أمت، فلم یرد علیه شیئا، فشد علیه نصر و اصحابه، فقتل عمر بن عبد الرحمن، و انهزم من کان معه، و اقبل زید بن علی من جبانه سالم حتی انتهی الی جبانه الصائدیین، و بها خمسمائة من اهل الشام، فحمل علیهم زید بن علی فیمن معه فهزمهم و کان تحت زید بن علی یومئذ برذون ادهم بهیم، اشتراه رجل من بنی نهد بن کهمس بن مروان النجاری بخمسه و عشرین دینارا، فلما قتل زید بعد ذلک اخذه الحکم بن الصلت. قال: و انتهی زید بن علی الی باب دار رجل من الأزد، یقال له انس ابن عمرو- و کان فیمن بایعه- فنودی و هو فی الدار فجعل یجیب، فناداه زید یا انس: اخرج الی رحمک الله، فقد جٰاءَ اَلْحَقُّ وَ زَهَقَ اَلْبٰاطِلُ إِنَّ اَلْبٰاطِلَ کٰانَ زَهُوقاً فلم یخرج الیه، فقال زید: ما اخلفکم! قد فعلتموها، الله حسیبکم! قال: ثم ان زیدا مضی حتی انتهی الی الکناسة، فحمل علی جماعه بها من اهل الشام فهزمهم، ثم خرج حتی ظهر الی الجبانة و یوسف بن عمر علی التل ینظر الیه هو و اصحابه، و بین یدیه حزام بن مره المزنی و زمزم بن سلیم الثعلبی، و هما علی المجففة، و معه نحو من مائتی رجل، و الله لو اقبل علی یوسف لقتله، و الریان بن سلمه یتبع اثر زید بن علی بالکوفه فی اهل الشام. ثم ان زیدا أخذ ذات الیمین علی مصلی خالد بن عبد الله حتی دخل الکوفه، و کانت فرقه من اصحاب زید بن علی حیث وجه الی الکناسة قد انشعبت نحو جبانه مخنف بن سلیم ثم قال بعضهم لبعض: الا ننطلق نحو جبانه کنده! قال: فما زاد الرجل علی ان تکلم بهذا الکلام. و طلع اهل الشام، فلما رأوهم دخلوا زقاقا فمضوا فیه، و تخلف رجل منهم، فدخل المسجد فصلی فیه رکعتین، ثم خرج الیهم فقاتلهم ساعه ثم انهم صرعوه، فجعلوا یضربونه بأسیافهم، فنادی رجل منهم مقنع بالحدید: ان اکشفوا المغفر ثم اضربوا راسه بعمود حدید، ففعلوا، و قتل و حمل اصحابه علیهم فکشفوهم عنه و قد قتل، و انصرف اهل الشام، و قد اقتطعوا

رجلا، و نجا سائرهم فذهب ذلک الرجل حتی دخل دار عبد الله بن عوف، فدخل اهل الشام علیه فأسروه، فذهب به الی یوسف بن عمر فقتله. قال: و اقبل زید بن علی، و قد رای خذلان الناس ایاه، فقال: یا نصر بن خزیمة، ا تخاف ان یکون قد جعلوها حسینیه! فقال له: جعلنی الله لک الفداء! اما انا فو الله لاضربن معک بسیفی هذا حتی اموت، فکان قتاله یومئذ بالکوفه ثم ان نصر بن خزیمة قال لزید بن علی: جعلنی الله لک الفداء! ان الناس فی المسجد الأعظم محصورون، فامض بنا نحوهم، فخرج بهم زید نحو المسجد، فمر علی دار خالد بن عرفطه و بلغ عبید الله ابن العباس الکندی اقباله، فخرج فی اهل الشام، و اقبل زید فالتقوا علی باب عمر بن سعد بن ابی وقاص، فکع صاحب لواء عبید الله- و کان لواؤه مع سلمان مولاه- فلما اراد عبید الله الحمله و رآه قد کع عنه، قال: احمل یا بن الخبیثة! فحمل علیهم، فلم ینصرف حتی خضب لواؤه بالدم. ثم ان عبید الله برز فخرج الیه واصل الحناط، فاضطربا بسیفهما، فقال للأحول: خذها منی و انا الغلام الحناط! و قال الآخر: قطع الله یدی ان کلت بقفیز ابدا ثم ضربه فلم یصنع شیئا و انهزم عبید الله بن العباس و اصحابه، حتی انتهوا الی دار عمرو من حریث و جاء زید و اصحابه حتی انتهوا الی باب الفیل، فجعل اصحاب زید یدخلون رایاتهم من فوق الأبواب، و یقولون: یا اهل المسجد، اخرجوا و جعل نصر بن خزیمة ینادیهم، و یقول: یا اهل الکوفه، اخرجوا من الذل الی العز، اخرجوا الی الدین و الدنیا، فإنکم لستم فی دین و لا دنیا فأشرف علیهم اهل الشام، فجعلوا یرمونهم بالحجارة من فوق المسجد-و کان یومئذ جمع کبیر بالکوفه فی نواحیها، و قیل فی جبانه سالم- و انصرف الریان بن سلمه الی الحیرة عند المساء، و انصرف زید بن علی فیمن معه، و خرج الیه ناس من اهل الکوفه، فنزل دار الرزق، فأتاه الریان بن سلمه، فقاتله عند دار الرزق قتالا شدیدا، فجرح من اهل

الشام و قتل منهم ناس کثیر، و تبعهم اصحاب زید من دار الرزق، حتی انتهوا الی المسجد، فرجع اهل الشام مساء یوم الأربعاء اسوا شیء ظنا، فلما کان من الغد غداه یوم الخمیس، دعا یوسف بن عمر الریان بن سلمه، فلم یوجد حاضرا تلک الساعة. و قال بعضهم: بل أتاه و لیس علیه سلاحه فافف به، و قال له: أف لک من صاحب خیل! اجلس فدعا العباس بن سعید المزنی صاحب شرطته، فبعثه فی اهل الشام، فسار حتی انتهی الی زید بن علی فی دار الرزق، و ثم خشب للتجار کثیر، فالطریق متضایق و خرج زید فی اصحابه، و علی مجنبتیه نصر بن خزیمة العبسی و معاویه بن إسحاق الأنصاری، فلما رآهم العباس- و لم یکن معه رجال-نادی: یا اهل الشام، الارض و الارض! فنزل ناس کثیر ممن معه، فاقتتلوا قتالا شدیدا فی المعرکة و قد کان رجل من اهل الشام من بنی عبس یقال له نائل بن فروه قال لیوسف بن عمر: و الله لئن انا ملات عینی من نصر بن خزیمة لاقتلنه او لیقتلنی، فقال له یوسف: خذ هذا السیف، فدفع الیه سیفا لا یمر بشیء الا قطعه فلما التقی اصحاب العباس بن سعید و اصحاب زید و اقتتلوا، بصر نائل بن فروه بنصر بن خزیمة، فاقبل نحوه، فضرب نصرا فقطع فخذه، و ضربه نصر ضربه فقتله، فلم یلبث نصر ان مات، و اقتتلوا قتالا شدیدا. ثم ان زید بن علی هزمهم و قتل من اهل الشام نحوا من سبعین رجلا، فانصرفوا و هم بشر حال و قد کان العباس بن سعید نادی فی اصحابه ان ارکبوا، فان الخیل لا تطیق الرجال فی المضیق فرکبوا، فلما کان العشی عباهم یوسف بن عمر ثم سرحهم، فاقبلوا حتی التقوا هم و اصحاب زید، فحمل علیهم زید فی اصحابه فکشفهم، ثم تبعهم حتی اخرجهم الی السبخة، ثم شد علیهم بالسبخه حتی اخرجهم الی بنی سلیم، ثم تبعهم فی خیله و رجاله، حتی أخذوا علی المسناه. ثم ان زیدا ظهر لهم فیما بین بارق و رؤاس، فقاتلهم هنالک قتالا شدیدا،

و صاحب لوائه یومئذ رجل یقال له عبد الصمد بن ابی مالک بن مسروح، من بنی سعد بن زید، خلیف العباس بن عبد المطلب، و کان مسروح السعدی تزوج صفیه بنت العباس بن عبد المطلب، فجعلت خیلهم لا تثبت لخیله و رجله، فبعث العباس الی یوسف بن عمر یعلمه ذلک، فقال له: ابعث الی الناشبة، فبعث الیهم سلیمان بن کیسان الکلبی فی القیقانیة و البخاریة، و هم ناشبه، فجعلوا یرمون زیدا و اصحابه، و کان زید حریصا علی ان یصرفهم حین انتهوا الی السبخة، فأبوا علیه، فقاتل معاویه بن إسحاق الأنصاری بین یدی زید بن علی قتالا شدیدا، فقتل بین یدیه، و ثبت زید بن علی و من معه حتی إذا جنح اللیل رمی بسهم فأصاب جانب جبهته الیسری، فتشبث فی الدماغ، فرجع و رجع اصحابه، و لا یظن اهل الشام انهم رجعوا الا للمساء و اللیل. قال: فحدثنی سلمه بن ثابت اللیثی- و کان مع زید بن علی، و کان آخر من انصرف من الناس یومئذ، هو و غلام لمعاویة بن إسحاق- قال: اقبلت انا و صاحبی نقص اثر زید بن علی، فنجده قد انزل، و ادخل بیت حران ابن کریمه مولی لبعض العرب فی سکه البرید فی دور ارحب و شاکر. قال سلمه بن ثابت: فدخلت علیه، فقلت له: جعلنی الله فداک أبا الحسین! و انطلق اصحابه فجاءوا بطبیب یقال له شقیر مولی لبنی رؤاس فانزع النصل من جبهته، و انا انظر الیه، فو الله ما عدا ان انزعه جعل یصیح، ثم لم یلبث ان قضی، فقال القوم: این ندفنه، و این نواریه؟ فقال بعض اصحابه: نلبسه درعه و نطرحه فی الماء، و قال بعضهم: بل نحتز راسه و نضعه بین القتلی، فقال ابنه یحیی: لا و الله لا ناکل لحم ابی الکلاب. و قال بعضهم: لا بل نحمله الی العباسیة فندفنه. قال سلمه: فاشرت علیهم ان ننطلق به الی الحفرة التی یؤخذ منها الطین فندفنه فیها، فقبلوا رأیی و انطلقنا، و حفرنا له بین حفرتین، و فیه حینئذ ماء کثیر، حتی إذا نحن أمکنا له دفناه، و أجرینا علیه الماء، و کان معنا

عبد له سندی قال: ثم انصرفنا حتی ناتی جبانه السبیع، و معنا ابنه، فلم نزل بها، و تصدع الناس عنا، و بقیت فی رهط معه لا یکونون عشره، فقلت له: این ترید؟ هذا الصبح قد غشیک-و معه ابو الصبار العبدی- قال: فقال: النهرین، فقلت له: ان کنت انما ترید النهرین- فظننت انه یرید ان یتشطط الفرات و یقاتلهم-فقلت له: لا تبرح مکانک، تقاتلهم حتی تقتل، او یقضی الله ما هو قاض فقال لی: انا ارید نهری کربلاء. فقلت له: فالنجاء قبل الصبح، فخرج من الکوفه، و انا معه و ابو الصبار و رهط معنا، فلما خرجنا من الکوفه سمعنا اذان المؤذنین، فصلینا الغداة بالنخیلة، ثم توجهنا سراعا قبل نینوی، فقال لی: انی ارید سابقا مولی بشر بن عبد الملک بن بشر، فاسرع السیر، و کنت إذا لقیت القوم استطعمهم فاطعم الأرغفة فأطعمها ایاه، فیأکل و ناکل معه، فانتهینا الی نینوی و قد أظلمنا، فأتینا منزل سابق، فدعوت علی الباب، فخرج إلینا فقلت له: اما انا فاتی الفیوم، فأکون به، فإذا بدا لک ان ترسل الی فأرسل. قال: ثم انی مضیت و خلفته عند سابق، فذلک آخر عهدی به. قال: ثم ان یوسف بن عمر بعث اهل الشام یطلبون الجرحی فی دور اهل الکوفه، فکانوا یخرجون النساء الی صحن الدار، و یطوفون البیت یلتمسون الجرحی. قال: ثم دل غلام زید بن علی السندی یوم الجمعه علی زید، فبعث الحکم بن الصلت العباس بن سعید المزنی و ابن الحکم بن الصلت، فانطلقا فاستخرجاه، فکره العباس ان یغلب علیه ابن الحکم بن الصلت فترکه و سرح بشیرا الی یوسف بن عمر غداه یوم الجمعه برأس زید بن علی مع الحجاج بن القاسم بن محمد بن الحکم بن ابی عقیل، فقال ابو الجویریة مولی جهینة: قل للذین انتهکوا المحارم و رفعوا الشمع بصحرا سالم

کیف وجدتم وقعه الأکارم یا یوسف بن الحکم بن القاسم!

قال: و لما اتی یوسف بن عمر البشیر، امر بزید فصلب بالکناسة،

هو و نصر بن خزیمة و معاویه بن إسحاق بن زید بن حارثة الأنصاری و زیاد النهدی، و کان یوسف قد نادی: من جاء برأس فله خمسمائة درهم، فجاء محمد بن عباد برأس نصر بن خزیمة، فامر له یوسف بن عمر بألف درهم' 3 ، و جاء الأحول مولی الأشعریین برأس معاویه بن إسحاق، فقال: أنت قتلته؟ فقال: اصلح الله الأمیر! لیس انا قتلته، و لکنی رایته فعرفته، فقال: اعطوه سبعمائة درهم، و لم یمنعه ان یتم له ألفا، الا انه زعم انه لم یقتله و قد قیل: ان یوسف بن عمر لم یعلم بأمر زید و رجوعه من الطریق الی الکوفه بعد ما شخص الا باعلام هشام بن عبد الملک ایاه، و ذلک ان رجلا من بنی امیه کتب-فیما ذکر-الی هشام، یذکر له امر زید، فکتب هشام الی یوسف یشتمه و یجهله، و یقول: انک لغافل، و زید غارز ذنبه بالکوفه یبایع له فالحح فی طلبه، فأعطه الامان فان لم یقبل فقاتله فکتب یوسف الی الحکم بن الصلت من آل ابی عقیل و هو خلیفته علی الکوفه بطلبه، فطلبه فخفی علیه موضعه، فدس یوسف مملوکا خراسانیا الکن، و اعطاه خمسه آلاف درهم، و امره ان یلطف لبعض الشیعة فیخبره انه قد قدم من خراسان حبا لأهل البیت، و ان معه مالا یرید ان یقویهم به، فلم یزل المملوک یلقی الشیعة، و یخبرهم عن المال الذی معه حتی ادخلوه علی زید، فخرج فدل یوسف علی موضعه، فوجه یوسف الیه الخیل، فنادی اصحابه بشعارهم، فلم یجتمع الیه منهم الا ثلاثمائة او اقل، فجعل یقول: کان داود ابن علی اعلم بکم، قد حذرنی خذلانکم فلم احذر! و قیل: ان الذی دل علی موضع زید الذی کان دفن فیه-و کان دفن فی نهر یعقوب فیما قیل، و کان اصحابه قد سکروا النهر ثم حفروا له فی بطنه، فدفنوه فی ثیابه ثم اجروا علیه الماء-عبد قصار کان به، فاستجعل جعلا علی ان یدلهم علی موضعه، ثم دلهم، فاستخرجوه، فقطعوا راسه، و صلبوا جسده، ثم أمروا بحراسته لئلا ینزل، فمکث یحرس زمانا

و قیل انه کان فیمن یحرسه زهیر بن معاویه ابو خیثمة، و بعث برأسه الی هشام فامر به فنصب علی باب مدینه دمشق، ثم ارسل به الی المدینة، و مکث البدن مصلوبا حتی مات هشام، ثم امر به الولید فانزل و احرق و قیل: ان حکیم ابن شریک کان هو الذی سعی بزید الی یوسف. فاما ابو عبیده معمر بن المثنی فانه قال فی امر یحیی بن زید: لما قتل زید عمد رجل من بنی اسد الی یحیی بن زید، فقال له: قد قتل ابوک، و اهل خراسان لکم شیعه، فالرأی ان تخرج إلیها قال: و کیف لی بذلک؟ قال: تتواری حتی یکف عنک الطلب ثم تخرج، فواراه عنده لیله، ثم خاف فاتی عبد الملک بن بشر بن مروان، فقال له: ان قرابه زید بک قریبه، و حقه علیک واجب، قال له: اجل، و لقد کان العفو عنه اقرب الی التقوی، قال: فقد قتل و هذا ابنه غلاما حدثا لا ذنب له، و ان علم یوسف بن عمر بمکانه قتله، فتجیره و تواریه عندک، قال: نعم و کرامة فأتاه به فواراه عنده فبلغ الخبر یوسف، فأرسل الی عبد الملک: قد بلغنی مکان هذا الغلام عندک، و اعطی الله عهدا، لئن لم تأتنی به لاکتبن فیک الی امیر المؤمنین، فقال له عبد الملک: أتاک الباطل و الزور، انا اواری من ینازعنی سلطانی و یدعی فیه اکثر من حقی! ما کنت اخشاک علی قبول مثل هذا علی و لا الاستماع من صاحبه، فقال: صدق و الله ابن بشر، ما کان لیواری مثل هذا، و لا یستر علیه، فکف عن طلبه، فلما سکن الطلب خرج یحیی فی نفر من الزیدیة الی خراسان. و خطب یوسف بعد قتل زید بالکوفه فقال: یا اهل الکوفه، ان یحیی بن زید یتنقل فی حجال نسائکم کما کان یفعل أبوه، و الله لو ابدی لی صفحته لعرقت خصییه کما عرقت خصیی ابیه. و ذکر عن رجل من الانصار قال: لما جیء برأس زید فصلب بالمدینة فی سنه ثلاث و عشرین و مائه، اقبل شاعر من شعراء الانصار فقام بحیاله، فقال:

الا یا ناقض المیثاق ابشر بالذی ساکا

نقضت العهد و المیثاق قدما کان قدماکا

لقد اخلف ابلیس الذی قد کان مناکا

قال: فقیل له: ویلک! ا تقول هذا لمثل زید! فقال: ان الأمیر غضبان فاردت ان ارضیه، فرد علیه بعض شعرائهم: الا یا شاعر السوء لقد اصبحت أفاکا

اشتم ابن رسول الله یرضی من تولاکا

الا صبحک الله بخزی ثم مساکا

و یوم الحشر لا شک بان النار مثواکا

و قیل: کان خراش بن حوشب بن یزید الشیبانی علی شرط یوسف ابن عمر، فهو الذی نبش زیدا، و صلبه، فقال السید: بت لیلی مسهدا ساهر الطرف مقصدا

و لقد قلت قوله و اطلت التبلدا

لعن الله حوشبا و خراشا و مزیدا

و یزیدا فانه کان اعتی و اعندا

الف الف و الف الف من اللعن سرمدا

انهم حاربوا الإله و آذوا محمدا

شرکوا فی دم المطهر زید تعندا

ثم عالوه فوق جذع صریعا مجردا

یا خراش بن حوشب أنت أشقی الوری غدا

قال ابو مخنف: و لما قتل یوسف زید بن علی اقبل حتی دخل الکوفه فصعد المنبر، فقال: یا اهل المدره الخبیثة، انی و الله ما تقرن بی الصعبه، و لا یقعقع لی بالشنان، و لا اخوف بالذنب هیهات! حبیت بالساعد الأشد، أبشروا یا اهل الکوفه بالصغار و الهوان، لا عطاء لکم عندنا و لا رزق، و لقد هممت ان اخرب بلادکم و دورکم، و احرمکم أموالکم اما و الله ما علوت منبری الا اسمعتکم ما تکرهون علیه، فإنکم اهل بغی و خلاف، ما منکم الا من حارب الله و رسوله، الا حکیم بن شریک المحاربی، و لقد سالت امیر المؤمنین ان یأذن لی فیکم، و لو اذن لقتلت مقاتلتکم، و سبیت ذراریکم. و فی هذه السنه قتل کلثوم بن عیاض القشیری الذی کان هشام بن عبد الملک بعثه فی خیول اهل الشام الی إفریقیة، حیث وقعت الفتنة بالبربر. و فیها قتل عبد الله البطال فی جماعه من المسلمین بأرض الروم. و فیها ولد الفضل بن صالح و محمد بن ابراهیم بن محمد بن علی. و فیها وجه یوسف بن عمر بن شبرمة علی سجستان، فاستقضی ابن ابی لیلی. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن هشام المخزومی، کذلک حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن اسحق بن عیسی، عن ابی معشر، و کذلک قال الواقدی و غیره. و کانت عمال الأمصار فی هذه السنه العمال فی السنه التی قبلها، و قد ذکرناهم قبل، الا ان قاضی الکوفه کان-فیما ذکر-فی هذه السنه محمد بن عبد الرحمن بن ابی لیلی.

ثم دخلت

سنه ثلاث و عشرین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر خبر صلح نصر بن سیار مع السغد

فمن ذلک ما جری بین اهل السغد و نصر بن سیار من الصلح. ذکر الخبر عن ذلک و سببه: ذکر علی بن محمد، عن شیوخه، ان خاقان لما قتل فی ولایه اسد، تفرقت الترک فی غاره بعضها علی بعض، فطمع اهل السغد فی الرجعة إلیها، و انحاز قوم منهم الی الشاش، فلما ولی نصر بن سیار ارسل الیهم یدعوهم الی الفیئه و المراجعة الی بلادهم، و اعطاهم کل ما أرادوا. قال: و کانوا سألوا شروطا أنکرها أمراء خراسان، منها الا یعاقب من کان مسلما و ارتد عن الاسلام، و لا یعدی علیهم فی دین لأحد من الناس، و لا یؤخذون بقبالة علیهم فی بیت المال، و لا یؤخذ اسراء المسلمین من ایدیهم الا بقضیة قاض و شهاده العدول، فعاب الناس ذلک علی نصر، و کلموه فقال: اما و الله لو عاینتم شوکتهم فی المسلمین و نکایتهم مثل الذی عاینت ما انکرتم ذلک! فأرسل رسولا الی هشام فی ذلک، فلما قدم الرسول ابی ان ینفذ ذلک لنصر، فقال الرسول: جربت یا امیر المؤمنین حربنا و صلحنا، فاختر لنفسک فغضب هشام، فقال الابرش الکلبی: یا امیر المؤمنین، تالف القوم و احمل لهم، فقد عرفت نکایتهم کانت فی المسلمین، فانفذ هشام ما سال. و فی هذه السنه اوفد یوسف بن عمر الحکم بن الصلت الی هشام بن عبد الملک، یسأله ضم خراسان الیه و عزل نصر بن سیار

ذکر الخبر عن سبب ذلک و ما کان من الأمر فیه: ذکر علی عن شیوخه، قال: لما طالت ولایه نصر بن سیار، و دانت له خراسان، کتب یوسف بن عمر الی هشام حسدا له: ان خراسان دبره دبره فان رای امیر المؤمنین ان یضمها الی العراق فاسرح إلیها الحکم بن الصلت، فانه کان مع الجنید، و ولی جسیم أعمالها، فاعمر بلاد امیر المؤمنین بالحکم. و انا باعث بالحکم بن الصلت الی امیر المؤمنین، فانه ادیب اریب، و نصیحته لأمیر المؤمنین مثل نصیحتنا و مودتنا اهل البیت فلما اتی هشاما کتابه بعث الی دار الضیافة، فوجد فیها مقاتل بن علی السغدی، فاتوه به، فقال: امن خراسان أنت؟ قال: نعم، و انا صاحب الترک- قال: و کان قدم علی هشام بخمسین و مائه من الترک- فقال: ا تعرف الحکم بن الصلت؟ قال: نعم، قال: فما ولی بخراسان؟ قال: ولی قریه یقال لها الفاریاب، خراجها سبعون ألفا، فاسره الحارث بن سریج، قال: ویحک! و کیف افلت منه! قال: عرک اذنه، و قفده و خلی سبیله قال: فقدم علیه الحکم بعد بخراج العراق، فرای له جمالا و بیانا، فکتب الی یوسف: ان الحکم قدم و هو علی ما وصفت، و فیما قبلک له سعه، و خل الکنانی و عمله. و فی هذه السنه غزا نصر فرغانه غزوته الثانیه، و اوفد مغراء بن احمر الی العراق، فوقع فیه عند هشام. ذکر الخبر عن ذلک و ما کان من هشام و یوسف بن عمر فیه: ذکر ان نصرا وجه مغراء بن احمر الی العراق وافدا، منصرفه من غزوته الثانیه فرغانه، فقال له یوسف بن عمر: یا بن احمر، یغلبکم ابن الأقطع یا معشر قیس علی سلطانکم! فقال: قد کان ذلک اصلح الله الأمیر! قال: فإذا قدمت علی امیر المؤمنین فابقر بطنه فقدموا علی هشام، فسألهم عن امر خراسان، فتکلم مغراء، فحمد الله و اثنی علیه، ثم ذکر

یوسف بن عمر بخیر، فقال: ویحک! أخبرنی عن خراسان، قال: لیس لک جند یا امیر المؤمنین احد و لا انجد منهم، من سواذق فی السماء و فرسان مثل الفیله، و عده و عدد من قوم لیس لهم قائد، قال: ویحک! فما فعل الکنانی؟ قال: لا یعرف ولده من الکبر فرد علیه مقالته، و بعث الی دار الضیافة، فاتی بشبیل بن عبد الرحمن المازنی، فقال له هشام: أخبرنی عن نصر، قال: لیس بالشیخ یخشی خرفه، و لا الشاب یخشی سفهه، المجرب المجرب، قد ولی عامه ثغور خراسان و حروبها قبل ولایته فکتب الی یوسف بذلک، فوضع یوسف الارصاد، فلما انتهوا الی الموصل ترکوا طریق البرید، و تکادوا حتی قدموا بیهق- و قد کتب الی نصر بقول شبیل- و کان ابراهیم بن بسام فی الوفد، فمکر به یوسف، و نعی له نصرا، و اخبره انه قد ولی الحکم بن الصلت بن ابی عقیل خراسان فقسم له ابراهیم امر خراسان کله، حتی قدم علیه ابراهیم بن زیاد رسول نصر، فعرف ان یوسف قد مکر به و قال: أهلکنی یوسف. و قیل: ان نصرا اوفد مغراء، و اوفد معه حمله بن نعیم الکلبی، فلما قدموا علی یوسف، اطمع یوسف مغراء، ان هو تنقص نصرا عند هشام ان یولیه السند فلما قدما علیه ذکر مغراء باس نصر و نجدته و رایه، و اطنب فی ذلک، ثم قال: لو کان الله متعنا منه ببقیة! فاستوی هشام جالسا، ثم قال: ببقیة ما ذا؟ قال: لا یعرف الرجل الا بجرمه، و لا یفهم عنه حتی یدنی منه، و ما یکاد یفهم صوته من الضعف لأجل کبره فقام حمله الکلبی، فقال: یا امیر المؤمنین، کذب و الله، ما هو کما قال، هو هو فقال هشام: ان نصرا لیس کما وصف، و هذا امر یوسف بن عمر حسد لنصر، و قد کان یوسف کتب الی هشام یذکر کبر نصر و ضعفه، و یذکر له سلم بن قتیبة فکتب الیه هشام: اله عن ذکر الکنانی، فلما قدم مغراء علی یوسف، قال له: قد علمت بلاء نصر عندی، و قد صنعت به

ما قد علمت، فلیس لی فی صحبته خیر، و لا لی بخراسان مقام، فأمره بالمقام و کتب الی نصر: انی قد حولت اسمه، فاشخص الی من قبلک من اهله. و قیل: ان یوسف لما امر مغراء بعیب نصر، قال: کیف اعیبه مع بلائه و آثاره الجمیلة عندی و عند قومی! فلم یزل به، فقال: فبم اعیبه؟ اعیب تجربته أم طاعته؟ أم یمن نقیبته أم سیاسته؟ قال: عبه بالکبر فلما دخل علی هشام تکلم مغراء، فذکر نصرا باحسن ما یکون، ثم قال فی آخر کلامه: لو لا، فاستوی هشام جالسا، فقال: ما لو لا! قال: لو لا ان الدهر قد غلب علیه، قال: ما بلغ به ویحک الدهر! قال: ما یعرف الرجل الا من قریب، و لا یعرفه الا بصوته، و قد ضعف عن الغزو و الرکوب. فشق ذلک علی هشام فتکلم حمله بن نعیم فلما بلغ نصرا قول مغراء بعث هارون بن السیاوش الی الحکم بن نمیله، و هو فی السراجین یعرض الجند، فاخذ برجله فسحبه عن طنفسه له، و کسر لواءه علی راسه، و ضرب بطنفسته وجهه، و قال: کذلک یفعل الله باصحاب الغدر! و ذکر علی بن محمد، عن الحارث بن افلح بن مالک بن أسماء بن خارجه: لما ولی نصر خراسان ادنی مغراء بن احمر بن مالک بن ساریه النمیری و الحکم ابن نمیله بن مالک و الحجاج بن هارون بن مالک، و کان مغراء بن احمر النمیری راس اهل قنسرین، فاثر نصر مغراء و سنی منزلته، و شفعه فی حوائجه، و استعمل ابن عمه الحکم بن نمیله علی الجوزجان، ثم عقد للحکم علی اهل العالیه، و کان أبوه بالبصرة علیهم، و کان بعده عکابه بن نمیله، ثم اوفد نصر وفدا من اهل الشام و اهل خراسان، و صیر علیهم مغراء، و کان فی الوفد حمله بن نعیم الکلبی، فقال عثمان بن صدقه بن وثاب لمسلم بن عبد الرحمن ابن مسلم عامل طخارستان: خیرنی مسلم مراکبه فقلت حسبی من مسلم حکما

هذا فتی عامر و سیدها کفی بمن ساد عامرا کرما

یعنی الحکم بن نمیله. قال: فتغیر نصر لقیس و اوحشه ما صنع مغراء قال: و کان ابو نمیله صالح الابار مولی بنی عبس، خرج مع یحیی بن زید بن علی بن حسین، فلم یزل معه حتی قتل بالجوزجان و کان نصر قد وجد علیه لذلک، فاتی عبید الله بن بسام صاحب نصر، فقال: قد کنت فی همه حیران مکتئبا حتی کفانی عبید الله تهمامی

نادیته فسما للمجد مبتهجا کغرة البدر جلی وجه اظلام

فاسم برای ابی لیث و صولته ان کنت یوم حفاظ بامرئ سام

تظفر یداک بمن تمت مروته و اختصه ربه منه باکرام

ماضی العزائم لیثی مضاربه علی الکریهة یوم الروع مقدام

لا هذر ساحه النادی و لا مذل فیه و لا مسکت اسکات افحام

له من الحلم ثوباه و مجلسه إذا المجالس شانت اهل أحلام

قال: فادخله عبید الله علی نصر، فقال ابو نمیله: اصلحک الله! انی ضعیف، فان رایت ان تاذن لراویتی! فاذن له، فانشده: فاز قدح الکلبی فاعتقدت مغراء فی سعیه عروق لئیم

فابینی نمیر ثم ابینی العبد مغراء أم لصمیم

فلئن کان منکم ما یکون الغدر و الکفر من خصال الکریم

و لئن کان اصله کان عبدا ما علیکم من غدره من شتیم

و لیته لیث و ای ولاه بایاد بیض و امر عظیم!

اسمنته حتی إذا راح مغبوطا بخیر من سیبها المقسوم

کاد ساداته بأهون من نهقه عیر بقفره مرقوم

فضربنا لغیرنا مثل الکلب ذمیما و الذم للمذموم

و حمدنا لیثا و یأخذ بالفضل ذوو الجود و الندی و الحلوم

فاعلمن یا بنی القساورة الغلب و اهل الصفا و اهل الحطیم

ان فی شکر صالحینا لما ید حض قول المرهق الموصوم

قد رای الله ما اتیت و لن ینقص نبح الکلاب زهر النجوم

فلما فرغ قال نصر: صدقت، و تکلمت القیسیة و اعتذروا قال: و أهان نصر قیسا و باعدهم حین فعل مغراء ما فعل، فقال فی ذلک بعض الشعراء: لقد بغض الله الکرام إلیکم کما بغض الرحمن قیسا الی نصر

رایت أبا لیث یهین سراتهم و یدنی الیه کل ذی والث غمر

و حج بالناس فی هذه السنه یزید بن هشام بن عبد الملک، کذلک حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر، و کذلک قال الواقدی أیضا. و کان عمال الأمصار فی هذه السنه هم العمال الذین کانوا فی السنه التی قبلها، و قد ذکرتهم قبل.

ثم دخلت

سنه اربع و عشرین و مائه

اشارة

ذکر الاخبار عما کان فیها من الاحداث

ابتداء امر ابی مسلم الخراسانی

فمما کان فیها من ذلک مقدم جماعه من شیعه بنی العباس الکوفه یریدون مکة، و شری بکیر بن ماهان- فی قول بعض اهل السیر- أبا مسلم صاحب دعوه بنی العباس من عیسی بن معقل العجلی. ذکر الخبر عن سبب ذلک: و قد اختلف فی ذلک، فاما علی بن محمد، فانه ذکر ان حمزه بن طلحه السلمی حدثه عن ابیه، قال: کان بکیر بن ماهان کاتبا لبعض عمال السند، فقدمها، فاجتمعوا بالکوفه فی دار، فغمز بهم فأخذوا، فحبس بکیر و خلی عن الباقین، و فی الحبس یونس ابو عاصم و عیسی بن معقل العجلی، و معه ابو مسلم یخدمه، فدعاهم بکیر فأجابوه الی رایه، فقال لعیسی بن معقل: ما هذا الغلام؟ قال: مملوک، قال: تبیعه؟ قال: هو لک، قال: أحب ان تأخذ ثمنه، قال: هو لک بما شئت، فاعطاه أربعمائة درهم، ثم اخرجوا من السجن، فبعث به الی ابراهیم فدفعه ابراهیم الی ابی موسی السراج، فسمع منه و حفظ، ثم صار الی ان اختلف الی خراسان. و قال غیره: توجه سلیمان بن کثیر و مالک بن الهیثم و لاهز بن قریظ، و قحطبه بن شبیب من خراسان، و هم یریدون مکة فی سنه اربع و عشرین و مائه، فلما دخلوا الکوفه أتوا عاصم بن یونس العجلی، و هو فی الحبس، قد اتهم بالدعاء الی ولد العباس، و معه عیسی و ادریس ابنا معقل، حبسهما یوسف بن عمر فیمن حبس من عمال خالد بن عبد الله، و معهما ابو مسلم یخدمهما، فرأوا فیه العلامات، فقالوا: من هذا؟ قالوا: غلام معنا من

السراجین- و قد کان ابو مسلم یسمع عیسی و ادریس یتکلمان فی هذا الرأی فإذا سمعهما بکی-فلما رأوا ذلک منه دعوه الی ما هم علیه، فأجاب و قبل. و فی هذه السنه غزا سلیمان بن هشام الصائفه، فلقی الیون ملک الروم فسلم و غنم. و فیها مات-فی قول الواقدی- محمد بن علی بن عبد الله بن عباس و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن هشام بن اسماعیل، کذلک حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر، و کذلک قال الواقدی. و حج فی هذه السنه عبد العزیز بن الحجاج بن عبد الملک معه امراته أم سلمه بنت هشام بن عبد الملک. 3 و ذکر محمد بن عمر ان یزید مولی ابی الزناد حدثه، قال: رایت محمد ابن هشام علی بابها یرسل بالسلام و الطافه علی بابها کثیره، و یعتذر فتأبی، حتی کان یأیس من قبول هدیته، ثم امرت بقبضها. و کان عمال الأمصار فی هذه السنه هم العمال الذین کانوا عمالها فی سنه اثنتین و عشرین و مائه و فی سنه ثلاث و عشرین و مائه، و قد ذکرناهم قبل.

ثم دخلت

سنه خمس و عشرین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک غزوه النعمان بن یزید بن عبد الملک الصائفه.

خبر وفاه هشام بن عبد الملک

اشارة

و من ذلک وفاه هشام بن عبد الملک بن مروان فیها، و کانت وفاته-فیما ذکر ابو معشر- لست لیال خلون من شهر ربیع الآخر، کذلک حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عنه. و کذلک قال الواقدی و المدائنی و غیرهما، غیر انهم قالوا: کانت وفاته یوم الأربعاء لست لیال خلون من شهر ربیع الآخر، فکانت خلافته فی قول جمیعهم تسع عشره سنه، و سبعه اشهر و أحدا و عشرین یوما فی قول المدائنی و ابن الکلبی، و فی قول ابی معشر: و ثمانیة اشهر و نصفا، و فی قول الواقدی: و سبعه اشهر و عشره لیال. و اختلف فی مبلغ سنه، فقال هشام بن محمد الکلبی: توفی و هو ابن خمس و خمسین سنه. و قال بعضهم: توفی و له اثنتان و خمسون سنه و قال محمد بن عمر: کان هشام یوم توفی ابن اربع و خمسین سنه. و کانت وفاته بالرصافة و بها قبره، و کان یکنی أبا الولید

ذکر الخبر عن العله التی کانت بها وفاته

حدثنی احمد بن زهیر، قال: حدثنی علی بن محمد، قال: حدثنی شیبه بن عثمان، قال: حدثنی عمرو بن کلیع، قال: حدثنی سالم ابو العلاء، قال: خرج علینا هشام بن عبد الملک یوما و هو کئیب، یعرف ذلک فیه،

مسترخ علیه ثیابه، و قد ارخی عنان دابته، فسار ساعه ثم انتبه، فجمع ثیابه و أخذ بعنان دابته، و قال للربیع: ادع الابرش، فدعی فسار بینی و بین الابرش، فقال له الابرش: یا امیر المؤمنین، لقد رایت منک شیئا غمنی، قال: و ما هو؟ قال: رایتک قد خرجت علی حال غمنی، قال: ویحک یا ابرش! و کیف لا اغتم و قد زعم اهل العلم انی میت الی ثلاثة و ثلاثین یوما! قال سالم: فرجعت الی منزلی، فکتبت فی قرطاس: زعم امیر المؤمنین یوم کذا و کذا انه یسافر الی ثلاثة و ثلاثین یوما فلما کان فی اللیلة التی استکمل فیها ثلاثة و ثلاثین یوما إذا خادم یدق الباب یقول: أجب امیر المؤمنین، و احمل معک دواء الذبحه- و قد کان اخذه مره فتعالج فأفاق-فخرجت و معی الدواء فتغرغر به، فازداد الوجع شده، ثم سکن فقال لی: یا سالم، قد سکن بعض ما کنت أجد، فانصرف الی اهلک، و خلف الدواء عندی فانصرفت، فما کان الا ساعه حتی سمعت الصراخ علیه، فقالوا: مات امیر المؤمنین! فلما مات اغلق الخزان الأبواب، فطلبوا قمقما یسخن فیه الماء لغسله، فما وجدوه حتی استعاروا قمقما من بعض الجیران، فقال بعض من حضر ذلک: ان فی هذا لمعتبرا لمن اعتبر و کانت وفاته بالذبحه، فلما مات صلی علیه ابنه مسلمه بن هشام.

ذکر بعض سیر هشام

حدثنی احمد بن زهیر، قال: حدثنی علی بن محمد، عن وسنان الأعرجی، قال: حدثنی ابن ابی نحیله، عن عقال بن شبه، قال: دخلت علی هشام، و علیه قباء فنک اخضر، فوجهنی الی خراسان، و جعل یوصینی و انا انظر الی القباء، ففطن، فقال: ما لک؟ قلت: رایت علیک قبل ان تلی الخلافه قباء فنک اخضر، فجعلت اتامل هذا، ا هو ذاک أم غیره. فقال: هو و الله الذی لا اله الا، هو ذاک، ما لی قباء غیره و اما ما ترون من جمعی هذا المال و صونه فانه لکم قال: و کان عقال مع

هشام فاما شبه ابو عقال، فکان مع عبد الملک بن مروان، و کان عقال یقول: دخلت علی هشام، فدخلت علی رجل محشو عقلا. حدثنی احمد بن زهیر، قال: حدثنی علی، قال: قال مروان بن شجاع، مولی لمروان بن الحکم: کنت مع محمد بن هشام بن عبد الملک، فأرسل الی یوما، فدخلت علیه، و قد غضب و هو یتلهف، فقلت: ما لک؟ فقال: رجل نصرانی شج غلامی-و جعل یشتمه- فقلت له: علی رسلک! قال: فما اصنع؟ قلت: ترفعه الی القاضی، قال: و ما غیر هذا! قلت: لا، قال خصی له: انا اکفیک، فذهب فضربه و بلغ هشاما فطلب الخصی، فعاذ بمحمد، فقال محمد بن هشام: لم آمرک، و قال الخصی: بلی و الله لقد أمرتنی، فضرب هشام الخصی و شتم ابنه. و حدثنی احمد، قال علی: لم یکن احد یسیر فی ایام هشام فی موکب الا مسلمه بن عبد الملک قال: و رای هشام یوما سالما فی موکب، فزجره و قال: لاعلمن متی سرت فی موکب و کان یقدم الرجل الغریب فیسیر معه، فیقف سالم، و یقول: حاجتک، و یمنعه ان یسیر معه، و کان سالم کأنه هو امر هشاما. قال: و لم یکن احد من بنی مروان یأخذ العطاء الا علیه الغزو، فمنهم من یغزو، و منهم من یخرج بدلا. قال: و کان لهشام بن عبد الملک مولی یقال له یعقوب، فکان یأخذ عطاء هشام مائتی دینار و دینارا، یفضل بدینار، فیأخذها یعقوب و یغزو و کانوا یصیرون انفسهم فی اعوان الدیوان، و فی بعض ما یجوز لهم المقام به، و یوضع به الغزو عنهم و کان داود و عیسی ابنا علی بن عبد الله بن عباس - و هما لام-فی اعوان السوق بالعراق لخالد بن عبد الله، فأقاما عنده، فوصلهما، و لو لا ذلک لم یستطع ان یحبسهما، فصیرهما فی الأعوان، فسمرا، و کانا یسامرانه و یحدثانه

قال: فولی هشام بعض موالیه ضیعه له، فعمرها فجاءت بغله عظیمه کبیره ثم عمرها أیضا، فاضعفت الغلة، و بعث بها مع ابنه، فقدم بها علی هشام، فاخبره خبر الضیعه فجزاه خیرا، فرای منه انبساطا، فقال: یا امیر المؤمنین، ان لی حاجه، قال: و ما هی؟ قال: زیاده عشره دنانیر فی العطاء، فقال: ما یخیل الی احدکم ان عشره دنانیر فی العطاء الا بقدر الجوز! لا لعمری لا افعل. حدثنی احمد، قال: حدثنا علی، قال: قال جعفر بن سلیمان: قال لی عبد الله بن علی: جمعت دواوین بنی مروان، فلم أر دیوانا اصح و لا اصلح للعامه و السلطان من دیوان هشام. حدثنا احمد، قال: قال علی: قال غسان بن عبد الحمید: لم یکن احد من بنی مروان أشد نظرا فی امر اصحابی و دواوینه، و لا أشد مبالغه فی الفحص عنهم من هشام. حدثنی احمد، قال: حدثنا علی، قال: قال حماد الأبح: 3 قال هشام لغیلان: ویحک یا غیلان! قد اکثر الناس فیک، فنازعنا بأمرک، فان کان حقا اتبعناک، و ان کان باطلا نزعت عنه، قال: نعم، فدعا هشام میمون بن مهران لیکلمه، فقال له میمون: سل، فان اقوی ما تکونون إذا سألتم، قال له: ا شاء الله ان یعصی؟ فقال له میمون: ا فعصی کارها! فسکت، فقال هشام: اجبه فلم یجبه، فقال له هشام: لا أقالنی الله ان اقلته، و امر بقطع یدیه و رجلیه. حدثنی احمد، قال: حدثنا علی عن رجل من غنی، عن بشر مولی هشام، قال: اتی هشام برجل عنده قیان و خمر و بربط، فقال: اکسروا الطنبور علی راسه و ضربه، فبکی الشیخ قال بشر: فقلت له

-و انا اعزیه: علیک بالصبر، فقال: ا ترانی ابکی للضرب! انما ابکی لاحتقاره للبربط إذ سماه طنبورا! قال: و اغلظ رجل لهشام، فقال له هشام: لیس لک ان تغلظ لامامک! قال: و تفقد هشام بعض ولده-و لم یحضر الجمعه-فقال له: ما منعک من الصلاة؟ قال: نفقت دابتی، قال: ا فعجزت عن المشی فترکت الجمعه! فمنعه الدابة سنه. قال: و کتب سلیمان بن هشام الی ابیه: ان بغلتی قد عجزت عنی، فان رای امیر المؤمنین ان یأمر لی بدابه فعل فکتب الیه: قد فهم امیر المؤمنین کتابک، و ما ذکرت من ضعف دابتک، و قد ظن امیر المؤمنین ان ذلک من قله تعهدک لعلفها، و ان علفها یضیع، فتعهد دابتک فی القیام علیها بنفسک، و یری امیر المؤمنین رایه فی حملانک. قال: و کتب الیه بعض عماله: انی قد بعثت الی امیر المؤمنین بسله دراقن، فلیکتب الی امیر المؤمنین بوصولها فکتب الیه: قد وصل الی امیر المؤمنین الدراقن الذی بعثت به فاعجبه، فزد امیر المؤمنین منه، و استوثق من الوعاء. قال: و کتب الی بعض عماله: قد وصلت الکماة التی بعثت بها الی امیر المؤمنین، و هی اربعون، و قد تغیر بعضها، و لم تؤت فی ذلک الا من حشوها، فإذا بعثت الی امیر المؤمنین منها شیئا فأجد حشوها فی الظرف الذی تجعلها فیه بالرمل، حتی لا تضطرب و لا یصیب بعضها بعضا. حدثنی احمد، قال: حدثنی علی، قال: حدثنا الحارث بن یزید، قال: حدثنی مولی لهشام، قال: بعث معی مولی لهشام کان علی بعض ضیاعه بطیرین ظریفین، فدخلت الیه و هو جالس علی سریر فی عرصة الدار، فقال: أرسلهما فی الدار، قال: فارسلتهما فنظر إلیهما، فقلت: یا امیر المؤمنین، جائزتی، قال: ویلک! و ما جائزه طیرین؟ قلت: ما کان، قال: خذ أحدهما، فعدوت فی الدار علیهما، فقال: ما لک؟ قلت:

اختار خیرهما، قال: ا تختار أیضا خیرهما و تدع شرهما لی! دعهما و نحن نعطیک اربعین درهما او خمسین درهما قال: و اقطع هشام أرضا یقال لها دورین، فأرسل فی قبضها، فإذا هی خراب، فقال لذوید کاتب کان بالشام: ویحک! کیف الحیله؟ قال: ما تجعل لی؟ قال: أربعمائة دینار، فکتب دورین و قرأها، ثم أمضاها فی الدواوین، فاخذ شیئا کثیرا، فلما ولی هشام دخل علیه ذوید، فقال له هشام: دورین و قرأها! لا و الله لا تلی لی ولایه ابدا، و اخرجه من الشام. حدثنی احمد، قال: حدثنا علی، عن عمیر بن یزید، عن ابی خالد، قال: حدثنی الولید بن خلید، قال: رآنی هشام بن عبد الملک، و انا علی برذون طخاری، فقال: یا ولید بن خلید، ما هذا البرذون؟ قلت: حملنی علیه الجنید، فحسدنی و قال: و الله لقد کثرت الطخاریه، لقد مات عبد الملک فما وجدنا فی دوابه برذونا طخاریا غیر واحد، فتنافسه بنو عبد الملک أیهم یأخذه، و ما منهم احد الا یری انه ان لم یأخذه لم یرث من عبد الملک شیئا. قال: و قال بعض آل مروان لهشام: ا تطمع فی الخلافه و أنت بخیل جبان؟ قال: و لم لا اطمع فیها و انا حلیم عفیف! قال: و قال هشام یوما للأبرش: او ضعت اعنزک؟ قال: ای و الله، قال: لکن اعنزی تأخر ولادها، فاخرج بنا الی اعنزک نصب من ألبانها، قال: نعم، ا فاقدم قوما؟ قال: لا، قال: ا فاقدم خباء حتی یضرب لنا؟ قال: نعم، فبعث برجلین بخباء فضرب، و غدا هشام و الابرش و غدا الناس، فقعد هشام و الابرش، کل واحد منهما علی کرسی، و قدم الی کل واحد منهما شاه، فحلب هشام الشاه بیده، و قال: تعلم یا ابرش انی لم ابس الحلب! ثم امر بمله فعجنت و اوقد النار بیده، ثم فحصها و القی الملة، و جعل یقلبها بالمحراث، و یقول: یا ابرش، کیف تری رفقی! حتی نضجت ثم أخرجها،

و جعل یقلبها بالمحراث، و یقول: جبینک جبینک و الابرش یقول: لبیک لبیک- و هذا شیء تقوله الصبیان إذا خبزت لهم الملة-ثم تغدی و تغدی الناس و رجع. قال: و قدم علباء بن منظور اللیثی علی هشام، فانشده: قالت علیه و اعتزمت لرحله زوراء بالاذنین ذات تسدر

این الرحیل و اهل بیتک کلهم کل علیک کبیرهم کالأصغر!

فاصاغر امثال سلکان القطا لا فی ثری مال و لا فی معشر

انی الی ملک الشام لراحل و الیه یرحل کل عبد موقر

فلاترکنک ان حییت غنیه بندی الخلیفة ذی الفعال الأزهر

انا اناس میت دیواننا و متی یصبه ندی الخلیفة ینشر

فقال له هشام: هذا الذی کنت تحاول، و قد احسنت المسألة فامر له بخمسمائة درهم، و الحق له عیلا فی العطاء. قال: و اتی هشاما محمد بن زید بن عبد الله بن عمر بن الخطاب، فقال: مالک عندی شیء، ثم قال: إیاک ان یغرک احد فیقول: لم یعرفک امیر المؤمنین، انی قد عرفتک، أنت محمد بن زید بن عبد الله بن عمر بن الخطاب، فلا تقیمن و تنفق ما معک، فلیس لک عندی صله، فالحق باهلک. قال: و وقف هشام یوما قریبا من حائط فیه زیتون، و معه عثمان بن حیان المری، و عثمان قائم یکاد راسه یوازی راس امیر المؤمنین و هو یکلمه إذ سمع نفض الزیتون، فقال لرجل: انطلق الیهم فقل لهم: القطوه لقطا، و لا تنفضوه نفضا، فتتفقا عیونه، و تتکسر غصونه. قال: و حج هشام، فاخذ الابرش مخنثین و معهم البرابط، فقال هشام: احبسوهم و بیعوا متاعهم-و ما دری ما هو-و صیروا ثمنه فی بیت المال، فإذا صلحوا فردوا علیهم الثمن. و کان هشام بن عبد الملک ینزل الرصافه- و هی فیما ذکر-من ارض قنسرین

و کان سبب نزوله إیاها-فیما حدثنی احمد بن زهیر بن حرب، عن علی بن محمد- قال: کان الخلفاء و أبناء الخلفاء یتبدون و یهربون من الطاعون، فینزلون البریه خارجا عن الناس، فلما اراد هشام ان ینزل الرصافه قیل له: لا تخرج، فان الخلفاء لا یطعنون، و لم نر خلیفه طعن، قال: ا تریدون ان تجربوا بی! فنزل الرصافه و هی بریه، ابتنی بها قصرین. و الرصافه مدینه رومیة بنتها الروم و کان هشام الأحول، فحدثنی احمد، عن علی، قال: بعث خالد بن عبد الله الی هشام بن عبد الملک بحاد فحدا بین یدیه بارجوزه ابی النجم: و الشمس فی الأفق کعین احول صغواء قد همت و لما تفعل

فغضب هشام و طرده. و حدثنی احمد بن زهیر، قال: حدثنی علی بن محمد، قال: حدثنا ابو عاصم الضبی، قال: مر بی معاویه بن هشام، و انا انظر الیه فی رحبه ابی شریک- و ابو شریک رجل من العجم کانت تنسب الیه و هی مزرعه-و قد اختبز خبزه، فوقف علی، فقلت: الغداء! فنزل و أخرجتها، فوضعتها فی لبن، فأکل ثم جاء الناس، فقلت: من هذا؟ قالوا: معاویه بن هشام، فامر لی بصله و رکب و ثار بین یدیه ثعلب، فرکض خلفه، فما تبعه غلوه، حتی عثر به فرسه فسقط فاحتملوه میتا، فقال هشام: تالله لقد اجمعت ان ارشحه للخلافة، و یتبع ثعلبا! قال: و کانت عند معاویه بن هشام ابنه اسماعیل بن جریر و امراه اخری، فاخرج هشام کل واحده منهما من نصف الثمن بأربعین ألفا. حدثنی احمد بن زهیر، قال: حدثنا، علی، قال: قال قحذم کاتب یوسف: بعثنی یوسف بن عمر الی هشام بیاقوته حمراء یخرج طرفاها من کفی، و حبه لؤلؤ اعظم ما یکون من الحب، فدخلت علیه فدنوت منه، فلم أر وجهه من طول السریر و کثره الفرش، فتناول الحجر و الحبه، فقال:

اکتب معک بوزنهما؟ قلت: یا امیر المؤمنین، هما اجل عن ان یکتب بوزنهما، و من این یوجد مثلهما! قال: صدقت، و کانت الیاقوتة للرائقه جاریه خالد بن عبد الله، اشترتها بثلاثة و سبعین الف دینار. حدثنی احمد بن زهیر، قال: حدثنا ابراهیم بن المنذر الحزامی، قال: حدثنا حسین بن یزید، عن شهاب بن عبد ربه، عن عمرو بن علی، قال: مشیت مع محمد بن علی الی داره عند الحمام، فقلت له: انه قد طال ملک هشام و سلطانه، و قد قرب من العشرین و قد زعم الناس ان سلیمان سال ربه ملکا لا ینبغی لأحد من بعده، فزعم الناس انها العشرون، فقال: ما ادری ما احادیث الناس! و لکن ابی حدثنی عن ابیه، [ عن علی، عن النبی ص انه قال: لن یعمر الله ملکا فی أمه نبی مضی قبله ما بلغ بذلک النبی من العمر] و فی هذه السنه ولی الخلافه بعد موت هشام بن عبد الملک الولید بن یزید ابن عبد الملک بن مروان، ولیها یوم السبت فی شهر ربیع الآخر سنه خمس و عشرین و مائه فی قول هشام بن محمد الکلبی. و اما محمد بن عمر فانه قال: استخلف الولید بن یزید بن عبد الملک یوم الأربعاء لست خلون من شهر ربیع الآخر من سنه خمس و عشرین و مائه. و قال فی ذلک علی بن محمد مثل قول محمد بن عمر.

خلافه الولید بن یزید بن عبد الملک بن مروان

ذکر الخبر عن بعض اسباب ولایته الخلافه قد مضی ذکری سبب عقد ابیه یزید بن عبد الملک بن مروان له الخلافه بعد أخیه هشام بن عبد الملک، و کان الولید بن یزید یوم عقد له أبوه یزید ذلک ابن احدی عشره سنه، فلم یمت یزید حتی بلغ ابنه الولید خمس عشره سنه، فندم یزید علی استخلافه هشاما أخاه بعده، و کان إذا نظر الی ابنه الولید، قال: الله بینی و بین من جعل هشاما بینی و بینک! فتوفی یزید بن عبد الملک و ابنه الولید ابن خمس عشره سنه و ولی هشام و هو للولید مکرم معظم مقرب، فلم یزل ذلک من امرهما حتی ظهر من الولید بن یزید مجون و شرب الشراب، حمله علی ذلک-فیما حدثنی احمد بن زهیر، عن علی ابن محمد، عن جویریة بن أسماء و إسحاق بن أیوب و عامر بن الأسود و غیرهم- عبد الصمد بن عبد الأعلی الشبانی أخو عبد الله بن عبد الأعلی- و کان مؤدب الولید- و اتخذ الولید ندماء، فاراد هشام ان یقطعهم عنه فولاه الحج سنه تسع و عشره و مائه، فحمل معه کلابا فی صنادیق، فسقط منها صندوق-فیما ذکر علی بن محمد عمن سمیت من شیوخه- عن البعیر و فیه کلب، فاجالوا علی الکری السیاط، فأوجعوه ضربا و حمل معه قبة عملها علی قدر الکعبه لیضعها علی الکعبه، و حمل معه خمرا، و اراد ان ینصب القبه علی الکعبه، و یجلس فیها، فخوفه اصحابه و قالوا: لا نامن الناس علیک و علینا معک، فلم یحرکها و ظهر للناس منه تهاون بالدین و استخفاف به، و بلغ ذلک هشاما فطمع فی خلعه و البیعه لابنه مسلمه بن هشام، فاراده علی ان یخلعها و یبایع لمسلمه، فأبی، فقال له: اجعلها له من بعدک، فأبی، فتنکر له هشام و اضربه، و عمل سرا فی البیعه لابنه، فأجابه قوم

قال: فکان ممن اجابه خالاه: محمد و ابراهیم ابنا هشام بن اسماعیل المخزومی، و بنو القعقاع بن خلید العبسی و غیرهم من خاصته. قال: و تمادی الولید فی الشراب و طلب اللذات فافرط، فقال له هشام: ویحک یا ولید! و الله ما ادری اعلی الاسلام أنت أم لا! ما تدع شیئا من المنکر الا أتیته غیر متحاش و لا مستتر به! فکتب الیه الولید: یایها السائل عن دیننا نحن علی دین ابی شاکر

نشربها صرفا و ممزوجه بالسخن أحیانا و بالفاتر

فغضب هشام علی ابنه مسلمه-و کان یکنی أبا شاکر- و قال له: یعیرنی بک الولید و انا ارشحک للخلافة! فالزم الأدب و احضر الجماعه و ولاه الموسم سنه تسع عشره و مائه، فأظهر النسک و الوقار و اللین، و قسم بمکة و المدینة اموالا، فقال مولی لأهل المدینة: یایها السائل عن دیننا نحن علی دین ابی شاکر

الواهب الجرد بارسانها لیس بزندیق و لا کافر

یعرض بالولید. و أم مسلمه بن هشام أم حکیم بنت یحیی بن الحکم بن ابی العاص فقال الکمیت: ان الخلافه کائن أوتادها بعد الولید الی ابن أم حکیم

فقال خالد بن عبد الله القسری: انا بریء من خلیفه یکنی أبا شاکر، فغضب مسلمه بن هشام علی خالد، فلما مات اسد بن عبد الله أخو خالد ابن عبد الله، کتب ابو شاکر الی خالد بن عبد الله بشعر هجا به یحیی بن نوفل خالدا و أخاه أسدا حین مات: اراح من خالد و اهلکه رب اراح العباد من اسد

اما أبوه فکان مؤتشبا عبدا لئیما لاعبد قفد

و بعث بالطومار مع رسول علی البرید الی خالد، فظن انه عزاه عن أخیه، ففض الخاتم، فلم یر فی الطومار غیر الهجاء، فقال: ما رایت کالیوم تعزیه! و کان هشام یعیب الولید و یتنقصه، و کثر عبثه به و باصحابه و تقصیره به، فلما رای ذلک الولید خرج و خرج معه ناس من خاصته و موالیه، فنزل بالأزرق، بین ارض بلقین و فزاره، علی ماء یقال له الاغدف، و خلف کاتبه عیاض ابن مسلم مولی عبد الملک بن مروان بالرصافة، فقال له: اکتب الی بما یحدث قبلکم و اخرج معه عبد الصمد بن عبد الأعلی، فشربوا یوما فلما أخذ فیهم الشراب، قال الولید لعبد الصمد: یا أبا وهب، قل أبیاتا، فقال: ا لم تر للنجم إذ شیعا یبادر فی برجه المرجعا

تحیر عن قصد مجراته اتی الغور و التمس المطلعا

فقلت و أعجبنی شانه و قد لاح إذ لاح لی مطمعا:

لعل الولید دنا ملکه فأمسی الیه قد استجمعا

و کنا نؤمل فی ملکه کتأمیل ذی الجدب ان یمرعا

عقدنا له محکمات الأمور طوعا فکان لها موضعا

و روی الشعر، فبلغ هشاما، فقطع عن الولید ما کان یجری علیه، و کتب الی الولید: بلغنی عنک انک اتخذت عبد الصمد خدنا و محدثا و ندیما، و قد حقق ذلک عندی ما بلغنی عنک، و لم ابرئک من سوء، فاخرج عبد الصمد مذموما مدحورا فاخرجه، و قال فیه: لقد قذفوا أبا وهب بأمر کبیر بل یزید علی الکبیر

فاشهد انهم کذبوا علیه شهاده عالم بهم خبیر

و کتب الولید الی هشام یعلمه اخراج عبد الصمد، و اعتذر الیه مما بلغه

من منادمته، و ساله ان یأذن لابن سهیل فی الخروج الیه-و کان ابن سهیل من اهل الیمن و قد ولی دمشق غیر مره، و کان ابن سهیل من خاصه الولید- فضرب هشام ابن سهیل و سیره 3 ، و أخذ عیاض بن مسلم کاتب الولید، و بلغه انه یکتب بالاخبار الی الولید، فضربه ضربا مبرحا، و البسه المسوح. فبلغ الولید، فقال: من یثق بالناس، و من یصطنع المعروف! هذا الأحول المشئوم قدمه ابی علی اهل بیته فصیره ولی عهده، ثم یصنع بی ما ترون: لا یعلم ان لی فی احد هوی الا عبث به، کتب الی ان اخرج عبد الصمد فاخرجته الیه، و کتبت الیه ان یأذن لابن سهیل فی الخروج الی، فضربه و سیره، و قد علم رأیی فیه، و قد علم انقطاع عیاض بن مسلم الی، و تحرمه بی و مکانه منی و انه کاتبی، فضربه و حبسه، یضارنی بذلک، اللهم اجرنی منه! و قال: انا النذیر لمسدی نعمه ابدا الی المقاریف ما لم یخبر الدخلا

ان أنت اکرمتهم الفیتهم بطرا و ان اهنتهم الفیتهم ذللا

ا تشمخون و منا راس نعمتکم ستعلمون إذا کانت لنا دولا

انظر فان کنت لم تقدر علی مثل له سوی الکلب فاضربه له مثلا

بینا یسمنه للصید صاحبه حتی إذ ما قوی من بعد ما هزلا

عدا علیه فلم تضرره عدوته و لو اطاق له اکلا لقد اکلا

و کتب الی هشام: لقد بلغنی الذی احدث امیر المؤمنین من قطع ما قطع عنی، و محو ما محا من اصحابی و حرمی و اهلی، و لم أکن اخاف ان یبتلی الله امیر المؤمنین بذلک و لا أبالی به منه، فان یکن ابن سهیل کان منه ما کان فبحسب العیر ان یکون قدر الذئب، و لم یبلغ من صنیعی فی ابن سهیل و استصلاحه، و کتابی الی امیر المؤمنین فیه کنه ما بلغ امیر المؤمنین من قطیعتی، فان یکن ذلک لشیء فی نفس امیر المؤمنین علی، فقد سبب الله لی من العهد، و کتب لی

من العمر، و قسم لی من الرزق ما لا یقدر احد دون الله علی قطع شیء منه دون مدته، و لا صرف شیء عن مواقعه، فقدر الله یجری بمقادیره فیما أحب الناس او کرهوا، و لا تاخیر لعاجله و لا تعجیل لأجله، فالناس بین ذلک یقترفون الآثام علی نفوسهم من الله، و لا یستوجبون العقوبة علیه، و امیر المؤمنین أحق امته بالبصر بذلک و الحفظ له، و الله الموفق لأمیر المؤمنین بحسن القضاء له فی الأمور. فقال هشام لأبی الزبیر: یا نسطاس، ا تری الناس یرضون بالولید ان حدث بی حدث؟ قال: بل یطیل الله عمرک یا امیر المؤمنین، قال: ویحک! لا بد من الموت، افتری الناس یرضون بالولید؟ قال: یا امیر المؤمنین، ان له فی اعناق الناس بیعه، فقال هشام: لئن رضی الناس بالولید ما أظن الحدیث الذی رواه الناس: ان من قام بالخلافة ثلاثة ایام لم یدخل النار، الا باطلا. و کتب هشام الی الولید: قد فهم امیر المؤمنین ما کتبت به من قطع ما قطع عنک و غیر ذلک، و امیر المؤمنین یستغفر الله من اجرائه ما کان یجری علیک، و لا یتخوف علی نفسه اقتراف الماثم فی الذی احدث من قطع ما قطع، و محو من محا من صحابتک، لأمرین: اما أحدهما فایثار امیر المؤمنین إیاک بما کان یجری علیک، و هو یعلم وضعک له و انفاقکه فی غیر سبیله، و اما الآخر فاثبات صحابتک، و ادرار أرزاقهم علیهم، لا ینالهم ما ینال المسلمین فی کل عام من مکروه عند قطع البعوث،

و هم معک تجول بهم فی سفهک، و لأمیر المؤمنین احری فی نفسه للتقصیر فی القتر علیک منه للاعتداء علیک فیها، مع ان الله قد نصر امیر المؤمنین فی قطع ما قطع عنک من ذلک ما یرجو به تکفیر ما یتخوف مما سلف فیه منه و اما ابن سهیل فلعمری لئن کان نزل منک بما نزل، و کان أهلا ان تسر فیه او تساء، ما جعله الله کذلک، و هل زاد ابن سهیل- لله ابوک- علی ان کان مغنیا زفانا، قد بلغ فی السفه غایته! و لیس ابن سهیل مع ذلک بشر ممن تستصحبه فی الأمور التی یکرم امیر المؤمنین نفسه عن ذکرها، مما کنت لعمر الله أهلا للتوبیخ به، و لئن کان امیر المؤمنین علی ظنک به فی الحرص علی فسادک، انک إذا لغیر آل عن هوی امیر المؤمنین من ذلک. و اما ما ذکرت مما سبب الله لک، فان الله قد ابتدأ امیر المؤمنین بذلک، و اصطفاه له، و الله بالغ امره لقد اصبح امیر المؤمنین و هو علی الیقین من ربه، انه لا یملک لنفسه فیما اعطاه من کرامته ضرا و لا نفعا، و ان الله ولی ذلک منه، و انه لا بد له من مزایلته، و الله اراف بعباده و ارحم من ان یولی امرهم غیر الرضی له منهم و ان امیر المؤمنین من حسن ظنه بربه لعلی احسن الرجاء ان یولیه تسبیب ذلک لمن هو اهله فی الرضا له به و لهم، فان بلاء الله عند امیر المؤمنین اعظم من ان یبلغه ذکره، او یؤدیه شکره، الا بعون منه، و لئن کان قدر لأمیر المؤمنین تعجیل وفاه، ان فی الذی هو مفض الیه ان شاء الله من کرامة الله لخلفا من الدنیا و لعمری ان کتابک الی امیر المؤمنین بما کتبت به لغیر مستنکر من سفهک و حمقک، فاربع علی نفسک من غلوائها، و ارقا علی ظلعک، فان لله سطوات و عینا، یصیب بذلک من یشاء، و یأذن فیه لمن یشاء ممن شاء الله، و امیر المؤمنین یسال الله العصمة و التوفیق لاحب الأمور الیه و أرضاها له فکتب الولید الی هشام:

رایتک تبنی جاهدا فی قطیعتی فلو کنت ذا ارب لهدمت ما تبنی

تثیر علی الباقین مجنی ضغینه فویل لهم ان مت من شر ما تجنی!

کأنی بهم و اللیت افضل قولهم الا لیتنا و اللیت إذ ذاک لا یغنی

کفرت یدا من منعم لو شکرتها جزاک بها الرحمن ذو الفضل و المن

قال: فلم یزل الولید مقیما فی تلک البریه حتی مات هشام، فلما کان صبیحة الیوم الذی جاءته فیه الخلافه، ارسل الی ابی الزبیر المنذر بن ابی عمرو، فأتاه فقال له. یا أبا الزبیر، ما أتت علی لیله منذ عقلت عقلی اطول من هذه اللیلة، عرضت لی هموم، و حدثت نفسی فیها بامور من امر هذا الرجل، الذی قد اولع بی-یعنی هشاما- فارکب بنا نتنفس، فرکبا، فسارا میلین، و وقف علی کثیب، و جعل یشکو هشاما إذ نظر الی رهج، فقال: هؤلاء رسل هشام، نسأل الله من خیرهم، إذ بدا رجلان علی البرید مقبلان، أحدهما مولی لأبی محمد السفیانی، و الآخر جردبه. فلما قربا أتیا الولید، فنزلا یعدوان حتی دنوا منه، فسلما علیه بالخلافة، فوجم، و جعل جردبه یکرر علیه السلام بالخلافة، فقال: ویحک! أ مات هشام! قال: نعم، قال فممن کتابک؟ قال: من مولاک سالم بن عبد الرحمن صاحب دیوان الرسائل فقرا الکتاب و انصرفا، فدعا مولی ابی محمد السفیانی فسأله عن کاتبه عیاض بن مسلم، فقال: یا امیر المؤمنین، لم یزل محبوسا حتی نزل بهشام امر الله فلما صار فی حد لا ترجی الحیاه لمثله ارسل عیاض الی الخزان، ان احتفظوا بما فی ایدیکم، فلا یصلن احد منه الی شیء و افاق هشام افاقه، فطلب شیئا فمنعوه فقال: أرانا کنا خزانا للولید! و مات من ساعته و خرج عیاض من السجن، فختم أبواب الخزائن، و امر بهشام فانزل عن فرشه، فما وجدوا له قمقما یسخن له فیه الماء حتی استعاروه، و لا وجدوا کفنا من الخزائن، فکفنه غالب مولی هشام، فکتب

الولید الی العباس بن الولید بن عبد الملک بن مروان ان یاتی الرصافه، فیحصی ما فیها من اموال هشام و ولده، و یأخذ عماله و حشمه، الا مسلمه بن هشام، فانه کتب الیه الا یعرض له، و لا یدخل منزله، فانه کان یکثر ان یکلم أباه فی الرفق به، و یکفه عنه فقدم العباس الرصافه فاحکم ما کتب به الیه الولید، و کتب الی الولید بأخذ بنی هشام و حشمه و احصاء اموال هشام، فقال الولید: لیت هشاما کان حیا یری محلبه الأوفر قد اترعا

و یروی: لیت هشاما عاش حتی یری مکیاله الأوفر قد طبعا

کلناه بالصاع الذی کاله و ما ظلمناه به إصبعا

و ما أتینا ذاک عن بدعه احله الفرقان لی اجمعا

فاستعمل الولید العمال، و جاءته بیعته من الافاق، و کتب الیه العمال، و جاءته الوفود، و کتب الیه مروان بن محمد: بارک الله لأمیر المؤمنین فیما اصاره الیه من ولایه عباده، و وراثه بلاده، و کان من تغشی غمره سکره الولایة ما حمل هشاما علی ما حاول من تصغیر ما عظم الله من حق امیر المؤمنین، و رام من الأمر المستصعب علیه، الذی اجابه الیه المدخولون فی آرائهم و ادیانهم، فوجد ما طمع فیه مستصعبا، و زاحمته الأقدار باشد مناکبها و کان امیر المؤمنین بمکان من الله حاطه فیه حتی ازره باکرم مناطق الخلافه، فقام بما أراه الله له أهلا، و نهض مستقلا بما حمل منها، مثبته ولایته فی سابق الزبر بالأجل المسمی، و خصه الله بها علی خلقه و هو یری حالاتهم، فقلده طوقها، و رمی الیه بازمه الخلافه، و عصم الأمور. فالحمد لله الذی اختار امیر المؤمنین لخلافته، و وثائق عری دینه، و ذب

له عما کاده فیه الظالمون، فرفعه و وضعهم، فمن اقام علی تلک الخسیسة من الأمور اوبق نفسه، و اسخط ربه، و من عدلت به التوبة نازعا عن الباطل الی حق وجد الله توابا رحیما. اخبر امیر المؤمنین اکرمه الله انی عند ما انتهی الی من قیامه بولایة خلافه الله، نهضت الی منبری، علی سیفان مستعدا بهما لأهل الغش، حتی اعلمت من قبلی ما امتن الله به علیهم من ولایه امیر المؤمنین، فاستبشروا بذلک، و قالوا: لم تأتنا ولایه خلیفه کانت آمالنا فیها اعظم و لا هی لنا اسر من ولایه امیر المؤمنین، و قد بسطت یدی لبیعتک فجددتها و وکدتها بوثائق العهود و ترداد المواثیق و تغلیظ الایمان، فکلهم حسنت اجابتهم و طاعتهم، فاثبهم یا امیر المؤمنین بطاعتهم من مال الله الذی آتاک، فإنک اجودهم جودا و ابسطهم یدا، و قد انتظروک راجین فضلک قبلهم بالرحم الذی استرحموک، و زدهم زیاده یفضل بها من کان قبلک، حتی یظهر بذلک فضلک علیهم و علی رعیتک، و لو لا ما احاول من سد الثغر الذی انا به، لخفت ان یحملنی الشوق الی امیر المؤمنین ان استخلف رجلا علی غیر امره، و اقدم لمعاینه امیر المؤمنین، فإنها لا یعدلها عندی عادل نعمه و ان عظمت، فان رای امیر المؤمنین ان یأذن لی فی المسیر الیه لاشافهه بامور کرهت الکتاب بها فعل. فلما ولی الولید اجری علی زمنی اهل الشام و عمیانهم و کساهم، و امر لکل انسان منهم بخادم، و اخرج لعیالات الناس الطیب و الکسوة، و زادهم علی ما کان یخرج لهم هشام، و زاد الناس جمیعا فی العطاء عشره عشره، ثم زاد اهل الشام بعد زیاده العشرات عشره عشره، لأهل الشام خاصه، و زاد من وفد الیه من اهل بیته فی جوائزهم الضعف و کان و هو ولی عهد یطعم من وفد الیه من اهل الصائفه قافلا، و یطعم من صدر عن الحج بمنزل یقال له زیزاء ثلاثة ایام، و یعلف دوابهم، و لم یقل فی شیء یسأله: لا، فقیل

له: ان فی قولک: انظر، عده ما یقیم علیها الطالب، فقال: لا اعود لسانی شیئا لم اعتده، و قال: ضمنت لکم ان لم تعقنی عوائق بان سماء الضر عنکم ستقلع

سیوشک الحاق معا و زیاده و أعطیه منی علیکم تبرع

محرمکم دیوانکم و عطاؤکم به یکتب الکتاب شهرا و تطبع

و فی هذه السنه عقد الولید بن یزید لابنیه الحکم و عثمان البیعه من بعده، و جعلهما ولیی عهده، أحدهما بعد الآخر، و جعل الحکم مقدما علی عثمان، و کتب بذلک الی الأمصار، و کان ممن کتب الیه بذلک یوسف بن عمر، و هو عامل الولید یومئذ علی العراق، و کتب بذلک یوسف الی نصر بن سیار، و کانت نسخه الکتاب الیه: بسم الله الرحمن الرحیم من یوسف بن عمر الی نصر بن سیار، اما بعد فانی بعثت إلیک نسخه کتاب امیر المؤمنین الذی کتب به الی من قبلی فی الذی ولی الحکم ابن امیر المؤمنین و عثمان ابن امیر المؤمنین من العهد بعده مع عقال بن شبه التمیمی و عبد الملک القینی، و أمرتهما بالکلام فی ذلک، فإذا قدما علیک فاجمع لقراءة کتاب امیر المؤمنین الناس، و مرهم فلیحشدوا له، و قم فیهم بالذی کتب امیر المؤمنین، فإذا فرغت فقم بقراءة الکتاب، و اذن لمن اراد ان یقوم بخطبه، ثم بایع الناس لهما علی اسم الله و برکته، و خذ علیهم العهد و المیثاق علی الذی نسخت لک فی آخر کتابی هذا الذی نسخ لنا امیر المؤمنین فی کتابه، فافهمه و بایع علیه، نسأل الله ان یبارک لأمیر المؤمنین و رعیته فی الذی قضی لهم علی لسان امیر المؤمنین، و ان یصلح الحکم و عثمان، و یبارک فیهما، و السلام علیک. و کتب النصر یوم الخمیس للنصف من شعبان سنه خمس و عشرین و مائه

بسم الله الرحمن الرحیم تبایع لعبد الله الولید امیر المؤمنین و الحکم ابن امیر المؤمنین ان کان من بعده و عثمان بن امیر المؤمنین ان کان بعد الحکم علی السمع و الطاعة، و ان حدث بواحد منهما حدث فأمیر المؤمنین املک فی ولده و رعیته، یقدم من أحب، و یؤخر من أحب علیک بذلک عهد الله و میثاقه، فقال الشاعر فی ذلک: نبایع عثمان بعد الولید للعهد فینا و نرجو یزیدا

کما کان إذ ذاک فی ملکه یزید یرجی لذاک الولیدا

علی انها شسعت شسعه فنحن نؤملها ان تعودا

فان هی عادت فارض القریب عنها لیؤیس منها البعیدا

قال احمد: قال علی عن شیوخه الذین ذکرت: فقدم عقال بن شبه و عبد الملک بن نعیم علی نصر، و قدما بالکتاب و هو: اما بعد، فان الله تبارکت اسماؤه، و جل ثناؤه، و تعالی ذکره، اختار الاسلام دینا لنفسه، و جعله دین خیرته من خلقه، ثم اصطفی من الملائکة رسلا و من الناس، فبعثهم به، و امرهم به، و کان بینهم و بین من مضی من الأمم، و خلا من القرون قرنا فقرنا، یدعون الی التی هی احسن، و یهدون الی صراط مستقیم، حتی انتهت کرامة الله فی نبوته الی محمد صلوات الله علیه، علی حین دروس من العلم، و عمی من الناس، و تشتیت من الهوی، و تفرق من السبل، و طموس من اعلام الحق، فأبان الله به الهدی، و کشف به العمی، و استنقذ به من الضلالة و الردی، و ابهج به الدین، و جعله رحمه للعالمین، و ختم به وحیه، و جمع له ما اکرم به الأنبیاء قبله، و قفی به علی آثارهم، مصدقا لما نزل معهم، و مهیمنا علیه، و داعیا الیه، و آمرا به، حتی کان من اجابه من امته، و دخل فی الدین الذی اکرمهم الله به، مصدقین لما سلف من أنبیاء الله فیما یکذبهم فیه قومهم، منتصحین لهم فیما ینهونه، ذابین لحرمهم عما کانوا منتهکین، معظمین منها لما کانوا

مصغرین، فلیس من أمه محمد ص احد کان یسمع لأحد من أنبیاء الله فیما بعثه الله به مکذبا، و لا علیه فی ذلک طاعنا، و لا له مؤذیا، بتسفیه له، او رد علیه، او جحد ما انزل الله علیه و معه، فلم یبق کافر الا استحل بذلک دمه، و قطع الأسباب التی کانت بینه و بینه، و ان کانوا آباءهم او ابناءهم او عشیرتهم ثم استخلف خلفاءه علی منهاج نبوته، حین قبض نبیه ص، و ختم به وحیه لانفاذ حکمه، و اقامه سنته و حدوده، و الأخذ بفرائضه و حقوقه، تأییدا بهم للإسلام، و تشییدا بهم لعراه، و تقویه بهم لقوی حبله، و دفعا بهم عن حریمه، و عدلا بهم بین عباده، و إصلاحا بهم لبلاده، فانه تبارک و تعالی یقول: « وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اَللّٰهِ اَلنّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ اَلْأَرْضُ وَ لٰکِنَّ اَللّٰهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی اَلْعٰالَمِینَ » ، فتتابع خلفاء الله علی ما اورثهم الله علیه من امر انبیائه، و استخلفهم علیه منه، لا یتعرض لحقهم احد الا صرعه الله، و لا یفارق جماعتهم احد الا اهلکه الله، و لا یستخف بولایتهم، و یتهم قضاء الله فیهم احد الا امکنهم الله منه، و سلطهم علیه، و جعله نکالا و موعظه لغیره، و کذلک صنع الله بمن فارق الطاعة التی امر بلزومها و الأخذ بها، و الأثرة لها، و التی قامت السموات و الارض بها، قال الله تبارک و تعالی: « ثُمَّ اِسْتَویٰ إِلَی اَلسَّمٰاءِ وَ هِیَ دُخٰانٌ فَقٰالَ لَهٰا وَ لِلْأَرْضِ اِئْتِیٰا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قٰالَتٰا أَتَیْنٰا طٰائِعِینَ » ، و قال عز ذکره: « وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی اَلْأَرْضِ خَلِیفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ اَلدِّمٰاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ » فبالخلافه ابقی الله من ابقی فی الارض من عباده، و إلیها صیره، و بطاعة من ولاه إیاها سعد من ألهمها و نصرها، فان الله عز و جل علم ان لا قوام

لشیء، و لا صلاح له الا بالطاعة التی یحفظ الله بها حقه، و یمضی بها امره، و ینکل بها عن معاصیه، و یوقف عن محارمه، و یذب عن حرماته، فمن أخذ بحظه منها کان لله ولیا و لأمره مطیعا، و لرشده مصیبا، و لعاجل الخیر و آجله مخصوصا، و من ترکها و رغب عنها و حاد الله فیها اضاع نصیبه، و عصی ربه، و خسر دنیاه و آخرته، و کان ممن غلبت علیه الشقوة، و استحوذت علیه الأمور الغاویه، التی تورد أهلها افظع المشارع، و تقودهم الی شر المصارع، فیما یحل الله بهم فی الدنیا من الذلة و النقمه، و یصیرهم فیما عندهم من العذاب و الحسرة. و الطاعة راس هذا الأمر و ذروته و سنامه و ملاکه و زمامه، و عصمته و قوامه، بعد کلمه الإخلاص التی میز الله بها بین العباد و بالطاعة نال المفلحون من الله منازلهم، و استوجبوا علیه ثوابهم، و فی المعصیة مما یحل بغیرهم من نقماته، و یصیبهم علیه، و یحق من سخطه و عذابه، و بترک الطاعة و الإضاعة لها و الخروج منها و الادبار عنها و التبذل للمعصیة بها، اهلک الله من ضل و عتا، و عمی و غلا، و فارق مناهج البر و التقوی. فالزموا طاعه الله فیما عراکم و نالکم، و الم بکم من الأمور، و ناصحوها و استوثقوا علیها، و سارعوا إلیها و خالصوها، و ابتغوا القربه الی الله بها، فإنکم قد رایتم مواقع الله لأهلها فی اعلائه إیاهم و افلاجه حجتهم، و دفعه باطل من حادهم و ناواهم و ساماهم و اراد إطفاء نور الله الذی معهم و خبرتم مع ذلک ما یصیر الیه اهل المعصیة من التوبیخ لهم و التقصیر بهم، حتی یؤول امرهم الی تبار و صغار، و ذله و بوار، و فی ذلک لمن کان له رای و موعظه عبره ینتفع بواضحها، و یتمسک بحظوتها، و یعرف خیره قضاء الله لأهلها. ثم ان الله-و له الحمد و المن و الفضل-هدی الامه لافضل الأمور عاقبه لها فی حقن دمائها، و التئام ألفتها، و اجتماع کلمتها، و اعتدال عمودها،

و اصلاح دهمائها، و ذخر النعمه علیها فی دنیاها، بعد خلافته التی جعلها لهم نظاما، و لامرهم قواما، و هو العهد الذی الهم الله خلفاءه توکیده و النظر للمسلمین فی جسیم امرهم فیه، لیکون لهم عند ما یحدث بخلفائهم ثقه فی المفزع و ملتجا فی الأمر، و لما للشعث، و صلاحا لذات البین، و تثبیتا لارجاء الاسلام، و قطعا لنزغات الشیطان، فیما یتطلع الیه اولیاؤه، و یوثبهم علیه من تلف هذا الدین و انصداع شعب اهله، و اختلافهم فیما جمعهم الله علیه منه، فلا یریهم الله فی ذلک الا ما ساءهم، و اکذب أمانیهم، و یجدون الله قد احکم بما قضی لأولیائه من ذلک عقد أمورهم، و نفی عنهم من اراد فیها ادغالا او بها اغلالا، او لما شدد الله منها توهینا، او فیما تولی الله منها اعتمادا، فأکمل الله بها لخلفائه و حزبه البر الذین اودعهم طاعته احسن الذی عودهم، و سبب لهم من إعزازه و إکرامه و اعلائه و تمکینه، فامر هذا العهد من تمام الاسلام و کمال ما استوجب الله علی اهله من المنن العظام، و مما جعل الله فیه لمن أجراه علی یدیه، و قضی به علی لسانه، و وفقه لمن ولاه هذا الأمر عنده افضل الذخر، و عند المسلمین احسن الاثر فیما یؤثر بهم من منفعته، و یتسع لهم من نعمته، و یستندون الیه من عزه، و یدخلون فیه من وزره الذی یجعل الله لهم به منعه، و یحرزهم به من کل مهلکه، و یجمعهم به من کل فرقه، و یقمع به اهل النفاق، و یعصمهم به من کل اختلاف و شقاق فاحمدوا الله ربکم الرءوف بکم، الصانع لکم فی أمورکم علی الذی دلکم علیه من هذا العهد، الذی جعله لکم سکنا و معولا تطمئنون الیه، و تستظلون فی افنانه، و یستنهج لکم به مثنی أعناقکم، و سمات وجوهکم، و ملتقی نواصیکم فی امر دینکم و دنیاکم، فان لذلک خطرا عظیما من النعمه، و ان فیه من الله بلاء حسنا فی سعه العافیه، یعرفه ذوو الألباب و النیات المریئون من اعمالهم فی العواقب، و العارفون منار مناهج الرشد، فأنتم حقیقون بشکر الله فیما حفظ به دینکم و امر جماعتکم من ذلک، جدیرون بمعرفة کنه واجب حقه فیه، و حمده