اشارة

‌سرشناسه : طبری، محمدبن جریر، ۲۲۴؟-۳۱۰ق.

عنوان قراردادی : [تاریخ الرسل و الملوک]

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ الطبری: تاریخ الامم و‌الملوک/ لابی‌جعفر‌محمدبن جریر الطبری؛ تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم.

وضعیت ویراست : [ویراست؟].

مشخصات نشر : بیروت: روائع التراث العربی، ۱۳۸۷ق.= ۱۹۶۷م.= ۱۳۴۶ -

مشخصات ظاهری : ۱۱ج.

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری

یادداشت : عربی.

یادداشت : جلد یازدهم کتاب حاضر شامل "صله تاریخ الطبری" از عریب‌بن سعد القرطبی می‌باشد.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ؟: ۱۳).

یادداشت : کتابنامه.

عنوان دیگر : صله تاریخ الطبری

عنوان دیگر : تاریخ الرسل و الملوک

موضوع : اسلام -- تاریخ-- متون قدیمی تا قرن ۱۴.

موضوع : تاریخ جهان -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع : ایران -- تاریخ

شناسه افزوده : ابراهیم، محمدابوالفضل، مصحح

شناسه افزوده : قرطبی، عریب‌بن سعد. صله تاریخ الطبری

رده بندی کنگره : DS۳۵/۶۳/ط۲ت‌۲ ۱۳۴۶ الف

رده بندی دیویی : ۹۰۹/۰۹۷۶۷۱

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۵-۲۳۹۶

اشارة

سنه سبع و اربعین و مائه

اشارة

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ

ثم دخلت

ذکر الاخبار عن الاحداث التی کانت فیها فمما کان فیها من ذلک اغاره استر خان الخوارزمی فی جمع من الترک علی المسلمین بناحیه أرمینیة و سبیه من المسلمین و اهل الذمة خلقا کثیرا، و دخولهم تفلیس، و قتلهم حرب بن عبد الله الراوندی الذی تنسب الیه الحربیة ببغداد و کان حرب هذا-فیما ذکر-مقیما بالموصل فی الفین من الجند، لمکان الخوارج الذین بالجزیرة و کان ابو جعفر حین بلغه نحزب الترک فیما هناک وجه الیهم لحربهم جبرئیل بن یحیی، و کتب الی حرب یأمره بالمسیر معه، فسار معه حرب، فقتل حرب و هزم جبرئیل، و اصیب من المسلمین من ذکرت.

ذکر الخبر عن مهلک عبد الله بن علی بن عباس

و فی هذه السنه کان مهلک عبد الله بن علی بن عباس و اختلفوا فی سبب هلاکه، فقال بعضهم ما ذکره علی بن محمد النوفلی عن ابیه ان أبا جعفر حج سنه سبع و اربعین و مائه بعد تقدمته المهدی علی عیسی بن موسی باشهر، و قد کان عزل عیسی بن موسی عن الکوفه و أرضها، و ولی مکانه محمد بن سلیمان ابن علی، و اوفده الی مدینه السلام، فدعا به، فدفع الیه عبد الله بن علی سرا فی جوف اللیل، ثم قال له: یا عیسی، ان هذا اراد ان یزیل النعمه عنی و عنک، و أنت ولی عهدی بعد المهدی، و الخلافه صائره إلیک، فخذه إلیک فاضرب عنقه، و إیاک ان تخور او تضعف، فتنقض علی امری الذی دبرت

ثم مضی لوجهه، و کتب الیه من طریقه ثلاث مرات یسأله: ما فعل فی الأمر الذی اوعز الیه فیه؟ فکتب الیه: قد انفذت ما امرت به، فلم یشک ابو جعفر فی انه قد فعل ما امره به، و انه قد قتل عبد الله بن علی، و کان عیسی حین دفعه الیه ستره، و دعا کاتبه یونس بن فروه، فقال له: ان هذا الرجل دفع الی عمه، و أمرنی فیه بکذا و کذا فقال له: اراد ان یقتلک و یقتله، امرک بقتله سرا، ثم یدعیه علیک علانیة ثم یقیدک به قال: فما الرأی؟ قال: الرأی ان تستره فی منزلک، فلا نطلع علی امره أحدا، فان طلبه منک علانیة دفعته الیه علانیة، و لا تدفعه الیه سرا ابدا، فانه و ان کان اسره إلیک، فان امره سیظهر ففعل ذلک عیسی. و قدم المنصور و دس الی عمومته من یحرکهم علی مسألته هبه عبد الله بن علی لهم، و یطمعهم فی انه سیفعل فجاءوا الیه و کلموه و رققوه، و ذکروا له الرحم، و أظهروا له رقه، فقال: نعم، علی بعیسی بن موسی، فأتاه فقال له: یا عیسی، قد علمت انی دفعت إلیک عمی و عمک عبد الله بن علی قبل خروجی الی الحج، و امرتک ان یکون فی منزلک، قال: قد فعلت ذلک یا امیر المؤمنین، قال: فقد کلمنی عمومتک فیه، فرایت الصفح عنه و تخلیه سبیله، فاتنا به فقال: یا امیر المؤمنین، ا لم تأمرنی بقتله فقتلته! قال: ما امرتک بقتله، انما امرتک بحبسه فی منزلک قال: قد أمرتنی بقتله، قال له المنصور: کذبت، ما امرتک بقتله ثم قال لعمومته: ان هذا قد اقر لکم بقتل أخیکم، و ادعی انی امرته بذلک، و قد کذب، قالوا: فادفعه إلینا نقتله به، قال: شأنکم به، فاخرجوه الی الرحبه، و اجتمع الناس، و شهر الأمر، فقام احدهم فشهر سیفه، و تقدم الی عیسی لیضربه، فقال له عیسی: ا فاعل أنت؟ قال: ای و الله، قال: لا تعجلوا، ردونی الی امیر المؤمنین، فردوه الیه، فقال: انما اردت بقتله ان تقتلنی، هذا عمک حی سوی، ان أمرتنی بدفعه إلیک دفعته قال: ائتنا به، فأتاه به، فقال له عیسی: دبرت علی امرا فخشیته، فکان کما خشیت، شانک و عمک قال: یدخل حتی

اری رأیی ثم انصرفوا ثم امر به فجعل فی بیت أساسه ملح، و اجری فی أساسه الماء، فسقط علیه فمات، فکان من امره ما کان و توفی عبد الله بن علی فی هذه السنه و دفن فی مقابر باب الشام، فکان أول من دفن فیها. و ذکر عن ابراهیم بن عیسی بن المنصور بن بریه انه قال: کانت وفاه عبد الله بن علی فی الحبس سنه سبع و اربعین و مائه، و هو ابن اثنتین و خمسین سنه. قال ابراهیم بن عیسی: لما توفی عبد الله بن علی رکب المنصور یوما و معه عبد الله بن عیاش، فقال له و هو یجاریه: ا تعرف ثلاثة خلفاء، اسماؤهم علی العین مبدؤها، قتلوا ثلاثة خوارج مبدأ اسمائهم العین؟ قال: لا اعرف الا ما تقول العامه، ان علیا قتل عثمان- و کذبوا-و عبد الملک بن مروان قتل عبد الرحمن بن محمد بن الاشعث، و عبد الله بن الزبیر و عمرو بن سعید و عبد الله بن علی سقط علیه البیت، فقال له المنصور: فسقط علی عبد الله بن علی البیت، فانا ما ذنبی؟ قال: ما قلت ان لک ذنبا .

ذکر خبر البیعه للمهدی و خلع عیسی بن موسی

و فی هذه السنه خلع المنصور عیسی بن موسی و بایع لابنه المهدی، و جعله ولی عهد من بعده و قال بعضهم: ثم من بعده عیسی بن موسی. ذکر الخبر عن سبب خلعه ایاه و کیف کان الأمر فی ذلک: اختلف فی الذی وصل به ابو جعفر الی خلعه، فقال بعضهم: السبب الذی وصل به ابو جعفر الی ذلک هو ان أبا جعفر اقر عیسی بن موسی بعد وفاه ابی العباس علی ما کان ابو العباس ولاه من ولایه الکوفه و سوادها، و کان له مکرما مجلا، و کان إذا دخل علیه اجلسه عن یمینه، و اجلس المهدی عن یساره، فکان ذلک فعله به، حتی عزم المنصور علی تقدیم المهدی فی الخلافه علیه و کان ابو العباس جعل الأمر من بعده لأبی جعفر، ثم من بعد

ابی جعفر لعیسی بن موسی، فلما عزم المنصور علی ذلک کلم عیسی بن موسی فی تقدیم ابنه علیه برفیق من الکلام، فقال عیسی: یا امیر المؤمنین، فکیف بالایمان و المواثیق التی علی و علی المسلمین لی من العتق و الطلاق و غیر ذلک من مؤکد الایمان! لیس الی ذلک سبیل یا امیر المؤمنین فلما رای ابو جعفر امتناعه، تغیر لونه و باعده بعض المباعده، و امر بالاذن للمهدی قبله، فکان یدخل فیجلس عن یمین المنصور فی مجلس عیسی، ثم یؤذن العیسی فیدخل فیجلس دون مجلس المهدی عن یمین المنصور أیضا، و لا یجلس عن یساره فی المجلس الذی کان یجلس فیه المهدی، فیغتاظ من ذلک المنصور، و یبلغ منه، فیأمر بالاذن للمهدی ثم یأمر بعده بالاذن لعیسی بن علی، فیلبث هنیهة، ثم عبد الصمد بن علی، ثم یلبث هنیهة، ثم عیسی بن موسی. فإذا کان بعد ذلک قدم فی الاذن للمهدی علی کل حال، ثم یخلط فی الآخرین، فیقدم بعض من اخر و یؤخر بعض من قدم و یوهم عیسی ابن موسی انه انما یبدأ بهم لحاجه تعرض و لمذاکرتهم بالشیء من امره، ثم یؤذن لعیسی بن موسی من بعدهم، و هو فی ذلک کله صامت لا یشکو منه شیئا، و لا یستعتب ثم صار الی اغلظ من ذلک، فکان یکون فی المجلس معه بعض ولده، فیسمع الحفر فی اصل الحائط فیخاف ان یخر علیه الحائط، و ینتثر علیه التراب، و ینظر الی الخشبة من سقف المجلس قد حفر عن احد طرفیها لتقلع فیسقط التراب علی قلنسوته و ثیابه، فیأمر من معه من ولده بالتحویل، و یقوم هو فیصلی، ثم یأتیه الاذن فیقوم فیدخل بهیئته و التراب علیه لا ینفضه، فإذا رآه المنصور قال له: یا عیسی، ما یدخل علی احد بمثل هیئتک من کثره الغبار علیک و التراب! ا فکل هذا من الشارع؟ فیقول: احسب ذلک یا امیر المؤمنین، و انما یکلمه المنصور بذلک لیستطمعه ان یشکو الیه شیئا فلا یشکو، و کان المنصور قد ارسل الیه فی الأمر الذی

اراد منه عیسی بن علی، فکان عیسی بن موسی لا یحمد منه مدخله فیه، کأنه کان یغری به فقیل: انه دس لعیسی بن موسی بعض ما یتلفه، فنهض من المجلس، فقال له المنصور: الی این یا أبا موسی؟ قال: أجد غمزا یا امیر المؤمنین، قال: ففی الدار إذا! قال: الذی اجده أشد مما اقیم معه فی الدار، قال: فالی این؟ قال: الی المنزل، و نهض فصار الی حراقته، و نهض المنصور فی اثره الی الحراقة متفزعا له، فاستاذنه عیسی فی المسیر الی الکوفه، فقال: بل تقیم فتعالج هاهنا، فأبی و الح علیه، فاذن له و کان الذی جراه علی ذلک طبیبه بختیشوع ابو جبرئیل، قال: انی و الله ما اجترئ علی معالجتک بالحضرة، و ما آمن علی نفسی فاذن له المنصور، و قال له: انا علی الحج فی سنتی هذه، فانا مقیم علیک بالکوفه حتی تفیق ان شاء الله. و تقارب وقت الحج، فشخص المنصور حتی صار بظهر الکوفه فی موضع یدعی الرصافه، فأقام بها أیاما، فأجری هناک الخیل، و عاد عیسی غیر مره، ثم رجع الی مدینه السلام و لم یحج، و اعتل بقله الماء فی الطریق. و بلغت العله من عیسی بن موسی کل مبلغ، حتی تمعط شعره، ثم افاق من علته تلک فقال فیه یحیی بن زیاد بن ابی حزابه البرجمی ابو زیاد: افلت من شربه الطبیب کما افلت ظبی الصریم من قتره

من قانص ینفذ الفریص إذا رکب سهم الحتوف فی وتره

دافع عنک الملیک صوله لیث یرید الأسد فی ذری خمره

حتی أتانا و فیه داخله تعرف فی سمعه و فی بصره

ازعر قد طار عن مفارقه وحف اثیث النبات من شعره

و ذکر ان عیسی بن علی کان یقول للمنصور: ان عیسی بن موسی انما یمتنع من البیعه للمهدی لأنه یربص هذا الأمر لابنه موسی، فموسی

الذی یمنعه فقال المنصور لعیسی بن علی: کلم موسی بن عیسی و خوفه علی ابیه و علی ابنه، فکلم عیسی بن علی موسی فی ذلک، فایاسه، فتهدده و حذره غضب المنصور فلما وجل موسی و اشفق و خاف ان یقع به المکروه، اتی العباس بن محمد، فقال: ای عم، انی مکلمک بکلام، لا و الله ما سمعه منی احد قط، و لا یسمعه احد ابدا، و انما اخرجه منی إلیک موضع الثقه بک و الطمأنینة إلیک، و هو امانه عندک، فإنما هی نفسی أنثلها فی یدک قال: قل یا بن أخی، فلک عندی ما تحبه، قال: اری ما یسام ابی من اخراج هذا الأمر من عنقه و تصییره للمهدی، فهو یؤذی بصنوف الأذی و المکروه، فیتهدد مره و یؤخر اذنه مره، و تهدم علیه الحیطان مره، و تدس الیه الحتوف مره فأبی لا یعطی علی هذا شیئا، لا یکون ذلک ابدا، و لکن هاهنا وجها، فلعله یعطی علیه ان اعطی و الا فلا، قال: فما هو یا بن أخی؟ فإنک قد اصبت و وفقت، قال: یقبل علیه امیر المؤمنین و انا شاهد فیقول له: یا عیسی، انی اعلم انک لست تضن بهذا الأمر علی المهدی لنفسک، لتعالی سنک و قرب اجلک، فإنک تعلم انه لا مده لک تطول فیه، و انما تضن به لمکان ابنک موسی، ا فترانی ادع ابنک یبقی بعدک و یبقی ابنی معه فیلی علیه! کلا و الله لا یکون ذلک ابدا، و لأثبن علی ابنک و أنت تنظر حتی تیاس منه، و آمن ان یلی علی ابنی ا تری ابنک آثر عندی من ابنی! ثم یأمر بی، فاما خنقت و اما شهر علی سیف فان أجاب الی شیء فعسی ان یفعل بهذا السبب، فاما بغیره فلا فقال العباس: جزاک الله یا بن أخی خیرا، فقد فدیت اباک بنفسک، و آثرت بقاءه علی حظک، نعم الرأی رایت، و نعم المسلک سلکت! ثم اتی أبا جعفر فاخبره الخبر، فجزی المنصور موسی خیرا، و قال: قد احسن و اجمل، و سافعل ما اشار به ان شاء الله، فلما اجتمعوا و عیسی ابن علی حاضر، اقبل المنصور علی عیسی بن موسی، فقال: یا عیسی، انی

لا اجهل مذهبک الذی تضمره، و لا مداک الذی تجری الیه فی الأمر الذی سألتک، انما ترید هذا الأمر لابنک هذا المشئوم علیک و علی نفسه، فقال عیسی بن علی: یا امیر المؤمنین، غمزنی البول، قال: فندعو لک بإناء تبول فیه، قال: ا فی مجلسک یا امیر المؤمنین! ذاک ما لا یکون، و لکن اقرب البلالیع منی ادل علیها فآتیها فامر من یدله، فانطلق فقال عیسی ابن موسی لابنه موسی: قم مع عمک، فاجمع علیه ثیابه من ورائه، و أعطه مندیلا ان کان معک ینشف به، فلما جلس عیسی یبول جمع موسی علیه ثیابه من ورائه و هو لا یراه، فقال: من هذا؟ فقال: موسی بن عیسی، فقال: بابی أنت و بابی أب ولدک! و الله انی لأعلم انه لا خیر فی هذا الأمر بعدکما، و انکما لاحق به، و لکن المرء مغری بما تعجل، فقال موسی فی نفسه: أمکننی و الله هذا من مقاتله، و هو الذی یغری بابی، و الله لاقتلنه بما قال لی، ثم لا أبالی ان یقتلنی امیر المؤمنین بعده، بل یکون فی قتله عزاء لأبی و سلو عنی ان قتلت فلما رجعا الی موضعهما قال موسی: یا امیر المؤمنین، اذکر لأبی امرا؟ فسره ذلک، و ظن انه یرید ان یذاکره بعض امرهم، فقال: قم، فقام الیه، فقال: یا أبت، ان عیسی بن علی قد قتلک و إیای قتلات بما یبلغ عنا، و قد أمکننی من مقاتله، قال: و کیف؟ قال: قال لی کیت و کیت، فاخبر امیر المؤمنین فیقتله، فتکون قد شفیت نفسک و قتلته قبل ان یقتلک و إیای ثم لا نبالی ما کان بعد فقال: أف لهذا رایا و مذهبا! ائتمنک عمک علی مقاله اراد ان یسرک بها، فجعلتها سببا لمکروهه و تلفه! لا یسمعن هذا منک احد، وعد الی مجلسک فقام فعاد، و انتظر ابو جعفر ان یری لقیامه الی ابیه و کلامه أثرا فلم یره، فعاد الی وعیده الاول و تهدده، فقال: اما و الله لاعجلن لک فیه ما یسوءک و یوئسک من بقائه بعدک، أیا ربیع، قم الی موسی فاخنقه بحمائله، فقام الربیع فضم حمائله علیه، فجعل یخنقه بها خنقا رویدا، و موسی یصیح: الله الله یا امیر المؤمنین فی و فی دمی! فانی لبعید مما تظن بی، و ما یبالی عیسی ان تقتلنی و له بضعه عشر نفرا ذکرا-

کلهم عنده مثلی-او یتقدمنی، و هو یقول: اشدد یا ربیع، ائت علی نفسه، و الربیع یوهم انه یرید تلفه، و هو یراخی خناقه، و موسی یصیح، فلما رای ذاک عیسی قال: و الله یا امیر المؤمنین ما ظننت ان الأمر یبلغ منک هذا کله فمر بالکف عنه، فانی لم أکن لارجع الی اهلی، و قد قتل بسبب هذا الأمر عبد من عبیدی، فکیف بابنی! فها انا اشهدک ان نسائی طوالق و ممالیکی احرار، و ما املک فی سبیل الله، تصرف ذلک فیمن رایت یا امیر المؤمنین، و هذه یدی بالبیعه للمهدی فاخذ بیعته له علی ما أحب ثم قال: یا أبا موسی، انک قد قضیت حاجتی هذه کارها، و لی حاجه أحب ان تقضیها طائعا، فتغسل بها ما فی نفسی من الحاجة الاولی، قال: و ما هی یا امیر المؤمنین؟ قال: تجعل هذا الأمر من بعد المهدی لک، قال: ما کنت لادخل فیها بعد إذ خرجت منها فلم یدعه هو و من حضره من اهل بیته حتی قال: یا امیر المؤمنین، أنت اعلم فقال بعض اهل الکوفه- و مر علیه عیسی فی موکبه: هذا هذا الذی کان غدا، فصار بعد غد و هذه القصة-فیما قیل-منسوبة الی آل عیسی انهم یقولونها. و اما الذی یحکی عن غیرهم فی ذلک، فهو ان المنصور اراد البیعه للمهدی، فکلم الجند فی ذلک، فکانوا إذا رأوا عیسی راکبا اسمعوه ما کره، فشکا ذلک الی المنصور، فقال للجند: لا تؤذوا ابن أخی، فانه جلده بین عینی، و لو کنت تقدمت إلیکم لضربت أعناقکم، فکانوا یکفون ثم یعودون، فمکث بذلک زمانا، ثم کتب الی عیسی: بسم الله الرحمن الرحیم من عبد الله عبد الله المنصور امیر المؤمنین الی عیسی بن موسی سلام علیک، فانی احمد إلیک الله الذی لا اله الا هو. اما بعد، فالحمد لله ذی المن القدیم، و الفضل العظیم، و البلاء الحسن الجمیل، الذی ابتدأ الخلق بعلمه، و انفذ القضاء بامره، فلا یبلغ مخلوق کنه حقه، و لا ینال فی عظمته کنه ذکره، یدبر ما اراد من الأمور بقدرته، و یصدرها عن مشیئته، لا قاضی فیها غیره، و لا نفاذ لها الا به، یجریها علی اذلالها، لا یستأمر

فیها وزیرا، و لا یشاور فیها معینا، و لا یلتبس علیه شیء اراده، یمضی قضاؤه فیما أحب العباد و کرهوا، لا یستطیعون منه امتناعا، و لا عن انفسهم دفاعا، رب الارض و من علیها، له الخلق و الأمر تبارک الله رب العالمین. ثم انک قد علمت الحال التی کنا علیها فی ولایه الظلمه، کیف کانت قوتنا و حیلتنا، لما اجترأ علیه اهل بیت اللعنه فیما أحببنا و کرهنا، فصبرنا أنفسنا علی ما دعونا الیه من تسلیم الأمور الی من اسندوها الیه، و اجتمع رأیهم علیه، نسام الخسف، و نوطا بالعسف، لا ندفع ظلما، و لا نمنع ضیما، و لا نعطی حقا، و لا ننکر منکرا، و لا نستطیع لها و لا لأنفسنا نفعا، حتی إذا بلغ الکتاب اجله، و انتهی الأمر الی مدته، و اذن الله فی هلاک عدوه، و ارتاح بالرحمه لأهل بیت نبیه ص، فابتعث الله لهم أنصارا یطلبون بثارهم، و یجاهدون عدوهم، و یدعون الی حبهم، و ینصرون دولتهم، من ارضین متفرقه، و اسباب مختلفه، و أهواء مؤتلفه، فجمعهم الله علی طاعتنا، و الف بین قلوبهم بمودتنا علی نصرتنا، و اعزهم بنصرنا، لم نلق منهم رجلا، و لم نشهر معهم الا ما قذف الله فی قلوبهم، حتی ابتعثهم لنا من بلادهم، ببصائر نافذه، و طاعه خالصه، یلقون الظفر، و یعودون بالنصر، و ینصرون بالرعب، لا یلقون أحدا الا هزموه، و لا واترا الا قتلوه، حتی بلغ الله بنا بذلک اقصی مدانا و غایة منانا و منتهی آمالنا و اظهار حقنا، و اهلاک عدونا، کرامة من الله جل و عز لنا، و فضلا منه علینا، بغیر حول منا و لا قوه، ثم لم نزل من ذلک فی نعمه الله و فضله علینا، حتی نشا هذا الغلام، فقذف الله له فی قلوب انصار الدین الذین ابتعثهم لنا مثل ابتدائه لنا أول امرنا، و اشرب قلوبهم مودته، و قسم فی صدورهم محبته، فصاروا

لا یذکرون الا فضله، و لا ینوهون الا باسمه، و لا یعرفون الا حقه، فلما رای امیر المؤمنین ما قذف الله فی قلوبهم من مودته، و اجری علی السنتهم من ذکره، و معرفتهم ایاه بعلاماته و اسمه، و دعاء العامه الی طاعته، ایقنت نفس امیر المؤمنین ان ذلک امر تولاه الله و صنعه، لم یکن للعباد فیه امر و لا قدره، و لا مؤامره و لا مذاکره، للذی رای امیر المؤمنین من اجتماع الکلمه، و تتابع العامه، حتی ظن امیر المؤمنین انه لو لا معرفه المهدی بحق الأبوة، لافضت الأمور الیه و کان امیر المؤمنین لا یمنع مما اجتمعت علیه العامه، و لا یجد مناصا عن خلاص ما دعوا الیه، و کان أشد الناس علی امیر المؤمنین فی ذلک الأقرب فالأقرب من خاصته و ثقاته من حرسه و شرطه، فلم یجد امیر المؤمنین بدا من استصلاحهم و متابعتهم، و کان امیر المؤمنین و اهل بیته أحق من سارع الی ذلک و حرص علیه، و رغب فیه و عرف فضله، و رجا برکته، و صدق الروایة فیه، و حمد الله إذ جعل فی ذریته مثل ما سالت الأنبیاء قبله، إذ قال العبد الصالح: « فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا. یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ وَ اِجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا » فوهب الله لأمیر المؤمنین ولیا، ثم جعله تقیا مبارکا مهدیا، و للنبی ص سمیا، و سلب من انتحل هذا الاسم، و دعا الی تلک الشبهه التی تحیر فیها اهل تلک النیه، و افتتن بها اهل تلک الشقوة، فانتزع ذلک منهم، و جعل دائره السوء علیهم، و اقر الحق قراره، و اعلن للمهدی مناره، و للدین انصاره، فأحب امیر المؤمنین ان یعلمک الذی اجتمع علیه رای رعیته، و کنت فی نفسه بمنزله ولده، یحب من سترک و رشدک و زینک ما یحب لنفسه و ولده، و یری لک إذا بلغک من حال ابن عمک ما تری من اجتماع الناس علیه ان یکون ابتداء ذلک من قبلک، لیعلم أنصارنا من اهل خراسان و غیرهم انک اسرع الی ما أحبوا مما علیه رأیهم فی صلاحهم منهم الی ذلک من انفسهم، و ان ما کان

علیه من فضل عرفوه للمهدی، او املوه فیه، کنت احظی الناس بذلک، و اسرهم به لمکانه و قرابته، فاقبل نصح امیر المؤمنین لک، تصلح و ترشد و السلام علیک و رحمه الله. فکتب الیه عیسی بن موسی جوابها: بسم الله الرحمن الرحیم لعبد الله عبد الله امیر المؤمنین من عیسی بن موسی سلام علیک یا امیر المؤمنین و رحمه الله، فانی احمد إلیک الله الذی لا اله الا هو، اما بعد فقد بلغنی کتابک تذکر فیه ما اجمعت علیه من خلاف الحق و رکوب الإثم فی قطیعه الرحم، و نقض ما أخذ الله علیه من المیثاق من العامه بالوفاء للخلافة و العهد لی من بعدک، لتقطع بذلک ما وصل الله من حبله، و تفرق بین ما الف الله جمعه، و تجمع بین ما فرق الله امره، مکابرة لله فی سمائه، و حولا علی الله فی قضائه، و متابعه للشیطان فی هواه، و من کابر الله صرعه، و من نازعه قمعه، و من ما کره عن شیء خدعه، و من توکل علی الله منعه، و من تواضع لله رفعه ان الذی اسس علیه البناء، و خط علیه الحذاء من الخلیفة الماضی عهد لی من الله، و امر نحن فیه سواء، لیس لأحد من المسلمین فیه رخصه دون احد، فان وجب وفاء فیه فما الاول بأحق به من الآخر، و ان حل من الآخر شیء فما حرم ذلک من الاول، بل الاول الذی تلا خبره و عرف اثره، و کشف عما ظن به و امل فیه اسرع، و کان الحق اولی بالذی اراد ان یصنع أولا، فلا یدعوک الی الأمن من البلاء اغترار بالله، و ترخیص للناس فی ترک الوفاء، فان من أجابک الی ترک شیء وجب لی و استحل ذلک منی، لم یحرج إذا امکنته الفرصة و افتنته الرخصه ان یکون الی مثل ذاک منک اسرع، و یکون بالذی اسست من ذلک ابخع. فاقبل العاقبه و ارض من الله بما صنع، و خذ ما أوتیت بقوة، و کن من الشاکرین. فان الله جل و عز زائد من شکره، وعدا منه حقا لا خلف فیه، فمن راقب الله حفظه، و من اضمر خلافه خذله، و الله یَعْلَمُ خٰائِنَةَ اَلْأَعْیُنِ وَ مٰا

تُخْفِی اَلصُّدُورُ و لسنا مع ذلک نامن من حوادث الأمور و بغتات الموت قبل ما ابتدأت به من قطیعتی، فان تعجل بی امر کنت قد کفیت مئونة ما اغتممت له، و سترت قبح ما اردت اظهاره، و ان بقیت بعدک لم تکن اوغرت صدری، و قطعت رحمی، و لا اظهرت أعدائی فی اتباع اثرک، و قبول ادبک، و عمل بمثالک. و ذکرت ان الأمور کلها بید الله، هو مدبرها و مقدرها و مصدرها عن مشیئته، فقد صدقت، ان الأمور بید الله، و قد حق علی من عرف ذلک و وصفه العمل به و الانتهاء الیه و اعلم انا لسنا جررنا الی أنفسنا نفعا، و لا دفعنا عنها ضرا، و لا نلنا الذی عرفته بحولنا و لا قوتنا، و لو وکلنا فی ذلک الی أنفسنا و اهوائنا لضعفت قوتنا، و عجزت قدرتنا فی طلب ما بلغ الله بنا، و لکن الله إذا اراد عزما لانفاذ امره، و انجاز وعده، و اتمام عهده، و تاکید عقده، احکم ابرامه، و ابرم احکامه، و نور اعلانه، و ثبت أرکانه، حین اسس بنیانه، فلا یستطیع العباد تاخیر ما عجل، و لا تعجیل ما اخر، غیر ان الشیطان عدو مضل مبین، قد حذر الله طاعته، و بین عداوته، ینزع بین ولاه الحق و اهل طاعته، لیفرق جمعهم، و یشتت شملهم، و یوقع العداوة و البغضاء بینهم، و یتبرأ منهم عند حقائق الأمور، و مضایق البلایا، و قد قال الله عز و جل فی کتابه: « وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لاٰ نَبِیٍّ إِلاّٰ إِذٰا تَمَنّٰی أَلْقَی اَلشَّیْطٰانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ فَیَنْسَخُ اَللّٰهُ مٰا یُلْقِی اَلشَّیْطٰانُ ثُمَّ یُحْکِمُ اَللّٰهُ آیٰاتِهِ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ » و وصف الذین اتقوا فقال: « إِذٰا مَسَّهُمْ طٰائِفٌ مِنَ اَلشَّیْطٰانِ تَذَکَّرُوا فَإِذٰا هُمْ مُبْصِرُونَ » ، فاعیذ امیر المؤمنین بالله من ان یکون نیته و ضمیر سریرته

خلاف ما زین الله به جل و عز من کان قبله، فانه قد سألتهم ابناؤهم، و نازعتهم اهواؤهم، الی مثل الذی هم به امیر المؤمنین، فآثروا الحق علی ما سواه، و عرفوا ان الله لا غالب لقضائه، و لا مانع لعطائه، و لم یأمنوا مع ذلک تغییر النعم و تعجیل النقم، فآثروا الآجلة، و قبلوا العاقبه، و کرهوا التغییر، و خافوا التبدیل، فأظهروا الجمیل، فتمم الله لهم أمورهم، و کفاهم ما أهمهم، و منع سلطانهم، و أعز أنصارهم، و کرم أعوانهم، و شرف بنیانهم، فتمت النعم، و تظاهرت المنن، فاستوجبوا الشکر، فتم امر الله و هم کارهون. و السلام علی امیر المؤمنین و رحمه الله. فلما بلغ أبا جعفر المنصور کتابه امسک عنه، و غضب غضبا شدیدا، و عاد الجند لأشد ما کانوا یصنعون، منهم اسد بن المرزبان و عقبه بن سلم و نصر بن حرب بن عبد الله، فی جماعه، فکانوا یأتون باب عیسی، فیمنعون من یدخل الیه، فإذا رکب مشوا خلفه و قالوا: أنت البقره التی قال الله: « فَذَبَحُوهٰا وَ مٰا کٰادُوا یَفْعَلُونَ » ، فعاد فشکاهم، فقال له المنصور: یا بن أخی، انا و الله اخافهم علیک و علی نفسی، قد اشربوا حب هذا الفتی، فلو قدمته بین یدیک فیکون بینی و بینک لکفوا فأجاب عیسی الی ان یفعل. و ذکر عن إسحاق الموصلی، عن الربیع، ان المنصور لما رجع الیه من عند عیسی جواب کتابه الذی ذکرنا، وقع فی کتابه: اسل عنها تنل منها عوضا فی الدنیا، و تامن تبعتها فی الآخرة. و قد ذکر فی وجه خلع المنصور عیسی بن موسی قول غیر هذین القولین، و ذلک ما ذکره ابو محمد المعروف بالاسواری بن عیسی الکاتب، قال: اراد ابو جعفر ان یخلع عیسی بن موسی من ولایه العهد، و یقدم المهدی علیه، فأبی ان یجیبه الی ذلک، و أعیا الأمر أبا جعفر فیه، فبعث الی خالد بن برمک، فقال له: کلمه یا خالد، فقد تری امتناعه من البیعه

للمهدی، و ما قد تقدمنا به فی امره، فهل عندک حیله فیه، فقد أعیتنا وجوه الحیل، و ضل عنا الرأی! فقال: نعم یا امیر المؤمنین، تضم الی ثلاثین رجلا من کبار الشیعة، ممن تختاره قال: فرکب خالد بن برمک، و رکبوا معه، فساروا الی عیسی بن موسی، فابلغوه رساله ابی جعفر المنصور، فقال: ما کنت لاخلع نفسی و قد جعل الله عز و جل الأمر لی، فاداره خالد بکل وجه من وجوه الحذر و الطمع، فأبی علیه، فخرج خالد عنه و خرجت الشیعة بعده، فقال لهم خالد: ما عندکم فی امره؟ قالوا: نبلغ امیر المؤمنین رسالته و نخبره بما کان منا و منه، قال: لا، و لکنا نخبر امیر المؤمنین انه قد أجاب، و نشهد علیه ان انکره، قالوا له: افعل، فانا نفعل، فقال لهم: هذا هو الصواب، و ابلغ امیر المؤمنین فیما حاول و اراد. قال: فساروا الی ابی جعفر و خالد معهم، فاعلموه انه قد أجاب، فاخرج التوقیع بالبیعه للمهدی، و کتب بذلک الی الافاق، قال: و اتی عیسی ابن موسی لما بلغه الخبر أبا جعفر منکرا لما ادعی علیه من الإجابة الی تقدیم المهدی علی نفسه، و ذکره الله فیما قد هم به فدعاهم ابو جعفر، فسألهم فقالوا: نشهد علیه انه قد أجاب، و لیس له ان یرجع، فامضی ابو جعفر الأمر، و شکر لخالد ما کان منه، و کان المهدی یعرف ذلک له، و یصف جزاله الرأی منه فیه. و ذکر عن علی بن محمد بن سلیمان، قال: حدثنی ابی، عن عبد الله بن ابی سلیم مولی عبد الله بن الحارث بن نوفل، قال: انی لاسیر مع سلیمان بن عبد الله بن الحارث بن نوفل، و قد عزم ابو جعفر علی ان یقدم المهدی علی عیسی بن موسی فی البیعه، فإذا نحن بابی نخیله الشاعر، و معه ابناه و عبداه، و کل واحد منهما یحمل شیئا من متاع، فوقف علیهم سلیمان بن عبد الله، فقال: أبا نخیله، ما هذا الذی اری؟ و ما هذه الحال التی أنت فیها؟ قال: کنت نازلا علی القعقاع- و هو رجل من آل زراره، و کان یتولی

لعیسی بن موسی الشرطه- فقال لی: اخرج عنی، فان هذا الرجل قد اصطنعنی، و قد بلغنی انک قلت شعرا فی هذه البیعه للمهدی، فأخاف ان یبلغه ذلک ان یلزمنی لائمه لنزولک علی، فازعجنی حتی خرجت قال: فقال لی: یا عبد الله، انطلق بابی نخیله فبوئه فی منزلی موضعا صالحا، و استوص به و بمن معه خیرا ثم خبر سلیمان بن عبد الله أبا جعفر بشعر ابی نخیله الذی یقول فیه: عیسی فزحلفها الی محمد حتی تؤدی من ید الی ید

فیکم و تغنی و هی فی تزید فقد رضینا بالغلام الأمرد

قال: فلما کان فی الیوم الذی بایع فیه ابو جعفر لابنه المهدی و قدمه علی عیسی، دعا بابی نخیله، فأمره فانشد الشعر، فکلمه سلیمان بن عبد الله، و اشار علیه فی کلامه ان یجزل له العطیة، و قال: انه شیء یبقی لک فی الکتب، و یتحدث الناس به علی الدهر، و یخلد علی الأیام، و لم یزل به حتی امر له بعشره آلاف درهم و ذکر عن حیان بن عبد الله بن حبران الحمانی، قال: حدثنی ابو نخیله، قال: قدمت علی ابی جعفر، فاقمت ببابه شهرا لا اصل الیه، حتی قال لی ذات یوم عبد الله بن الربیع الحارثی: یا أبا نخیله، ان امیر المؤمنین یرشح ابنه للخلافة و العهد، و هو علی تقدمته بین یدی عیسی بن موسی، فلو قلت شیئا تحثه علی ذلک، و تذکر فضل المهدی، کنت بالحری ان تصیب منه خیرا و من ابنه، فقلت:

دونک عبد الله اهل ذاکا خلافه الله التی أعطاکا

اصفاک اصفاک بها اصفاکا فقد نظرنا زمنا اباکا

ثم نظرناک لها إیاکا و نحن فیهم و الهوی هواکا

نعم، فنستذری الی ذراکا اسند الی محمد عصاکا

فابنک ما استرعیته کفاکا فاحفظ الناس لها ادناکا

فقد جفلت الرجل و الاوراکا و حکت حتی لم أجد محاکا

و درت فی هذا و ذا و ذاکا و کل قول قلت فی سواکا

زور و قد کفر هذا ذاکا

. و قلت أیضا کلمتی التی اقول فیها: الی امیر المؤمنین فاعمدی سیری الی بحر البحور المزبد

أنت الذی یا بن سمی احمد و یا بن بیت العرب المشید

بل یا أمین الواحد المؤبد ان الذی ولاک رب المسجد

امسی ولی عهدها بالاسعد عیسی فزحلفها الی محمد

من قبل عیسی معهدا عن معهد حتی تؤدی من ید الی ید

فیکم و تغنی و هی فی تزید فقد رضینا بالغلام الأمرد

بل قد فرغنا غیر ان لم نشهد و غیر ان العقد لم یؤکد

فلو سمعنا قولک امدد امدد کانت لنا کدعقه الورد الصدی

فبادر البیعه ورد الحشد تبین من یومک هذا او غد

فهو الذی تم فما من عند و زاد ما شئت فزده یزدد

و رده منک رداء یرتد فهو رداء السابق المقلد

قد کان یروی انها کان قد عادت و لو قد فعلت لم تردد

فهی ترامی فدفدا عن فدفد حینا، فلو قد حان ورد الورد

و حان تحویل الغوی المفسد قال لها الله هلمی و ارشدی

فأصبحت نازله بالمعهد و المحتد المحتد خیر المحتد

لم یرم تذمار النفوس الحسد بمثل قرم ثابت مؤید

لما انتحوا قدحا بزند مصلد بلوا بمشزور القوی المستحصد

یزداد ایقاظا علی التهدد فداولوا باللین و التعبد

صمصامه تاکل کل مبرد

. قال: فرویت و صارت فی افواه الخدم، و بلغت أبا جعفر، فسال عن قائلها، فاخبر انها لرجل من بنی سعد بن زید مناه، فاعجبه، فدعانی فادخلت علیه، و ان عیسی بن موسی لعن یمینه، و الناس عنده، و رءوس القواد و الجند، فلما کنت بحیث یرانی، نادیت: یا امیر المؤمنین، أدننی منک حتی افهمک و تسمع مقالتی فأومأ بیده، فأدنیت حتی کنت قریبا منه، فلما صرت بین یدیه قلت-و رفعت صوتی-انشده من هذا الموضع، ثم رجعت الی أول

الأرجوزه، فأنشدتها من أولها الی هذا الموضع أیضا، فأعدت علیه حتی اتیت علی آخرها، و الناس منصتون، و هو یتسار بما انشده، مستمعا له، فلما خرجنا من عنده إذا رجل واضع یده علی منکبی، فالتفت فإذا عقال بن شبه یقول: اما أنت فقد سررت امیر المؤمنین، فان التام الأمر علی ما تحب و قلت، فلعمری لتصیبن منه خیرا و ان یک غیر ذلک، فابتغ نَفَقاً فِی اَلْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی اَلسَّمٰاءِ قال: فکتب له المنصور بصله الی الری، فوجه عیسی فی طلبه، فلحق فی طریقه، فذبح و سلخ وجهه. و قیل: قتل بعد ما انصرف من الری، و قد أخذ الجائزة. و ذکر عن الولید بن محمد العنبری ان سبب اجابه عیسی أبا جعفر الی تقدیم المهدی علیه کان ان سلم بن قتیبة قال له: ایها الرجل بایع، و قدمه علی نفسک، فإنک لن تخرج من الأمر، قد جعل لک الأمر من بعده و ترضی امیر المؤمنین قال: او تری ذلک؟ قال: نعم، قال: فانی افعل، فاتی سلم المنصور فاعلمه اجابه عیسی، فسر بذلک و عظم قدر سلم عنده. و بایع الناس للمهدی و لعیسی بن موسی من بعده و خطب المنصور خطبته التی کان فیها تقدیم المهدی علی عیسی، و خطب عیسی بعد ذلک فقدم المهدی علی نفسه، و وفی له المنصور بما کان ضمن له. و قد ذکر عن بعض صحابه ابی جعفر انه قال: تذاکرنا امر ابی جعفر المنصور و امر عیسی بن موسی فی البیعه و خلعه إیاها من عنقه و تقدیمه المهدی، فقال لی رجل من القواد سماه: و الله الذی لا اله غیره، ما کان خلعه إیاها منه الا برضا من عیسی و رکون منه الی الدراهم، و قله علمه بقدر الخلافه، و طلبا للخروج منها، اتی یوم خرج للخلع فخلع نفسه، و انی لفی مقصوره مدینه السلام، إذ خرج علینا ابو عبید الله کاتب المهدی، فی جماعه من اهل خراسان، فتکلم عیسی، فقال: انی قد سلمت ولایه العهد

لمحمد بن امیر المؤمنین، و قدمته علی نفسی، فقال ابو عبید الله: لیس هکذا أعز الله الأمیر، و لکن قل ذلک بحقه و صدقه، و اخبر بما رغبت فیه، فأعطیت، قال: نعم، قد بعت نصیبی من تقدمه ولایه العهد من عبد الله امیر المؤمنین لابنه محمد المهدی بعشره آلاف الف درهم و ثلاثمائه الف بین ولدی فلان و فلان و فلان-سماهم-و سبعمائة الف لفلانة امراه من نسائه-سماها- بطیب نفس منی و حب، لتصییرها الیه، لأنه اولی بها و أحق، و اقوی علیها و علی القیام بها، و لیس لی فیها حق لتقدمته، قلیل و لا کثیر، فما ادعیته بعد یومی هذا فانا فیه مبطل لا حق لی فیه و لا دعوی و لا طلبه قال: و الله و هو فی ذلک، ربما نسی الشیء بعد الشیء فیوقفه علیه ابو عبید الله، حتی فرغ، حبا للاستیثاق منه و ختم الکتاب و شهد علیه الشهود و انا حاضر، حتی وضع علیه عیسی خطه و خاتمه، و القوم جمیعا، ثم دخلوا من باب المقصورة الی القصر. قال: و کسا امیر المؤمنین عیسی و ابنه موسی و غیره من ولده کسوه بقیمة الف الف درهم و نیف و مائتی الف درهم و کانت ولایه عیسی بن موسی الکوفه و سوادها و ما حولها ثلاث عشره سنه، حتی عزله المنصور، و استعمل محمد بن سلیمان بن علی حین امتنع من تقدیم المهدی علی نفسه. و قیل: ان المنصور انما ولی محمد بن سلیمان الکوفه حین ولاه إیاها لیستخف بعیسی، فلم یفعل ذلک محمد، و لم یزل معظما له مبجلا. و فی هذه السنه ولی ابو جعفر محمد بن ابی العباس- ابن أخیه- البصره فاستعفی منها فأعفاه، فانصرف عنها الی مدینه السلام، فمات بها، فصرخت امراته البغوم بنت علی بن الربیع: وا قتیلاه! فضربها رجل من الحرس بجلویز علی عجیزتها، فتعاوره خدم لمحمد بن ابی العباس فقتلوه، فطل دمه. و کان محمد بن ابی العباس حین شخص عن البصره استخلف بها عقبه

ابن سلم، فاقره علیها ابو جعفر الی سنه احدی و خمسین و مائه. و حج بالناس فی هذه السنه المنصور. و کان عامله فیها علی مکة و الطائف عمه عبد الصمد بن علی و علی المدینة جعفر بن سلیمان و علی الکوفه و أرضها محمد بن سلیمان و علی البصره عقبه ابن سلم و علی قضائها سوار بن عبد الله و علی مصر یزید بن حاتم

ثم دخلت

سنه ثمان و اربعین و مائه

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها من ذلک توجیه المنصور حمید بن قحطبه الی أرمینیة لحرب الترک الذین قتلوا حرب بن عبد الله، و عاثوا بتفلیس، فسار حمید الی أرمینیة، فوجدهم قد ارتحلوا، فانصرف و لم یلق منهم أحدا. و فی هذه السنه عسکر صالح بن علی بدابق- فیما ذکر-و لم یغز. و حج بالناس فیها جعفر بن ابی جعفر المنصور. و کانت ولاه الأمصار فی هذه السنه ولاتها فی السنه التی قبلها

ثم دخلت

سنه تسع و اربعین و مائه

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها من ذلک غزوه العباس بن محمد الصائفه ارض الروم، و معه الحسن بن قحطبه و محمد بن الاشعث، فهلک محمد بن الاشعث فی الطریق. و فی هذه السنه استتم المنصور بناء سور مدینه بغداد، و فرغ من خندقها و جمیع أمورها. و فیها شخص الی حدیثه الموصل، ثم انصرف الی مدینه السلام. و حج فی هذه السنه بالناس محمد بن ابراهیم بن محمد بن علی بن عبد الله ابن عباس. و فی هذه السنه عزل عبد الصمد بن علی عن مکة، و ولیها محمد بن ابراهیم. و کانت عمال الأمصار فی هذه السنه العمال الذین کانوا عمالها فی سنه سبع و اربعین و مائه و سنه ثمان و اربعین و مائه، غیر مکة و الطائف، فان والیهما کان فی هذه السنه محمد بن ابراهیم بن محمد بن علی بن عبد الله بن عباس

ثم دخلت

سنه خمسین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر خروج استاذسیس

4 فمما کان فیها من ذلک خروج استاذسیس فی اهل هراة و باذغیس و سجستان و غیرها من عامه خراسان، و ساروا حتی التقوا هم و اهل مرو الروذ، فخرج الیهم الاجثم المروروذی فی اهل مرو الروذ، فقاتلوه قتالا شدیدا حتی قتل الاجثم، و کثر القتل فی اهل مرو الروذ، و هزم عده من القواد، منهم معاذ بن مسلم بن معاذ و جبرئیل بن یحیی و حماد بن عمرو و ابو النجم السجستانی و داود بن کراز، فوجه المنصور و هو بالبردان خازم ابن خزیمة الی المهدی، فولاه المهدی محاربه استاذسیس، و ضم القواد الیه. فذکر ان معاویه بن عبید الله وزیر المهدی کان یوهن امر خازم، و المهدی یومئذ بنیسابور، و کان معاویه یخرج الکتب الی خازم بن خزیمة و الی غیره من القواد بالأمر و النهی، فاعتل خازم و هو فی عسکره، فشرب الدواء ثم رکب البرید، حتی قدم علی المهدی بنیسابور، فسلم علیه و استخلاه- و بحضرته ابو عبید الله- فقال المهدی: لا عیق علیک من ابی عبید الله، فقل ما بدا لک، فأبی خازم ان یخبره او یکلمه، حتی قام ابو عبید الله، فلما خلا به شکا الیه امر معاویه بن عبید الله، و اخبره بعصبیته و تحامله، و ما کان یرد من کتبه علیه و علی من قبله من القواد، و ما صاروا الیه بذلک من الفساد و التامر فی انفسهم، و الاستبداد بآرائهم، و قله السمع و الطاعة و ان امر الحرب لا یستقیم الا برأس، و الا یکون فی عسکره لواء یخفق علی راس احد الا لواؤه او لواء هو عقده، و اعلمه انه غیر راجع الی قتال استاذسیس و من معه الا بتفویض الأمر الیه و اعفائه من معاویه بن عبید الله، و ان یأذن

له فی حل الویه القواد الذین معه، و ان یکتب الیهم بالسمع له و الطاعة. فأجابه المهدی الی کل ما سال. فانصرف خازم الی عسکره، فعمل برایه، و حل لواء من رای حل لوائه من القواد، و عقد لواء لمن اراد، و ضم الیه من کان انهزم من الجنود، فجعلهم حشوا یکثر بهم من معه فی أخریات الناس، و لم یقدمهم لما فی قلوب المغلوبین من روعه الهزیمة، و کان من ضم الیه من هذه الطبقة اثنین و عشرین ألفا، ثم انتخب سته آلاف رجل من الجند، فضمهم الی اثنی عشر ألفا کانوا معه متخیرین، و کان بکار بن مسلم العقیلی فیمن انتخب، ثم تعبا للقتال و خندق و استعمل الهیثم بن شعبه بن ظهیر علی میمنته، و نهار بن حصین السعدی علی میسرته، و کان بکار بن مسلم العقیلی علی مقدمته و ترار خدا علی ساقته، و کان من أبناء ملوک اعاجم خراسان، و کان لواؤه مع الزبرقان و علمه مع مولاه بسام، فمکر بهم و راوغهم فی تنقله من موضع الی موضع و خندق الی خندق حتی قطعهم، و کان اکثرهم رجاله، ثم سار خازم الی موضع فنزله، و خندق علیه، و ادخل خندقه جمیع ما اراد، و ادخل فیها جمیع اصحابه، و جعل له اربعه أبواب، و جعل علی کل باب منها من اصحابه الذین انتخب، و هم اربعه آلاف، و جعل مع بکار صاحب مقدمته الفین، تکمله الثمانیة عشر ألفا و اقبل الآخرون و معهم المروز و الفؤوس و الزبل، یریدون دفن الخندق و دخوله، فاتوا الخندق من الباب الذی کان علیه بکار بن مسلم، فشدوا علیه شده لم یکن لأصحاب بکار نهایة دون ان انهزموا حتی دخلوا علیهم الخندق. فلما رای ذلک بکار رمی بنفسه، فترجل علی باب الخندق ثم نادی اصحابه: یا بنی الفواجر، من قبلی یؤتی المسلمون! فترجل من معه من عشیرته و اهله نحو من خمسین رجلا، فمنعوا بابهم حتی اجلوا القوم عنه، و اقبل الی الباب الذی کان علیه خازم رجل کان مع استاذسیس من اهل سجستان، یقال له الحریش، و هو الذی کان یدبر امرهم، فلما رآه خازم

مقبلا بعث الی الهیثم بن شعبه، و کان فی المیمنه-ان اخرج من بابک الذی أنت علیه، فخذ غیر الطریق الذی یوصلک الی الباب الذی علیه بکار، فان القوم قد شغلوا بالقتال و بالاقبال إلینا، فإذا علوت فجزت مبلغ أبصارهم فاتهم من خلفهم و قد کانوا فی تلک الأیام یتوقعون قدوم ابی عون و عمرو بن سلم ابن قتیبة من طخارستان و بعث خازم الی بکار بن مسلم: إذا رایت رایات الهیثم بن شعبه قد جاءتک من خلفک، فکبروا و قولوا: قد جاء اهل طخارستان. ففعل ذلک اهل الهیثم، و خرج خازم فی القلب علی الحریش السجستانی، فاجتلدوا بالسیوف جلادا شدیدا، و صبر بعضهم لبعض، فبینا هم علی تلک الحال إذ نظروا الی اعلام الهیثم و اصحابه، فتنادوا فیما بینهم، و جاء اهل طخارستان، فلما نظر اصحاب الحریش الی تلک الاعلام، و نظر من کان بإزاء بکار بن مسلم إلیها، شد علیهم اصحاب خازم فکشفوهم، و لقیهم اصحاب الهیثم، فطعنوهم بالرماح، و رموهم بالنشاب، و خرج علیهم نهار بن حصین و اصحابه من ناحیه المیسره، و بکار بن مسلم و اصحابه من ناحیتهم، فهزموهم و وضعوا فیهم السیوف، فقتلهم المسلمون و أکثروا، فکان من قتل منهم فی تلک المعرکة نحوا من سبعین ألفا، و أسروا اربعه عشر ألفا، و لجأ استاذسیس الی جبل فی عده من اصحابه یسیره، فقدم خازم الأربعة عشر الف اسیر، فضرب أعناقهم، و سار حتی نزل باستاذسیس فی الجبل الذی کان لجأ الیه، و وافی خازما بذلک المکان ابو عون و عمرو بن سلم بن قتیبة فی أصحابهما، فانزلهم خازم ناحیه، و قال: کونوا مکانکم حتی نحتاج إلیکم فحصر خازم استاذسیس و اصحابه حتی نزلوا علی حکم ابی عون، و لم یرضوا الا بذلک، فرضی بذلک خازم، فامر أبا عون باعطائهم ان ینزلوا علی حکمه، ففعل، فلما نزلوا علی حکم ابی عون حکم فیهم ان یوثق استاذسیس و بنوه و اهل بیته بالحدید، و ان یعتق الباقون و هم ثلاثون ألفا، فانفذ ذلک خازم من حکم ابی عون، و کسا کل رجل منهم ثوبین، و کتب

خازم بما فتح الله علیه، و اهلک عدوه الی المهدی، فکتب بذلک المهدی الی امیر المؤمنین المنصور. و اما محمد بن عمر، فانه ذکر ان خروج استاذسیس و الحریش کان فی سنه خمسین و مائه ، و ان استاذسیس هزم فی سنه احدی و خمسین و مائه. و فی هذه السنه عزل المنصور جعفر بن سلیمان عن المدینة، و ولاها الحسن ابن یزید بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب ص. و فیها توفی جعفر بن ابی جعفر المنصور، الاکبر بمدینه السلام، و صلی علیه أبوه المنصور، و دفن لیلا فی مقابر قریش، و لم تکن للناس فی هذه السنه صائفه، قیل ان أبا جعفر کان ولی الصائفه فی هذه السنه أسیدا، فلم یدخل بالناس ارض العدو، و نزل مرج دابق. و حج بالناس فی هذه السنه عبد الصمد بن علی بن عبد الله بن عباس. و کان العامل علی مکة و الطائف فی هذه السنه عبد الصمد بن علی بن عبد الله بن عباس- و قیل کان العامل علی مکة و الطائف فی هذه السنه محمد ابن ابراهیم بن محمد- و علی المدینة الحسن بن زید العلوی، و علی الکوفه محمد ابن سلیمان بن علی، و علی البصره عقبه بن سلم، و علی قضائها سوار، و علی مصر یزید بن حاتم.

ثم دخلت

سنه احدی و خمسین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عن الاحداث التی کانت فیها فمن ذلک ما کان من اغاره الکرک فیها فی البحر علی جده، ذکر ذلک محمد بن عمر. و فیها ولی عمر بن حفص بن عثمان بن ابی صفره إفریقیة، و عزل عن السند و ولی موضعه هشام بن عمرو التغلبی.

ذکر الخبر عن سبب عزل المنصور عمر بن حفص عن السند و تولیته

ایاه إفریقیة و استعماله علی السند هشام بن عمرو

و کان سبب ذلک-فیما ذکر علی بن محمد بن سلیمان بن علی العباسی عن ابیه-ان المنصور ولی عمر بن حفص الصفری الذی یقال له هزار مرد السند- فأقام بها حتی خرج محمد بن عبد الله بالمدینة و ابراهیم بالبصرة، فوجه محمد بن عبد الله الیه ابنه عبد الله بن محمد الذی یقال له الاشتر، فی نفر من الزیدیة الی البصره، و امرهم ان یشتروا مهاره-خیل عتاق بها-و یمضوا بها معهم الی السند، لیکون سببا له الی الوصول الی عمر بن حفص، و انما فعل ذلک به لأنه کان فیمن بایعه من قواد ابی جعفر، و کان له میل الی آل ابی طالب، فقدموا البصره علی ابراهیم بن عبد الله، فاشتروا منها مهاره-و لیس فی بلاد السند و الهند شیء انفق من الخیل العتاق-و مضوا فی البحر حتی صاروا الی السند، ثم صاروا الی عمر بن حفص، فقالوا: نحن قوم نخاسون، و معنا خیل عتاق، فأمرهم ان یعرضوا خیلهم، فعرضوها علیه، فلما صاروا الیه، قال له بعضهم: أدننی منک اذکر لک شیئا، فأدناه منه، و قال له: انا جئناک بما هو خیر لک من الخیل، و ما لک فیه

خیر الدنیا و الآخرة، فأعطنا الامان علی خلتین: اما انک قبلت ما أتیناک به، و اما سترت و امسکت عن اذانا حتی نخرج من بلادک راجعین. فأعطاهم الامان، فقالوا: ما للخیل أتیناک، و لکن هذا ابن رسول الله ص عبد الله بن محمد بن عبد الله بن حسن بن حسن، ارسله أبوه إلیک، و قد خرج بالمدینة، و دعا لنفسه بالخلافة، و خرج اخوه ابراهیم بالبصرة و غلب علیها، فقال: بالرحب و السعه، ثم بایعهم له، و امر به فتواری عنده، و دعا اهل بیته و قواده و کبراء اهل البلد للبیعه، فأجابوه، فقطع الاعلام البیض و الأقبیة البیض و القلانس البیض، و هیأ لبسته من البیاض یصعد فیها الی المنبر، و تهیأ لذلک یوم خمیس، فلما کان یوم الأربعاء إذا حراقه قد وافت من البصره، فیها رسول لخلیده بنت المعارک- امراه عمر بن حفص- بکتاب الیه تخبره بقتل محمد بن عبد الله، فدخل علی عبد الله فاخبره الخبر، و عزاه، ثم قال له: انی کنت بایعت لأبیک، و قد جاء من الأمر ما تری. فقال له: ان امری قد شهر، و مکانی قد عرف، و دمی فی عنقک، فانظر لنفسک اودع قال: قد رایت رایا، هاهنا ملک من ملوک السند، عظیم المملکة، کثیر التبع، و هو علی شرکه أشد الناس تعظیما لرسول الله ص، و هو رجل وفی، فأرسل الیه، فاعقد بینک و بینه عقدا، و اوجهک الیه تکون عنده، فلست ترام معه قال: افعل ما شئت، ففعل ذلک، فصار الیه، فأظهر إکرامه و بره برا کثیرا، و تسللت الیه الزیدیة حتی صار الیه منهم أربعمائة انسان من اهل البصائر، فکان یرکب فیهم فیصید و یتنزه فی هیئة الملوک و آلاتهم، فلما قتل محمد و ابراهیم انتهی خبر عبد الله الاشتر الی المنصور، فبلغ ذلک منه، فکتب الی عمر بن حفص یخبره بما بلغه، فجمع عمر بن حفص قرابته، فقرا علیهم کتاب المنصور یخبرهم انه ان اقر بالقصة لم ینظره المنصور ان یعزله، و ان صار الیه قتله، و ان امتنع حاربه فقال له رجل من اهل بیته: الق الذنب علی، و اکتب

الیه بخبری، و خذنی الساعة فقیدنی و احبسنی، فانه سیکتب: احمله الی، فاحملنی الیه، فلم یکن لیقدم علی لموضعک فی السند، و حال اهل بیتک بالبصرة قال: انی اخاف علیک خلاف ما تظن، قال: ان قتلت انا فنفسی فداؤک فانی سخی بها فداء لنفسک، فان حییت فمن الله فامر به فقید و حبس، و کتب الی المنصور یخبره بذلک، فکتب الیه المنصور یأمره بحمله الیه، فلما صار الیه قدمه فضرب عنقه، ثم مکث یروی من یولی السند! فاقبل یقول: فلان فلان، ثم یعرض عنه، فبینا هو یوما یسیر و معه هشام بن عمرو التغلبی، و المنصور ینظر الیه فی موکبه، إذ انصرف الی منزله، فلما القی ثوبه دخل الربیع فاذنه بهشام فقال: او لم یکن معی آنفا! قال: ذکر ان له حاجه عرضت مهمه فدعا بکرسی فقعد علیه، ثم اذن له، فلما مثل بین یدیه قال: یا امیر المؤمنین، انی انصرفت الی منزلی من الموکب، فلقیتنی أختی فلانة بنت عمرو، فرایت من جمالها و عقلها و دینها ما رضیتها لأمیر المؤمنین، فجئت لاعرضها علیه، فاطرق المنصور، و جعل ینکت الارض بخیزرانه فی یده، و قال: اخرج یأتک امری، فلما ولی قال: یا ربیع، لو لا بیت قاله جریر فی بنی تغلب لتزوجت اخته و هو قوله: لا تطلبن خئوله فی تغلب فالزنج اکرم منهم أخوالا

فأخاف ان تلد لی ولدا، فیعیر بهذا البیت، و لکن اخرج الیه، فقل له: یقول لک امیر المؤمنین: لو کانت لک لله حاجه الی لم اعدل عنها غیر التزویج، و لو کانت لی حاجه الی التزویج لقبلت ما أتیتنی به، فجزاک الله عما عمدت له خیرا، و قد عوضتک من ذلک ولایه السند و امره ان یکاتب ذلک الملک، فان أطاعه و سلم الیه عبد الله بن محمد، و الا حاربه و کتب الی عمر بن حفص بولایته إفریقیة فخرج هشام بن عمرو التغلبی الی السند

فولیها، و اقبل عمر بن حفص یخوض البلاد حتی صار الی إفریقیة، فلما صار هشام بن عمرو الی السند کره أخذ عبد الله، و اقبل یری الناس انه یکاتب الملک و یرفق به، فاتصلت الاخبار بابی جعفر بذلک، فجعل یکتب الیه یستحثه، فبینا هو کذلک إذ خرجت خارجه ببعض بلاد السند، فوجه الیهم أخاه سفنجا، فخرج یجر الجیش و طریقه بجنبات ذلک الملک، فبینا هو یسیر إذا هو برهج قد ارتفع من موکب، فظن انه مقدمه للعدو الذی یقصد، فوجه طلائعه فرجعت، فقالت: لیس هذا عدوک الذی ترید، و لکن هذا عبد الله بن محمد الاشتر العلوی رکب متنزها، یسیر علی شاطئ مهران، فمضی یریده، فقال له نصاحة: هذا ابن رسول الله ص ، و قد علمت ان اخاک ترکه متعمدا، مخافه ان یبوء بدمه، و لم یقصدک، انما خرج متنزها، و خرجت ترید غیره فاعرض عنه، و قال: ما کنت لادع أحدا یحوزه، و لا ادع أحدا یحظی بالتقرب الی المنصور بأخذه و قتله. و کان فی عشره، فقصد قصده، و ذمر اصحابه، فحمل علیه، فقاتله عبد الله و قاتل اصحابه بین یدیه حتی قتل و قتلوا جمیعا، فلم یفلت منهم مخبر، و سقط بین القتلی، فلم یشعر به و قیل: ان اصحابه قذفوه فی مهران لما قتل، لئلا یؤخذ راسه، فکتب هشام بن عمرو بذلک کتاب فتح الی المنصور، یخبره انه قصده قصدا فکتب الیه المنصور یحمد امره، و یأمره بمحاربه الملک الذی آواه، و ذلک ان عبد الله کان اتخذ جواری، و هو بحضره ذلک الملک، فاولد منهن واحده محمد بن عبد الله-و هو ابو الحسن محمد العلوی الذی یقال له ابن الاشتر- فحاربه حتی ظفر به، و غلب علی مملکته و قتله، و وجه بام ولد عبد الله و ابنه الی المنصور، فکتب المنصور الی و الیه بالمدینة، یخبره بصحة نسب الغلام، و بعث به الیه، و امره ان یجمع آل ابی طالب، و ان یقرا علیهم کتابه بصحة نسب الغلام، و یسلمه الی اقربائه. و فی هذه السنه قدم علی المنصور ابنه المهدی من خراسان، و ذلک فی

شوال منها-فوفد الیه للقائه و تهنئه المنصور بمقدمه عامه اهل بیته، من کان منهم بالشام و الکوفه و البصره و غیرها، فاجازهم و کساهم و حملهم، و فعل مثل ذلک بهم المنصور، و جعل لابنه المهدی صحابه منهم، و اجری لکل رجل منهم خمسمائة درهم .

ذکر خبر بناء المنصور الرصافه

و فی هذه السنه ابتدأ المنصور ببناء الرصافه فی الجانب الشرقی من مدینه السلام لابنه محمد المهدی. ذکر الخبر عن سبب بنائه ذلک له: ذکر عن احمد بن محمد الشروی، عن ابیه، ان المهدی لما قدم من خراسان امره المنصور بالمقام بالجانب الشرقی، و بنی له الرصافه، و عمل لها سورا و خندقا و میدانا و بستانا، و اجری له الماء، فکان یجری الماء من نهر المهدی الی الرصافه. و اما خالد بن یزید بن وهب بن جریر بن خازم، فانه ذکر ان محمد ابن موسی بن محمد بن ابراهیم بن محمد بن علی بن عبد الله بن عباس حدثه، ان أباه حدثه، ان الراوندیه لما شغبوا علی ابی جعفر و حاربوه علی باب الذهب، دخل علیه قثم بن العباس بن عبید الله بن العباس- و هو یومئذ شیخ کبیر مقدم عند القوم-فقال له ابو جعفر: أ ما تری ما نحن فیه من التیاث الجند علینا! قد خفت ان تجتمع کلمتهم فیخرج هذا الأمر من أیدینا، فما تری؟ قال: یا امیر المؤمنین، عندی فی هذا رای ان انا اظهرته لک فسد، و ان ترکتنی امضیته، صلحت لک خلافتک، و هایک جندک. فقال له: ا فتمضی فی خلافتی امرا لا تعلمنی ما هو! فقال له: ان کنت عندک متهما علی دولتک فلا تشاورنی، و ان کنت مأمونا علیها فدعنی امضی رأیی فقال له: فامضه قال: فانصرف قثم الی منزله، فدعا غلاما له فقال له:

إذا کان غدا فتقدمنی، فاجلس فی دار امیر المؤمنین، فإذا رأیتنی قد دخلت و توسطت اصحاب المراتب، فخذ بعنان بغلتی، فاستوقفنی و استحلفنی بحق رسول الله، و حق العباس و حق امیر المؤمنین لما وقفت لک، و سمعت مسألتک و اجبتک عنها، فانی سانتهرک، و اغلظ لک القول، فلا یهولنک ذلک منی، و عاودنی بالمسألة فانی ساشتمک، فلا یروعنک ذلک، و عاودنی بالقول و المسألة، فانی ساضربک بسوطی، فلا یشق ذلک علیک، فقل لی: ای الحیین اشرف؟ الیمن أم مضر؟ فإذا اجبتک فخل عنان بغلتی و أنت حر. قال: فغدا الغلام، فجلس حیث امره من دار الخلیفة، فلما جاء الشیخ فعل الغلام ما امره به مولاه، و فعل المولی ما کان قاله له، ثم قال له: قل، فقال: ای الحیین اشرف؟ الیمن أم مضر؟ قال: فقال قثم: مضر کان منها رسول الله ص، و فیها کتاب الله عز و جل، و فیها بیت الله، و منها خلیفه الله قال: فامتعضت الیمن إذ لم یذکر لها شیء من شرفها، فقال له قائد من قواد الیمن: لیس الأمر کذلک مطلقا بغیر شرفه و لا فضیله للیمن، ثم قال لغلامه: قم فخذ بعنان بغله الشیخ، فاکبحها کبحا عنیفا تطامن به منه، قال: ففعل الغلام ما امره به مولاه حتی کاد ان یقعیها علی عراقیبها، فامتعضت من ذلک مضر، فقالت: ا یفعل هذا بشیخنا! فامر رجل منهم غلامه، فقال: اقطع ید العبد، فقام الی غلام الیمانی فقطع یده، فنفر الحیان، و صرف قثم بغلته، فدخل علی ابی جعفر، و افترق الجند، فصارت مضر فرقه، و الیمن فرقه، و الخراسانیه فرقه، و ربیعه فرقه، فقال قثم لأبی جعفر: قد فرقت بین جندک، و جعلتهم أحزابا کل حزب منهم یخاف ان یحدث علیک حدثا، فتضربه بالحزب الآخر، و قد بقی علیک فی التدبیر بقیة، قال: ما هی؟ قال: اعبر بابنک فانزله فی ذلک الجانب قصرا، و حوله و حول معک من جیشک معه قوما

فیصیر ذلک بلدا، و هذا بلدا، فان فسد علیک اهل هذا الجانب ضربتهم باهل ذلک الجانب، و ان فسد علیک اهل ذلک الجانب ضربتهم باهل هذا الجانب، و ان فسدت علیک مضر ضربتها بالیمن و ربیعه و الخراسانیه، و ان فسدت علیک الیمن ضربتها بمن أطاعک من مضر و غیرها. قال: فقبل امره و رایه، فاستوی له ملکه، و کان ذلک سبب البناء فی الجانب الشرقی و فی الرصافه و اقطاع القواد هناک. قال: و تولی صالح صاحب المصلی القطائع فی الجانب الشرقی، ففعل کفعل ابی العباس الطوسی فی فضول القطائع فی الجانب الغربی، فله بباب الجسر و سوق یحیی و مسجد خضیر و فی الرصافه و طریق الزواریق علی دجلة مواضع بناء، بما استوهب من فضل الاقطاع عن اهله، و صالح رجل من اهل خراسان. و فی هذه السنه جدد المنصور البیعه لنفسه و لابنه محمد المهدی من بعده، و لعیسی بن موسی من بعد المهدی علی اهل بیته فی مجلسه فی یوم جمعه، و قد عمهم بالاذن فیه، فکان کل من بایعه منهم یقبل یده و ید المهدی، ثم یمسح علی ید عیسی بن موسی و لا یقبل یده. و غزا الصائفه فی هذه السنه عبد الوهاب بن ابراهیم بن محمد .

امر عقبه بن سلم

و فیها شخص عقبه بن سلم من البصره و استخلف علیها ابنه نافع بن عقبه الی البحرین، فقتل سلیمان بن حکیم العبدی و سبی اهل البحرین، و بعث ببعض من سبی منهم و أساری منهم الی ابی جعفر، فقتل منهم عده و وهب بقیتهم للمهدی، فمن علیهم و اعتقهم، و کسا کل انسان منهم ثوبین من ثیاب مرو

ثم عزل عقبه بن سلم عن البصره، فذکر عن افریک- جاریه اسد بن المرزبان- انها قالت: بعث المنصور اسد بن المرزبان الی عقبه بن سلم الی البحرین حین قتل منهم من قتل، ینظر فی امره، فمایله و لم یستقص علیه، و وری عنه، فبلغ ذلک أبا جعفر، و بلغه انه أخذ منه مالا، فبعث الیه أبا سوید الخراسانی- و کان صدیق اسد- و أخاه، فلما رآه مقبلا علی البرید فرح، و کان ناحیه من عسکر عقبه، فتطاول له، و قال: صدیقی فوقف علیه فوثب لیقوم الیه، فقال له ابو سوید بنشین بنشین، فجلس فقال له: أنت سامع مطیع؟ قال: نعم، قال: مد یدک، فمد یده فضربها فأطنها، ثم مد رجله، ثم مد یده ثم رجله حتی قطع الأربع، ثم قال: مد عنقک فمد فضرب عنقه قالت افریک: فأخذت راسه فوضعته فی حجری، فأخذه منی فحمله الی المنصور فما اکلت افریک لحما حتی ماتت. و زعم الواقدی ان أبا جعفر ولی معن بن زائده فی هذه السنه سجستان. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن ابراهیم بن محمد بن علی بن عبد الله ابن عباس. و کان العامل علی مکة و الطائف محمد بن ابراهیم، و علی المدینة الحسن ابن زید، و علی الکوفه محمد بن سلیمان بن علی، و علی البصره جابر بن توبه الکلابی، و علی قضائها سوار بن عبد الله، و علی مصر یزید بن حاتم.

ثم دخلت

سنه اثنتین و خمسین و مائه

ذکر الخبر عن الاحداث التی کانت فیها فمن ذلک ما کان من قتل الخوارج فیها معن بن زائده الشیبانی ببست سجستان. و فیها غزا حمید بن قحطبه کابل، و کان المنصور ولاه خراسان فی سنه ثنتین و خمسین و مائه و غزا-فیما ذکر- الصائفه عبد الوهاب بن ابراهیم و لم یدرب. و قیل ان الذی غزا الصائفه فی هذه السنه محمد بن ابراهیم. و فیها عزل المنصور جابر بن توبه عن البصره، و ولاها یزید بن منصور. و فیها قتل ابو جعفر هاشم بن الاشتاخنج، و کان عصی و خالف فی إفریقیة، فحمل الیه هو و ابن خالد المروروذی، فقتل ابن الاشتاخنج بالقادسیة، و هو متوجه الی مکة. و حج بالناس فی هذه السنه المنصور، فذکر انه شخص من مدینه السلام فی شهر رمضان، و لا یعلم بشخوصه محمد بن سلیمان، و هو عامله علی الکوفه یومئذ، و لا عیسی بن موسی و لا غیرهما من اهل الکوفه حتی قرب منها. و فیها عزل یزید بن حاتم عن مصر و ولیها محمد بن سعید. و کان عمال الأمصار فی هذه السنه هم العمال فی السنه الخالیة الا البصره فان عاملها فی هذه السنه کان یزید بن منصور، و الا مصر فان عاملها کان فی هذه السنه محمد بن سعید

ثم دخلت

سنه ثلاث و خمسین و مائه

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک تجهیز المنصور جیشا فی البحر لحرب الکرک، بعد مقدمه البصره، منصرفا من مکة إلیها بعد فراغه من حجه، و کانت الکرک اغارت علی جده، فلما قدم المنصور البصره فی هذه السنه جهز منها جیشا لحربهم، فنزل الجسر الاکبر حین قدمها-فیما ذکر و قدمته هذه البصره القدمه الآخرة. و قیل انه انما قدمها القدمه الآخرة فی سنه خمس و خمسین و مائه، و کانت قدمته الاولی فی سنه خمس و اربعین و مائه، و اقام بها اربعین یوما، و بنی بها قصرا ثم انصرف منها الی مدینه السلام. و فیها غضب المنصور علی ابی أیوب الموریانی، فحبسه و أخاه و بنی أخیه: سعیدا و مسعودا و مخلدا و محمدا، و طالبهم و کانت منازلهم المناذر، و کان سبب غضبه علیه-فیما قیل- سعی ابان بن صدقه کاتب ابی أیوب الیه. و فی هذه السنه قتل عمر بن حفص بن عثمان بن ابی صفره بإفریقیة، قتله ابو حاتم الأباضی و ابو عاد و من کان معهما من البربر، و کانوا-فیما ذکر- ثلاثمائة الف و خمسین ألفا، الخیل منها خمسه و ثلاثون ألفا، و معهم ابو قره الصفری فی اربعین ألفا، و کان یسلم علیه قبل ذلک بالخلافة اربعین یوما. و فیها حمل عباد مولی المنصور و هرثمة بن اعین و یوسف بن علوان من خراسان فی سلاسل، لتعصبهم لعیسی بن موسی. و فیها أخذ المنصور الناس بلبس القلانس الطوال المفرطه الطول، و کانوا -فیما ذکر-یحتالون لها بالقصب من داخل، فقال ابو دلامه:

و کنا نرجی من امام زیاده فزاد الامام المصطفی فی القلانس

تراها علی هام الرجال کأنها دنان یهود جللت بالبرانس

و فیها توفی عبید بن بنت ابی لیلی قاضی الکوفه، فاستقضی مکانه شریک ابن عبد الله النخعی. و فیها غزا الصائفه معیوف بن یحیی الحجوری، فصار الی حصن من حصون الروم لیلا، و اهله نیام، فسبی و اسر من کان فیه من المقاتله، ثم صار الی اللاذقیه المحترقة، ففتحها و اخرج منها سته آلاف راس من السبی سوی الرجال البالغین. و فیها ولی المنصور بکار بن مسلم العقیلی علی أرمینیة. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن ابی جعفر المهدی. و کان علی مکة و الطائف یومئذ محمد بن ابراهیم، و علی المدینة الحسن بن زید بن الحسن، و علی الکوفه محمد بن سلیمان، و علی البصره یزید بن منصور، و علی قضائها سوار، و علی مصر محمد بن سعید. و ذکر الواقدی ان یزید بن منصور کان فی هذه السنه و الی الیمن من قبل ابی جعفر المنصور

ثم دخلت

سنه اربع و خمسین و مائه

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک خروج المنصور الی الشام و مسیره الی بیت المقدس وتوجیهه یزید بن حاتم الی إفریقیة فی خمسین ألفا-فیما ذکر-لحرب الخوارج الذین کانوا بها، الذین قتلوا عامله عمر بن حفص و ذکر انه انفق علی ذلک الجیش ثلاثة و ستین الف الف درهم. و فی هذه السنه عزم المنصور- فیما ذکر-علی بناء مدینه الرافقه، فذکر عن محمد بن جابر، عن ابیه ان أبا جعفر لما اراد بناءها، امتنع اهل الرقة، و أرادوا محاربته، و قالوا: تعطل علینا أسواقنا و تذهب بمعایشنا، و تضیق منازلنا، فهم بمحاربتهم، و بعث الی راهب فی الصومعة هنالک، فقال له: هل لک علم بان إنسانا یبنی هاهنا مدینه؟ فقال: بلغنی ان رجلا یقال له مقلاص یبنیها، فقال: انا و الله مقلاص. و ذکر محمد بن عمر ان صاعقه سقطت فی هذه السنه فی المسجد الحرام فقتلت خمسه نفر. و فیها هلک ابو أیوب الموریانی و اخوه خالد، و امر المنصور موسی بن دینار حاجب ابی العباس الطوسی بقطع أیدی بنی أخی ابی أیوب و ارجلهم و ضرب أعناقهم، و کتب بذلک الی المهدی، ففعل ذلک موسی و انفذ فیهم ما امره به. و فیها ولی عبد الملک بن ظبیان النمیری علی البصره. و غزا الصائفه فی هذه السنه زفر بن عاصم الهلالی فبلغ الفرات. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن ابراهیم، و هو عامل ابی جعفر علی مکة و الطائف

و کان علی المدینة الحسن بن زید، و علی الکوفه محمد بن سلیمان، و علی البصره عبد الملک بن أیوب بن ظبیان و علی قضائها سوار بن عبد الله و علی السند هشام بن عمرو، و علی إفریقیة یزید بن حاتم، و علی مصر محمد ابن سعید

ثم دخلت

سنه خمس و خمسین و مائه

ذکر الخبر عن الاحداث التی کانت فیها فمن ذلک افتتاح یزید بن حاتم إفریقیة و قتله أبا عاد و أبا حاتم و من کان معهما، و استقامت بلاد المغرب، و دخل یزید بن حاتم القیروان. و فیها وجه المنصور ابنه المهدی لبناء مدینه الرافقه، فشخص إلیها، فبناها علی بناء مدینته ببغداد فی أبوابها و فصولها و رحابها و شوارعها و سور سورها و خندقها، ثم انصرف الی مدینته. و فیها-فیما ذکر محمد بن عمر- خندق ابو جعفر علی الکوفه و البصره، و ضرب علیهما سورا، و جعل ما انفق علی سور ذلک و خندقه من اموال اهله. و عزل فیها المنصور عبد الملک بن أیوب بن ظبیان عن البصره، و استعمل علیها الهیثم بن معاویه العتکی، و ضم الیه سعید بن دعلج، و امره ببناء سور لها یطیف بها، و خندق علیها من دون السور من اموال أهلها، ففعل ذلک. و ذکر ان المنصور لما اراد الأمر ببناء سور الکوفه و بحفر خندق لها، امر بقسمه خمسه دراهم، علی اهل الکوفه، و اراد بذلک علم عددهم، فلما عرف عددهم امر بجبایتهم اربعین درهما من کل انسان، فجبوا، ثم امر بانفاق ذلک علی سور الکوفه و حفر الخنادق لها، فقال شاعرهم: یا لقومی ما لقینا من امیر المؤمنینا

قسم الخمسة فینا و جبانا الاربعینا

و فیها طلب صاحب الروم الصلح الی المنصور، علی ان یؤدی الیه الجزیة. و غزا الصائفه فی هذه السنه یزید بن اسید السلمی. و فیها عزل المنصور أخاه العباس بن محمد عن الجزیرة، و غرمه مالا،

و غضب علیه و حبسه، فذکر عن بعض بنی هاشم، انه قال: کان المنصور ولی العباس بن محمد الجزیرة بعد یزید بن اسید، ثم غضب علیه فلم یزل ساخطا علیه حتی غضب علی بعض عمومته من ولد علی بن عبد الله بن عباس اما اسماعیل بن علی او غیره فاعتوره اهله و عمومته و نساؤهم یکلمونه فیه، و ضیقوا علیه فرضی عنه، فقال عیسی بن موسی: یا امیر المؤمنین، ان آل علی بن عبد الله- و ان کانت نعمک علیهم سابغه-فإنهم یرجعون الی الحسد لنا، فمن ذلک انک غضبت علی اسماعیل بن علی منذ ایام، فضیقوا علیک و أنت غضبان علی العباس بن محمد، منذ کذا و کذا، فما رایت أحدا منهم کلمک فیه قال: فدعا العباس فرضی عنه. قال: و قد کان یزید بن اسید عند عزل العباس ایاه عن الجزیرة، شکا الی ابی جعفر العباس، و قال: یا امیر المؤمنین، ان اخاک أساء عزلی، و شتم عرضی، فقال له المنصور: اجمع بین إحسانی إلیک و اساءه أخی یعتدلا، فقال یزید بن اسید: یا امیر المؤمنین، إذا کان إحسانکم جزاء باساءتکم، کانت طاعتنا تفضلا منا علیکم. و فیها استعمل المنصور علی حرب الجزیرة و خراجها موسی بن کعب. و فی هذه السنه عزل المنصور عن الکوفه محمد بن سلیمان بن علی، فی قول بعضهم، و استعمل مکانه عمرو بن زهیر أخا المسیب بن زهیر. و اما عمر بن شبه فانه زعم انه عزل محمد بن سلیمان عن الکوفه فی سنه ثلاث و خمسین و مائه، و ولاها عمرو بن زهیر الضبی أخا المسیب بن زهیر فی هذه السنه قال: و هو حفر الخندق بالکوفه. ذکر الخبر عن سبب عزل المنصور محمد بن سلیمان بن علی ذکر ان محمد بن سلیمان اتی فی عمله علی الکوفه بعبد الکریم بن ابی العوجاء

-و کان خال معن بن زائده- فامر بحبسه قال ابو زید: فحدثنی قثم بن جعفر و الحسین بن أیوب و غیرهما ان شفعاءه کثروا بمدینه السلام، ثم ألحوا علی ابی جعفر، فلم یتکلم فیه الا ظنین، فامر بالکتاب الی محمد بالکف عنه الی ان یأتیه رایه، فکلم ابن ابی العوجاء أبا الجبار- و کان منقطعا الی ابی جعفر و محمد ثم الی ابنائهما بعدهما-فقال له: ان أخرنی الأمیر ثلاثة ایام فله مائه الف، و لک أنت کذا و کذا، فاعلم ابو الجبار محمدا، فقال: اذکرتنیه و الله و قد کنت نسیته، فإذا انصرفت من الجمعه فاذکرنیه فلما انصرف اذکره، فدعا به و امر بضرب عنقه، فلما ایقن انه مقتول، قال: اما و الله لئن قتلتمونی لقد وضعت اربعه آلاف حدیث احرم فیها الحلال، و أحل فیها الحرام، و الله لقد فطرتکم فی یوم صومکم، و صومتکم فی یوم فطرکم، فضربت عنقه. و ورد علی محمد رسول ابی جعفر بکتابه: إیاک ان تحدث فی امر ابن ابی العوجاء شیئا، فإنک ان فعلت فعلت بک و فعلت یتهدده فقال محمد للرسول: هذا راس ابن ابی العوجاء و هذا بدنه مصلوبا بالکناسة، فاخبر امیر المؤمنین بما اعلمتک، فلما بلغ الرسول أبا جعفر رسالته، تغیظ علیه و امر بالکتاب بعزله و قال: و الله لهممت ان اقیده به، ثم ارسل الی عیسی بن علی فأتاه، فقال: هذا عملک أنت! اشرت بتولیه هذا الغلام، فولیته غلاما جاهلا لا علم له بما یاتی، یقدم علی رجل یقتله من غیر ان یطلع رأیی فیه، و لا ینتظر امری: و قد کتبت بعزله، و بالله لافعلن به و لافعلن یتهدده، فسکت عنه عیسی حتی سکن غضبه، ثم قال: یا امیر المؤمنین، ان محمدا انما قتل هذا الرجل علی الزندقة، فان کان قتله صوابا فهو لک، و ان کان خطا فهو علی محمد، و الله یا امیر المؤمنین لئن عزلته علی تفیه ما صنع لیذهبن بالثناء و الذکر، و لترجعن القاله من العامه علیک فامر بالکتب فمزقت و اقر علی عمله و قال بعضهم: انما عزل المنصور محمد بن سلیمان عن الکوفه لأمور قبیحه

بلغته عنه، اتهمه فیها، و کان الذی انهی ذلک الیه المساور بن سوار الجرمی صاحب شرطه، و فی مساور یقول حماد. لحسبک من عجیب الدهر انی اخاف و اتقی سلطان جرم

و فی هذه السنه أیضا عزل المنصور الحسن بن زید عن المدینة، و استعمل علیها عبد الصمد بن علی، و جعل معه فلیح بن سلیمان مشرفا علیه. و کان علی مکة و الطائف محمد بن ابراهیم بن محمد، و علی الکوفه عمرو بن زهیر، و علی البصره الهیثم بن معاویه، و علی إفریقیة یزید بن حاتم، و علی مصر محمد بن سعید

ثم دخلت

سنه ست و خمسین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عن الاحداث التی کانت فیها

ذکر الخبر عن مقتل عمرو بن شداد

فمن ذلک ما کان من ظفر الهیثم بن معاویه عامل ابی جعفر علی البصره بعمرو بن شداد عامل ابراهیم بن عبد الله علی فارس، فقتل بالبصرة و صلب. ذکر الخبر عن سبب الظفر به: ذکر عمر ان محمد بن معروف حدثه، قال: أخبرنی ابی، قال: ضرب عمرو بن شداد خادما له، فاتی عامل البصره- اما ابن دعلج، و اما الهیثم ابن معاویه- فدله علیه، فأخذه فقتله و صلبه فی المربد فی موضع دار إسحاق ابن سلیمان و کان عمرو مولی لبنی جمح، فقال بعضهم: ظفر به الهیثم ابن معاویه و خرج یرید مدینه السلام، فنزل بقصر له علی شاطئ نهر یعرف بنهر معقل، فاقبل برید من عند ابی جعفر، و معه کتاب الی الهیثم بن معاویه بدفع عمرو بن شداد الیه، فدفعه الهیثم الیه، فاقدمه البصره، ثم اتی به ناحیه الرحبه، فخلا به یسائله، فلم یظفر منه بشیء یحب علمه، فقطع یدیه و رجلیه، و ضرب عنقه و صلبه فی مربد البصره. و فی هذه السنه عزل المنصور الهیثم بن معاویه عن البصره و أعمالها، و استعمل سوار بن عبد الله القاضی علی الصلاة، و جمع له القضاء و الصلاة و ولی المنصور سعید بن دعلج شرط البصره و احداثها. و فیها توفی الهیثم بن معاویه بعد ما عزل عن البصره فجاه بمدینه السلام، و هو علی بطن جاریه له، فصلی علیه المنصور، و دفن فی مقابر بنی هاشم. و فی هذه السنه غزا الصائفه زفر بن عاصم الهلالی

و حج بالناس فی هذه السنه العباس بن محمد بن علی. و کان العامل علی مکة محمد بن ابراهیم، و کان مقیما بمدینه السلام، و ابنه ابراهیم بن محمد خلیفته بمکة، و کان الیه مع مکة الطائف و علی الکوفه عمرو بن زهیر، و علی الاحداث و الجوالی و الشرط و صدقات ارض العرب بالبصرة سعید بن دعلج، و علی الصلاة بها و القضاء سوار بن عبد الله، و علی کور دجلة و الاهواز و فارس عماره بن حمزه، و علی کرمان و السند هشام بن عمرو، و علی إفریقیة یزید بن حاتم، و علی مصر محمد بن سعید

ثم دخلت

سنه سبع و خمسین و مائه

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها من ذلک ابتناء المنصور قصره الذی علی شاطئ دجلة، الذی یدعی الخلد، و قسم بناءه علی مولاه الربیع و ابان بن صدقه. و فیها قتل یحیی ابو زکریاء المحتسب، و قد ذکرنا قبل سبب قتله ایاه. و فیها حول المنصور الاسواق من مدینه السلام الی باب الکرخ و غیره من المواضع، و قد مضی أیضا ذکرنا سبب ذلک قبل. و فیها ولی المنصور جعفر بن سلیمان علی البحرین، فلم یتم ولایته، و وجه مکانه أمیرا علیها سعید بن دعلج، فبعث سعید ابنه تمیما علیها. و فیها عرض المنصور جنده فی السلاح و الخیل علی عینه فی مجلس اتخذه علی شط دجلة دون قطربل، و امر اهل بیته و قرابته و صحابته یومئذ بلبس السلاح، و خرج و هو لابس درعا و قلنسوة تحت البیضه سوداء لاطئة مضربه. و فیها توفی عامر بن اسماعیل المسلی، بمدینه السلام، فصلی علیه المنصور، و دفن فی مقابر بنی هاشم. و فیها توفی سوار بن عبد الله و صلی علیه ابن دعلج، و استعمل المنصور مکانه عبید الله بن الحسن بن الحصین العنبری. و فیها عقد المنصور الجسر عند باب الشعیر، و جری ذلک علی ید حمید القاسم الصیرفی، بأمر الربیع الحاجب. و فیها عزل محمد بن سعید الکاتب عن مصر، و استعمل علیها مطر مولی ابی جعفر المنصور

و فیها ولی معبد بن الخلیل السند، و عزل عنها هشام بن عمرو، و معبد یومئذ بخراسان، کتب الیه بولایته. و غزا الصائفه فیها یزید بن اسید السلمی، و وجه سنانا مولی البطال الی بعض الحصون، فسبی و غنم. و قال محمد بن عمر: الذی غزا الصائفه فی هذه السنه زفر بن عاصم. و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن یحیی بن محمد بن علی بن عبد الله ابن عباس. قال محمد بن عمر: کان علی المدینة- یعنی ابراهیم هذا. و قال غیره: کان علی المدینة فی هذه السنه عبد الصمد بن علی، و کان علی مکة و الطائف محمد بن ابراهیم، و علی الاهواز و فارس عماره بن حمزه، و علی کرمان و السند معبد بن الخلیل، و علی مصر مطر مولی المنصور.

ثم دخلت

سنه ثمان و خمسین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر الخبر عن تولیه خالد بن برمک الموصل

فمما کان فیها من ذلک توجیه المنصور ابنه المهدی الی الرقة و امره ایاه بعزل موسی بن کعب عن الموصل و تولیه یحیی بن خالد بن برمک علیها. و کان سبب ذلک-فیما ذکر الحسن بن وهب بن سعید عن صالح بن عطیة- قال: کان المنصور قد الزم خالد بن برمک ثلاثة آلاف الف، و نذر دمه فیها، و اجله ثلاثة ایام بها، فقال خالد لابنه یحیی: یا بنی، انی قد اوذیت و طولبت بما لیس عندی، و انما یراد بذلک دمی، فانصرف الی حرمتک و اهلک، فما کنت فاعلا بهم بعد موتی فافعله ثم قال له: یا بنی، لا یمنعنک ذلک من ان تلقی إخواننا، و ان تمر بعماره بن حمزه و صالح صاحب المصلی و مبارک الترکی فتعلمهم حالنا. قال: فذکر صالح بن عطیة ان یحیی حدثه، قال: أتیتهم فمنهم من تجهمنی و بعث بالمال سرا الی، و منهم من لم یأذن لی، و بعث بالمال فی اثری قال: و استأذنت علی عماره بن حمزه، فدخلت علیه و هو فی صحن داره، مقابل بوجهه الحائط، فما انصرف الی بوجهه، فسلمت علیه، فرد علی ردا ضعیفا، و قال: یا بنی، کیف ابوک؟ قلت: بخیر، یقرا علیک السلام و یعلمک ما قد لزمه من هذا الغرم، و یستسلفک مائه الف درهم. قال: فما رد علی قلیلا و لا کثیرا، قال: فضاق بی موضعی، و مادت بی الارض قال: ثم کلمته فیما أتیته له قال: فقال: ان أمکننی شیء فسیأتیک، قال یحیی: فانصرفت و انا اقول فی نفسی: لعن الله کل شیء یاتی

من تیهک و عجبک و کبرک! و صرت الی ابی، فاخبرته الخبر، ثم قلت له: و أراک تثق من عماره بن حمزه بما لا یوثق به! قال: فو الله انی لکذلک، إذ طلع رسول عماره بن حمزه بالمائة الف قال: فجمعنا فی یومین الفی الف و سبعمائة الف، و بقیت ثلاثمائة الف بوجودها یتم ما سعینا له، و بتعذرها یبطل قال: فو الله انی لعلی الجسر ببغداد مارا مهموما مغموما، إذ وثب الی زاجر، فقال: فرخ الطائر اخبرک! قال: فطویته مشغول القلب عنه، فلحقنی و تعلق بلجامی، و قال لی: أنت و الله مهموم، و و الله لیفرجن الله همک، و لتمرن غدا فی هذا الموضع و اللواء بین یدیک قال: فاقبلت اعجب من قوله قال: فقال لی: ان کان ذلک فلی علیک خمسه آلاف درهم؟ قلت: نعم-و لو قال خمسون ألفا لقلت نعم، لبعد ذلک عندی من ان یکون- قال: و مضیت و ورد علی المنصور انتقاض الموصل و انتشار الأکراد بها، فقال: من لها؟ فقال له المسیب بن زهیر- و کان صدیقا لخالد بن برمک: عندی یا امیر المؤمنین رای، اری انک لا تنتصحه، و انک ستلقانی بالرد، و لکنی لا ادع نصحک فیه و المشورة علیک به، قال: قل، فلا استغشک، قلت: یا امیر المؤمنین ما رمیتها بمثل خالد، قال: ویحک! فیصلح لنا بعد ما أتینا الیه! قال: نعم یا امیر المؤمنین، انما قومته بذلک و انا الضامن علیه، قال: فهو لها و الله، فلیحضرنی غدا فاحضر، فصفح له عن الثلثمائه الف الباقیه، و عقد له. قال یحیی: ثم مررت بالزاجر، فلما رآنی قال: انا هاهنا انتظرک منذ غدوه، قلت: امض معی، فمضی معی، فدفعت الیه الخمسة الآلاف. قال: و قال لی ابی: ای بنی، ان عماره تلزمه حقوق، و تنوبه نوائب فاته، فاقرئه السلام، و قل له: ان الله قد وهب لنا رای امیر المؤمنین، و صفح لنا عما بقی علینا، و ولانی الموصل، و قد امر برد ما استسلفت منک قال: فأتیته فوجدته علی مثل الحال التی لقیته علیه، فسلمت فما رد

السلام علی، و لا زادنی علی ان قال: کیف ابوک؟ قلت: بخیر، یقول کذا و کذا، قال: فاستوی جالسا، ثم قال لی: ما کنت الا قسطارا لأبیک، یأخذ منی إذا شاء، و یرد إذا شاء! قم عنی لا قمت! قال: فرجعت الی ابی فاعلمته، فقال لی ابی: یا بنی، هو عماره و من لا یعترض علیه! قال: فلم یزل خالد علی الموصل الی ان توفی المنصور و یحیی علی اذربیجان، فذکر عن احمد بن محمد بن سوار الموصلی انه قال: ما هبنا قط أمیرا هیبتنا خالد بن برمک من غیر ان تشتد عقوبته، و لا نری منه جبریه، و لکن هیبة کانت له فی صدورنا. و ذکر احمد بن معاویه بن بکر الباهلی، عن ابیه، قال: کان ابو جعفر غضب علی موسی بن کعب- و کان عامله علی الجزیرة و الموصل- فوجه المهدی الی الرقة لبناء الرافقه، و اظهر انه یرید بیت المقدس، و امره بالمرور و المضی علی الموصل، فإذا صار بالبلد أخذ موسی بن کعب فقیده، و ولی خالد بن برمک الموصل مکانه، ففعل المهدی ذلک، و خلف خالدا علی الموصل، و شخص معه أخو خالد: الحسن و سلیمان ابنا برمک، و قد کان المنصور دعا قبل ذلک یحیی بن خالد، فقال له: قد أردتک لامر مهم من الأمور، و اخترتک لثغر من الثغور، فکن علی اهبه، و لا یعلم بذلک احد حتی ادعو بک فکتم أباه الخبر، و حضر الباب فیمن حضر، فخرج الربیع، فقال: یحیی بن خالد! فقام فاخذ بیده، فادخله علی المنصور، فخرج علی الناس و أبوه حاضر و اللواء بین یدیه علی اذربیجان، فامر الناس بالمضی معه، فمضوا فی موکبه، و هنئوه و هنئوا أباه خالدا بولایته، فاتصل عملهما. و قال احمد بن معاویه: کان المنصور معجبا بیحیی، و کان یقول: ولد الناس ابنا و ولد خالد أبا.

[أخبار متفرقة]

و فی هذه السنه نزل المنصور قصره الذی یعرف بالخلد. و فیها سخط المنصور علی المسیب بن زهیر و عزله عن الشرطه، و امر

بحبسه و تقییده، و کان سبب ذلک انه قتل ابان بن بشیر الکاتب بالسیاط، لامر کان وجد علیه فیما کان من شرکته لأخیه عمرو بن زهیر فی ولایه الکوفه و خراجها، و ولی مکان المسیب الحکم بن یوسف صاحب الحرب، ثم کلم المهدی أباه فی المسیب، فرضی عنه بعد حبسه ایاه أیاما، و اعاد الیه ما کان یلی من شرطه. و فیها وجه المنصور نصر بن حرب التمیمی والیا علی ثغر فارس. و فیها سقط المنصور عن دابته بجرجرایا، فانشج ما بین حاجبیه، و ذلک انه کان خرج لما وجه ابنه المهدی الی الرقة مشیعا له، حتی بلغ موضعا یقال له جب سماقا، ثم عدل الی حولایا، ثم أخذ علی النهروانات فانتهی -فیما ذکر-الی بثق من النهروانات یصب الی نهر دیالی، فأقام علی سکره ثمانیة عشر یوما، فأعیاه، فمضی الی جرجرایا، فخرج منها للنظر الی ضیعه کانت لعیسی بن علی هناک، فصرع من یومه ذلک عن برذون له دیزج، فشج فی وجهه، و قدم علیه و هو بجرجرایا أساری من ناحیه عمان من الهند، بعث بهم الیه تسنیم بن الحواری مع ابنه محمد، فهم بضرب أعناقهم، فساءلهم فاخبروه بما التبس به امرهم علیه، فامسک عن قتلهم و قسمهم بین قواده و نوابه. و فیها انصرف المهدی الی مدینه السلام من الرقة فدخلها فی شهر رمضان. و فیها امر المنصور بمرمة القصر الأبیض، الذی کان کسری بناه، و امر ان یغرم کل من وجد فی داره شیء من الاجر الخسروانی، مما نقضه من بناء الاکاسره، و قال: هذا فیء المسلمین، فلم یتم ذلک و لا ما امر به من مرمة القصر. و فیها غزا الصائفه معیوف بن یحیی من درب الحدث، فلقی العدو فاقتتلوا ثم تحاجزوا

ذکر الخبر عن حبس ابن جریج و عباد بن کثیر و الثوری

و فی هذه السنه حبس محمد بن ابراهیم بن محمد بن علی، و هو امیر مکة - فیما ذکر-بأمر المنصور ایاه بحبسهم: ابن جریج و عباد بن کثیر و الثوری، ثم اطلقهم من الحبس بغیر اذن ابی جعفر، فغضب علیه ابو جعفر. و ذکر عمر بن شبه ان محمد بن عمران مولی محمد بن ابراهیم بن محمد بن علی بن عبد الله بن عباس حدثه عن ابیه، قال: کتب المنصور الی محمد ابن ابراهیم- و هو امیر علی مکة- یأمره بحبس رجل من آل علی بن ابی طالب کان بمکة، و یحبس ابن جریج و عباد بن کثیر و الثوری، قال: فحبسهم، فکان له سمار یسامرونه باللیل، فلما کان وقت سمره جلس و أکب علی الارض ینظر إلیها، و لم ینطق بحرف حتی تفرقوا قال: فدنوت منه فقلت له: قد رایت ما بک، فما لک؟ قال: عمدت الی ذی رحم فحبسته، و الی عیون من عیون الناس فحبستهم، فیقدم امیر المؤمنین و لا ادری ما یکون، فلعله ان یأمر بهم فیقتلوا، فیشتد سلطانه و اهلک دینی، قال: فقلت له: فتصنع ما ذا؟ قال: اوثر الله، و اطلق القوم، اذهب الی ابلی فخذ راحله منها، و خذ خمسین دینارا فات بها الطالبی و أقرئه السلام، و قل له: ان ابن عمک یسألک ان تحلله من ترویعه إیاک، و ترکب هذه الراحله، و تأخذ هذه النفقة قال: فلما احس بی جعل یتعوذ بالله من شری، فلما ابلغته قال: هو فی حل و لا حاجه لی الی الراحله و لا الی النفقة قال: قلت: ان اطیب لنفسه ان تأخذ، ففعل قال: ثم جئت الی ابن جریج و الی سفیان بن سعید و عباد بن کثیر فابلغتهم ما قال، قالوا: هو فی حل، قال: فقلت لهم: یقول لکم: لا یظهرن احد منکم ما دام المنصور مقیما قال: فلما قرب المنصور وجهنی محمد بن ابراهیم بالطاف، فلما اخبر المنصور ان رسول محمد بن ابراهیم قدم، امر بالإبل فضربت وجوهها. قال: فلما صار الی بئر میمون لقیه محمد بن ابراهیم، فلما اخبر بذلک امر بدوابه فضربت وجوهها، فعدل محمد، فکان یسیر فی ناحیه قال:

و عدل بابی جعفر عن الطریق فی الشق الأیسر فانیخ به، و محمد واقف قبالته، و معه طبیب له، فلما رکب ابو جعفر و سار، و عدیله الربیع امر محمد الطبیب فمضی الی موضع مناخ ابی جعفر، فرای نجوه، فقال لمحمد: رایت نجو رجل لا تطول به الحیاه، فلما دخل مکة لم یلبث ان مات و سلم محمد .

ذکر الخبر عن وفاه ابی جعفر المنصور

اشارة

و فیها شخص ابو جعفر من مدینه السلام، متوجها الی مکة، و ذلک فی شوال، فنزل-فیما ذکر-عند قصر عبدویه، فانقض فی مقامه هنالک کوکب، لثلاث بقین من شوال بعد اضاءه الفجر، فبقی اثره بینا الی طلوع الشمس، ثم مضی الی الکوفه، فنزل الرصافه، ثم اهل منها بالحج و العمره، و ساق معه الهدی و اشعره و قلده، لایام خلت من ذی القعده. فلما سار منازل من الکوفه عرض له وجعه الذی توفی منه. و اختلف فی سبب الوجع الذی کانت منه وفاته، فذکر عن علی بن محمد بن سلیمان النوفلی، عن ابیه، انه کان یقول: کان المنصور لا یستمرئ طعامه، و یشکو من ذلک الی المتطببین و یسألهم ان یتخذوا له الجوارشنات، فکانوا یکرهون ذلک و یأمرونه ان یقل من الطعام، و یخبرونه ان الجوارشنات تهضم فی الحال، و تحدث من العله ما هو أشد منه علیه، حتی قدم علیه طبیب من أطباء الهند، فقال له کما قال له غیره، فکان یتخذ له سفوفا جوارشنا یابسا، فیه الافاویه و الأدویة الحارة، فکان یأخذه فیهضم طعامه فاحمده قال: فقال لی ابی: قال لی کثیر من متطببی العراق: لا یموت و الله ابو جعفر ابدا الا بالبطن، قال: قلت له: و ما علمک؟ قال: هو یأخذ الجوارشن فیهضم طعامه، و یخلق من زئیر معدته فی کل یوم شیئا، و شحم مصارینه، فیموت ببطنه و قال لی: اضرب لذلک مثلا،

ا رایت لو انک وضعت جرا علی مرفع، و وضعت تحتها آجره جدیده فقطرت، اما کان قطرها یثقب الأجرة علی طول الدهر! او ما علمت ان لکل قطره خدا! قال: فمات و الله ابو جعفر- کما قال-بالبطن. و قال بعضهم: کان بدء وجعه الذی مات فیه من حر اصابه من رکوبه فی الهواجر، و کان رجلا محرورا علی سنه، یغلب علیه المرار الأحمر، ثم هاض بطنه، فلم یزل کذلک حتی نزل بستان ابن عامر، فاشتد به، فرحل عنه فقصر عن مکة، و نزل بئر ابن المرتفع، فأقام بها یوما و لیله، ثم صار منها الی بئر میمون، و هو یسال عن دخوله الحرم، و یوصی الربیع بما یرید ان یوصیه، و توفی بها فی السحر او مع طلوع الفجر لیله السبت لست خلون من ذی الحجه، و لم یحضره عند وفاته الا خدمه و الربیع مولاه، فکتم الربیع موته، و منع النساء و غیرهن من البکاء علیه و الصراخ، ثم اصبح فحضر اهل بیته کما کانوا یحضرون، و جلسوا مجالسهم، فکان أول من دعی به عیسی بن علی، فمکث ساعه، ثم اذن لعیسی بن موسی- و قد کان فیما خلا یقدم فی الاذن علی عیسی بن علی، فکان ذلک مما ارتیب به-ثم اذن للأکابر و ذوی الأسنان من اهل البیت، ثم لعامتهم، فاخذ الربیع بیعتهم لأمیر المؤمنین المهدی و لعیسی بن موسی من بعده، علی ید موسی بن المهدی حتی فرغ من بیعه بنی هاشم، ثم دعا بالقواد فبایعوا و لم ینکل منهم عن ذلک رجل الا علی ابن عیسی بن ماهان، فانه ابی عند ذکر عیسی بن موسی ان یبایع له، فلطمه محمد بن سلیمان، و قال: و من هذا العلج! و امصه، و هم بضرب عنقه، فبایع، و تتابع الناس بالبیعه و کان المسیب بن زهیر أول من استثنی فی البیعه، و قال: عیسی بن موسی: ان کان کذلک فامضوه. و خرج موسی بن المهدی الی مجلس العامه، فبایع من بقی من القواد و الوجوه، و توجه العباس بن محمد و محمد بن سلیمان الی مکة لیبایع أهلها بها،

و کان العباس یومئذ المتکلم، فبایع الناس للمهدی بین الرکن و المقام، و تفرق عده من اهل بیت المهدی فی نواحی مکة و العسکر فبایعه الناس، و أخذ فی جهاز المنصور و غسله و کفنه، و تولی ذلک من اهل بیته العباس بن محمد و الربیع و الریان و عده من خدمه و موالیه، ففرغ من جهازه مع صلاه العصر، و غطی من وجهه و جمیع جسده باکفانه الی قصاص شعره، و ابدی راسه مکشوفا من اجل الاحرام، و خرج به اهل بیته و الأخص من موالیه، و صلی علیه- فیما زعم الواقدی- عیسی بن موسی فی شعب الخوز. و قیل: ان الذی صلی علیه ابراهیم بن یحیی بن محمد بن علی و قیل: ان المنصور کان اوصی بذلک، و ذلک انه کان خلیفته علی الصلاة بمدینه السلام. و ذکر علی بن محمد النوفلی، عن ابیه، ان ابراهیم بن یحیی صلی علیه فی المضارب قبل ان یحمل، لان الربیع قال: لا یصلی علیه احد یطمع فی الخلافه، فقدموا ابراهیم بن یحیی- و هو یومئذ غلام حدث-و دفن فی المقبرة التی عند ثنیة المدنیین التی تسمی کذا، و تسمی ثنیة المعلاه، لأنها باعلی مکة، و نزل فی قبره عیسی بن علی و العباس بن محمد و عیسی بن موسی، و الربیع و الریان مولیاه، و یقطین بن موسی. و اختلف فی مبلغ سنه یوم توفی، فقال بعضهم: کان یوم توفی ابن اربع و ستین سنه. و قال بعضهم: کان یومئذ ابن خمس و ستین سنه. و قال بعضهم: کان یوم توفی ابن ثلاث و ستین سنه. و قال هشام بن الکلبی: هلک المنصور و هو ابن ثمان و ستین سنه

و قال هشام: ملک المنصور اثنتین و عشرین سنه الا اربعه و عشرین یوما. و اختلف عن ابی معشر فی ذلک، فحدثنی احمد بن ثابت الرازی عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی عنه انه قال: توفی ابو جعفر قبل یوم الترویه بیوم یوم السبت، فکانت خلافته اثنتین و عشرین سنه الا ثلاثة ایام. و روی عن ابن بکار عنه انه قال: الا سبع لیال. و قال الواقدی: کانت ولایه ابی جعفر اثنتین و عشرین سنه الا سته ایام. و قال عمر بن شبه: کانت خلافته اثنتین و عشرین سنه غیر یومین. و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن یحیی بن محمد بن علی. و فی هذه السنه هلک طاغیه الروم.

ذکر الخبر عن صفه ابی جعفر المنصور

ذکر انه کان اسمر طویلا، نحیفا خفیف العارضین. و کان ولد بالحمیمه.

ذکر الخبر عن بعض سیره

ذکر عن صالح بن الوجیه، عن ابیه، قال: بلغ المنصور ان عیسی ابن موسی قتل رجلا من ولد نصر بن سیار، کان مستخفیا بالکوفه، فدل علیه، فضرب عنقه فأنکر ذلک و اعظمه، و هم فی عیسی بأمر کان فیه هلاکه، ثم قطعه عن ذلک جهل عیسی بما فعل فکتب الیه: اما بعد، فانه لو لا نظر امیر المؤمنین و استبقاؤه لم یؤخرک عقوبة قتل ابن نصر بن سیار و استبدادک به بما یقطع اطماع العمال فی مثله، فامسک عمن ولاک امیر المؤمنین امره، من عربی و أعجمی، و احمر و اسود، و لا تستبدن علی امیر المؤمنین بإمضاء عقوبة فی احد قبله تباعه، فانه لا یری ان یأخذ

أحدا بظنه قد وضعها الله عنه بالتوبة، و لا بحدث کان منه فی حرب اعقبه الله منها سلما ستر به عن ذی غله، و حجز به عن محنه ما فی الصدور، و لیس ییأس امیر المؤمنین لأحد و لا لنفسه من الله من اقبال مدبر، کما انه لا یامن ادبار مقبل ان شاء الله و السلام. و ذکر عن عباس بن الفضل، قال: حدثنی یحیی بن سلیم کاتب الفضل بن الربیع، قال: لم یر فی دار المنصور لهو قط، و لا شیء یشبه اللهو و اللعب و العبث الا یوما واحدا، فانا رأینا ابنا له یقال له عبد العزیز أخا سلیمان و عیسی ابنی ابی جعفر من الطلحیه، توفی و هو حدث، قد خرج علی الناس متنکبا قوسا، متعمما بعمامة، متردیا ببرد، فی هیئة غلام اعرابی، راکبا علی قعود بین جوالقین، فیهما مقل و نعال و مساویک و ما یهدیه الاعراب، فعجب الناس من ذلک و انکروه قال: فمضی الغلام حتی عبر الجسر، و اتی المهدی بالرصافة فاهدی الیه ذلک، فقبل المهدی ما فی الجوالیق و ملاهما دراهم، فانصرف بین الجوالقین، فعلم انه ضرب من عبث الملوک. و ذکر عن حماد الترکی، قال: کنت واقفا علی راس المنصور، فسمع جلبه فی الدار، فقال: ما هذا یا حماد؟ انظر، فذهبت فإذا خادم له قد جلس بین الجواری، و هو یضرب لهن بالطنبور، و هن یضحکن، فجئت فاخبرته، فقال: و ای شیء الطنبور؟ فقلت: خشبة من حالها و امرها. و وصفتها له، فقال لی: اصبت صفته، فما یدریک أنت ما الطنبور! قلت: رایته بخراسان، قال: نعم هناک، ثم قال: هات نعلی، فأتیته بها فقام یمشی رویدا حتی اشرف علیهم فرآهم، فلما بصروا به تفرقوا، فقال: خذوه، فاخذ، فقال: اضرب به راسه، فلم أزل اضرب به راسه حتی کسرته، ثم قال: اخرجه من قصری، و اذهب به الی حمران بالکرخ، و قل له یبیعه. و ذکر العباس بن الفضل عن سلام الابرش، قال: کنت و انا وصیف و غلام آخر نخدم المنصور داخلا فی منزله، و کانت له حجره فیها بیت و فسطاط و فراش و لحاف یخلو فیه، و کان من احسن الناس خلقا ما لم یخرج

الی الناس، و أشد احتمالا لما یکون من عبث الصبیان، فإذا لبس ثیابه تغیر لونه و تربد وجهه، و احمرت عیناه، فیخرج فیکون منه ما یکون، فإذا قام من مجلسه رجع بمثل ذلک، فنستقبله فی ممشاه، فربما عاتبناه. و قال لی یوما: یا بنی إذا رأیتنی قد لبست ثیابی او رجعت من مجلسی، فلا یدنون منی احد منکم مخافه ان اعره بشیء. و ذکر ابو الهیثم خالد بن یزید بن وهب بن جریر بن حازم، قال: حدثنی عبد الله بن محمد- یلقب بمنقار من اهل خراسان و کان من عمال الرشید- قال: حدثنی معن بن زائده، قال: کنا فی الصحابه سبعمائة رجل، فکنا ندخل علی المنصور فی کل یوم، قال: فقلت للربیع: اجعلنی فی آخر من یدخل، فقال لی: لست باشرفهم فتکون فی اولهم، و لا باخسهم نسبا فتکون فی آخرهم، و ان مرتبتک لتشبه نسبک قال: فدخلت علی المنصور ذات یوم و علی دراعه فضفاضة و سیف حنفی اقرع بنعله الارض، و عمامة قد سدلتها من خلفی و قدامی قال: فسلمت علیه و خرجت، فلما صرت عند الستر صاح بی: یا معن، صیحه أنکرتها! فقلت: لبیک یا امیر المؤمنین! قال: الی، فدنوت منه، فإذا به قد نزل عن عرشه الی الارض، و جثا علی رکبتیه، و استل عمودا من بین فراشین، و استحال لونه و درت أوداجه، فقال: انک لصاحبی یوم واسط، لا نجوت ان نجوت منی قال: قلت یا امیر المؤمنین، تلک نصرتی لباطلهم، فکیف نصرتی لحقک! قال: فقال لی: کیف قلت؟ فأعدت علیه القول، فما زال یستعیدنی حتی رد العمود فی مستقره، و استوی متربعا، و اسفر لونه، فقال: یا معن، ان لی بالیمن هنات، قلت: یا امیر المؤمنین لیس لمکتوم رای، قال: فقال: أنت صاحبی، فجلست، و امر الربیع باخراج کل من کان فی القصر فخرج، فقال لی: ان صاحب الیمن قد هم بمعصیتی، و انی ارید ان آخذه أسیرا و لا یفوتنی شیء من ماله، فما تری؟ قال: قلت: یا امیر المؤمنین، ولنی الیمن، و اظهر انک ضممتنی الیه، و مر الربیع یزیح علتی فی کل ما احتاج الیه، و یخرجنی من یومی هذا لئلا ینتشر الخبر قال: فاستل عهدا من بین

فراشین، فوقع فیه اسمی و ناولنیه، ثم دعا الربیع، فقال: یا ربیع، انا قد ضممنا معنا الی صاحب الیمن، فازح علته فیما یحتاج الیه من الکراع و السلاح، و لا یمسی الا و هو راحل ثم قال: ودعنی، فودعته و خرجت الی الدهلیز، فلقینی ابو الوالی، فقال: یا معن، اعزز علی ان تضم الی ابن أخیک! قال: فقلت: انه لا غضاضه علی الرجل ان یضمه سلطانه الی ابن أخیه، فخرجت الی الیمن فأتیت الرجل، فأخذته أسیرا، و قرات علیه العهد، و قعدت فی مجلسه. و ذکر حماد بن احمد الیمانی، قال: حدثنی محمد بن عمر الیمانی ابو الردینی، قال: اراد معن بن زائده ان یوفد الی المنصور قوما یسلون سخیمته، و یستعطفون قلبه علیه، و قال: قد افنیت عمری فی طاعته، و اتعبت نفسی و افنیت رجالی فی حرب الیمن، ثم یسخط علی ان انفقت المال فی طاعته! فانتخب جماعه من عشیرته من افناء ربیعه، فکان فیمن اختار مجاعه بن الأزهر، فجعل یدعو الرجال واحدا واحدا، و یقول: ما ذا أنت قائل لأمیر المؤمنین إذا وجهتک الیه؟ فیقول: اقول و اقول، حتی جاءه مجاعه ابن الأزهر، فقال: أعز الله الأمیر! تسألنی عن مخاطبه رجل بالعراق و انا بالیمن! اقصد لحاجتک، حتی أتأتی لها کما یمکن و ینبغی، فقال: أنت صاحبی، ثم التفت الی عبد الرحمن بن عتیق المزنی، فقال له: شد علی عضد ابن عمک و قدمه امامک، فان سها عن شیء فتلافه و اختار من اصحابه ثمانیة نفر معهما حتی تموا عشره، و ودعهم و مضوا حتی صاروا الی ابی جعفر، فلما صاروا بین یدیه تقدموا، فابتدأ مجاعه بن الأزهر بحمد الله و الثناء علیه و الشکر، حتی ظن القوم انه انما قصد لهذا، ثم کر علی ذکر النبی ص، و کیف اختاره الله من بطون العرب، و نشر من فضله، حتی تعجب القوم، ثم کر علی ذکر امیر المؤمنین المنصور، و ما شرفه الله به، و ما قلده، ثم کر علی حاجته فی ذکر صاحبه فلما انتهی کلامه، قال

المنصور: اما ما وصفت من حمد الله، فالله اجل و اکبر من ان تبلغه الصفات، و اما ما ذکرت من النبی ص فقد فضله الله باکثر مما قلت، و اما ما وصفت به امیر المؤمنین، فانه فضله الله بذلک، و هو معینه علی طاعته ان شاء الله، و اما ما ذکرت من صاحبک فکذبت و لؤمت، اخرج فلا یقبل ما ذکرت قال: صدق امیر المؤمنین، و و الله ما کذبت فی صاحبی فاخرجوا فلما صاروا الی آخر الإیوان امر برده مع اصحابه، فقال: ما ذکرت؟ فکر علیه الکلام، حتی کأنه کان فی صحیفه یقرؤه، فقال له مثل القول الاول، فاخرجوا حتی برزوا جمیعا، و امر بهم فوقفوا، ثم التفت الی من حضر من مضر، فقال: هل تعرفون فیکم مثل هذا؟ و الله لقد تکلم حتی حسدته، و ما منعنی ان اتم علی رده الا ان یقال: تعصب علیه لأنه ربعی، و ما رایت کالیوم رجلا اربط جأشا، و لا اظهر بیانا، رده یا غلام فلما صار بین یدیه اعاد السلام، و اعاد اصحابه، فقال له المنصور: اقصد لجاجتک و حاجه صاحبک قال: یا امیر المؤمنین، معن بن زائده عبدک و سیفک و سهمک، رمیت به عدوک، فضرب و طعن و رمی، حتی سهل ما حزن، و ذل ما صعب، و استوی ما کان معوجا من الیمن، فأصبحوا من خول امیر المؤمنین اطال الله بقاءه! فان کان فی نفس امیر المؤمنین هنه من ساع او واش او حاسد فأمیر المؤمنین اولی بالتفضل علی عبده، و من افنی عمره فی طاعته فقبل وفادتهم، و قبل العذر من معن، و امر بصرفهم الیه، فلما صاروا الی معن و قرأ الکتاب بالرضا قبل ما بین عینیه، و شکر اصحابه، و خلع علیهم و اجازهم علی اقدامهم، و امرهم بالرحیل الی منصور، فقال مجاعه: آلیت فی مجلس من وائل قسما الا ابیعک یا معن باطماع

یا معن انک قد أولیتنی نعما عمت لجیما و خصت آل مجاع

فلا أزال إلیک الدهر منقطعا حتی یشید بهلکی هتفه الناعی

قال: و کانت نعم معن علی مجاعه، انه ساله ثلاث حوائج، منها انه کان یتعشق امراه من اهل بیته، سیده یقال لها زهراء لم یتزوجها احد بعد،

و کانت إذا ذکر لها قالت: بای شیء یتزوجنی؟ ا بجبته الصوف، أم بکسائه! فلما رجع الی معن کان أول شیء ساله ان یزوجه بها، و کان أبوها فی جیش معن، فقال: ارید زهراء، و أبوها فی عسکرک ایها الأمیر، فزوجه إیاها علی عشره آلاف درهم و أمهرها من عنده فقال له معن: حاجتک الثانیه، قال: الحائط الذی فیه منزلی بحجر و صاحبه فی عسکر الأمیر، فاشتراه منه و صیره له، و قال: حاجتک الثالثه؟ قال: تهب لی مالا. قال: فامر له بثلاثین الف درهم، تمام مائه الف درهم، و صرفه الی منزله. و ذکر عن محمد بن سالم الخوارزمی- و کان أبوه من قواد خراسان- قال: سمعت أبا الفرج خال عبد الله بن جبله الطالقانی یقول: سمعت أبا جعفر یقول: ما کان أحوجنی الی ان یکون علی بابی اربعه نفر لا یکون علی بابی اعف منهم، قیل له: یا امیر المؤمنین، من هم؟ قال: هم ارکان الملک، و لا یصلح الملک الا بهم، کما ان السریر لا یصلح الا باربع قوائم، ان نقصت واحده و هی، اما احدهم فقاض لا تأخذه فی الله لومه لائم، و الآخر صاحب شرطه ینصف الضعیف من القوی، و الثالث صاحب خراج یستقصی و لا یظلم الرعیة فانی عن ظلمها غنی، و الرابع-ثم عض علی اصبعه السبابة ثلاث مرات، یقول فی کل مره: آه آه-قیل له: و من هو یا امیر المؤمنین؟ قال: صاحب برید یکتب بخبر هؤلاء علی الصحة. و قیل: ان المنصور دعا بعامل من عماله قد کسر خراجه، فقال له: أد ما علیک، قال: و الله ما املک شیئا، و نادی المنادی: اشهد ان لا اله الا الله، قال: یا امیر المؤمنین، هب ما علی لله و لشهاده ان لا اله الا الله، فخلی سبیله. قال: و ولی المنصور رجلا من اهل الشام شیئا من الخراج، فاوصاه و تقدم الیه، فقال: ما اعرفنی بما فی نفسک! الساعة یا أخا اهل الشام! تخرج من عندی الساعة، فتقول: الزم الصحة، یلزمک العمل

قال: و ولی رجلا من اهل العراق شیئا من خراج السواد، فاوصاه، و تقدم الیه، فقال: ما اعرفنی بما فی نفسک! تخرج الساعة فتقول: من عال بعدها فلا اجتبر اخرج عنی و امض الی عملک، فو الله لئن تعرضت لذلک لابلغن من عقوبتک ما تستحقه قال: فولیا جمیعا و صححا و ناصحا. ذکر الصباح بن عبد الملک الشیبانی، عن إسحاق بن موسی بن عیسی، ان المنصور ولی رجلا من العرب حضرموت، فکتب الیه والی البرید انه یکثر الخروج فی طلب الصید ببزاه و کلاب قد أعدها، فعزله و کتب الیه: ثکلتک أمک و عدمتک عشیرتک! ما هذه العده التی أعددتها للنکایه فی الوحش! انا انما استکفیناک امور المسلمین، و لم نستکفک امور الوحش، سلم ما کنت تلی من عملنا الی فلان بن فلان، و الحق باهلک ملوما مدحورا. و ذکر الربیع انه قال: ادخل علی المنصور سهیل بن سالم البصری، و قد ولی عملا فعزل، فامر بحبسه و استئدائه، فقال سهیل: عبدک یا امیر المؤمنین، قال: بئس العبد أنت! قال: لکنک یا امیر المؤمنین نعم المولی! قال: اما لک فلا. قال: و ذکر عن الفضل بن الربیع عن ابیه، انه قال: بینا انا قائم بین یدی المنصور او علی راسه، إذ اتی بخارجی قد هزم له جیوشا، فأقامه لیضرب عنقه، ثم اقتحمته عینه، فقال: یا بن الفاعله، مثلک یهزم الجیوش! فقال له الخارجی: ویلک و سوءه لک! بینی و بینک أمس السیف و القتل، و الیوم القذف و السب! و ما کان یؤمنک ان ارد علیک و قد یئست من الحیاه فلا تستقیلها ابدا! قال: فاستحیا منه المنصور و اطلقه، فما رای له وجها حولا. ذکر عبد الله بن عمرو الملحی ان هارون بن محمد بن اسماعیل بن موسی الهادی، قال: حدثنی عبد الله بن محمد بن ابی أیوب المکی، عن ابیه، قال: حدثنی عماره بن حمزه، قال: کنت عند المنصور، فانصرفت من عنده فی وقت انتصاف النهار، و بعد ان بایع الناس للمهدی، فجاءنی المهدی

فی وقت انصرافی، فقال لی: قد بلغنی ان ابی قد عزم ان یبایع لجعفر أخی، و اعطی الله عهدا لئن فعل لاقتلنه، فمضیت من فوری الی امیر المؤمنین، فقلت: هذا امر لا یؤخر، فقال الحاجب: الساعة خرجت! قلت: امر حدث، فاذن لی، فدخلت الیه، فقال لی: هیه یا عماره! ما جاء بک؟ قلت: امر حدث یا امیر المؤمنین ارید ان اذکره، قال: فانا اخبرک به قبل ان تخبرنی، جاءک المهدی فقال: کیت و کیت، قلت: و الله یا امیر المؤمنین لکأنک حاضر ثالثنا، قال: قل له: نحن اشفق علیه من ان نعرضه لک. و ذکر عن احمد بن یوسف بن القاسم، قال: سمعت ابراهیم بن صالح، یقول: کنا فی مجلس ننتظر الاذن فیه علی المنصور، فتذاکرنا الحجاج، فمنا من حمده و منا من ذمه، فکان ممن حمده معن بن زائده، و ممن ذمه الحسن بن زید، ثم اذن لنا فدخلنا علی المنصور، فانبری الحسن بن زید، فقال: یا امیر المؤمنین، ما کنت احسبنی ابقی حتی یذکر الحجاج فی دارک و علی بساطک، فیثنی علیه فقال ابو جعفر: و ما استنکرت من ذلک! رجل استکفاه قوم فکفاهم، و الله لوددت انی وجدت مثل الحجاج حتی استکفیه امری، و انزله احد الحرمین قال: فقال له معن: یا امیر المؤمنین، ان لک مثل الحجاج عده لو استکفیتهم کفوک، قال: و من هم؟ کأنک ترید نفسک! قال: و ان أردتها فلم ابعد من ذلک، قال: کلا لست کذاک، ان الحجاج ائتمنه قوم فادی الیهم الأمانة، و انا ائتمناک فخنتنا! ذکر الهیثم بن عدی، عن ابی بکر الهذلی، قال: سرت مع امیر المؤمنین المنصور الی مکة، و سایرته یوما، فعرض لنا رجل علی ناقه حمراء تذهب فی الارض، و علیه جبه خز، و عمامة عدنیة، و فی یده سوط یکاد یمس الارض، سری الهیئة، فلما رآه أمرنی فدعوته، فجاء فسأله عن نسبه و بلاده و بادیه قومه و عن ولاه الصدقه، فاحسن الجواب، فاعجبه ما رای منه، فقال: انشدنی، فانشده شعرا لاوس بن حجر و غیره من الشعراء من بنی عمرو بن تمیم، و حدثه حتی اتی علی شعر لطریف بن تمیم العنبری، و هو قوله:

ان قناتی لنبع لا یؤیسها غمز الثقاف و لا دهن و لا نار

متی اجر خائفا تامن مسارحه و ان اخف آمنا تقلق به الدار

ان الأمور إذا أوردتها صدرت ان الأمور لها ورد و اصدار

فقال: ویحک! و ما کان طریف فیکم حیث قال هذا الشعر؟ قال: کان اثقل العرب علی عدوه وطأة و ادرکهم بثار، و ایمنهم نقیبه، و اعساهم قناه لمن رام هضمه، و اقراهم لضیفه، و أحوطهم من وراء جاره، اجتمعت العرب بعکاظ فکلهم اقر له بهذه الخلال، غیر ان امرا اراد ان یقصر به، فقال: و الله ما أنت ببعید النجعة، و لا قاصد الرمیه، فدعاه ذلک الی ان جعل علی نفسه الا یأکل الا لحم قنص یقتنصه، و لا ینزع کل عام عن غزوه یبعد فیها اثره، قال: یا أخا بنی تمیم، لقد احسنت إذ وصفت صاحبک و لکنی أحق ببیتیه منه، انا الذی وصف لا هو. و ذکر احمد بن خالد الفقیمی ان عده من بنی هاشم حدثوه ان المنصور کان شغله فی صدر نهاره بالأمر و النهی و الولایات و العزل و شحن الثغور و الاطراف و امن السبل و النظر فی الخراج و النفقات و مصلحه معاش الرعیة لطرح عالتهم و التلطف لسکونهم و هدوئهم، فإذا صلی العصر جلس لأهل بیته الا من أحب ان یسامره، فإذا صلی العشاء الآخرة نظر فیما ورد علیه من کتب الثغور و الاطراف و الافاق، و شاور سماره من ذلک فیما ارب، فإذا مضی ثلث اللیل قام الی فراشه و انصرف سماره، فإذا مضی الثلث الثانی قام من فراشه، فاسبغ وضوءه، و صف فی محرابه حتی یطلع الفجر، ثم یخرج فیصلی بالناس، ثم یدخل فیجلس فی ایوانه. قال إسحاق: حدثت عن عبد الله بن الربیع، قال: قال ابو جعفر لإسماعیل بن عبد الله: صف لی الناس، فقال: اهل الحجاز مبتدأ الاسلام

و بقیة العرب، و اهل العراق رکن الاسلام و مقاتله عن الدین، و اهل الشام حصن الامه و اسنه الأئمة، و اهل خراسان فرسان الهیجاء و اعنه الرجال، و الترک منابت الصخور و أبناء المغازی، و اهل الهند حکماء استغنوا ببلادهم فاکتفوا بها عما یلیهم، و الروم اهل کتاب و تدین نحاهم الله من القرب الی البعد، و الأنباط کان ملکهم قدیما فهم لکل قوم عبید قال: فأی الولاه افضل؟ قال: الباذل للعطاء، و المعرض عن السیئه قال: فأیهم اخرق؟ قال: أنهکهم للرعیة، و اتعبهم لها بالخرق و العقوبة قال: فالطاعه علی الخوف ابلغ فی حاجه الملک أم الطاعة علی المحبه؟ قال: یا امیر المؤمنین، الطاعة عند الخوف تسر الغدر و تبالغ عند المعاینة، و الطاعة علی المحبه تضمر الاجتهاد و تبالغ عند الغفله قال: فأی الناس اولاهم بالطاعة؟ قال: اولاهم بالمضره و المنفعه قال: ما علامه ذلک؟ قال: سرعه الإجابة و بذل النفس قال: فمن ینبغی للملک ان یتخذه وزیرا؟ قال: اسلمهم قلبا، و ابعدهم من الهوی. و ذکر عن ابی عبید الله الکاتب، قال: سمعت المنصور یقول للمهدی حین عهد له بولایة العهد: یا أبا عبد الله، استدم النعمه بالشکر، و القدره بالعفو، و الطاعة بالتالف و النصر بالتواضع، و لا تنس مع نصیبک من الدنیا نصیبک من رحمه الله. و ذکر الزبیر بن بکار، قال: حدثنی مبارک الطبری، قال: سمعت أبا عبید الله یقول: سمعت المنصور یقول للمهدی: لا تبرم امرا حتی تفکر فیه، فان فکر العاقل مرآته، تریه حسنه و سیئه. و ذکر الزبیر أیضا، عن مصعب بن عبد الله، عن ابیه، قال: سمعت أبا جعفر المنصور یقول للمهدی: یا أبا عبد الله، لا یصلح السلطان الا بالتقوی، و لا تصلح رعیته الا بالطاعة، و لا تعمر البلاد بمثل العدل، و لا تدوم نعمه السلطان و طاعته الا بالمال، و لا تقدم فی الحیاطة بمثل نقل الاخبار

و اقدر الناس علی العفو اقدرهم علی العقوبة، و اعجز الناس من ظلم من هو دونه و اعتبر عمل صاحبک و علمه باختباره. و عن المبارک الطبری انه سمع أبا عبید الله یقول: سمعت المنصور یقول للمهدی: یا أبا عبد الله، لا تجلس مجلسا الا و معک من اهل العلم من یحدثک، فان محمد بن شهاب الزهری قال: الحدیث ذکر و لا یحبه الا ذکور الرجال، و لا یبغضه الا مؤنثوهم، و صدق أخو زهره! و ذکر عن علی بن مجاهد بن محمد بن علی، ان المنصور قال للمهدی: یا أبا عبد الله، من أحب الحمد احسن السیرة، و من ابغض الحمد أساءها، و ما ابغض احد الحمد الا استذم، و ما استذم الا کره. و قال المبارک الطبری: سمعت أبا عبید الله، یقول: قال المنصور للمهدی: یا أبا عبد الله، لیس العاقل الذی یحتال للامر الذی وقع فیه حتی یخرج منه، و لکنه الذی یحتال للامر الذی غشیه حتی لا یقع فیه. و ذکر الفقیمی، عن عتبة بن هارون، قال: قال ابو جعفر یوما للمهدی: کم رایه عندک؟ قال: لا ادری، قال: هذا و الله التضییع، أنت لامر الخلافه أشد تضییعا، و لکن قد جمعت لک ما لا یضرک معه ما ضیعت، فاتق الله فیما خولک. و ذکر علی بن محمد عن حفص بن عمر بن حماد، عن خالصه، قالت: دخلت علی المنصور، فإذا هو یتشکی وجع ضرسه، فلما سمع حسی، قال: ادخلی، فلما دخلت إذا هو واضع یده علی صدغیه، فسکت ساعه ثم قال لی: یا خالصه، کم عندک من المال؟ قلت: الف درهم، قال: ضعی یدک علی راسی و احلفی، قلت: عندی عشره آلاف دینار، قال: احملیها الی، فرجعت فدخلت علی المهدی و الخیزران فأخبرتهما، فرکلنی المهدی برجله، و قال لی: ما ذهب بک الیه! ما به من وجع، و لکنی سألته أمس مالا فتمارض، احملی الیه ما قلت، ففعلت، فلما أتاه المهدی، قال:

یا أبا عبد الله، تشکو الحاجة و هذا عند خالصه! و قال علی بن محمد: 3 قال واضح مولی ابی جعفر، قال: قال ابو جعفر یوما: انظر ما عندک من الثیاب الخلقان فاجمعها، فإذا علمت بمجیء ابی عبد الله فجئنی بها قبل ان یدخل، و لیکن معها رقاع ففعلت، و دخل علیه المهدی و هو یقدر الرقاع، فضحک و قال: یا امیر المؤمنین، من هاهنا یقول الناس: نظروا فی الدینار و الدرهم و ما دون ذلک-و لم یقل: دانق-فقال المنصور: انه لا جدید لمن لا یصلح خلقه، هذا الشتاء قد حضر، و نحتاج الی کسوه للعیال و الولد قال: فقال المهدی: فعلی کسوه امیر المؤمنین و عیاله و ولده، فقال له: دونک فافعل. و ذکر علی بن مرثد ابو دعامه الشاعر، ان اشجع بن عمرو السلمی حدثه عن المؤمل بن امیل- و ذکره أیضا عبد الله بن الحسن الخوارزمی ان أبا قدامه حدثه ان المؤمل بن امیل حدثه-قال: قدمت علی المهدی- قال ابن مرثد فی خبره: و هو ولی عهد، و قال الخوارزمی: قدمت علیه الری و هو ولی عهد- فامر لی بعشرین الف درهم لابیات امتدحته بها، فکتب بذلک صاحب البرید الی المنصور و هو بمدینه السلام یخبره ان المهدی امر لشاعر بعشرین الف درهم فکتب الیه المنصور یعذله و یلومه، و یقول له: انما کان ینبغی لک ان تعطی الشاعر بعد ان یقیم ببابک سنه اربعه آلاف درهم قال ابو قدامه: فکتب الی کاتب المهدی ان یوجه الیه بالشاعر، فطلب فلم یقدر علیه، فکتب الیه انه قد توجه الی مدینه السلام، فوجه المنصور قائدا من قواده، فاجلسه علی جسر النهروان، و امره ان یتصفح الناس رجلا رجلا ممن یمر به، حتی یظفر بالمؤمل، فلما رآه قال له: من أنت؟ قال: انا المؤمل بن امیل، من زوار الأمیر المهدی، قال: إیاک طلبت قال المؤمل: فکاد قلبی ینصدع خوفا من ابی جعفر، فقبض علی ثم اتی بی باب المقصورة، و أسلمنی الی الربیع، فدخل الیه الربیع، فقال: هذا الشاعر قد ظفرنا به، فقال: ادخلوه علی، فادخلت علیه، فسلمت فرد علی السلام، فقلت: لیس هاهنا الا خیر، قال: أنت المؤمل بن امیل؟

قلت: نعم اصلح الله امیر المؤمنین! قال: هیه! اتیت غلاما غرا فخدعته! قال: فقلت: نعم اصلح الله امیر المؤمنین، اتیت غلاما غرا کریما فخدعته فانخدع، قال: فکان ذلک اعجبه، فقال: انشدنی ما قلت فیه، فانشدته: هو المهدی الا ان فیه مشابه صوره القمر المنیر

تشابه ذا و ذا فهما إذا ما أنارا مشکلان علی البصیر

فهذا فی الظلام سراج لیل و هذا فی النهار سراج نور

و لکن فضل الرحمن هذا علی ذا بالمنابر و السریر

و بالملک العزیز فذا امیر و ما ذا بالأمیر و لا الوزیر

و نقص الشهر یخمد ذا، و هذا منیر عند نقصان الشهور

فیا بن خلیفه الله المصفی به تعلو مفاخره الفخور

لئن فت الملوک و قد توافوا إلیک من السهوله و الوعور

لقد سبق الملوک ابوک حتی بقوا من بین کاب او حسیر

و جئت وراءه تجری حثیثا و ما بک حین تجری من فتور

فقال الناس: ما هذان الا بمنزله الخلیق من الجدیر

لئن سبق الکبیر فأهل سبق له فضل الکبیر علی الصغیر

و ان بلغ الصغیر مدی کبیر لقد خلق الصغیر من الکبیر

فقال: و الله لقد احسنت، و لکن هذا لا یساوی عشرین الف درهم. و قال لی: این المال؟ قلت: ها هو ذا، قال: یا ربیع انزل معه فأعطه اربعه آلاف درهم، و خذ منه الباقی قال، فخرج الربیع فحط ثقلی، و وزن لی اربعه آلاف درهم و أخذ الباقی قال: فلما صارت الخلافه الی المهدی، ولی ابن ثوبان المظالم، فکان یجلس للناس بالرصافة فإذا ملا کساءه رقاعا رفعها الی المهدی، فرفعت الیه یوما رقعه اذکره قصتی، فلما دخل بها ابن

ثوبان، جعل المهدی ینظر فی الرقاع، حتی إذا نظر فی رقعتی ضحک، فقال له ابن ثوبان: اصلح الله امیر المؤمنین! ما رایتک ضحکت من شیء من هذه الرقاع الا من هذه الرقعة! قال: هذه رقعه اعرف سببها، ردوا الیه العشرین الالف الدرهم، فردت الی و انصرفت و ذکر واضح مولی المنصور، قال: انی لواقف علی راس ابی جعفر یوما إذ دخل علیه المهدی، و علیه قباء اسود جدید، فسلم و جلس، ثم قام منصرفا و اتبعه ابو جعفر بصره لحبه له و إعجابه به، فلما توسط الرواق عثر بسیفه فتخرق سواده، فقام و مضی لوجهه غیر مکترث لذلک و لا حافل به، فقال ابو جعفر: ردوا أبا عبد الله، فرددناه الیه، فقال: یا أبا عبد الله، استقلالا للمواهب، أم بطرا للنعمة، أم قله علم بموضع المصیبة! کأنک جاهل بما لک و علیک! و هذا الذی أنت فیه عطاء من الله، ان شکرته علیه زادک، فان عرفت موضع البلاء منه فیه عافاک فقال المهدی: لا أعدمنا الله بقاءک یا امیر المؤمنین و ارشادک، و الحمد لله علی نعمه، و اسال الله الشکر علی مواهبه، و الخلف الجمیل برحمته ثم انصرف. قال العباس بن الولید بن مزید: قال: سمعت ناعم بن مزید، یذکر عن الوضین بن عطاء، قال: استزارنی ابو جعفر- و کانت بینی و بینه خلاله قبل الخلافه-فصرت الی مدینه السلام، فخلونا یوما، فقال لی: یا أبا عبد الله، ما مالک؟ قلت: الخبر الذی یعرفه امیر المؤمنین، قال: و ما عیالک؟ قلت: ثلاث بنات و المرأة و خادم لهن، قال: فقال لی: اربع فی بیتک؟ قلت: نعم، قال: فو الله لردد علی حتی ظننت انه سیمولنی، قال: ثم رفع راسه الی، فقال: أنت ایسر العرب، اربعه مغازل یدرن فی بیتک

و ذکر بشر المنجم، قال: دعانی ابو جعفر یوما عند المغرب، فبعثنی فی بعض الأمر، فلما رجعت رفع ناحیه مصلاه فإذا دینار، فقال لی: خذ هذا و احتفظ به، قال: فهو عندی الی الساعة. و ذکر ابو الجهم بن عطیة، قال: حدثنی ابو مقاتل الخراسانی، و رفع غلام له الی ابی جعفر ان له عشره آلاف درهم، فأخذها منه، و قال: هذا مالی، قال: و من این یکون مالک! فو الله ما ولیت لک عملا قط، و لا بینی و بینک رحم و لا قرابه، قال: بلی، کنت تزوجت مولاه لعیینه بن موسی ابن کعب فورثتک مالا، و کان ذلک قد عصی و أخذ مالی و هو وال علی السند، فهذا المال من ذلک المال! و ذکر مصعب بن سلام، عن ابی حارثة النهدی صاحب بیت المال، قال: ولی ابو جعفر رجلا باروسما، فلما انصرف اراد ان یتعلل علیه، لئلا یعطیه شیئا، فقال له: اشرکتک فی أمانتی، و ولیتک فیئا من فیء المسلمین فخنته! فقال: اعیذک بالله یا امیر المؤمنین، ما صحبنی من ذلک شیء الا درهم، منه مثقال صررته فی کمی، إذا خرجت من عندک اکتریت به بغلا الی عیالی، فادخل بیتی لیس معی شیء من مال الله و لا مالک فقال: ما اظنک الا صادقا، هلم درهمنا فأخذه منه فوضعه تحت لبده؟ فقال: ما مثلی و مثلک الا مثل مجیر أم عامر، قال: و ما مجیر أم عامر، فذکر قصه الضبع و مجیرها، قال: و انما غالظه ابو جعفر لئلا یعطیه شیئا. و ذکر عن هشام بن محمد ان قثم بن العباس دخل علی ابی جعفر، فکلمه فی حاجه، فقال له ابو جعفر: دعنی من حاجتک هذه، أخبرنی لم سمیت قثم؟ قال: لا و الله یا امیر المؤمنین ما ادری، قال: القثم الذی یأکل و یزل، أ ما سمعت قول الشاعر: و للکبراء اکل کیف شاءوا و للصغراء اکل و اقتثام

و ذکر عن ابراهیم بن عیسی ان المنصور وهب لمحمد بن سلیمان عشرین الف درهم و لجعفر أخیه عشره آلاف درهم، فقال جعفر: یا امیر المؤمنین، تفضله علی و انا اسن منه! قال: و أنت مثله! انا لا نلتفت الی ناحیه الا وجدنا من اثر محمد فیها شیئا، و فی منزلنا من هدایاه بقیة، و أنت لم تفعل من هذا شیئا. و ذکر عن سواده بن عمرو السلمی، عن عبد الملک بن عطاء- و کان فی صحابه المنصور- قال: سمعت ابن هبیرة و هو یقول فی مجلسه: ما رایت رجلا قط فی حرب، و لا سمعت به فی سلم، امکر و لا ابدع، و لا أشد تیقظا من المنصور، لقد حصرنی فی مدینتی تسعه اشهر، و معی فرسان العرب، فجهدنا کل الجهد ان ننال من عسکره شیئا نکسره به، فما تهیأ، و لقد حصرنی و ما فی راسی بیضاء، فخرجت الیه و ما فی راسی سوداء، و انه لکما قال الأعشی: یقوم علی الرغم من قومه فیعفو إذا شاء او ینتقم

أخو الحرب لا ضرع واهن و لم ینتعل بنعال خذم

و ذکر ابراهیم بن عبد الرحمن ان أبا جعفر کان نازلا علی رجل یقال له ازهر السمان- و لیس بالمحدث- و ذلک قبل خلافته، فلما ولی الخلافه صار الیه الی مدینه السلام، فادخل علیه، فقال: حاجتک؟ قال: یا امیر المؤمنین، علی دین اربعه آلاف درهم، و داری مستهدمه، و ابنی محمد یرید البناء باهله، فامر له باثنی عشر الف درهم، ثم قال: یا ازهر، لا تأتنا طالب حاجه، قال: افعل فلما کان بعد قلیل عاد، فقال: یا ازهر، ما جاء بک؟ قال: جئت مسلما یا امیر المؤمنین، قال: انه لیقع فی نفسی أشیاء، منها انک أتیتنا لما أتیتنا له فی المره الاولی، فامر له باثنی عشر الف درهم اخری، ثم قال: یا ازهر، لا تأتنا طالب حاجه و لا مسلما، قال: نعم یا امیر المؤمنین، ثم لم یلبث ان عاد، فقال: یا ازهر، ما جاء بک؟ قال:

دعاء سمعته منک احببت ان آخذه عنک، قال: لا ترده، فانه غیر مستجاب، لانی قد دعوت الله به ان یریحنی من خلفتک فلم یفعل، و صرفه و لم یعطه شیئا. و ذکر الهیثم بن عدی ان ابن عیاش حدثه ان ابن هبیرة ارسل الی المنصور و هو محصور بواسط، و المنصور بازائه: انی خارج یوم کذا و کذا و داعیک الی المبارزه، فقد بلغنی تجبینک إیای، فکتب الیه: یا بن هبیرة، انک امرؤ متعد طورک، جار فی عنان غیک، یعدک الله ما هو مصدقه، و یمنیک الشیطان ما هو مکذبه، و یقرب ما الله مباعده، فرویدا یتم الکتاب اجله، و قد ضربت مثلی و مثلک، بلغنی ان أسدا لقی خنزیرا، فقال له الخنزیر: قاتلنی، فقال الأسد: انما أنت خنزیر و لست لی بکفء و لا نظیر، و متی فعلت الذی دعوتنی الیه فقتلتک، قیل لی: قتلت خنزیرا، فلم اعتقد بذلک فخرا و لا ذکرا، و ان نالنی منک شیء کان سبه علی، فقال: ان أنت لم تفعل رجعت الی السباع فأعلمتها انک نکلت عنی و جبنت عن قتالی، فقال الأسد: احتمال عار کذبک ایسر علی من لطخ شاربی بدمک. و ذکر عن محمد بن ریاح الجوهری، قال: ذکر لأبی جعفر تدبیر هشام بن عبد الملک فی حرب کانت له، فبعث الی رجل کان معه ینزل الرصافه- رصافه هشام- یسأله عن ذلک الحرب، فقدم علیه فقال: أنت صاحب هشام؟ قال: نعم یا امیر المؤمنین، قال: فأخبرنی کیف فعل فی حرب دبرها فی سنه کذا و کذا؟ قال: انه فعل فیها رحمه الله کذا و کذا، ثم اتبع بان قال: فعل کذا رضی الله عنه، فاحفظ ذلک المنصور، فقال: قم علیک غضب الله! تطأ بساطی و تترحم علی عدوی! فقام الشیخ، و هو یقول: ان لعدوک قلاده فی عنقی و منه فی رقبتی لا ینزعها عنی الا غاسلی، فامر المنصور برده، و قال: اقعد، هیه! کیف قلت؟ فقلت: انه کفانی الطلب، و صان وجهی عن السؤال، فلم اقف علی باب عربی و لا أعجمی منذ رایته، ا فلا

یجب علی ان اذکره بخیر و اتبعه بثنائی! فقال: بلی، لله أم نهضت عنک، و لیله ادتک، اشهد انک نهیض حره و غراس کریم، ثم استمع منه و امر له ببر، فقال: یا امیر المؤمنین، ما آخذه لحاجه، و ما هو الا انی اتشرف بحبائک، و اتبجح بصلتک فاخذ الصلة و خرج، فقال المنصور: عند مثل هذا تحسن الصنیعه، و یوضع المعروف، و یجاد بالمصون، و این فی عسکرنا مثله! و ذکر عن حفص بن غیاث، عن ابن عیاش، قال: کان اهل الکوفه لا تزال الجماعه منهم قد طعنوا علی عاملهم، و تظلموا علی أمیرهم، و تکلموا کلاما فیه طعن علی سلطانهم، فرفع ذلک فی الخبر، فقال للربیع: اخرج الی من بالباب من اهل الکوفه، فقل لهم: ان امیر المؤمنین یقول لکم لئن اجتمع اثنان منکم فی موضع لاحلقن رءوسهما و لحاهما، و لاضربن ظهورهما، فالزموا منازلکم، و ابقوا علی انفسکم فخرج الیهم الربیع بهذه الرسالة فقال له ابن عیاش: یا شبه عیسی بن مریم، ابلغ امیر المؤمنین عنا کما ابلغتنا عنه، فقل له: و الله یا امیر المؤمنین ما لنا بالضرب طاقه، فاما حلق اللحی فإذا شئت- و کان ابن عیاش منتوفا- فابلغه، فضحک، و قال: قاتله الله ما ادهاه و اخبثه! و قال موسی بن صالح: حدثنی محمد بن عقبه الصیداوی عن نصر بن حرب- و کان فی حرس ابی جعفر- قال: رفع الی رجل قد جیء به من بعض الافاق، قد سعی فی فساد الدولة، فادخلته علی ابی جعفر، فلما رآه قال: اصبغ! قال: نعم یا امیر المؤمنین، قال: ویلک! أ ما اعتقتک و احسنت إلیک! قال: بلی، قال: فسعیت فی نقض دولتی و افساد ملکی! قال: أخطأت و امیر المؤمنین اولی بالعفو قال: فدعا ابو جعفر عماره- و کان حاضرا-فقال: یا عماره، هذا اصبغ، فجعل یتثبت فی وجهی، و کان فی عینیه سوءا، فقال: نعم یا امیر المؤمنین، قال: علی بکیس عطائی، فاتی بکیس فیه خمسمائة درهم، فقال: خذها فإنها وضح، ویلک، و علیک

بعملک-و اشار بیده یحرکها-قال عماره: فقلت لاصبغ: ما کان عنی امیر المؤمنین؟ قال: کنت و انا غلام اعمل الحبال، فکان یأکل من کسبی. قال نصر: ثم اتی به ثانیه، فادخلته کما ادخلته قبل، فلما وقف بین یدیه احد النظر الیه، ثم قال: اصبغ! فقال: نعم یا امیر المؤمنین، قال: فقص علیه ما فعل به، و ذکره ایاه، فاقر به، و قال: الحمق یا امیر المؤمنین، فقدمه فضرب عنقه. و ذکر علی بن محمد بن سلیمان النوفلی، قال: حدثنی ابی، قال: کان خضاب المنصور زعفرانیا، و ذلک ان شعره کان لینا لا یقبل الخضاب، و کانت لحیته رقیقه، فکنت أراه علی المنبر یخطب و یبکی فیسرع الدمع علی لحیته حتی تکف لقله الشعر و لینه. و ذکر ابراهیم بن عبد السلام، ابن أخی السندی بن شاهک السندی، قال: ظفر المنصور برجل من کبراء بنی امیه، فقال: انی اسالک عن أشیاء فاصدقنی و لک الامان، قال: نعم، فقال له المنصور: من این اتی بنو امیه حتی انتشر امرهم؟ قال: من تضییع الاخبار، و قال: فأی الأموال وجدوها انفع؟ قال: الجوهر، قال فعند من وجدوا الوفاء؟ قال: عند موالیهم، قال: فاراد المنصور ان یستعین فی الاخبار باهل بیته، ثم قال: أضع من اقدارهم، فاستعان بموالیه. و ذکر علی بن محمد الهاشمی ان أباه محمد بن سلیمان حدثه، قال: بلغنی ان المنصور أخذ الدواء فی یوم شات شدید البرد، فأتیته اساله عن موافقه الدواء له، فادخلت مدخلا من القصر لم ادخله قط، ثم صرت الی حجیره صغیره، و فیها بیت واحد و رواق بین یدیه فی عرض البیت و عرض الصحن، علی أسطوانة ساج، و قد سدل علی وجه الرواق بواری کما یصنع بالمساجد، فدخلت فإذا فی البیت مسح لیس فیه شیء غیره الا فراشه و مرافقه و دثاره، فقلت: یا امیر المؤمنین، هذا بیت اربا بک عنه، فقال: یا عم، هذا

بیت مبیتی، قلت: لیس هنا غیر هذا الذی اری، قال: ما هو الا ما تری. قال: و سمعته یقول عمن حدثه، عن جعفر بن محمد، قال: قیل ان أبا جعفر یعرف بلباس جبه هرویه مرقوعه، و انه یرقع قمیصه، فقال جعفر: الحمد لله الذی لطف له حتی ابتلاه بفقر نفسه-او قال: بالفقر فی ملکه. قال: و حدثنی ابی، قال: کان المنصور لا یولی أحدا ثم یعزله الا القاه فی دار خالد البطین- و کان منزل خالد علی شاطئ دجلة، ملاصقا لدار صالح المسکین- فیستخرج من المعزول مالا، فما أخذ من شیء امر به فعزل، و کتب علیه اسم من أخذ منه، و عزل فی بیت مال، و سماه بیت مال المظالم، فکثر ما فی ذلک البیت من المال و المتاع ثم قال للمهدی: انی قد هیأت لک شیئا ترضی به الخلق و لا تغرم من مالک شیئا، فإذا انا مت فادع هؤلاء الذین أخذت منهم هذه الأموال التی سمیتها المظالم، فاردد علیهم کل ما أخذ منهم، فإنک تستحمد الیهم و الی العامه، ففعل ذلک المهدی لما ولی. قال علی بن محمد: فکان المنصور ولی محمد بن عبید الله بن محمد بن سلیمان بن محمد بن عبد المطلب بن ربیعه بن الحارث البلقاء، ثم عزله، و امر ان یحمل الیه مع مال وجد عنده، فحمل الیه علی البرید، و الفی معه ألفا دینار، فحملت مع ثقله علی البرید-و کان مصلی سوسنجرد و مضربه و مرفقه و وسادتین و طستا و إبریقا و اشناندانه نحاس-فوجد ذلک مجموعا کهیئته، الا ان المتاع قد تاکل، فاخذ الفی الدینار، و استحیا ان یخرج ذلک المتاع، و قال: لا اعرفه، فترکه، ثم ولاه المهدی بعد ذلک الیمن، و ولی الرشید ابنه الملقب ربرا المدینة. و ذکر احمد بن الهیثم بن جعفر بن سلیمان بن علی، قال: حدثنی صباح ابن خاقان، قال: کنت عند المنصور حین اتی برأس ابراهیم بن عبد الله ابن حسن، فوضع بین یدیه فی ترس، فأکب علیه بعض السیافه، فبصق فی وجهه، فنظر الیه ابو جعفر نظرا شدیدا، و قال لی: دق انفه، قال: فضربت انفه بالعمود ضربه لو طلب له انف بألف دینار ما وجد، و أخذته

اعمده الحرس، فما زال یهشم بها حتی خمد، ثم جر برجله قال الأصمعی: حدثنی جعفر بن سلیمان، قال: قدم اشعب ایام ابی جعفر بغداد، فاطاف به فتیان بنی هاشم فغناهم، فإذا الحانه طربه و حلقه علی حاله، فقال له جعفر: لمن هذا الشعر؟ لمن طلل بذات الجیش امسی دارسا خلقا

علون بظاهر البیداء فالمحزون قد قلقا

فقال: أخذت الغناء من معبد، و لقد کنت آخذ عنه اللحن، فإذا سئل عنه قال: علیکم باشعب، فانه احسن تادیه له منی. قال الأصمعی: و قال جعفر بن سلیمان: قال اشعب لابنه عبیده: انی أرانی سأخرجک من منزلی و انتفی منک، قال: و لم یا ابه؟ قال: لانی اکسب خلق الله لرغیف، و أنت ابنی قد بلغت هذا المبلغ من السن، و أنت فی عیالی ما تکسب شیئا، قال: بلی و الله، انی لاکسب، و لکن مثل الموزه لا تحمل حتی تموت أمها. و ذکر علی بن محمد بن سلیمان الهاشمی، ان أباه محمدا حدثه ان الاکاسره کان یطین لها فی الصیف سقف بیت فی کل یوم، فتکون قائله الملک فیه، و کان یؤتی باطنان القصب و الخلاف طوالا غلاظا، فترصف حول البیت و یؤتی بقطع الثلج العظام فتجعل ما بین أضعافها، و کانت بنو امیه تفعل ذلک، و کان أول من اتخذ الخیش المنصور. و ذکر بعضهم: ان المنصور کان یطین له فی أول خلافته بیت فی الصیف یقیل فیه، فاتخذ له ابو أیوب الخوزی ثیابا کثیفه تبل و توضع علی سبایک، فیجد بردها، فاستظرفها، و قال: ما احسب هذه الثیاب ان اتخذت اکثف من هذه الا حملت من الماء اکثر مما تحمل، و کانت ابرد، فاتخذ

له الخیش، فکان ینصب علی قبة، ثم اتخذ الخلفاء بعده الشرائج، و اتخذها الناس. و قال علی بن محمد عن ابیه: ان رجلا من الراوندیه کان یقال له الأبلق، و کان ابرص، فتکلم بالغلو، و دعا بالراوندیه الیه، فزعم ان الروح التی کانت فی عیسی بن مریم صارت فی علی بن ابی طالب، ثم فی الأئمة، فی واحد بعد واحد الی ابراهیم بن محمد، و انهم آلهه، و استحلوا الحرمات، فکان الرجل منهم یدعو الجماعه منهم الی منزله فیطعمهم و یسقیهم و یحملهم علی امراته، فبلغ ذلک اسد بن عبد الله، فقتلهم و صلبهم، فلم یزل ذلک فیهم الی الیوم، فعبدوا أبا جعفر المنصور و صعدوا الی الخضراء، فألقوا انفسهم، کأنهم یطیرون، و خرج جماعتهم علی الناس بالسلاح، فاقبلوا یصیحون بابی جعفر: أنت أنت! قال: فخرج الیهم بنفسه، فقاتلهم فاقبلوا یقولون و هم یقاتلون: أنت أنت قال: فحکی لنا عن بعض مشیختنا انه نظر الی جماعه الراوندیه یرمون انفسهم من الخضراء کأنهم یطیرون، فلا یبلغ احدهم الارض الا و قد تفتت، و خرجت روحه. قال احمد بن ثابت مولی محمد بن سلیمان بن علی عن ابیه: ان عبد الله ابن علی، لما تواری من المنصور بالبصرة عند سلیمان بن علی اشرف یوما و معه بعض موالیه و مولی لسلیمان بن علی، فنظر الی رجل له جمال و کمال، یمشی التخاجی، و یجر اثوابه من الخیلاء، فالتفت الی مولی لسلیمان بن علی، فقال: من هذا؟ قال له: فلان ابن فلان الاموی، فاستشاط غضبا و صفق بیدیه عجبا، و قال: ان طریقنا لنبک بعد، یا فلان-لمولی له-انزل فاتنی برأسه، و تمثل قول سدیف: علام، و فیم نترک عبد شمس لها فی کل راعیه ثغاء!

فما بالرمس فی حران منها و لو قتلت بأجمعها وفاء

و ذکر علی بن محمد المدائنی انه قدم علی ابی جعفر المنصور- بعد انهزام عبد الله بن علی و ظفر المنصور به، و حبسه ایاه ببغداد- وفد من اهل الشام فیهم الحارث بن عبد الرحمن، فقام عده منهم فتکلموا، ثم قام الحارث ابن عبد الرحمن، فقال اصلح الله امیر المؤمنین! انا لسنا وفد مباهاه، و لکنا وفد توبه، و انا ابتلینا بفتنه استفزت کریمنا، و استخفت حلیمنا، فنحن بما قدمنا معترفون، و مما سلف منا معتذرون، فان تعاقبنا فیما أجرمنا، و ان تعف عنا فبفضلک علینا، فاصفح عنا إذ ملکت، و امنن إذ قدرت، و احسن إذ ظفرت، فطالما احسنت! قال ابو جعفر: قد فعلت. و ذکر عن الهیثم بن عدی عن زید مولی عیسی بن نهیک، قال: دعانی المنصور بعد موت مولای، فقال: یا زید، قلت: لبیک یا امیر المؤمنین، قال: کم خلف ابو زید من المال؟ قلت: الف دینار او نحوها، قال: فأین هی؟ قلت: أنفقتها الحره فی ماتمه قال: فاستعظم ذلک، و قال: انفقت الحره فی ماتمه الف دینار! ما اعجب هذا! ثم قال: کم خلف من البنات؟ قلت: ستا، فاطرق ملیا ثم رفع راسه، و قال: اغد الی باب المهدی، فغدوت فقیل لی: ا معک بغال؟ فقلت: لم اومر بذلک و لا بغیره، و لا ادری لم دعیت! قال: فأعطیت ثمانین و مائه الف دینار، و امرت ان ادفع الی کل واحده من بنات عیسی ثلاثین الف دینار ثم دعانی المنصور، فقال: اقبضت ما امرنا به لبنات ابی زید؟ قلت: نعم یا امیر المؤمنین، قال: اغد علی باکفائهن حتی ازوجهن منهم، قال: فغدوت علیه بثلاثة من ولد العکی و ثلاثة من آل نهیک من بنی عمهن، فزوج کل واحده منهن علی ثلاثین الف درهم، و امر ان تحمل الیهن صدقاتهن من ماله، و أمرنی ان اشتری بما امر به لهن ضیاعا، یکون معاشهن منها، ففعلت ذلک. و قال الهیثم: فرق ابو جعفر علی جماعه من اهل بیته فی یوم واحد عشره آلاف درهم، و امر للرجل من أعمامه بألف الف، و لا نعرف خلیفه قبله و لا بعده وصل بها أحدا من الناس. و قال العباس بن الفضل: امر المنصور لعمومته: سلیمان، و عیسی،

و صالح، و اسماعیل، بنی علی بن عبد الله بن عباس، لکل رجل منهم بألف الف معونه له من بیت المال و کان أول خلیفه اعطی الف الف من بیت المال، فکانت تجری فی الدواوین. و ذکر عن إسحاق بن ابراهیم الموصلی، قال: حدثنی الفضل بن الربیع، عن ابیه، قال: جلس ابو جعفر المنصور للمدنیین مجلسا عاما ببغداد - و کان وفد الیه منهم جماعه -فقال: لینتسب کل من دخل علی منکم، فدخل علیه فیمن دخل شاب من ولد عمرو بن حزم، فانتسب ثم قال: یا امیر المؤمنین، قال الأحوص فینا شعرا، منعنا أموالنا من اجله منذ ستین سنه، فقال ابو جعفر: فانشدنی، فانشده: لا تاوین لحزمی رایت به فقرا و ان القی الحزمی فی النار

الناخسین بمروان بذی خشب و الداخلین علی عثمان فی الدار

قال: و الشعر فی المدح للولید بن عبد الملک، فانشده القصیده، فلما بلغ هذا الموضع قال الولید: اذکرتنی ذنب آل حزم، فامر باستصفاء أموالهم. فقال ابو جعفر: اعد علی الشعر، فاعاده ثلاثا، فقال له ابو جعفر: لا جرم، انک تحتظی بهذا الشعر کما حرمت به، ثم قال لأبی أیوب: هات عشره آلاف درهم فادفعها الیه لغنائه إلینا، ثم امر ان یکتب الی عماله ان ترد ضیاع آل حزم علیهم، و یعطوا غلاتها فی کل سنه من ضیاع بنی امیه، و تقسم أموالهم بینهم علی کتاب الله علی التناسخ، و من مات منهم وفر علی ورثته قال: فانصرف الفتی بما لم ینصرف به احد من الناس. و حدثنی جعفر بن احمد بن یحیی، قال: حدثنی احمد بن اسد، قال: أبطأ المنصور عن الخروج الی الناس و الرکوب، فقال الناس: هو علیل، و کثروا، فدخل علیه الربیع، فقال: یا امیر المؤمنین، لأمیر المؤمنین طول البقاء، و الناس یقولون، قال: ما یقولون؟ قال: یقولون: علیل، فاطرق قلیلا ثم قال: یا ربیع، ما لنا و للعامه! انما تحتاج العامه الی ثلاث خلال، فإذا

فعل ذلک بها فما حاجتهم! إذا اقیم لهم من ینظر فی احکامهم فینصف بعضهم من بعض، و یؤمن سبلهم حتی لا یخافوا فی لیلهم و لا نهارهم، و یسد ثغورهم و اطرافهم حتی لا یجیئهم عدوهم، و قد فعلنا ذلک بهم ثم مکث أیاما، و قال: یا ربیع، اضرب الطبل، فرکب حتی رآه العامه. و ذکر علی بن محمد، قال: حدثنی ابی، قال: وجه ابو جعفر مع محمد بن ابی العباس بالزنادقة و المجان، فکان فیهم حماد عجرد، فأقاموا معه بالبصرة یظهر منهم المجون، و انما اراد بذلک ان یبغضه الی الناس، فأظهر محمد انه یعشق زینب بنت سلیمان بن علی، فکان یرکب الی المربد، فیتصدی لها، یطمع ان تکون فی بعض المناظر تنظر الیه، فقال محمد لحماد: قل لی فیها شعرا، فقال فیها أبیاتا، یقول فیها: یا ساکن المربد قد هجت لی شوقا فما انفک بالمربد

قال: فحدثنی ابی قال: کان المنصور نازلا علی ابی سنتین، فعرفت الخصیب المتطبب لکثرة اتیانه ایاه، و کان الخصیب یظهر النصرانیة و هو زندیق معطل لا یبالی من قتل، فأرسل الیه المنصور رسولا یأمره ان یتوخی قتل محمد بن ابی العباس، فاتخذ سما قاتلا، ثم انتظر عله تحدث بمحمد، فوجد حراره، فقال له الخصیب: خذ شربه دواء، فقال: هیئها لی، فهیاها، و جعل فیها ذلک السم ثم سقاه إیاها، فمات منها فکتبت بذلک أم محمد بن ابی العباس الی المنصور تعلمه ان الخصیب قتل ابنها فکتب المنصور یأمر بحمله الیه، فلما صار الیه ضربه ثلاثین سوطا ضربا خفیفا، و حبسه أیاما، ثم وهب له ثلاثمائة درهم، و خلاه. قال: و سمعت ابی یقول: کان المنصور شرط لام موسی الحمیریة الا یتزوج علیها و لا یتسری، و کتبت علیه بذلک کتابا اکدته و اشهدت علیه شهودا، فعزب بها عشر سنین فی سلطانه، فکان یکتب الی الفقیه بعد الفقیه من اهل الحجاز یستفتیه، و یحمل الیه الفقیه من اهل الحجاز و اهل العراق

فیعرض علیه الکتاب لیفتیه فیه برخصه، فکانت أم موسی إذا علمت مکانه بادرته، فأرسلت الیه بمال جزیل، فإذا عرض علیه ابو جعفر الکتاب لم یفته فیه برخصه، حتی ماتت بعد عشر سنین من سلطانه ببغداد، فاتته وفاتها بحلوان، فاهدیت له فی تلک اللیلة مائه بکر، و کانت أم موسی ولدت له جعفرا و المهدی. و ذکر عن علی بن الجعد انه قال: لما قدم بختیشوع الاکبر علی المنصور من السوس، و دخل علیه فی قصره بباب الذهب ببغداد، امر له بطعام یتغدی به، فلما وضعت المائدة بین یدیه، قال: شراب، فقیل له: ان الشراب لا یشرب علی مائدة امیر المؤمنین، فقال: لا آکل طعاما لیس معه شراب، فاخبر المنصور بذلک، فقال: دعوه، فلما حضر العشاء فعل به مثل ذلک، فطلب الشراب، فقیل له: لا یشرب علی مائدة امیر المؤمنین الشراب، فتعشی و شرب ماء دجلة، فلما کان من الغد نظر الی مائه، فقال: ما کنت احسب شیئا یجزی من الشراب، فهذا ماء دجلة یجزی من الشراب و ذکر عن یحیی بن الحسن ان أباه حدثه، قال: کتب المنصور الی عامله بالمدینة ان بع ثمار الضیاع و لا تبعها الا ممن نغلبه و لا یغلبنا، فإنما یغلبنا المفلس الذی لا مال له، و لا رای لنا فی عذابه، فیذهب بما لنا قبله و لو أعطاک جزیلا، و بعها من الممکن بدون ذلک ممن ینصفک و یوفیک. و ذکر ابو بکر الهذلی ان أبا جعفر کان یقول: لیس بانسان من اسدی الیه معروف فنسیه دون الموت. و قال الفضل بن الربیع: سمعت المنصور یقول: کانت العرب تقول: الغوی الفادح خیر من الری الفاضح. و ذکر عن ابان بن یزید العنبری ان الهیثم القارئ البصری قرأ عند المنصور « وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً » ، الی آخر الآیة، فقال له المنصور، و جعل یدعو: اللهم جنبنی و بنی التبذیر فیما انعمت به علینا من عطیتک

قال: و قرأ الهیثم عنده: « اَلَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ اَلنّٰاسَ بِالْبُخْلِ » فقال للناس: لو لا ان الأموال حصن السلطان و دعامه للدین و الدنیا و عزهما و زینتهما ما بت لیله و انا احرز منه دینارا و لا درهما، لما أجد لبذل المال من اللذاذة، و لما اعلم فی اعطائه من جزیل المثوبه. و دخل علی المنصور رجل من اهل العلم، فازدراه و اقتحمته عینه، فجعل لا یسأله عن شیء الا وجد عنده، فقال له: انی لک هذا العلم! قال: لم ابخل بعلم علمته، و لم استح من علم اتعلمه قال: فمن هناک! قال: و کان المنصور کثیرا ما یقول: من فعل بغیر تدبیر، و قال عن غیر تقدیر، لم یعدم من الناس هازئا او لاحیا. و ذکر عن قحطبه، قال: سمعت المنصور یقول: الملوک تحتمل کل شیء من أصحابها الا ثلاثا: إفشاء السر، و التعرض للحرمه، و القدح فی الملک. و ذکر علی بن محمد ان المنصور کان یقول: سرک من دمک، فانظر من تملکه. و ذکر الزبیر بن بکار، عن عمر، قال: لما حمل عبد الجبار بن عبد الرحمن الأزدی الی المنصور بعد خروجه علیه، قال له: یا امیر المؤمنین، قتله کریمه! قال: ترکتها وراءک یا بن اللخناء! و ذکر عن عمر بن شبه، ان قحطبه بن غدانه الجشمی- و کان من الصحابه-قال: سمعت أبا جعفر المنصور یخطب بمدینه السلام سنه اثنتین و خمسین و مائه، فقال: یا عباد الله، لا تظالموا، فإنها مظلمه یوم القیامه، و الله لو لا ید خاطئه، و ظلم ظالم، لمشیت بین أظهرکم فی أسواقکم، و لو علمت مکان من هو أحق بهذا الأمر منی لاتیته حتی ادفعه الیه. و ذکر إسحاق الموصلی، عن النضر بن حدید، قال: حدثنی بعض

الصحابه ان المنصور کان یقول: عقوبة الحلیم التعریض، و عقوبة السفیه التصریح. و ذکر احمد بن خالد، قال: حدثنی یحیی بن ابی نصر القرشی، ان أبانا القارئ قرأ عند المنصور: « وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ اَلْبَسْطِ » ، الآیة فقال المنصور: ما احسن ما أدبنا ربنا! قال: و قال المنصور: من صنع مثل ما صنع الیه فقد کافا، و من اضعف فقد شکر، و من شکر کان کریما، و من علم انه انما صنع الی نفسه لم یستبطئ الناس فی شکرهم، و لم یستزدهم من مودتهم، فلا تلتمس من غیرک شکر ما آتیته الی نفسک، و وقیت به عرضک و اعلم ان طالب الحاجة إلیک لم یکرم وجهه عن وجهک، فاکرم وجهک عن رده. و ذکر عمر بن شبه ان محمد بن عبد الوهاب المهلبی، حدثه، قال: سمعت إسحاق بن عیسی یقول: لم یکن احد من بنی العباس یتکلم فیبلغ حاجته علی البدیهة غیر ابی جعفر و داود بن علی و العباس بن محمد. و ذکر عن احمد بن خالد، قال: حدثنی اسماعیل بن ابراهیم الفهری، قال: خطب المنصور ببغداد فی یوم عرفه-و قال قوم: بل خطب فی ایام منی- فقال فی خطبته: ایها الناس، انما انا سلطان الله فی ارضه، اسوسکم بتوفیقه و تسدیده، و انا خازنه علی فیئه، اعمل بمشیئته، و اقسمه بإرادته، و أعطیه باذنه، قد جعلنی الله علیه قفلا، إذا شاء ان یفتحنی لاعطیاتکم و قسم فیئکم و أرزاقکم فتحنی، و إذا شاء ان یقفلنی اقفلنی، فارغبوا الی الله ایها الناس، و سلوه فی هذا الیوم الشریف الذی وهب لکم فیه من فضله ما اعلمکم به فی کتابه، إذ یقول تبارک و تعالی: « اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ اَلْإِسْلاٰمَ دِیناً » ان یوفقنی للصواب و یسددنی للرشاد، و یلهمنی الرأفة بکم و الاحسان إلیکم، و یفتحنی لاعطیاتکم

و قسم أرزاقکم بالعدل علیکم، انه سمیع قریب. و ذکر عن داود بن رشید عن ابیه، ان المنصور خطب فقال: الحمد لله، احمده و استعینه، و أومن به و اتوکل علیه، و اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له فاعترضه معترض عن یمینه، فقال: ایها الإنسان، اذکرک من ذکرت به فقطع الخطبه ثم قال: سمعا سمعا، لمن حفظ عن الله و ذکر به، و اعوذ بالله ان أکون جبارا عنیدا، و ان تأخذنی العزه بالإثم، لقد ضللت إذا و ما انا من المهتدین و أنت ایها القائل، فو الله ما اردت بها وجه الله، و لکنک حاولت ان یقال: قام فقال فعوقب فصبر، و اهون بها! ویلک لو هممت! فاهتبلها إذ غفرت و إیاک و إیاکم معشر الناس أختها، فان الحکمه علینا نزلت، و من عندنا فصلت، فردوا الأمر الی اهله، توردوه موارده، و تصدروه مصادره ثم عاد فی خطبته، فکانه یقرؤها من کفه، فقال: و اشهد ان محمدا عبده و رسوله. و ذکر عن ابی توبه الربیع بن نافع، عن ابن ابی الجوزاء، انه قال: قمت الی ابی جعفر و هو یخطب ببغداد فی مسجد المدینة علی المنبر فقرات: « یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ » ، فأخذت فادخلت علیه، فقال: من أنت ویلک! انما اردت ان اقتلک، فاخرج عنی فلا أراک قال: فخرجت من عنده سلیما. و قال عیسی بن عبد الله بن حمید: حدثنی ابراهیم بن عیسی، قال: خطب ابو جعفر المنصور فی هذا المسجد-یعنی به مسجد المدینة ببغداد- فلما بلغ: اِتَّقُوا اَللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ، قام الیه رجل، فقال: و أنت یا عبد الله، فاتق اَللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ فقطع ابو جعفر الخطبه، و قال: سمعا سمعا، لمن ذکر بالله، هات یا عبد الله، فما تقی الله؟ فانقطع الرجل فلم یقل شیئا، فقال ابو جعفر: الله الله ایها الناس فی انفسکم، لا تحملونا من أمورکم ما لا طاقه لکم به،

لا یقوم رجل هذا المقام الا اوجعت ظهره، و اطلت حبسه ثم قال: خذه إلیک یا ربیع، قال: فوثقنا له بالنجاة-و کانت العلامة فیه إذا اراد بالرجل مکروها قال: خذه إلیک یا مسیب- قال: ثم رجع فی خطبته من الموضع الذی کان قطعه، فاستحسن الناس ذلک منه، فلما فرغ من الصلاة دخل القصر، و جعل عیسی بن موسی یمشی علی هینته خلفه، فأحس به ابو جعفر، فقال: ابو موسی؟ فقال: نعم یا امیر المؤمنین، قال: کأنک خفتنی علی هذا الرجل! قال: و الله لقد سبق الی قلبی بعض ذلک، الا ان امیر المؤمنین اکثر علما، و اعلی نظرا من ان یاتی فی امره الا الحق، فقال: لا تخفنی علیه فلما جلس قال: علی بالرجل، فاتی به، فقال: یا هذا، انک لما رأیتنی علی المنبر، قلت، هذا الطاغیه لا یسعنی الا ان اکلمه، و لو شغلت نفسک بغیر هذا لکان امثل لک، فاشغلها بظماء الهواجر، و قیام اللیل، و تغبیر قدمیک فی سبیل الله، انطه یا ربیع أربعمائة درهم، و اذهب فلا تعد. و ذکر عن عبد الله بن صاعد، مولی امیر المؤمنین انه قال: حج المنصور بعد بناء بغداد، فقام خطیبا بمکة، فکان مما حفظ من کلامه: « وَ لَقَدْ کَتَبْنٰا فِی اَلزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ اَلذِّکْرِ أَنَّ اَلْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ اَلصّٰالِحُونَ » ، امر مبرم، و قول عدل، و قضاء فصل، و الحمد لله الذی افلج حجته، و بعدا للقوم الظالمین، الذین اتخذوا الکعبه عرضا، و الفیء ارثا، و جَعَلُوا اَلْقُرْآنَ عِضِینَ، لقد حاق بهم ما کانوا به یستهزئون، فکم تری من بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ، اهملهم الله حتی بدلوا السنه، و اضطهدوا العترة، و عندوا و اعتدوا، و استکبروا وَ خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ، ثم اخذهم، ف‍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِکْزاً! و ذکر الهیثم بن عدی، عن ابن عیاش، قال: ان الاحداث لما تتابعت

علی ابی جعفر، تمثل: تفرقت الظباء علی خداش فما یدری خداش ما یصید

قال: ثم امر باحضار القواد و الموالی و الصحابه و اهل بیته، و امر حمادا الترکی باسراج الخیل و سلیمان بن مجالد بالتقدم و المسیب بن زهیر بأخذ الأبواب، ثم خرج فی یوم من ایامه حتی علا المنبر قال: فازم علیه طویلا لا ینطق قال رجل لشبیب بن شیبه: ما لأمیر المؤمنین لا یتکلم! فانه و الله ممن یهون علیه صعاب القول، فما باله! قال: فافترع الخطبه، ثم قال: ما لی اکفکف عن سعد و یشتمنی و لو شتمت بنی سعد لقد سکنوا

جهلا علی وجبنا عن عدوهم لبئست الخلتان الجهل و الجبن

ثم جلس و قال: فالقیت عن راسی القناع و لم أکن لاکشفه الا لإحدی العظائم

و الله لقد عجزوا عن امر قمنا به، فما شکروا الکافی، و لقد مهدوا فاستوعروا و غمطوا الحق و غمصوا، فما ذا حاولوا! اشرب رنقا علی غصص، أم اقیم علی ضیم و مضض! و الله لا اکرم أحدا باهانه نفسی، و الله لئن لم یقبلوا الحق لیطلبنه ثم لا یجدونه عندی، و السعید من وعظ بغیره قدم یا غلام، ثم رکب و ذکر الفقیمی ان عبد الله بن محمد بن عبد الرحمن مولی محمد بن علی حدثه، ان المنصور لما أخذ عبد الله بن حسن و اخوته و النفر الذین کانوا معه من اهل بیته، صعد المنبر، فحمد الله و اثنی علیه، ثم صلی علی النبی ص ، ثم قال: یا اهل خراسان، أنتم شیعتنا و أنصارنا و اهل دولتنا، و لو بایعتم غیرنا لم تبایعوا من هو خیر منا، و ان اهل بیتی هؤلاء من ولد علی بن ابی طالب

ترکناهم و الله الذی لا اله الا هو و الخلافه، فلم نعرض لهم فیها بقلیل و لا کثیر، فقام فیها علی بن ابی طالب فتلطخ و حکم علیه الحکمین، فافترقت عنه الامه، و اختلفت علیه الکلمه، ثم وثبت علیه شیعته و انصاره و اصحابه و بطانته و ثقاته فقتلوه، ثم قام من بعده الحسن بن علی، فو الله ما کان فیها برجل، قد عرضت علیه الأموال، فقبلها، فدس الیه معاویه، انی اجعلک ولی عهدی من بعدی، فخدعه فانسلخ له مما کان فیه، و سلمه الیه، فاقبل علی النساء یتزوج فی کل یوم واحده فیطلقها غدا، فلم یزل علی ذلک حتی مات علی فراشه، ثم قام من بعده الحسین بن علی، فخدعه اهل العراق و اهل الکوفه، اهل الشقاق و النفاق و الاغراق فی الفتن، اهل هذه المدره السوداء-و اشار الی الکوفه- فو الله ما هی بحرب فاحاربها، و لا سلم فاسالمها، فرق الله بینی و بینها، فخذلوه و اسلموه حتی قتل، ثم قام من بعده زید بن علی، فخدعه اهل الکوفه و غروه، فلما اخرجوه و اظهروه اسلموه، و قد کان اتی محمد بن علی، فناشده فی الخروج و ساله الا یقبل اقاویل اهل الکوفه، و قال له: انا نجد فی بعض علمنا، ان بعض اهل بیتنا یصلب بالکوفه، و انا اخاف ان تکون ذلک المصلوب، و ناشده عمی داود بن علی و حذره غدر اهل الکوفه فلم یقبل، و اتم علی خروجه، فقتل و صلب بالکناسة، ثم وثب علینا بنو امیه، فأماتوا شرفنا، و اذهبوا عزنا، و الله ما کانت لهم عندنا تره یطلبونها، و ما کان لهم ذلک کله الا فیهم و بسبب خروجهم علیهم، فنفونا من البلاد، فصرنا مره بالطائف، و مره بالشام، و مره بالشراة، حتی ابتعثکم الله لنا شیعه و أنصارا، فأحیا شرفنا، و عزنا بکم اهل خراسان، و دمغ بحقکم اهل الباطل، و اظهر حقنا، و اصار إلینا میراثنا عن نبینا ص، فقر الحق مقره، و اظهر مناره، و أعز انصاره، و قطع دابر القوم الذین ظلموا و الحمد لله رب العالمین فلما استقرت الأمور فینا علی قرارها، من فضل الله فیها و حکمه العادل لنا، وثبوا علینا، ظلما و حسدا منهم لنا، و بغیا لما فضلنا الله به علیهم، و أکرمنا به من خلافته و میراث نبیه ص

جهلا علی وجبنا عن عدوهم لبئست الخلتان الجهل و الجبن

فانی و الله یا اهل خراسان ما اتیت من هذا الأمر ما اتیت بجهاله، بلغنی عنهم بعض السقم و التعرم، و قد دسست لهم رجالا فقلت: قم یا فلان قم یا فلان، فخذ معک من المال کذا، و حذوت لهم مثالا یعملون علیه، فخرجوا حتی أتوهم بالمدینة، فدسوا الیهم تلک الأموال، فو الله ما بقی منهم شیخ و لا شاب، و لا صغیر و لا کبیر الا بایعهم بیعه، استحللت بها دماءهم و أموالهم و حلت لی عند ذلک بنقضهم بیعتی، و طلبهم الفتنة، و التماسهم الخروج علی، فلا یرون انی اتیت ذلک علی غیر یقین ثم نزل و هو یتلو علی درج المنبر هذه الآیة: « وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مٰا یَشْتَهُونَ کَمٰا فُعِلَ بِأَشْیٰاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کٰانُوا فِی شَکٍّ مُرِیبٍ » . قال: و خطب المنصور بالمدائن عند قتل ابی مسلم، فقال: ایها الناس، لا تخرجوا من انس الطاعة الی وحشه المعصیة، و لا تسروا غش الأئمة، فانه لم یسر احد قط منکره الا ظهرت فی آثار یده، او فلتات لسانه، و ابداها الله لإمامه، باعزاز دینه، و إعلاء حقه انا لن نبخسکم حقوقکم، و لن نبخس الدین حقه علیکم انه من نازعنا عروه هذا القمیص اجزرناه خبی هذا الغمد و ان أبا مسلم بایعنا و بایع الناس لنا، علی انه من نکث بنا فقد أباح دمه، ثم نکث بنا، فحکمنا علیه حکمه علی غیره لنا، و لم تمنعنا رعایة الحق له من اقامه الحق علیه. و ذکر اسحق بن ابراهیم الموصلی ان الفضل بن الربیع اخبره عن ابیه، قال: قال المنصور: قال ابی: سمعت ابی، علی بن عبد الله یقول: ساده الدنیا الأسخیاء، و ساده الآخرة الأنبیاء. و ذکر عن ابراهیم بن عیسی، ان المنصور غضب علی محمد بن جمیل الکاتب- و اصله من الربذة- فامر ببطحه، فقام بحجته، فامر باقامته،

و نظر الی سراویله، فإذا هو کتان، فامر ببطحه و ضربه خمس عشره دره، و قال: تلبس سراویل کتان فانه من السرف و ذکر محمد بن اسماعیل الهاشمی، ان الحسن بن ابراهیم حدثه، عن أشیاخه، ان أبا جعفر لما قتل محمد بن عبد الله بالمدینة و أخاه ابراهیم بباخمری و خرج ابراهیم بن حسن بن حسن بمصر فحمل الیه، کتب الی بنی علی بن ابی طالب بالمدینة کتابا یذکر لهم فیه ابراهیم بن الحسن بن الحسن و خروجه بمصر، و انه لم یفعل ذلک الا عن رأیهم، و انهم یدابون فی طلب السلطان، و یلتمسون بذلک القطیعه و العقوق، و قد عجزوا عن عداوة بنی امیه لما نازعوهم السلطان، و ضعفوا عن طلب ثارهم، حتی وثب بنو ابیه غضبا لهم علی بنی امیه، فطلبوا بثارهم، فأدرکوا بدمائهم، و انتزعوا السلطان عن ایدیهم، و تمثل فی الکتاب بشعر سبیع بن ربیعه بن معاویه الیربوعی: فلو لا دفاعی عنکم إذ عجزتم و بالله احمی عنکم و ادافع

لضاعت امور منکم لا اری لها کفاه و ما لا یحفظ الله ضائع

فسموا لنا من طحطح الناس عنکم و من ذا الذی تحنی علیه الأصابع!

و ما زال منا قد علمتم علیکم علی الدهر افضال یری و منافع

و ما زال منکم اهل غدر و جفوه و بالله مغتر و للرحم قاطع

و ان نحن غبنا عنکم و شهدتم وقائع منکم ثم فیها مقانع

و انا لنرعاکم و ترعون شأنکم کذاک الأمور، خافضات روافع

و هل تعلون اقدام قوم صدورهم و هل تعلون فوق السنام الاکارع!

و دب رجال للرئاسة منکم کما درجت تحت الغدیر الضفادع؟

و ذکر عن یحیی بن الحسن بن عبد الخالق، قال: کان ارزاق الکتاب و العمال ایام ابی جعفر ثلاثمائة درهم، فلما کانت کذلک لم تزل علی حالها الی ایام المأمون، فکان أول من سن زیاده الأرزاق الفضل بن سهل، فاما

فی ایام بنی امیه و بنی العباس فلم تزل الأرزاق من الثلثمائه الی ما دونها، کان الحجاج یجری علی یزید بن ابی مسلم ثلاثمائة درهم فی الشهر. و ذکر ابراهیم بن موسی بن عیسی بن موسی، ان ولاه البرید فی الافاق کلها کانوا یکتبون الی المنصور ایام خلافته فی کل یوم بسعر القمح و الحبوب و الادم، و بسعر کل ماکول، و بکل ما یقضی به القاضی فی نواحیهم، و بما یعمل به الوالی و بما یرد بیت المال من المال، و کل حدث، و کانوا إذا صلوا المغرب یکتبون الیه بما کان فی کل لیله إذا صلوا الغداة، فإذا وردت کتبهم نظر فیها، فإذا رای الأسعار علی حالها امسک، و ان تغیر شیء منها عن حاله کتب الی الوالی و العامل هناک، و سال عن العله التی نقلت ذاک عن سعره، فإذا ورد الجواب بالعله تلطف لذلک برفقه حتی یعود سعره ذلک الی حاله، و ان شک فی شیء مما قضی به القاضی کتب الیه بذلک، و سال من بحضرته عن عمله، فان انکر شیئا عمل به کتب الیه یوبخه و یلومه. و ذکر إسحاق الموصلی ان الصباح بن خاقان التمیمی، قال: حدثنی رجل من اهلی، عن ابیه، قال: ذکر الولید عند المنصور ایام نزوله بغداد و فروغه من المدینة، و فراغه من محمد و ابراهیم ابنی عبد الله، فقالوا: لعن الله الملحد الکافر-قال: و فی المجلس ابو بکر الهذلی و ابن عیاش المنتوف و الشرقی ابن القطامی، و کل هؤلاء من الصحابه-فقال ابو بکر الهذلی: حدثنی ابن عم للفرزدق، عن الفرزدق، قال: حضرت الولید بن یزید و عنده ندماؤه و قد اصطبح، فقال لابن عائشة: تغن بشعر ابن الزبعری: لیت أشیاخی ببدر شهدوا جزع الخزرج من وقع الأسل

و قتلنا الضعف من ساداتهم و عدلنا میل بدر فاعتدل

فقال ابن عائشة: لا اغنی هذا یا امیر المؤمنین، فقال: غنه و الا جدعت لهواتک، قال: فغناه، فقال: احسنت و الله! انه لعلی دین ابن الزبعری یوم قال هذا الشعر قال: فلعنه المنصور و لعنه جلساؤه، و قال:

الحمد لله علی نعمته و توحیده. و ذکر عن ابی بکر الهذلی، قال: کتب صاحب أرمینیة الی المنصور: ان الجند قد شغبوا علیه، و کسروا أقفال بیت المال، و أخذوا ما فیه، فوقع فی کتابه: اعتزل عملنا مذموما، فلو عقلت لم یشغبوا، و لو قویت لم ینتهبوا. و قال إسحاق الموصلی، عن ابیه: خرج بعض اهل العبث علی ابی جعفر بفلسطین، فکتب الی العامل هناک: دمه فی دمک الا توجهه الی، فجد فی طلبه، فظفر به فاشخص، فامر بإدخاله علیه، فلما مثل بین یدیه، قال له ابو جعفر: أنت المتوثب علی عمالی! لانثرن من لحمک اکثر مما یبقی منه علی عظمک، فقال له-و قد کان شیخا کبیر السن-بصوت ضعیف ضئیل غیر مستعل: ا تروض عرسک بعد ما هرمت و من العناء ریاضه الهرم

قال: فلم تتبین للمنصور مقالته، فقال: یا ربیع، ما یقول؟ فقال: یقول: العبد عبدکم و المال مالکم فهل عذابک عنی الیوم منصرف!

قال: یا ربیع، قد عفوت عنه، فخل سبیله، و احتفظ به، و احسن ولایته. قال: و رفع رجل الی المنصور یشکو عامله انه أخذ حدا من ضیعته، فاضافه الی ماله، فوقع الی عامله فی رقعه المتظلم: ان آثرت العدل صحبتک السلامة، فانصف هذا المتظلم من هذه الظلامة. قال: و رفع رجل من العامه الیه رقعه فی بناء مسجد فی محلته، فوقع فی رقعته: من اشراط الساعة کثره المساجد، فزد فی خطاک تزدد من الثواب. قال: و تظلم رجل من اهل السواد من بعض العمال، فی رقعه رفعها الی المنصور، فوقع فیها: ان کنت صادقا فجیء به ملببا فقد إذنا لک فی ذلک

و ذکر عمر بن شبه ان أبا الهذیل العلاف حدثه، ان أبا جعفر قال: بلغنی ان السید بن محمد مات بالکرخ- او قال: بواسط- و لم یدفنوه، و لئن حق ذلک عندی لأحرقنها و قیل: ان الصحیح انه مات فی زمان المهدی بکرخ بغداد، و انهم تحاموا ان یدفنوه، و انه بعث بالربیع حتی ولی امره، و امره ان کانوا امتنعوا ان یحرق علیهم منازلهم، فدفع ربیع عنهم. و قال المدائنی: لما فرغ المنصور من محمد و ابراهیم و عبد الله بن علی و عبد الجبار بن عبد الرحمن، و صار ببغداد، و استقامت له الأمور، کان یتمثل هذا البیت: تبیت من البلوی علی حد مرهف مرارا و یکفی الله ما أنت خائف

قال: و انشدنی عبد الله بن الربیع، قال: انشدنی المنصور بعد قتل هؤلاء: و رب امور لا تضیرک ضیره و للقلب من مخشاتهن و جیب

و قال الهیثم بن عدی: لما بلغ المنصور تفرق ولد عبد الله بن حسن فی البلاد هربا من عقابه، تمثل: ان قناتی لنبع لا یؤیسها غمز الثقاف و لا دهن و لا نار

متی اجر خائفا تامن مسارحه و ان اخف آمنا تقلق به الدار

سیروا الی و غضوا بعض اعینکم انی لکل امرئ من جاره جار

و ذکر علی بن محمد عن واضح مولی ابی جعفر، قال: أمرنی ابو جعفر ان اشتری له ثوبین لینین، فاشتریتهما له بعشرین و مائه درهم، فأتیته بهما، فقال: بکم؟ فقلت: بثمانین درهما، قال: صالحان، استحطه، فان المتاع إذا ادخل علینا ثم رد علی صاحبه کسره ذلک فأخذت الثوبین من صاحبهما، فلما کان من الغد حملتهما الیه معی، فقال: ما صنعت؟ قلت: رددتهما

علیه فحطنی عشرین درهما، قال: احسنت، اقطع أحدهما قمیصا، و اجعل الآخر رداء لی ففعلت، فلبس القمیص خمسه عشر یوما لم یلبس غیره. و ذکر مولی لعبد الصمد بن علی، قال: سمعت عبد الصمد یقول: ان المنصور کان یأمر اهل بیته بحسن الهیئة و اظهار النعمه و بلزوم الوشی و الطیب، فان رای أحدا منهم قد اخل بذلک او اقل منه، قال: یا فلان، ما اری وبیص الغالیة فی لحیتک، و انی لاراها تلمع فی لحیه فلان، فیشحذهم بذلک علی الاکثار من الطیب لیتزین بهیئتهم و طیب ارواحهم عند الرعیة، و یزینهم بذلک عندهم، و ان رای علی احد منهم وشیا طاهرا عضه بلسانه. و ذکر عن احمد بن خالد، قال: کان المنصور یسال مالک بن ادهم کثیرا عن حدیث عجلان بن سهیل، أخی حوثره بن سهیل، قال: کنا جلوسا مع عجلان، إذ مر بنا هشام بن عبد الملک، فقال رجل من القوم: قد مر الأحول، قال: من تعنی؟ قال: هشاما، قال: تسمی امیر المؤمنین بالنبز! و الله لو لا رحمک لضربت عنقک، فقال المنصور: هذا و الله الذی ینفع مع مثله المحیا و الممات. و قال احمد بن خالد: قال ابراهیم بن عیسی: کان للمنصور خادم اصفر الی الأدمة، ماهر لا باس به، فقال له المنصور یوما: ما جنسک؟ قال: عربی یا امیر المؤمنین، قال: و من ای العرب أنت؟ قال: من خولان، سبیت من الیمن، فأخذنی عدو لنا، فجبنی فاسترققت، فصرت الی بعض بنی امیه، ثم صرت إلیک قال: اما انک نعم الغلام، و لکن لا یدخل قصری عربی یخدم حرمی، اخرج عافاک الله، فاذهب حیث شئت! و ذکر احمد بن ابراهیم بن اسماعیل بن داود بن معاویه بن بکر- و کان من الصحابه-ان المنصور ضم رجلا من اهل الکوفه، یقال له الفضیل بن عمران، الی ابنه جعفر، و جعله کاتبه، و ولاه امره، فکان منه بمنزله ابی عبید الله

من المهدی، و قد کان ابو جعفر اراد ان یبایع لجعفر بعد المهدی، فنصبت أم عبید الله حاضنه جعفر للفضیل بن عمران، فسعت به الی المنصور، و أومأت الی انه یعبث بجعفر قال: فبعث المنصور الریان مولاه و هارون بن غزوان مولی عثمان بن نهیک الی الفضیل- و هو مع جعفر بحدیثه الموصل- و قال: إذا رأیتما فضیلا فاقتلاه حیث لقیتماه، و کتب لهما کتابا منشورا، و کتب الی جعفر یعلمه ما امرهما به، و قال: لا تدفعا الکتاب الی جعفر حتی تفرغا من قتله قال: فخرجا حتی قدما علی جعفر، و قعدا علی بابه ینتظران الاذن، فخرج علیهما فضیل، فأخذاه و اخرجا کتاب المنصور، فلم یعرض لهما احد، فضربا عنقه مکانه، و لم یعلم جعفر حتی فرغا منه-و کان الفضیل رجلا عفیفا دینا-فقیل للمنصور: ان الفضیل کان ابرا الناس مما رمی به، و قد عجلت علیه فوجه رسولا، و جعل له عشره آلاف درهم ان ادرکه قبل ان یقتل، فقدم الرسول قبل ان یجف دمه. فذکر معاویه بن بکر عن سوید مولی جعفر، ان جعفرا ارسل الیه، فقال: ویلک! ما یقول امیر المؤمنین فی قتل رجل عفیف دین مسلم بلا جرم و لا جنایة! قال سوید: فقلت: هو امیر المؤمنین یفعل ما یشاء، و هو اعلم بما یصنع، فقال: یا ماص بظر أمه، اکلمک بکلام الخاصة و تکلمنی بکلام العامه! خذوا برجله فالقوه فی دجلة قال فأخذت، فقلت: اکلمک، فقال: دعوه، فقلت: ابوک انما یسال عن فضیل، و متی یسال عنه، و قد قتل عمه عبد الله بن عبد الله بن علی، و قد قتل عبد الله بن الحسن و غیره من اولاد رسول الله ص ظلما، و قتل اهل الدنیا ممن لا یحصی و لا یعد! هو قبل ان یسال عن فضیل جرذانه تجب خصی فرعون قال: فضحک، و قال: دعوه الی لعنه الله. و قال قعنب بن محرز: أخبرنا محمد بن عائد مولی عثمان بن عفان ان حفصا الاموی الشاعر، کان یقال له حفص بن ابی جمعه، مولی عباد بن زیاد، و کان المنصور صیره مؤدبا للمهدی فی مجالسه، و کان مداحا لبنی امیه فی ایام بنی امیه و ایام المنصور، فلم ینکر علیه ذلک المنصور، و لم یزل مع المهدی

ایام ولایته العهد، و مات قبل ان یلی المهدی الخلافه قال: و کان مما مدح به بنی امیه قوله: این روقا عبد شمس این هم این اهل الباع منهم و الحسب!

لم تکن أید لهم عندکم ما فعلتم آل عبد المطلب!

ایها السائل عنهم أولو جثث تلمع من فوق الخشب

ان تجذوا الأصل منهم سفها یا لقوم للزمان المنقلب!

ان فاحلبوا ما شئتم فی صحنکم فستسقون صری ذاک الحلب

و قیل: ان حفصا الاموی دخل علی المنصور، فکلمه فاستخبره، فقال له: من أنت؟ فقال: مولاک یا امیر المؤمنین، قال: مولی لی مثلک لا اعرفه! قال: مولی خادم لک عبد مناف یا امیر المؤمنین، فاستحسن ذلک منه، و علم انه مولی لبنی امیه، فضمه الی المهدی، و قال له: احتفظ به. و مما رثی به قول سلم الخاسر: عجبا للذی نعی الناعیان کیف فاهت بموته الشفتان!

ملک ان غدا علی الدهر یوما اصبح الدهر ساقطا للجران

لیت کفا حثت علیه ترابا لم تعد فی یمینها ببنان

حین دانت له البلاد علی العسف و اغضی من خوفه الثقلان

این رب الزوراء قد قلدته الملک، عشرون حجه و اثنتان

انما المرء کالزناد إذا ما أخذته قوادح النیران

لیس یثنی هواه زجر و لا یقدح فی حبله ذوو الأذهان

قلدته اعنه الملک حتی قاد اعداءه بغیر عنان

یکسر الطرف دونه و تری الأیدی من خوفه علی الاذقان

ضم اطراف ملکه ثم اضحی خلف أقصاهم و دون الدانی

هاشمی التشمیر لا یحمل الثقل علی غارب الشرود الهدان

ذو أناة ینسی لها الخائف الخوف و عزم یلوی بکل جنان

ذهبت دونه النفوس حذارا غیر ان الارواح فی الأبدان.

ذکر أسماء ولده و نسائه

فمن ولده المهدی- و اسمه محمد- و جعفر الاکبر، و أمهما اروی بنت منصور اخت یزید بن منصور الحمیری، و کانت تکنی أم موسی، و هلک جعفر هذا قبل المنصور 3 . و سلیمان و عیسی و یعقوب، و أمهم فاطمه بنت محمد، من ولد طلحه بن عبید الله 3 . و جعفر الاصغر، أمه أم ولد کردیه، کان المنصور اشتراها فتسراها، و کان یقال لابنها: ابن الکردیة 3 . و صالح المسکین، أمه أم ولد رومیة، یقال لها قالی الفراشه 3 . و القاسم، مات قبل المنصور، و هو ابن عشر سنین، و أمه أم ولد تعرف بام القاسم، و لها بباب الشام بستان یعرف الی الیوم ببستان أم القاسم. و العالیه، أمها امراه من بنی امیه، زوجها المنصور من إسحاق بن سلیمان ابن علی بن عبد الله بن العباس و ذکر عن إسحاق بن سلیمان انه قال: قال لی ابی: زوجتک یا بنی اشرف الناس، العالیه بنت امیر المؤمنین. قال: فقلت: یا أباه، من اکفاؤنا؟ قال: أعداؤنا من بنی امیه.

ذکر الخبر عن وصایاه

ذکر عن الهیثم بن عدی ان المنصور اوصی المهدی فی هذه السنه لما شخص متوجها الی مکة فی شوال، و قد نزل قصر عبدویه، و اقام بهذا القصر أیاما و المهدی معه یوصیه، و کان انقض فی مقامه بقصر عبدویه کوکب، لثلاث

بقین من شوال بعد اضاءه الفجر، و بقی اثره بینا الی طلوع الشمس، فاوصاه بالمال و السلطان، یفعل ذلک کل یوم من ایام مقامه بالغداة و العشی، لا یفتر عن ذلک، و لا یفترقان الا تحریکا فلما کان الیوم الذی اراد ان یرتحل فیه، دعا المهدی، فقال له: انی لم ادع شیئا الا قد تقدمت إلیک فیه، و ساوصیک بخصال و الله ما اظنک تفعل واحده منها-و کان له سفط فیه دفاتر علمه، و علیه قفل لا یامن علی فتحه و مفتاحه أحدا، یصر مفتاحه فی کم قمیصه قال: و کان حماد الترکی یقدم الیه ذلک السفط إذا دعا به، فإذا غاب حماد او خرج کان الذی یلیه سلمه الخادم- فقال للمهدی: انظر هذا السفط فاحتفظ به، فان فیه علم آبائک، ما کان و ما هو کائن الی یوم القیامه، فان احزنک امر فانظر فی الدفتر الاکبر، فان اصبت فیه ما ترید، و الا فالثانی و الثالث، حتی بلغ سبعه، فان ثقل علیک فالکراسه الصغیره، فإنک واجد فیها ما ترید، و ما اظنک تفعل، و انظر هذه المدینة، فإیاک ان تستبدل بها، فإنها بیتک و عزک، قد جمعت لک فیها من الأموال ما ان کسر علیک الخراج عشر سنین کان عندک کفایة لارزاق الجند و النفقات و عطاء الذریة و مصلحه الثغور، فاحتفظ بها، فإنک لا تزال عزیزا ما دام بیت مالک عامرا، و ما اظنک تفعل و اوصیک باهل بیتک، ان تظهر کرامتهم و تقدمهم و تکثر الاحسان الیهم، و تعظم امرهم، و توطئ الناس اعقابهم، و تولیهم المنابر، فان عزک عزهم و ذکرهم لک، و ما اظنک تفعل. و انظر موالیک، فاحسن الیهم و قربهم و استکثر منهم فإنهم مادتک لشدة ان نزلت بک، و ما اظنک تفعل و اوصیک باهل خراسان خیرا، فإنهم أنصارک و شیعتک الذین بذلوا أموالهم فی دولتک، و دماءهم دونک، و من لا تخرج محبتک من قلوبهم، ان تحسن الیهم و تتجاوز عن مسیئهم و تکافئهم علی ما کان منهم، و تخلف من مات منهم فی اهله و ولده، و ما اظنک تفعل. و إیاک ان تبنی مدینه الشرقیه فإنک لا تتم بناءها، و ما اظنک تفعل و إیاک ان

تستعین برجل من بنی سلیم، و اظنک ستفعل و إیاک ان تدخل النساء فی مشورتک فی امرک، و اظنک ستفعل. و قال غیر الهیثم: ان المنصور دعا المهدی عند مسیره الی مکة، فقال: یا أبا عبد الله، انی سائر و انی غیر راجع، ف‍ إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ! فاسال الله برکه ما اقدم علیه، هذا کتاب وصیتی مختوما، فإذا بلغک انی قدمت، و صار الأمر إلیک فانظر فیه، و علی دین فأحب ان تقضیه و تضمنه، قال: هو علی یا امیر المؤمنین، قال: فانه ثلاثمائة الف درهم و نیف، و لست استحلها من بیت مال المسلمین، فاضمنها عنی، و ما یفضی إلیک من الأمر اعظم منها قال: افعل، هو علی قال: و هذا القصر لیس هو لک، هو لی، و قصری بنیته بمالی، فأحب ان تصیر نصیبک منه لإخوتک الأصاغر. قال: نعم، قال: و رقیقی الخاصة هم لک، فاجعلهم لهم، فإنک تصیر الی ما یغنیک عنهم، و بهم الی ذلک اعظم الحاجة قال: افعل، قال: اما الضیاع، فلست اکلفک فیها هذا، و لو فعلت کان أحب الی، قال: افعل، قال: سلم الیهم ما سألتک من هذا، و أنت معهم فی الضیاع قال: و المتاع و الثیاب، سلمه لهم، قال: افعل قال: احسن الله علیک الخلافه و لک الصنع! اتق الله فیما خولک و فیما خلفتک علیه. و مضی الی الکوفه، فنزل الرصافه، ثم خرج منها مهلا بالعمرة و الحج، قد ساق هدیه من البدن، و اشعر و قلد، و ذلک لایام خلت من ذی القعده. و ذکر ابو یعقوب بن سلیمان، قال: حدثتنی جمره العطارة- عطاره ابی جعفر- قالت: لما عزم المنصور علی الحج دعا ریطة بنت ابی العباس امراه المهدی- و کان المهدی بالری قبل شخوص ابی جعفر- فاوصاها بما اراد، و عهد إلیها، و دفع إلیها مفاتیح الخزائن، و تقدم إلیها و احلفها، و وکد الایمان الا تفتح بعض تلک الخزائن، و لا تطلع علیها أحدا الا المهدی، و لا هی، الا ان یصح عندها موته، فإذا صح ذلک اجتمعت هی و المهدی و لیس معهما

ثالث، حتی یفتحا الخزانه فلما قدم المهدی من الری الی مدینه السلام، دفعت الیه المفاتیح، و اخبرته عن المنصور انه تقدم إلیها فیه الا یفتحه و لا یطلع علیه أحدا حتی یصح عندها موته فلما انتهی الی المهدی موت المنصور و ولی الخلافه، فتح الباب و معه ریطة، فإذا أزج کبیر فیه جماعه من قتلاء الطالبین، و فی آذانهم رقاع فیها انسابهم، و إذا فیهم أطفال و رجال شباب و مشایخ عده کثیره، فلما رای ذلک المهدی ارتاع لما رای، و امر فحفرت لهم حفیره فدفنوا فیها، و عمل علیهم دکان. و ذکر عن إسحاق بن عیسی بن علی، عن ابیه، قال: سمعت المنصور و هو متوجه الی مکة سنه ثمان و خمسین و مائه، و هو یقول للمهدی عند وداعه ایاه: یا أبا عبد الله، انی ولدت فی ذی الحجه، و ولیت فی ذی الحجه، و قد هجس فی نفسی انی اموت فی ذی الحجه من هذه السنه، و انما حدانی علی الحج ذلک، فاتق الله فیما اعهد إلیک من امور المسلمین بعدی، یجعل لک فیما کربک و حزنک مخرجا-او قال: فرجا و مخرجا-و یرزقک السلامة و حسن العاقبه من حیث لا تحتسب احفظ یا بنی محمدا ص فی امته یحفظ الله علیک امورک و إیاک و الدم الحرام، فانه حوب عند الله عظیم، و عار فی الدنیا لازم مقیم و الزم الحلال، فان ثوابک فی الأجل، و صلاحک فی العاجل و أقم الحدود و لا تعتد فیها فتبور، فان الله لو علم ان شیئا اصلح لدینه و ازجر من معاصیه من الحدود لامر به فی کتابه و اعلم ان من شده غضب الله لسلطانه، امر فی کتابه بتضعیف العذاب و العقاب علی من سعی فی الارض فسادا، مع ما ذخر له عنده من العذاب العظیم، فقال: « إِنَّمٰا جَزٰاءُ اَلَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی اَلْأَرْضِ فَسٰاداً » الآیة فالسلطان یا بنی حبل الله المتین، و عروته الوثقی، و دین الله القیم، فاحفظه و حطه و حصنه، و ذب عنه، و اوقع بالملحدین فیه، و اقمع المارقین منه، و اقتل الخارجین عنه بالعقاب لهم و المثلات بهم، و لا تجاوز ما امر

الله به فی محکم القرآن و احکم بالعدل و لا تشطط، فان ذلک اقطع للشغب، و احسم للعدو، و انجع فی الدواء و عف عن الفیء، فلیس بک الیه حاجه مع ما اخلفه لک، و افتتح عملک بصله الرحم و بر القرابة و إیاک و الأثرة و التبذیر لاموال الرعیة و اشحن الثغور، و اضبط الاطراف، و امن السبل، و خص الواسطه، و وسع المعاش، و سکن العامه، و ادخل المرافق علیهم، و اصرف المکاره عنهم، و اعد الأموال و اخزنها و إیاک و التبذیر، فان النوائب غیر مأمونة، و الحوادث غیر مضمونه، و هی من شیم الزمان و اعد الرجال و الکراع و الجند ما استطعت و إیاک و تاخیر عمل الیوم الی غد، فتتدارک علیک الأمور و تضیع جد فی احکام الأمور النازلات لأوقاتها أولا فأولا، و اجتهد و شمر فیها، و اعدد رجالا باللیل لمعرفه ما یکون بالنهار، و رجالا بالنهار لمعرفه ما یکون باللیل و باشر الأمور بنفسک، و لا تضجر و لا تکسل و لا تفشل، و استعمل حسن الظن بربک، و أسیء الظن بعمالک و کتابک. و خذ نفسک بالتیقظ، و تفقد من یبیت علی بابک، و سهل اذنک للناس، و انظر فی امر النزاع إلیک، و وکل بهم عینا غیر نائمة، و نفسا غیر لاهیه، و لا تنم فان اباک لم ینم منذ ولی الخلافه، و لا دخل عینه غمض الا و قلبه مستیقظ هذه وصیتی إلیک، و الله خلیفتی علیک. قال: ثم ودعه و بکی کل واحد منهما الی صاحبه. و ذکر عمر بن شبه عن سعید بن هریم، قال: لما حج المنصور فی السنه التی توفی فیها شیعه المهدی، فقال: یا بنی، انی قد جمعت لک من الأموال ما لم یجمعه خلیفه قبلی، و جمعت لک من الموالی ما لم یجمعه خلیفه قبلی، و بنیت لک مدینه لم یکن فی الاسلام مثلها، و لست اخاف علیک الا احد رجلین: عیسی بن موسی، و عیسی بن زید، فاما عیسی بن موسی

فقد أعطانی من العهود و المواثیق ما قبلته، و و الله لو لم یکن الا ان یقول قولا لما خفته علیک، فاخرجه من قلبک و اما عیسی بن زید فانفق هذه الأموال و اقتل هؤلاء الموالی، و اهدم هذه المدینة حتی تظفر به، ثم لا الومک. و ذکر عیسی بن محمد ان موسی بن هارون حدثه، قال: لما دخل المنصور آخر منزل نزله من طریق مکة، نظر فی صدر البیت الذی نزل فیه، فإذا فیه مکتوب: بسم الله الرحمن الرحیم. أبا جعفر حانت وفاتک و انقضت سنوک، و امر الله لا بد واقع

أبا جعفر هل کاهن او منجم لک الیوم من حر المنیه مانع!

قال: فدعا بالمتولی لاصلاح المنازل، فقال له: ا لم آمرک الا یدخل المنزل احد من الدعار! قال: یا امیر المؤمنین، و الله ما دخلها احد منذ فرغ منها، فقال: اقرا ما فی صدر البیت مکتوبا، قال: ما اری شیئا یا امیر المؤمنین، قال: فدعا برئیس الحجبة، فقال: اقرا ما علی صدر البیت مکتوبا، قال: ما اری علی صدر البیت شیئا، فاملی البیتین فکتبا عنه، فالتفت الی حاجبه فقال: اقرا لی آیه من کتاب الله جل و عز تشوقنی الی الله عز و جل، فتلا: « بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . وَ سَیَعْلَمُ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ » ، فامر بفکیه فوجئا و قال: ما وجدت شیئا تقرؤه غیر هذه الآیة! فقال: یا امیر المؤمنین، محی القرآن من قلبی غیر هذه الآیة، فامر بالرحیل عن ذلک المنزل تطیرا مما کان، و رکب فرسا، فلما کان فی الوادی الذی یقال له سقر- و کان آخر منزل بطریق مکة- کبا به الفرس، فدق ظهره، و مات فدفن ببئر میمون. و ذکر عن محمد بن عبد الله مولی بنی هاشم، قال: أخبرنی رجل من العلماء و اهل الأدب، قال: هتف بابی جعفر هاتف من قصره بالمدینة فسمعه یقول:

اما و رب السکون و الحرک ان المنایا کثیره الشرک

علیک یا نفس ان اسات و ان احسنت بالقصد، کل ذاک لک

ما اختلف اللیل و النهار و لا دارت نجوم السماء فی الفلک

الا بنقل السلطان عن ملک إذا انقضی ملکه الی ملک

حتی یصیرا به الی ملک ما عز سلطانه بمشترک

ذاک بدیع السماء و الارض و المرسی الجبال المسخر الفلک

فقال ابو جعفر: هذا و الله أوان اجلی. و ذکر عبد الله بن عبید الله، ان عبد العزیز بن مسلم حدثه انه قال: دخلت علی المنصور یوما اسلم علیه، فإذا هو باهت لا یحیر جوابا، فوثبت لما اری منه، ارید الانصراف عنه، فقال لی بعد ساعه: انی رایت فیما یری النائم، کان رجلا ینشدنی هذه الأبیات: ا أخی اخفض من مناکا فکان یومک قد أتاکا

و لقد أراک الدهر من تصریفه ما قد اراکا

فإذا اردت الناقص العبد الذلیل فأنت ذاکا

ملکت ما ملکته و الأمر فیه الی سواکا

فهذا الذی تری من قلقی و غمی لما سمعت و رایت فقلت: خیرا رایت یا امیر المؤمنین فلم یلبث الی ان خرج الی الحج فمات لوجهه ذاک. و فی هذه السنه بویع للمهدی بالخلافة، و هو محمد بن عبد الله بن محمد بن علی بن عبد الله بن العباس بمکة، صبیحة اللیلة التی توفی فیها ابو جعفر المنصور

و ذلک یوم السبت لست لیال خلون من ذی الحجه سنه ثمان و خمسین، کذلک قال هشام بن محمد و محمد بن عمر و غیرهما. و قال الواقدی: و بویع له ببغداد یوم الخمیس لإحدی عشره بقیت من ذی الحجه من هذه السنه. و أم المهدی أم موسی بنت منصور بن عبد الله بن یزید بن شمر الحمیری.

خلافه المهدی محمد بن عبد الله بن محمد بن

اشارة

علی بن عبد الله بن العباس

ذکر الخبر عن صفه العقد الذی عقد للمهدی بالخلافة

حین مات والده المنصور بمکة

ذکر علی بن محمد النوفلی ان أباه حدثه، قال: خرجت فی السنه التی مات فیها ابو جعفر من طریق البصره، و کان ابو جعفر خرج علی طریق الکوفه، فلقیته بذات عرق، ثم سرت معه، فکان کلما رکب عرضت له فسلمت علیه، و قد کان ادنف و اشفی علی الموت، فلما صار ببئر میمون نزل به، و دخلنا مکة، فقضیت عمرتی، ثم کنت اختلف الی ابی جعفر الی مضربه، فأقیم فیه الی قریب من الزوال، ثم انصرف-و کذلک کان یفعل الهاشمیون- و اقبلت علته تشتد و تزداد، فلما کان فی اللیلة التی مات فیها، و لم نعلم، فصلیت الصبح فی المسجد الحرام مع طلوع الفجر، ثم رکبت فی ثوبی متقلدا السیف علیهما، و انا اسایر محمد بن عون بن عبد الله بن الحارث- و کان من ساده بنی هاشم و مشایخهم، و کان فی ذلک الیوم علیه ثوبان موردان قد احرم فیهما، متقلدا السیف علیهما-قال: و کان مشایخ بنی هاشم یحبون ان یحرموا فی المورد لحدیث عمر بن الخطاب و عبد الله بن جعفر و قول علی بن ابی طالب فیه فلما صرنا بالأبطح لقینا العباس بن محمد و محمد بن سلیمان فی خیل و رجال یدخلان مکة، فعدلنا إلیهما، فسلمنا علیهما ثم مضینا، فقال لی محمد بن عون: ما تری حال هذین و دخولهما مکة؟ قلت: ا حسب الرجل قد مات، فأرادا ان یحصنا مکة، فکان ذلک کذلک، فبینا

نحن نسیر، إذا رجل خفی الشخص فی طمرین، و نحن بعد فی غلس، قد جاء فدخل بین اعناق دابتینا، ثم اقبل علینا، فقال: مات و الله الرجل! ثم خفی عنا، فمضینا نحن حتی أتینا العسکر، فدخلنا السرادق الذی کنا نجلس فیه فی کل یوم، فإذا بموسی بن المهدی قد صدر عند عمود السرادق، و إذا القاسم بن منصور فی ناحیه السرادق-و قد کان حین لقینا المنصور بذات عرق، إذا رکب المنصور بعیره جاء القاسم فسار بین یدیه بینه و بین صاحب الشرطه، و یؤمر الناس ان یرفعوا القصص الیه-قال: فلما رایته فی ناحیه السرادق و رایت موسی مصدرا، علمت ان المنصور قد مات قال: فبینا انا جالس إذ اقبل الحسن بن زید، فجلس الی جنبی، فصارت فخذه علی فخذی، و جاء الناس حتی ملئوا السرادق، و فیهم ابن عیاش المنتوف، فبینا نحن کذلک، إذ سمعنا همسا من بکاء، فقال لی الحسن: ا تری الرجل مات! قلت: لا احسب ذلک، و لکن لعله ثقیل، او اصابته غشیه، فما راعنا الا بابی العنبر الخادم الأسود خادم المنصور، قد خرج علینا مشقوق الأقبیة من بین یدیه و من خلفه، و علی راسه التراب، فصاح: وا امیر المؤمنیناه! فما بقی فی السرادق احد الا قام علی رجلیه، ثم اهووا نحو مضارب ابی جعفر یریدون الدخول، فمنعهم الخدم، و دفعوا فی صدورهم و قال ابن عیاش المنتوف: سبحان الله! أ ما شهدتم موت خلیفه قط! اجلسوا رحمکم الله فجلس الناس، و قام القاسم فشق ثیابه، و وضع التراب علی راسه، و موسی جالس علی حاله. و کان صبیا رطبا ما یتحلحل. ثم خرج الربیع، و فی یده قرطاس، فالقی اسفله علی الارض، و تناول طرفه، ثم قرأ: بسم الله الرحمن الرحیم من عبد الله المنصور امیر المؤمنین الی من خلف بعده من بنی هاشم و شیعته من اهل خراسان و عامه المسلمین- ثم القی القرطاس من یده، و بکی و بکی الناس، فاخذ القرطاس، و قال: قد امکنکم البکاء، و لکن هذا عهد عهده امیر المؤمنین، لا بد من ان نقرأه علیکم، فأنصتوا رحمکم الله، فسکت الناس، ثم رجع الی القراءة-اما بعد:

فانی کتبت کتابی هذا و انا حی فی آخر یوم من الدنیا و أول یوم من الآخرة، و انا اقرا علیکم السلام، و اسال الله الا یفتنکم بعدی، و لا یلبسکم شیعا، و لا یذیق بعضکم باس بعض یا بنی هاشم، و یا اهل خراسان ثم أخذ فی وصیتهم بالمهدی، و اذکارهم البیعه له، و حضهم علی القیام بدولته، و الوفاء بعهده الی آخر الکتاب. قال النوفلی: قال ابی: و کان هذا شیئا وضعه الربیع، ثم نظر فی وجوه الناس، فدنا من الهاشمیین، فتناول ید الحسن بن زید، فقال: قم یا أبا محمد، فبایع، فقام معه الحسن، فانتهی به الربیع الی موسی فاجلسه بین یدیه، فتناول الحسن ید موسی، ثم التفت الی الناس، فقال: یایها الناس، ان امیر المؤمنین المنصور کان ضربنی و اصطفی مالی، فکلمه المهدی فرضی عنی، و کلمه فی رد مالی علی فأبی ذلک، فاخلفه المهدی من ماله و اضعفه مکان کل علق علقین، فمن اولی بان یبایع لأمیر المؤمنین بصدر منشرح و نفس طیبه و قلب ناصح منی! ثم بایع موسی للمهدی، ثم مسح علی یده. ثم جاء الربیع الی محمد بن عون، فقدمه للسن فبایع، ثم جاء الربیع الی فأنهضنی، فکنت الثالث، و بایع الناس، فلما فرغ دخل المضارب، فمکث هنیهة ثم خرج إلینا معشر الهاشمیین، فقال: انهضوا، فنهضنا معه جمیعا، و کنا جماعه کثیره من اهل العراق و اهل مکة و المدینة ممن حضر الحج، فدخلنا فإذا نحن بالمنصور علی سریره فی أکفانه، مکشوف الوجه، فحملناه حتی أتینا به مکة ثلاثة امیال، فکأنی انظر الیه ادنو من قائمه سریره نحمله، فتحرک الریح، فتطیر شعر صدغیه، و ذلک انه کان قد وفر شعره للحلق، و قد نصل خضابه، حتی أتینا به حفرته، فدلیناه فیها. قال: و سمعت ابی یقول: کان أول شیء ارتفع به علی بن عیسی بن ماهان، انه لما کان اللیلة التی مات فیها ابو جعفر أرادوا عیسی بن موسی علی بیعه مجدده للمهدی- و کان القائم بذلک الربیع- فأبی عیسی بن موسی،

و اقبل القواد الذین حضروا یقربون و یتباعدون، فنهض علی بن عیسی بن ماهان، فاستل سیفه، ثم جاء الیه، فقال: و الله لتبایعن او لاضربن عنقک! فلما رای ذلک عیسی، بایع و بایع الناس بعده. و ذکر عیسی بن محمد ان موسی بن هارون حدثه ان موسی بن المهدی و الربیع مولی المنصور وجها مناره مولی المنصور بخبر وفاه المنصور و بالبیعه للمهدی، و بعثا بعد بقضیب النبی ص و بردته التی یتوارثها الخلفاء مع الحسن الشروی، و بعث ابو العباس الطوسی بخاتم الخلافه مع مناره، ثم خرجوا من مکة، و سار عبد الله بن المسیب بن زهیر بالحربه بین یدی صالح بن المنصور، علی ما کان یسیر بها بین یدیه فی حیاه المنصور، فکسرها القاسم بن نصر بن مالک، و هو یومئذ علی شرطه موسی بن المهدی ، و اندس علی بن عیسی بن ماهان لما کان فی نفسه من أذی عیسی بن موسی. و ما صنع به للراوندیه، فأظهر الطعن و الکلام فی مسیرهم و کان من رؤسائهم ابو خالد المروروذی، حتی کاد الأمر یعظم و یتفاقم، حتی لبس السلاح. و تحرک فی ذلک محمد بن سلیمان، و قام فیه و غیره من اهل بیته، الا ان محمدا کان احسنهم قیاما به حتی طفئ ذلک و سکن و کتب به الی المهدی، فکتب بعزل علی بن عیسی عن حرس موسی بن المهدی، و صیر مکانه أبا حنیفه حرب بن قیس، و هدأ امر العسکر، و تقدم العباس بن محمد و محمد ابن سلیمان الی المهدی، و سبق الیه العباس بن محمد و قدم مناره علی المهدی یوم الثلاثاء للنصف من ذی الحجه، فسلم علیه بالخلافة، و عزاه، و اوصل الکتب الیه، و بایعه اهل مدینه السلام. و ذکر الهیثم بن عدی عن الربیع، ان المنصور رای فی حجته التی مات فیها و هو بالعذیب- او غیره من منازل طریق مکة- رؤیا-و کان الربیع عدیله-و فزع منها، و قال: یا ربیع، ما احسبنی الا میتا فی وجهی هذا، و انک تؤکد البیعه لأبی عبد الله المهدی، قال الربیع: فقلت له: بل

یبقیک الله یا امیر المؤمنین، و یبلغ ابو عبد الله محبتک فی حیاتک ان شاء الله. قال: و ثقل عند ذلک و هو یقول: بادر بی الی حرم ربی و امنه، هاربا من ذنوبی و إسرافی علی نفسی، فلم یزل کذلک حتی بلغ بئر میمون، فقلت له: هذه بئر میمون، و قد دخلت الحرم، فقال: الحمد لله، و قضی من یومه. قال الربیع: فأمرت بالخیم فضربت، و بالفساطیط فهیئت، و عمدت الی امیر المؤمنین فالبسته الطویله و الدراعه، و سندته، و القیت فی وجهه کله رقیقه یری منها شخصه، و لا یفهم امره، و ادنیت اهله من الکله حیث لا یعلم بخبره، و یری شخصه ثم دخلت فوقفت بالموضع الذی اوهمهم انه یخاطبنی، ثم خرجت فقلت: ان امیر المؤمنین مفیق بمن الله، و هو یقرا علیکم السلام، و یقول: انی أحب ان یؤکد الله امرکم، و یکبت عدوکم، و یسر ولیکم، و قد احببت ان تجددوا بیعه ابی عبد الله المهدی، لئلا یطمع فیکم عدو و لا باغ، فقال القوم کلهم: وفق الله امیر المؤمنین، نحن الی ذاک اسرع قال: فدخل فوقف، و رجع الیهم، فقال: هلموا للبیعه، فبایع القوم کلهم، فلم یبق احد من خاصته و الأولیاء و رؤساء من حضره الا بایع المهدی، ثم دخل و خرج باکیا مشقوق الجیب لاطما راسه، فقال بعض من حضر: و یلی علیک یا بن شاه! یرید الربیع- و کانت أمه ماتت و هی ترضعه فارضعته شاه-قال: و حفر للمنصور مائه قبر، و دفن فی کلها، لئلا یعرف موضع قبره الذی هو ظاهر للناس، و دفن فی غیرها للخوف علیه. قال: و هکذا قبور خلفاء ولد العباس، لا یعرف لأحد منهم قبر. قال: فبلغ المهدی، فلما قدم علیه الربیع قال: یا عبد، ا لم تمنعک جلاله امیر المؤمنین ان فعلت ما فعلت به! و قال قوم: انه ضربه، و لم یصح ذلک. قال: و ذکر من حضر حجه المنصور، قال: رایت صالح بن المنصور و هو مع ابیه و الناس معه، و ان موسی بن المهدی لقی تباعه، ثم رجع الناس و هم خلف موسی، و ان صالحا معه

و ذکر عن الأصمعی انه قال: أول من نعی أبا جعفر المنصور بالبصرة خلف الأحمر، و ذلک انا کنا فی حلقه یونس، فمر بنا فسلم علینا، فقال: قد طرقت ببکرها أم طبق

. قال یونس: و ما ذا؟ قال: تنتجوها خیر اضخم العنق موت الامام فلقه من الفلق

و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن یحیی بن محمد بن علی، و کان المنصور- فیما ذکر-اوصی بذلک. و کان العامل فی هذه السنه علی مکة و الطائف ابراهیم بن یحیی بن محمد ابن علی بن عبد الله بن عباس، و علی المدینة عبد الصمد بن علی، و علی الکوفه عمرو بن زهیر الضبی أخو المسیب بن زهیر- و قیل: کان العامل علیها اسماعیل بن ابی اسماعیل الثقفی، و قیل: انه مولی لبنی نصر من قیس- و علی قضائها شریک بن عبد الله النخعی، و علی دیوان خراجها ثابت بن موسی، و علی خراسان حمید بن قحطبه، و علی قضاء بغداد مع قضاء الکوفه شریک ابن عبد الله. و قیل: کان القاضی علی بغداد یوم مات المنصور عبید الله محمد بن صفوان الجمحی و شریک بن عبد الله علی قضاء الکوفه خاصه و قیل: ان شریکا کان الیه قضاء الکوفه، و الصلاة بأهلها. و کان علی الشرط ببغداد یوم مات المنصور- فیما ذکر- عمر بن عبد الرحمن أخو عبد الجبار بن عبد الرحمن و قیل کان موسی بن کعب. و علی دیوان خراج البصره و أرضها عماره بن حمزه و علی قضائها و الصلاة عبید الله بن الحسن العنبری، و علی احداثها سعید بن دعلج. و أصاب الناس-فیما ذکر محمد بن عمر- فی هذه السنه وباء شدید.

ثم دخلت

سنه تسع و خمسین و مائه

اشارة

ذکر ما کان فیها من الاحداث فمن ذلک غزوه العباس بن محمد الصائفه فیها حتی بلغ انقره، و کان علی مقدمه العباس الحسن الوصیف فی الموالی، و کان المهدی ضم الیه جماعه من قواد اهل خراسان و غیرهم و خرج المهدی فعسکر بالبردان و اقام فیه حتی انفذ العباس بن محمد، و من قطع علیه البعث معه، و لم یجعل للعباس علی الحسن الوصیف ولایه فی عزل و لا غیره، ففتح فی غزاته هذه مدینه للروم و مطمورة معها، و انصرفوا سالمین لم یصب من المسلمین احد. و هلک فی هذه السنه حمید بن قحطبه، و هو عامل المهدی علی خراسان، فولی المهدی مکانه أبا عون عبد الملک بن یزید. و فیها ولی حمزه بن مالک سجستان، و ولی جبرئیل بن یحیی سمرقند. و فیها بنی المهدی مسجد الرصافه. و فیها بنی حائطها، و حفر خندقها. و فیها عزل المهدی عبد الصمد بن علی عن المدینة، مدینه الرسول ص عن موجده، و استعمل علیها مکانه محمد بن عبد الله الکثیری ثم عزله، و استعمل علیها مکانه عبید الله بن محمد بن عبد الرحمن بن صفوان الجمحی. و فیها وجه المهدی عبد الملک بن شهاب المسمعی فی البحر الی بلاد الهند، و فرض معه لالفین من اهل البصره من جمیع الأجناد، و اشخصهم معه، و اشخص معه من المطوعة الذین کانوا یلزمون المرابطات ألفا و خمسمائة رجل، و وجه معه قائدا من أبناء اهل الشام یقال له ابن الحباب المذحجی فی سبعمائة من اهل الشام، و خرج معه من مطوعه اهل البصره بأموالهم الف رجل، فیهم

-فیما ذکر- الربیع بن صبیح، و من الاسواریین و السبابجه اربعه آلاف رجل، فولی عبد الملک بن شهاب المنذر بن محمد الجارودی الالف الرجل المطوعة من اهل البصره، و ولی ابنه غسان بن عبد الملک الالفی الرجل الذین من فرض البصره، و ولی عبد الواحد بن عبد الملک الالف و الخمسمائة الرجل من مطوعه المرابطات، و افرد یزید بن الحباب فی اصحابه فخرجوا، و کان المهدی وجه لتجهیزهم حتی شخصوا أبا القاسم محرز بن ابراهیم، فمضوا لوجههم، حتی أتوا مدینه باربد من بلاد الهند فی سنه ستین و مائه. و فیها توفی معبد بن الخلیل بالسند، و هو عامل المهدی علیها، فاستعمل مکانه روح بن حاتم بمشوره ابی عبید الله وزیره. و فیها امر المهدی باطلاق من کان فی سجن المنصور، الا من کان قبله تباعه من دم او قتل، و من کان معروفا بالسعی فی الارض بالفساد، او من کان لأحد قبله مظلمه او حق، فأطلقوا، فکان ممن اطلق من المطبق یعقوب بن داود مولی بنی سلیم، و کان معه فی ذلک الحبس محبوسا الحسن بن ابراهیم بن عبد الله بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی طالب. و فیها حول المهدی الحسن بن ابراهیم من المطبق الذی کان فیه محبوسا الی نصیر الوصیف فحبسه عنده.

ذکر الخبر عن سبب تحویل

المهدی الحسن بن ابراهیم من المطبق الی نصیر

ذکر ان السبب فی ذلک، کان ان المهدی لما امر باطلاق اهل السجون. علی ما ذکرت، و کان یعقوب بن داود محبوسا مع الحسن بن ابراهیم فی موضع واحد، فاطلق یعقوب بن داود، و لم یطلق الحسن بن ابراهیم، ساء ظنه، و خاف علی نفسه، فالتمس مخرجا لنفسه و خلاصا، فدس الی بعض ثقاته،

فحفر له سربا من موضع مسامت للموضع الذی هو فیه محبوس، و کان یعقوب بن داود بعد ان اطلق یطیف بابن علاثة- و هو قاضی المهدی بمدینه السلام- و یلزمه، حتی انس به، و بلغ یعقوب ما عزم علیه الحسن ابن ابراهیم من الهرب، فاتی ابن علاثة، فاخبره ان عنده نصیحه للمهدی، و ساله إیصاله الی ابی عبید الله، فسأله عن تلک النصیحه، فأبی ان یخبره بها، و حذره فوتها، فانطلق ابن علاثة الی ابی عبید الله، فاخبره خبر یعقوب و ما جاء به، فأمره بإدخاله علیه، فلما دخل علیه ساله إیصاله الی المهدی، لیعلمه النصیحه التی له عنده، فادخله علیه، فلما دخل علی المهدی شکر له بلاءه عنده فی اطلاقه ایاه و منه علیه، ثم اخبره ان له عنده نصیحه، فسأله عنها بمحضر من ابی عبید الله و ابن علاثة، فاستخلاه منهما، فاعلمه المهدی ثقته بهما، فأبی ان یبوح له بشیء حتی یقوما، فاقامهما و اخلاه، فاخبره خبر الحسن بن ابراهیم و ما اجمع علیه، و ان ذلک کائن من لیلته المستقبله، فوجه المهدی من یثق به لیأتیه بخبره، فأتاه بتحقیق ما اخبره به یعقوب، فامر بتحویله الی نصیر، فلم یزل فی حبسه الی ان احتال و احتیل له، فخرج هاربا، و افتقد، فشاع خبره، فطلب فلم یظفر به، و تذکر المهدی دلاله یعقوب ایاه کانت علیه، فرجا عنده من الدلالة علیه مثل الذی کان منه فی امره، فسال أبا عبید الله عنه فاخبره انه حاضر-و قد کان لزم أبا عبید الله- فدعا به المهدی خالیا، فذکر له ما کان من فعله فی الحسن ابن ابراهیم أولا، و نصحه له فیه، و اخبره بما حدث من امره، فاخبره یعقوب انه لا علم له بمکانه، و انه ان اعطاه أمانا یثق به ضمن له ان یأتیه به، علی ان یتم له علی امانه، و یصله و یحسن الیه فاعطاه المهدی ذلک فی مجلسه و ضمنه له فقال له یعقوب: فاله یا امیر المؤمنین عن ذکره، و دع طلبه،

فان ذلک یوحشه، و دعنی و ایاه حتی احتال فاتیک به، فاعطاه المهدی ذلک. و قال یعقوب: یا امیر المؤمنین، قد بسطت عدلک لرعیتک، و انصفتهم، و عممتهم بخیرک و فضلک، فعظم رجاؤهم، و انفسحت آمالهم، و قد بقیت أشیاء لو ذکرتها لک لم تدع النظر فیها بمثل ما فعلت فی غیرها، و أشیاء مع ذلک خلف بابک یعمل بها لا تعملها، فان جعلت لی السبیل الی الدخول علیک، و أذنت لی فی رفعها إلیک فعلت فاعطاه المهدی ذلک، و جعله الیه، و صیر سلیما الخادم الأسود خادم المنصور سببه فی اعلام المهدی بمکانه کلما اراد الدخول، فکان یعقوب یدخل علی المهدی لیلا، و یرفع الیه النصائح فی الأمور الحسنه الجمیلة من امر الثغور و بناء الحصون و تقویه الغزاة و تزویج العزاب، و فکاک الأساری و المحبسین و القضاء علی الغارمین، و الصدقه علی المتعففین، فحظی بذلک عنده، و بما رجا ان یناله به من الظفر بالحسن بن ابراهیم، و اتخذه أخا فی الله، و اخرج بذلک توقیعا، و اثبت فی الدواوین، فتسبب مائه الف درهم کانت أول صله و صله بها، فلم تزل منزلته تنمی و تعلو صعدا، الی ان صیر الحسن بن ابراهیم فی ید المهدی بعد ذلک، و الی ان سقطت منزلته، و امر المهدی بحبسه، فقال علی بن الخلیل فی ذلک: عجبا لتصریف الأمور مسره و کراهیة

و الدهر یلعب بالرجال له دوائر جاریه

رثت بیعقوب بن داود حبال معاویه

وعدت علی ابن علاثة القاضی بوائق عافیه

قل للوزیر ابی عبید الله: هل لک باقیه!

یعقوب ینظر فی الأمور و أنت تنظر ناحیه

ادخلته فعلا علیک ، کذاک شؤم الناصیه

و فی هذه السنه عزل المهدی اسماعیل بن ابی اسماعیل عن الکوفه و احداثها. و اختلف فیمن ولی مکانه، فقال بعضهم: ولی مکانه إسحاق بن الصباح الکندی ثم الأشعثی بمشوره شریک بن عبد الله قاضی الکوفه و قال عمر ابن شبه: ولی علی الکوفه المهدی عیسی بن لقمان بن محمد بن حاطب ابن الحارث بن معمر بن حبیب بن وهب بن حذافة بن جمح، فولی علی شرطه ابن أخیه عثمان بن سعید بن لقمان و یقال: ان شریک بن عبد الله کان علی الصلاة و القضاء، و عیسی علی الاحداث، ثم افرد شریک بالولایة، فجعل علی شرطه إسحاق بن الصباح الکندی، فقال بعض الشعراء: لست تعدو بان تکون و لو نلت سهیلا صنیعه لشریک

قال: و یزعمون ان إسحاق لم یشکر لشریک، و ان شریکا قال له: صلی و صام لدنیا کان یأملها فقد أصاب و لا صلی و لا صاما

و ذکر عمر ان جعفر بن محمد قاضی الکوفه، قال: ضم المهدی الی شریک الصلاة مع القضاء، و ولی شرطه إسحاق بن الصباح، ثم ولی إسحاق بن الصباح الصلاة و الاحداث بعد، ثم ولی إسحاق بن الصباح بن عمران ابن اسماعیل بن محمد بن الاشعث الکوفه، فولی شرطه النعمان بن جعفر الکندی، فمات النعمان، فولی علی شرطه أخاه یزید بن جعفر. و فیها عزل المهدی عن احداث البصره سعید بن دعلج، و عزل عن الصلاة و القضاء من أهلها عبید الله بن الحسن، و ولی مکانهما عبد الملک بن أیوب بن ظبیان النمیری، و کتب الی عبد الملک یأمره بانصاف من تظلم

من اهل البصره من سعید بن دعلج، ثم صرفت الاحداث فی هذه السنه عن عبد الملک بن أیوب الی عماره بن حمزه، فولاها عماره رجلا من اهل البصره یقال له المسور بن عبد الله بن مسلم الباهلی، و اقر عبد الملک علی الصلاة. و فیها عزل قثم بن العباس عن الیمامه عن سخطه، فوصل کتاب عزله الی الیمامه، و قد توفی فاستعمل مکانه بشر بن المنذر البجلی. و فیها عزل یزید بن منصور عن الیمن، و استعمل مکانه رجاء بن روح. و فیها عزل الهیثم بن سعید عن الجزیرة، و استعمل علیها الفضل بن صالح. و فیها اعتق المهدی أم ولده الخیزران و تزوجها 3 . و فیها تزوج المهدی أیضا أم عبد الله بنت صالح بن علی، اخت الفضل و عبد الله ابنی صالح لامهما. و فیها وقع الحریق فی ذی الحجه فی السفن ببغداد عند قصر عیسی بن علی، فاحترق ناس کثیر، و احترقت السفن بما فیها. و فیها عزل مطر مولی المنصور عن مصر، و استعمل مکانه ابو ضمره محمد بن سلیمان. و فیها کانت حرکه من تحرک من بنی هاشم و شیعتهم من اهل خراسان فی خلع عیسی بن موسی من ولایه العهد، و تصییر ذلک لموسی بن المهدی، فلما تبین ذلک المهدی کتب-فیما ذکر-الی عیسی بن موسی فی القدوم علیه و هو بالکوفه، فأحس بالذی یراد به، فامتنع من القدوم علیه. و قال عمر: لما افضی الأمر الی المهدی سال عیسی ان یخرج من الأمر فامتنع علیه، فاراد الاضرار به، فولی علی الکوفه روح بن حاتم بن قبیصة ابن المهلب، فولی علی شرطه خالد بن یزید بن حاتم، و کان المهدی یحب ان یحمل روح علی عیسی بعض الحمل فیما لا یکون علیه به حجه، و کان لا یجد الی ذلک سبیلا، و کان عیسی قد خرج الی ضیعه له بالرحبة، فکان لا یدخل الکوفه الا فی شهرین من السنه فی شهر رمضان، فیشهد الجمع

و العید، ثم یرجع الی ضیعته و فی أول ذی الحجه، فإذا شهد العید رجع الی ضیعته، و کان إذا شهد الجمعه اقبل من داره علی دوابه حتی ینتهی الی أبواب المسجد فینزل علی عتبة الأبواب، ثم یصلی فی موضعه، فکتب روح الی المهدی ان عیسی بن موسی لا یشهد الجمع، و لا یدخل الکوفه الا فی شهرین من السنه، فإذا حضر اقبل علی دوابه حتی یدخل رحبه المسجد، و هو مصلی الناس، ثم یتجاوزها الی أبواب المسجد، فتروث دوابه فی مصلی الناس، و لیس یفعل ذلک غیره، فکتب الیه المهدی ان اتخذ علی افواه السکک التی تلی المسجد خشبا ینزل عنده الناس، فاتخذ روح ذلک الخشب فی افواه السکک-فذلک الموضع یسمی الخشبة- و بلغ ذلک عیسی بن موسی قبل یوم الجمعه، فأرسل الی ورثه المختار بن ابی عبیده- و کانت دار المختار لزیقه المسجد، فابتاعها و اثمن بها، ثم انه عمرها و اتخذ فیها حماما، فکان إذا کان یوم الخمیس أتاها فأقام بها، فإذا اراد الجمعه رکب حمارا فدب به الی باب المسجد فصلی فی ناحیه، ثم رجع الی داره ثم اوطن الکوفه و اقام بها، و الح المهدی علی عیسی فقال: انک ان لم تجبنی الی ان تنخلع منها حتی ابایع لموسی و هارون استحللت منک بمعصیتک ما یستحل من العاصی، و ان أجبتنی عوضتک منها ما هو اجدی علیک و اعجل نفعا فأجابه، فبایع لهما و امر له بعشره آلاف الف درهم-و یقال عشرین الف الف-و قطائع کثیره. و اما غیر عمر فانه قال: کتب المهدی الی عیسی بن موسی لما هم بخلعه یأمره بالقدوم علیه، فأحس بما یراد به، فامتنع من القدوم علیه، حتی خیف انتقاضه، فانفذ الیه المهدی عمه العباس بن محمد، و کتب الیه کتابا، و اوصاه بما أحب ان یبلغه، فقدم العباس علی عیسی بکتاب المهدی و رسالته الیه، فانصرف الی المهدی بجوابه فی ذلک، فوجه الیه بعد قدوم العباس علیه محمد بن فروخ أبا هریرة القائد فی الف رجل من اصحابه

من ذوی البصیره فی التشیع، و جعل مع کل رجل منهم طبلا، و امرهم ان یضربوا جمیعا بطبولهم عند قدومهم الکوفه، فدخلها لیلا فی وجه الصبح، فضرب اصحابه بطبولهم، فراع ذلک عیسی بن موسی روعا شدیدا، ثم دخل علیه ابو هریرة، فأمره بالشخوص، فاعتل بالشکوی فلم یقبل ذلک منه، و اشخصه من ساعته الی مدینه السلام. و حج بالناس فی هذه السنه یزید بن منصور- خال المهدی- عند قدومه من الیمن، فحدثنی بذلک احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر کذلک قال محمد بن عمر الواقدی و غیره و کان انصراف یزید بن منصور من الیمن بکتاب المهدی الیه یأمره بالانصراف الیه و تولیته ایاه الموسم و اعلامه اشتیاقه الیه و الی قربه. و کان امیر المدینة فی هذه السنه عبید الله بن صفوان الجمحی، و علی صلاه الکوفه و احداثها إسحاق بن الصباح الکندی، و علی خراجها ثابت ابن موسی، و علی قضائها شریک بن عبد الله، و علی صلاه البصره عبد الملک ابن أیوب بن ظبیان النمیری، و علی احداثها عماره بن حمزه، و خلیفته علی ذلک المسور بن عبد الله بن مسلم الباهلی، و علی قضائها عبید الله بن الحسن. و علی کور دجلة و کور الاهواز و کور فارس عماره بن حمزه و علی السند بسطام بن عمرو، و علی الیمن رجاء بن روح و علی الیمامه بشر بن المنذر، و علی خراسان ابو عون عبد الملک بن یزید، و علی الجزیرة الفضل بن صالح، و علی إفریقیة یزید بن حاتم، و علی مصر محمد بن سلیمان ابو ضمره.

ثم دخلت

سنه ستین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر خروج یوسف البرم

4 فمن ذلک ما کان من خروج یوسف بن ابراهیم، و هو الذی یقال له یوسف البرم بخراسان منکرا هو و من تبعه ممن کان علی رایه علی المهدی- فیما زعم- الحال التی هو بها و سیرته التی یسیر بها، و اجتمع معه-فیما ذکر-بشر من الناس کثیر، فتوجه الیه یزید بن مزید فلقیه، و اقتتلا حتی صارا الی المعانقه فاسره یزید، و بعث به الی المهدی، و بعث معه من وجوه اصحابه بعده، فلما انتهی بهم الی النهروان حمل یوسف البرم علی بعیر قد حول وجهه الی ذنب البعیر و اصحابه علی بعیر، فادخلوهم الرصافه علی تلک الحال، فادخلوه علی المهدی، فامر هرثمة بن اعین فقطع یدی یوسف و رجلیه، و ضرب عنقه و عنق اصحابه، و صلبهم علی جسر دجلة الأعلی، مما یلی عسکر المهدی، و انما امر هرثمة بقتله، لأنه کان قتل أخا لهرثمه بخراسان .

ذکر خبر خلع عیسی بن موسی و بیعه موسی الهادی

و فیها قدم عیسی بن موسی مع ابی هریرة یوم الخمیس لست خلون من المحرم-فیما ذکر- الفضل بن سلیمان فنزل دارا کانت لمحمد بن سلیمان علی شاطئ دجلة فی عسکر المهدی، فأقام أیاما یختلف الی المهدی، و یدخل مدخله الذی کان یدخله، لا یکلم بشیء، و لا یری جفوه و لا مکروها و لا تقصیرا به، حتی انس به بعض الانس، ثم حضر الدار یوما قبل جلوس المهدی، فدخل مجلسا کان یکون للربیع فی مقصوره صغیره، و علیها باب، و قد اجتمع رؤساء الشیعة فی ذلک الیوم علی خلعه و الوثوب علیه، ففعلوا ذلک

و هو فی المقصورة التی فیها مجلس الربیع، فاغلق دونهم المقصورة، فضربوا الباب بجرزهم و عمدهم، فهشموا الباب، و کادوا یکسرونه، و شتموه اقبح الشتم، و حصروه هنالک، و اظهر المهدی إنکارا لما فعلوا، فلم یردعهم ذلک عن فعلهم، بل شدوا فی امره، و کانوا بذلک هو و هم أیاما، الی ان کاشفه ذوو الأسنان من اهل بیته بحضره المهدی، فأبوا الا خلعه، و شتموه فی وجهه، و کان اشدهم علیه محمد بن سلیمان. فلما رای المهدی ذلک من رأیهم و کراهتهم لعیسی و ولایته، دعاهم الی العهد لموسی، فصار الی رأیهم و موافقتهم، و الح علی عیسی فی اجابته و إیاهم الی الخروج مما له من العهد فی اعناق الناس و تحلیلهم منه، فأبی، و ذکر ان علیه ایمانا محرجه فی ماله و اهله، فاحضر له من الفقهاء و القضاه عده، منهم محمد بن عبد الله بن علاثة و الزنجی بن خالد المکی و غیرهما، فاتوه بما رأوا، و صار الی المهدی ابتیاع ماله من البیعه فی اعناق الناس بما یکون له فیه رضا و عوض، مما یخرج له من ماله لما یلزمه من الحنث فی یمینه، و هو عشره آلاف الف درهم، و ضیاع بالزاب الأعلی و کسکر فقبل ذلک عیسی، و بقی منذ فاوضه المهدی علی الخلع الی ان أجاب محتسبا عنده فی دار الدیوان من الرصافه الی ان صار الی الرضا بالخلع و التسلیم، و الی ان خلع یوم الأربعاء لاربع بقین من المحرم بعد صلاه العصر، فبایع للمهدی و لموسی من بعده من الغد یوم الخمیس لثلاث بقین من المحرم لارتفاع النهار ثم اذن المهدی لأهل بیته، و هو فی قبة کان محمد بن سلیمان أهداها له مضروبه فی صحن الأبواب، ثم أخذ بیعتهم رجلا رجلا لنفسه و لموسی بن المهدی من بعده، حتی اتی الی آخرهم. ثم خرج الی مسجد الجماعه بالرصافة فقعد علی المنبر، و صعد موسی حتی کأنه دونه و قام عیسی علی أول عتبة من المنبر، فحمد الله المهدی و اثنی علیه، و صلی علی النبی ص، و اخبر بما اجمع علیه اهل بیته و شیعته و قواده و انصاره و غیرهم من اهل خراسان من خلع عیسی بن موسی و تصییر الأمر الذی کان عقد له فی اعناق الناس لموسی بن امیر المؤمنین، لاختیارهم له و رضاهم به، و ما رای من اجابتهم الی ذلک، لما رجا من مصلحتهم و ألفتهم، و خاف مخالفتهم فی نیاتهم و اختلاف کلمتهم، و ان عیسی قد

خلع تقدمه، و حللهم مما کان له من البیعه فی أعناقهم، و ان ما کان له من ذلک فقد صار لموسی بن امیر المؤمنین، بعقد من امیر المؤمنین و اهل بیته و شیعته فی ذلک، و ان موسی عامل فیهم بکتاب الله و سنه نبیه ص باحسن السیرة و اعدلها، فبایعوا معشر من حضر، و سارعوا الی ما سارع الیه غیرکم، فان الخیر کله فی الجماعه، و الشر کله فی الفرقة و انا اسال الله لنا و لکم التوفیق برحمته، و العمل بطاعته و ما یرضیه، و استغفر الله لی و لکم و جلس موسی دونه معتزلا للمنبر، لئلا یحول بینه و بین من صعد الیه، یبایعه و یمسح علی یده، و لا یستر وجهه، و ثبت عیسی قائما فی مکانه، و قرئ علیه کتاب ذکر الخلع له، و خروجه مما کان الیه من ولایه العهد و تحلیله جماعه من کان له فی عنقه بیعه، مما عقدوا له فی أعناقهم، و ان ذلک من فعله و هو طائع غیر مکره، راض غیر ساخط، محب غیر مجبر فاقر عیسی بذلک، ثم صعد فبایع المهدی، و مسح علی یده، ثم انصرف، و بایع اهل بیت المهدی علی أسنانهم، یبایعون المهدی ثم موسی، و یمسحون علی أیدیهما، حتی فرغ آخرهم، و فعل من حضر من اصحابه و وجوه القواد و الشیعة مثل ذلک، ثم نزل المهدی، فصار الی منزله، و وکل ببیعته من بقی من الخاصة و العامه خاله یزید بن منصور، فتولی ذلک حتی فرغ من جمیع الناس، و وفی المهدی لعیسی بما اعطاه و ارضاه مما خلعه منه من ولایه العهد، و کتب علیه بخلعه ایاه کتابا اشهد علیه فیه جماعه اهل بیته و صحابته و جمیع شیعته و کتابه و جنده فی الدواوین، لیکون حجه علی عیسی، و قطعا لقوله و دعواه فیما خرج منه. و هذه نسخه الشرط الذی کتبه عیسی علی نفسه: بسم الله الرحمن الرحیم هذا کتاب لعبد الله المهدی محمد امیر المؤمنین و لولی عهد المسلمین موسی بن المهدی، و لأهل بیته و جمیع قواده و جنوده من اهل خراسان و عامه المسلمین فی مشارق الارض و مغاربها، و حیث کان کائن منهم، کتبته للمهدی محمد امیر المؤمنین، و ولی عهد المسلمین موسی بن محمد ابن عبد الله بن محمد بن علی، فیما جعل الیه من العهد إذ کان الی، حتی اجتمعت کلمه المسلمین، و اتسق امرهم، و ائتلفت اهواؤهم، علی الرضا بولایة موسی بن المهدی

محمد امیر المؤمنین، و عرفت الخط فی ذلک علی و الخط فیه لی، و دخلت فیما دخل فیه المسلمون من الرضا بموسی بن امیر المؤمنین، و البیعه له، و الخروج مما کان لی فی رقابهم من البیعه، و جعلتکم فی حل من ذلک و سعه، من غیر حرج یدخل علیکم، او علی احد من جماعتکم و عامه المسلمین، و لیس فی شیء من ذلک، قدیم و لا حدیث لی دعوی و لا طلبه و لا حجه و لا مقاله و لا طاعه علی احد منکم، و لا علی عامه المسلمین و لا بیعه فی حیاه المهدی محمد امیر المؤمنین و لا بعده و لا بعد ولی عهد المسلمین موسی، و لا ما کنت حیا حتی اموت و قد بایعت لمحمد المهدی امیر المؤمنین و لموسی بن امیر المؤمنین من بعده، و جعلت لهما و لعامه المسلمین من اهل خراسان و غیرهم الوفاء بما شرطت علی نفسی فی هذا الأمر الذی خرجت منه، و التمام علیه علی بذلک عهد الله و ما اعتقد احد من خلقه من عهد او میثاق او تغلیظ او تاکید علی السمع و الطاعة و النصیحه للمهدی محمد امیر المؤمنین و ولی عهده موسی ابن امیر المؤمنین، فی السر و العلانیة، و القول و الفعل، و النیه و الشده و الرجاء و السراء و الضراء و الموالاة لهما و لمن والاهما، و المعاداة لمن عاداهما، کائنا من کان فی هذا الأمر الذی خرجت منه فان انا نکبت او غیرت او بدلت او دغلت او نویت غیر ما اعطیت علیه هذه الایمان، او دعوت الی خلاف شیء مما حملت علی نفسی فی هذا الکتاب للمهدی محمد امیر المؤمنین و لولی عهده موسی ابن امیر المؤمنین و لعامه المسلمین، او لم أف بذلک، فکل زوجه عندی یوم کتبت هذا الکتاب-او أتزوجها الی ثلاثین سنه-طالق ثلاثا البته طلاق الحرج و کل مملوک عندی الیوم او املکه الی ثلاثین سنه احرار لوجه الله، و کل مال لی نقد او عرض او قرض او ارض، او قلیل او کثیر، تالد او طارف او استفیده فیما بعد الیوم الی ثلاثین سنه صدقه علی المساکین، یضع ذلک

الوالی حیث یری، و علی من مدینه السلام المشی حافیا الی بیت الله العتیق الذی بمکة نذرا واجبا ثلاثین سنه، لا کفاره لی و لا مخرج منه، الا الوفاء به. و الله علی الوفاء بذلک راع کفیل شهید، وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً و شهید علی عیسی ابن موسی باقراره بما فی هذا الشرط أربعمائة و ثلاثون من بنی هاشم و من الموالی و الصحابه من قریش و الوزراء و الکتاب و القضاه. و کتب فی صفر سنه ستین و مائه و ختم عیسی بن موسی. فقال بعض الشعراء: کره الموت ابو موسی و قد کان فی الموت نجاء و کرم

خلع الملک و اضحی ملبسا ثوب لوم ما تری منه القدم

و فی سنه ستین و مائه وافی عبد الملک بن شهاب المسمعی مدینه باربد بمن توجه معه من المطوعة و غیرهم، فناهضوها بعد قدومهم بیوم، و أقاموا علیها یومین، فنصبوا المنجنیق و ناهضوها بجمیع الإله، و تحاشد الناس، و حض بعضهم بعضا بالقرآن و التذکیر، ففتحها الله علیهم عنوه، و دخلت خیلهم من کل ناحیه، حتی الجئوهم الی بدهم، فاشعلوا فیها النیران و النفط، فاحترق منهم من احترق، و جاهد بعضهم المسلمین، فقتلهم الله اجمعین، و استشهد من المسلمین بضعه و عشرون رجلا، و أفاءها الله علیهم و هاج البحر فلم یقدروا علی رکوبه و الانصراف، فأقاموا الی ان یطیب، فأصابهم فی أفواههم داء یقال له حمام قر، فمات نحو من الف رجل، منهم الربیع بن صبیح ثم انصرفوا لما امکنهم الانصراف حتی بلغوا ساحلا من فارس، یقال له بحر حمران، فعصفت علیهم فیه الریح لیلا، فکسرت عامه مراکبهم، فغرق منهم بعض و نجا بعض، و قدموا معهم بسبی من سبیهم-فیهم بنت ملک باربد- علی محمد بن سلیمان، و هو یومئذ والی البصره. و فیها صیر ابان بن صدقه کاتبا لهارون بن المهدی و وزیرا له. و فیها عزل ابو عون عن خراسان عن سخطه، و ولی مکانه معاذ بن مسلم

و فیها غزا ثمامة بن الولید العبسی الصائفه. و فیها غزا الغمر بن العباس الخثعمی بحر الشام.

ذکر خبر رد نسب آل بکره و آل زیاد

و فیها رد المهدی آل بکره من نسبهم فی ثقیف الی ولاء رسول الله ص، و کان سبب ذلک ان رجلا من آل ابی بکره رفع ظلامه الی المهدی، و تقرب الیه فیها بولاء رسول الله ص، فقال المهدی: ان هذا نسب و اعتزاء، ما تقرون به الا عند حاجه تعرض لکم، و عند اضطرارکم الی التقرب به إلینا فقال الحکم: یا امیر المؤمنین، من جحد ذلک فانا سنقر، انا اسالک ان تردنی و معشر آل ابی بکره الی نسبنا من ولاء رسول الله ص، و تامر بال زیاد بن عبید فیخرجوا من نسبهم الذی الحقهم به معاویه رغبه [ عن قضاء رسول الله ص: ان الولد للفراش و للعاهر الحجر] فیردوا الی نسبهم من عبید فی موالی ثقیف فامر المهدی فی آل ابی بکره و آل زیاد ان یرد کل فریق منهم الی نسبه، و کتب الی محمد بن سلیمان کتابا و امره ان یقرا فی مسجد الجماعه علی الناس، و ان یرد آل ابی بکره الی ولائهم من رسول الله ص و نسبهم الی نفیع ابن مسروح، و ان یرد علی من اقر منهم ما امر برده علیهم من أموالهم بالبصرة مع نظرائهم، ممن امر برد ماله علیه، و الا یرد علی من انکر منهم، و ان یجعل الممتحن منهم و المستبرئ لما عندهم الحکم بن سمرقند فانفذ محمد ما أتاه فی آل ابی بکره الا فی اناس منهم غیب عنهم. و اما آل زیاد فانه مما قوی رای المهدی فیهم-فیما ذکر علی بن سلیمان- ان أباه حدثه، قال: حضرت المهدی و هو ینظر فی المظالم إذ قدم علیه رجل من آل زیاد یقال له الصغدی بن سلم بن حرب، فقال له: من أنت؟ قال: ابن عمک، قال: ای ابن عمی أنت؟ فانتسب الی زیاد، فقال له المهدی: یا بن سمیه الزانیة، متی کنت ابن عمی! و غضب و امر به فوجئ فی عنقه، و اخرج، و نهض الناس

قال: فلما خرجت لحقنی عیسی بن موسی- او موسی بن عیسی- فقال: اردت و الله ان ابعث إلیک، ان امیر المؤمنین التفت إلینا بعد خروجک، فقال: من عنده علم من آل زیاد؟ فو الله ما کان عند احد منا من ذاک شیء، فما عندک یا أبا عبد الله؟ فما زلت احدثه فی زیاد و آل زیاد حتی صرنا الی منزله بباب المحول، فقال: اسالک بالله و الرحم لما کتبت لی هذا کله حتی اروح به الی امیر المؤمنین، و اخبره عنک فانصرفت فکتبت، و بعثت به الیه فراح الی المهدی، فاخبره، فامر المهدی بالکتاب الی هارون الرشید، و کان والی البصره من قبله یأمره ان یکتب الی والیها یأمره ان یخرج آل زیاد من قریش و دیوانهم و العرب، و ان یعرض ولد ابی بکره علی ولاء رسول الله ص، فمن اقر منهم ترک ماله فی یده، و من انتمی الی ثقیف اصطفی ماله. فعرضهم، فأقروا جمیعا بالولاء، الا ثلاثة نفر، فاصطفیت أموالهم. ثم ان آل زیاد بعد ذاک رشوا صاحب الدیوان حتی ردهم الی ما کانوا علیه، فقال خالد النجار فی ذلک: ان زیادا و نافعا و أبا بکره عندی من اعجب العجب

ذا قرشی کما یقول، و ذا مولی، و هذا-بزعمه-عربی

نسخه کتاب المهدی الی والی البصره فی رد

آل زیاد الی نسبهم

بسم الله الرحمن الرحیم اما بعد، فان أحق ما حمل علیه ولاه المسلمین انفسهم و خواصهم و عوامهم فی أمورهم و احکامهم، العمل بینهم بما فی کتاب الله و الاتباع لسنه رسول الله ص، و الصبر علی ذلک، و المواظبه علیه، و الرضا به فیما وافقهم و خالفهم، للذی فیه من اقامه حدود الله و معرفه حقوقه، و اتباع مرضاته، و احراز جزائه و حسن ثوابه، و لما فی مخالفه ذلک و الصدود عنه و غلبه الهوی لغیره من الضلال و الخسار فی الدنیا و الآخرة. و قد کان من رای معاویه بن ابی سفیان فی استلحاقه زیاد بن عبید عبد آل علاج من ثقیف، و ادعائه ما أباه بعد معاویه عامه المسلمین و کثیر

منهم فی زمانه، لعلمهم بزیاد و ابی زیاد و أمه من اهل الرضا و الفضل و الورع و العلم، و لم یدع معاویه الی ذلک ورع و لا هدی، و لا اتباع سنه هادیه، و لا قدوه من ائمه الحق ماضیه، الا الرغبة فی هلاک دینه و آخرته، و التصمیم علی مخالفه الکتاب و السنه و العجب بزیاد فی جلده و نفاذه، و ما رجا من معونته و موازرته ایاه علی باطل ما کان یرکن الیه فی سیرته و آثاره و اعماله الخبیثة. [ و قد قال رسول الله ص: الولد للفراش و للعاهر الحجر، ] [ و قال: من ادعی الی غیر ابیه او انتمی الی غیر موالیه فعلیه لعنه الله و الملائکة و الناس اجمعین لا یقبل الله منه لا صرفا و لا عدلا] . و لعمری ما ولد زیاد فی حجر ابی سفیان و لا علی فراشه، و لا کان عبید عبدا لأبی سفیان، و لا سمیه أمه له، و لا کانا فی ملکه، و لا صارا الیه لسبب من الأسباب و لقد قال معاویه فیما یعلمه اهل الحفظ للأحادیث عند کلام نصر بن الحجاج بن علاط السلمی و من کان معه من موالی بنی المغیره المخزومیین و ارادتهم استلحاقه و اثبات دعوته، و قد اعد لهم معاویه حجرا تحت بعض فرشه فالقاه الیهم، فقالوا له: نسوغ لک ما فعلت فی زیاد، و لا تسوغ لنا ما فعلنا فی صاحبنا، فقال: قضاء رسول الله ص خیر لکم من قضاء معاویه فخالف معاویه بقضائه فی زیاد و استلحاقه ایاه و ما صنع فیه و اقدم علیه، امر الله جل و عز و قضاء رسول الله ص و اتبع فی ذلک هواه رغبه عن الحق و مجانبه له، و قد قال الله عز و جل: « وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اِتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ » ، و قال لداود ص و قد آتاه الحکم و النبوه و المال و الخلافه: « یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً فِی اَلْأَرْضِ » الآیة الی آخرها. فأمیر المؤمنین یسال الله ان یعصم له نفسه و دینه، و ان یعیذه من غلبه الهوی، و یوفقه فی جمیع الأمور لما یحب و یرضی، انه سمیع قریب

و قد رای امیر المؤمنین ان یرد زیادا و من کان من ولده الی أمهم و نسبهم المعروف و یلحقهم بأبیهم عبید، و أمهم سمیه، و یتبع فی ذلک قول رسول الله ص ، و ما اجمع علیه الصالحون و ائمه الهدی، و لا یجیز لمعاویة ما اقدم علیه مما یخالف کتاب الله و سنه رسوله ص، و کان امیر المؤمنین أحق من أخذ بذلک و عمل به، لقرابته من رسول الله ص و اتباعه آثاره و احیائه سنته، و ابطاله سنن غیره الزائغه الجائره عن الحق و الهدی. و قد قال الله جل و عز: « فَمٰا ذٰا بَعْدَ اَلْحَقِّ إِلاَّ اَلضَّلاٰلُ فَأَنّٰی تُصْرَفُونَ » . فاعلم ان ذلک من رای امیر المؤمنین فی زیاد، و ما کان من ولد زیاد فالحقهم بأبیهم زیاد بن عبید، و أمهم سمیه، و احملهم علیه، و اظهره لمن قبلک من المسلمین حتی یعرفوه و یستقیم فیهم، فان امیر المؤمنین قد کتب الی قاضی البصره و صاحب دیوانهم بذلک و السلام علیک و رحمه الله و برکاته. و کتب معاویه بن عبید الله فی سنه تسع و خمسین و مائه فلما وصل الکتاب الی محمد بن سلیمان وقع بانقاذه، ثم کلم فیهم، فکف عنهم، و قد کان کتب الی عبد الملک بن أیوب بن ظبیان النمیری بمثل ما کتب به الی محمد، فلم ینفذه لموضعه من قیس، و کراهته ان یخرج احد من قومه الی غیرهم. و فیها کانت وفاه عبید الله بن صفوان الجمحی، و هو وال علی المدینة، فولی مکانه محمد بن عبد الله الکثیری، فلم یلبث الا یسیرا حتی عزل و ولی مکانه زفر بن عاصم الهلالی و ولی المهدی قضاء المدینة فیها عبد الله بن محمد بن عمران الطلحی. و فیها خرج عبد السلام الخارجی، فقتل. و فیها عزل بسطام بن عمرو عن السند، و استعمل علیها روح بن حاتم. و حج بالناس فی هذه السنه المهدی، و استخلف علی مدینته حین شخص

عنها ابنه موسی، و خلف معه یزید بن منصور خال المهدی وزیرا له و مدبرا لأمره. و شخص مع المهدی فی هذه السنه ابنه هارون و جماعه من اهل بیته، و کان ممن شخص معه یعقوب بن داود، علی منزلته التی کانت له عنده، فأتاه حین وافی مکة الحسن بن ابراهیم بن عبد الله بن الحسن الذی استامن له یعقوب من المهدی علی امانه، فاحسن المهدی صلته و جائزته، و اقطعه مالا من الصوافی بالحجاز. و فیها نزع المهدی کسوه الکعبه التی کانت علیها، و کساها کسوه جدیده، و ذلک ان حجبه الکعبه- فیما ذکر-رفعوا الیه انهم یخافون علی الکعبه ان تهدم لکثرة ما علیها من الکسوة، فامر ان یکشف عنها ما علیها من الکسوة حتی بقیت مجرده، ثم طلی البیت کله بالخلوق، و ذکر انهم لما بلغوا الی کسوه هشام وجدوها دیباجا ثخینا جیدا، و وجدوا کسوه من کان قبله عامتها من متاع الیمن. و قسم المهدی فی هذه السنه بمکة فی أهلها-فیما ذکر-مالا عظیما، و فی اهل المدینة کذلک، فذکر انه نظر فیما قسم فی تلک السفره فوجد ثلاثین الف الف درهم، حملت معه، و وصلت الیه من مصر ثلاثمائة الف دینار، و من الیمن مائتا الف دینار، فقسم ذلک کله و فرق من الثیاب مائه الف ثوب و خمسین الف ثوب، و وسع فی مسجد رسول الله ص، و امر بنزع المقصورة التی فی مسجد الرسول ص فنزعت، و اراد ان ینقص منبر رسول الله ص فیعیده الی ما کان علیه، و یلقی منه ما کان معاویه زاد فیه، فذکر عن مالک بن انس انه شاور فی ذلک، فقیل له: ان المسامیر قد سلکت فی الخشب الذی احدثه معاویه، و فی الخشب الاول و هو عتیق، فلا نامن ان خرجت المسامیر التی فیه و زعزعت ان یتکسر، فترکه المهدی. و امر ایام مقامه بالمدینة باثبات خمسمائة رجل من الانصار لیکونوا معه حرسا له بالعراق و أنصارا، و اجری علیهم ارزاقا سوی اعطیاتهم، و اقطعهم عند قدومهم معه ببغداد قطیعه تعرف بهم

و تزوج فی مقامه بها برقیه بنت عمرو العثمانیة. و فی هذه السنه حمل محمد بن سلیمان الثلج للمهدی، حتی وافی به مکة، فکان المهدی أول من حمل له الثلج الی مکة من الخلفاء. و فیها رد المهدی علی اهل بیته و غیرهم قطائعهم التی کانت مقبوضه عنهم و کان علی صلاه الکوفه و احداثها فی هذه السنه إسحاق بن الصباح الکندی، و علی قضائها شریک و علی البصره و احداثها و أعمالها المفرده و کور دجلة و البحرین و عمان و کور الاهواز و فارس محمد بن سلیمان و کان علی قضاء البصره فیها عبید الله بن الحسن و علی خراسان معاذ بن مسلم، و علی الجزیرة الفضل بن صالح، و علی السند روح بن حاتم و علی إفریقیة یزید بن حاتم و علی مصر محمد بن سلیمان ابو ضمره.

ثم دخلت

سنه احدی و ستین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمما کان من ذلک خروج حکیم المقنع بخراسان من قریه من قری مرو، و کان-فیما ذکر-یقول بتناسخ الارواح، یعود ذلک الی نفسه، فاستغوی بشرا کثیرا، و قوی و صار الی ما وراء النهر، فوجه المهدی لقتاله عده من قواده، فیهم معاذ بن مسلم، و هو یومئذ علی خراسان، و معه عقبه بن مسلم و جبرئیل بن یحیی و لیث مولی المهدی، ثم افرد المهدی لمحاربته سعیدا الحرشی، و ضم الیه القواد، و ابتدأ المقنع بجمع الطعام عده للحصار فی قلعه بکش. و فیها ظفر نصر بن محمد بن الاشعث الخزاعی بعبد الله بن مروان بالشام، فقدم به علی المهدی قبل ان یولیه السند، فحبسه المهدی فی المطبق، فذکر ابو الخطاب ان المهدی اتی بعبد الله بن مروان بن محمد- و کان یکنی أبا الحکم- فجلس المهدی مجلسا عاما فی الرصافه، فقال: من یعرف هذا؟ فقام عبد العزیز بن مسلم العقیلی، فصار معه قائما، ثم قال له: ابو الحکم؟ قال: نعم ابن امیر المؤمنین قال: کیف کنت بعدی؟ ثم التفت الی المهدی، فقال: نعم یا امیر المؤمنین، هذا عبد الله بن مروان فعجب الناس من جراته، و لم یعرض له المهدی بشیء. قال: و لما حبس المهدی عبد الله بن مروان احتیل علیه، فجاء عمرو بن سهله الأشعری فادعی ان عبد الله بن مروان قتل أباه، فقدمه الی عافیه القاضی، فتوجه علیه الحکم ان یقاد به، و اقام علیه البینه، فلما کاد الحکم یبرم جاء عبد العزیز بن مسلم العقیلی الی عافیه القاضی یتخطی رقاب الناس، حتی صار الیه، فقال: یزعم عمرو بن سهله ان عبد الله بن مروان قتل أباه، کذب و الله ما قتل أباه غیری، انا قتلته بأمر

مروان، و عبد الله بن مروان من دمه بریء فزالت عن عبد الله بن مروان، و لم یعرض المهدی لعبد العزیز بن مسلم لأنه قتله بأمر مروان. و فیها غزا الصائفه ثمامة بن الولید، فنزل دابق، و جاشت الروم و هو مغتر، فاتت طلائعه و عیونه بذلک، فلم یحفل بما جاءوا به، و خرج الی الروم، و علیها میخائیل بسرعان الناس، فاصیب من المسلمین عده، و کان عیسی بن علی مرابطا بحصن مرعش یومئذ، فلم یکن للمسلمین فی ذلک العام صائفه من اجل ذلک. و فیها امر المهدی ببناء القصور فی طریق مکة اوسع من القصور التی کان ابو العباس بناها من القادسیة الی زبالة، و امر بالزیادة فی قصور ابی العباس، و ترک منازل ابی جعفر التی کان بناها علی حالها، و امر باتخاذ المصانع فی کل منهل، و بتجدید الأمیال و البرک، و حفر الرکایا مع المصانع، و ولی ذلک یقطین بن موسی، فلم یزل ذلک الیه الی سنه احدی و سبعین و مائه، و کان خلیفه یقطین فی ذلک اخوه ابو موسی. و فیها امر المهدی بالزیادة فی مسجد الجامع بالبصرة، فزید فیه من مقدمه مما یلی القبله، و عن یمینه مما یلی رحبه بنی سلیم، و ولی بناء ذلک محمد بن سلیمان و هو یومئذ والی البصره. و فیها امر المهدی بنزع المقاصیر من مساجد الجماعات و تقصیر المنابر و تصییرها الی المقدار الذی علیه منبر رسول الله ص، و کتب بذلک الی الافاق فعمل به. و فیها امر المهدی یعقوب بن داود بتوجیه الأمناء فی جمیع الافاق، فعمل به، فکان لا ینفذ للمهدی کتاب الی عامل فیجوز حتی یکتب یعقوب بن داود الی امینه و ثقته بانفاذ ذلک. و فیها اتضعت منزله ابی عبید الله وزیر المهدی، و ضم یعقوب الیه من متفقهه البصره و اهل الکوفه و اهل الشام عددا کثیرا، و جعل رئیس البصریین و القائم بامرهم اسماعیل بن علیه الأسدی و محمد بن میمون العنبری، و جعل رئیس اهل الکوفه و اهل الشام عبد الأعلی بن موسی الحلبی.

ذکر السبب الذی من اجله

تغیرت منزله ابی عبید الله عند المهدی

قد ذکرنا سبب اتصاله به الذی کان قبل فی ایام المنصور و ضم المنصور ایاه الی المهدی حین وجهه الی الری عند خلع عبد الجبار بن عبد الرحمن المنصور، فذکر ابو زید عمر بن شبه، ان سعید بن ابراهیم حدثه ان جعفر بن یحیی حدثه ان الفضل بن الربیع اخبره، ان الموالی کانوا یشنعون علی ابی عبید الله عند المهدی، و یسعون علیه عنده، فکانت کتب ابی عبید الله تنفذ عند المنصور بما یرید من الأمور، و تتخلی الموالی بالمهدی، فیبلغونه عن ابی عبید الله، و یحرضونه علیه. قال الفضل: و کانت کتب ابی عبید الله نصل الی ابی تتری، یشکو الموالی و ما یلقی منهم، و لا یزال یذکره عند المنصور و یخبره بقیامه، و یستخرج الکتب عنه الی المهدی بالوصایة به، و ترک القبول فیه قال: فلما رای ابو عبید الله غلبه الموالی علی المهدی، و خلوتهم به نظر الی اربعه رجال من قبائل شتی من اهل الأدب و العلم، فضمهم الی المهدی، فکانوا فی صحابته، فلم یکونوا یدعون الموالی یتخلون به. ثم ان أبا عبید الله کلم المهدی فی بعض امره إذ اعترض رجل من هؤلاء الأربعة فی الأمر الذی تکلم فیه، فسکت عنه ابو عبید الله، فلم یراده، و خرج فامر ان یحجب عن المهدی فحجبه عنه، و بلغ ذلک من خبره ابی. قال: و حج ابی مع المنصور فی السنه التی مات فیها، و قام ابی من امر المهدی بما قام به من امر البیعه و تجدیدها علی بیت المنصور و القواد و الموالی، فلما قدم تلقیته بعد المغرب، فلم أزل معه حتی تجاوز منزله، و ترک دار المهدی، و مضی الی ابی عبید الله، فقال: یا بنی، هو صاحب الرجل، و لیس ینبغی ان نعامله علی ما کنا نعامله علیه، و لا ان نحاسبه بما کان منا فی امره من نصرتنا له قال: فمضینا حتی أتینا باب ابی عبید الله، فما زال واقفا حتی صلیت

العتمه، فخرج الحاجب، فقال: ادخل، فثنی رجله و ثنیت رجلی قال: انما استأذنت لک یا أبا الفضل وحدک قال: اذهب فاخبره ان الفضل معی. قال: ثم اقبل علی، فقال: و هذا أیضا من ذلک! قال: فخرج الحاجب، فاذن لنا جمیعا، فدخلنا انا و ابی، و ابو عبید الله فی صدر المجلس، علی مصلی متکئ علی وساده، فقلت: یقوم الی ابی إذا دخل الیه، فلم یقم الیه، فقلت: یستوی جالسا إذا دنا، فلم یفعل، فقلت: یدعو له بمصلی، فلم یفعل، فقعد ابی بین یدیه علی البساط و هو متکئ، فجعل یسائله عن مسیره و سفره و حاله، و جعل ابی یتوقع ان یسأله عما کان منه فی امر المهدی و تجدید بیعته، فاعرض عن ذلک، فذهب ابی یبتدئه بذکره، فقال: قد بلغنا نبؤکم، قال: فذهب ابی لینهض، فقال: لا اری الدروب الا و قد غلقت، فلو اقمت! قال: فقال ابی: ان الدروب لا تغلق دونی، قال: بلی قد اغلقت قال: فظن ابی انه یرید ان یحتبسه لیسکن من مسیره، و یرید ان یسأله، قال: فأقیم قال: یا فلان، اذهب فهیئ لأبی الفضل فی منزل محمد بن ابی عبید الله مبیتا فلما رای انه یرید ان یخرج من الدار، قال. فلیس تغلق الدروب دونی فاعتزم ثم قام، فلما خرجنا من الدار اقبل علی فقال: یا بنی، أنت احمق، قلت: و ما حمقی انا! قال: تقول لی: کان ینبغی لک الا تجیء، و کان ینبغی إذا جئت فحجبنا الا تقیم حتی صلیت العتمه، و ان تنصرف و لا تدخل، و کان ینبغی إذا دخلت فلم یقم إلیک ان ترجع و لا تقیم علیه، و لم یکن الصواب الا ما عملت کله، و لکن و الله الذی لا اله الا هو-و استغلق فی الیمین-لاخلعن جاهی، و لانفقن مالی حتی ابلغ من ابی عبید الله. قال: ثم جعل یضطرب بجهده، فلا یجد مساغا الی مکروهه، و یحتال الجد إذ ذکر القشیری الذی کان ابو عبید الله حجبه، فأرسل الیه فجاءه،

فقال: انک قد علمت ما رکبک به ابو عبید الله، و قد بلغ منی کل غایة من المکروه، و قد ارغت امره بجهدی، فما وجدت علیه طریقا، فعندک حیله فی امره؟ فقال: انما یؤتی ابو عبید الله من احد وجوه اذکرها لک. یقال: هو رجل جاهل بصناعته و ابو عبید الله احذق الناس، او یقال: هو ظنین فی الدین بتقلیده، و ابو عبید الله اعف الناس، لو کان بنات المهدی فی حجره لکان لهن موضع، او یقال: هو یمیل الی ان یخالف السلطان فلیس یؤتی ابو عبید الله من ذلک، الا انه یمیل الی القدر بعض المیل، و لیس یتسلق علیه بذاک ان یقال: هو متهم، و لکن هذا کله مجتمع لک فی ابنه، قال: فتناوله الربیع، فقبل بین عینیه، ثم دب لابن ابی عبید الله، فو الله ما زال یحتال و یدس الی المهدی و یتهمه ببعض حرم المهدی، حتی استحکم عند المهدی الظنه بمحمد بن ابی عبید الله، فامر فاحضر، و اخرج ابو عبید الله. فقال: یا محمد اقرا، فذهب لیقرأ، فاستعجم علیه القرآن، فقال: یا معاویه ا لم تعلمنی ان ابنک جامع للقرآن؟ قال: اخبرتک یا امیر المؤمنین، و لکن فارقنی منذ سنین، و فی هذه المده التی نأی فیها عنی نسی القرآن، قال: قم فتقرب الی الله فی دمه، فذهب لیقوم فوقع، فقال العباس بن محمد: ان رایت یا امیر المؤمنین ان تعفی الشیخ! قال: ففعل، و امر به فاخرج، فضربت عنقه. قال: فاتهمه المهدی فی نفسه، فقال له الربیع: قتلت ابنه، و لیس ینبغی ان یکون معک، و لا ان تثق به فاوحش المهدی، و کان الذی کان من امره و بلغ الربیع ما اراد، و اشتفی و زاد. و ذکر محمد بن عبد الله 9 یعقوب بن داود، قال: أخبرنی ابی، قال: ضرب المهدی رجلا من الأشعریین، فاوجعه، فتعصب ابو عبید الله- و کان مولی لهم، فقال: القتل احسن من هذا یا امیر المؤمنین، فقال له المهدی: یا یهودی، اخرج من عسکری لعنک الله قال: ما ادری الی این اخرج

الا الی النار! قال: قلت: یا امیر المؤمنین، احر بهذا ان لمثلها یتوقع، قال: فقال لی: سبحان الله یا أبا عبید الله! و فیها غزا الغمر بن العباس فی البحر. و فیها ولی نصر بن محمد بن الاشعث السند مکان روح بن حاتم، و شخص إلیها حتی قدمها ثم عزل و ولی مکانه محمد بن سلیمان، فوجه إلیها عبد الملک ابن شهاب المسمعی، فقدمها علی نصر، فبغته، ثم اذن له فی الشخوص، فشخص حتی نزل الساحل علی سته فراسخ من المنصوره، فاتی نصر بن محمد عهده علی السند، فرجع الی عمله، و قد کان عبد الملک اقام بها ثمانیة عشر یوما، فلم یعرض له، فرجع الی البصره. و فیها استقضی المهدی عافیه بن یزید الأزدی، فکان هو و ابن علاثة یقضیان فی عسکر المهدی فی الرصافه، و کان القاضی بمدینه الشرقیه عمر بن حبیب العدوی. و فیها عزل الفضل بن صالح عن الجزیرة، و استعمل علیها عبد الصمد ابن علی. و فیها استعمل عیسی بن لقمان علی مصر. و فیها ولی یزید بن منصور سواد الکوفه و حسان الشروی الموصل و بسطام ابن عمرو التغلبی اذربیجان. و فیها عزل أبا أیوب المسمی سلیمان المکی عن دیوان الخراج، و ولی مکانه ابو الوزیر عمر بن مطرف. و فیها توفی نصر بن مالک من فالج اصابه، و دفن فی مقابر بنی هاشم و صلی علیه المهدی. و فیها صرف ابان بن صدقه عن هارون بن المهدی الی موسی بن المهدی، و جعله له کاتبا و وزیرا، و جعل مکانه مع هارون ابن المهدی یحیی بن خالد ابن برمک

و فیها عزل محمد بن سلیمان أبا ضمره عن مصر فی ذی الحجه المهدی و ولاها سلمه بن رجاء. و حج بالناس فی هذه السنه موسی بن محمد بن عبد الله الهادی، و هو ولی عهد ابیه. و کان عامل الطائف و مکة و الیمامه فیها جعفر بن سلیمان، و علی صلاه الکوفه و احداثها إسحاق بن الصباح الکندی، و علی سوادها یزید بن منصور.

ثم دخلت

سنه اثنتین و ستین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

خبر مقتل عبد السلام الخارجی

فمن ذلک ما کان من مقتل عبد السلام الخارجی بقنسرین. ذکر الخبر عن مقتله: ذکر ان عبد السلام بن هاشم الیشکری هذا خرج بالجزیرة، و کثر بها اتباعه، و اشتدت شوکته، فلقیه من قواد المهدی عده، منهم عیسی بن موسی القائد، فقتله فی عده ممن معه، و هزم جماعه من القواد، فوجه الیه المهدی الجنود، فنکب غیر واحد من القواد، منهم شبیب بن واج المروروذی، ثم ندب الی شبیب الف فارس، اعطی کل رجل منهم الف درهم معونه، و الحقهم بشبیب فوافوه، فخرج شبیب فی اثر عبد السلام، فهرب منهم حتی اتی قنسرین، فلحقه بها فقتله. و فیها وضع المهدی دواوین الازمه، و ولی علیها عمر بن بزیع مولاه، فولی عمر بن بزیع النعمان بن عثمان أبا حازم زمام خراج العراق. و فیها امر المهدی ان یجری علی المجذمین و اهل السجون فی جمیع الافاق. و فیها ولی ثمامة بن الولید العبسی الصائفه، فلم یتم ذلک. و فیها خرجت الروم الی الحدث، فهدموا سورها. و غزا الصائفه الحسن بن قحطبه فی ثلاثین الف مرتزق سوی المطوعة، فبلغ حمه اذرولیه، فاکثر التخریب و التحریق فی بلاد الروم من غیر ان یفتح حصنا، و یلقی جمعا، و سمته الروم التنین و قیل: انه انما اتی

هذه الحمه الحسن لیستنقع فیها للوضح الذی کان به، ثم قفل بالناس سالمین. و کان علی قضاء عسکره و ما یجتمع من الفیء حفص بن عامر السلمی. قال: و فیها غزا یزید بن اسید السلمی من باب قالیقلا، فغنم و فتح ثلاثة حصون، و أصاب سبیا کثیرا و اسری. و فیها عزل علی بن سلیمان عن الیمن، و ولی مکانه عبد الله بن سلیمان. و فیها عزل سلمه بن رجاء عن مصر، و ولیها عیسی بن لقمان، فی المحرم، ثم عزل فی جمادی الآخرة، و ولیها واضح مولی المهدی، ثم عزل فی ذی القعده و ولیها یحیی الحرشی. و فیها ظهرت المحمرة بجرجان، علیهم رجل یقال له عبد القهار، فغلب علی جرجان، و قتل بشرا کثیرا، فغزاه عمر بن العلاء من طبرستان، فقتل عبد القهار و اصحابه. و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن جعفر بن المنصور، و کان العباس ابن محمد استاذن المهدی فی الحج بعد ذلک، فعاتبه علی الا یکون استاذنه قبل ان یولی الموسم أحدا فیولیه ایاه، فقال: یا امیر المؤمنین، عمدا اخرت ذلک لانی لم ارد الولایة. و کانت عمال الأمصار عمالها فی السنه التی قبلها ثم ان الجزیرة کانت فی هذه السنه الی عبد الصمد بن علی و طبرستان و الرویان الی سعید بن دعلج، و جرجان الی مهلهل بن صفوان.

ثم دخلت

سنه ثلاث و ستین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عن الاحداث التی کانت فیها فمن ذلک ما کان فیها من هلاک المقنع، و ذلک ان سعیدا الحرشی حصره بکش، فاشتد علیه الحصار، فلما احس بالهلکة شرب سما، و سقاه نساءه و اهله، فمات و ماتوا-فیما ذکر-جمیعا، و دخل المسلمون قلعته، و احتزوا راسه، و وجهوا به الی المهدی و هو بحلب.

ذکر خبر غزو الروم

و فیها قطع المهدی البعوث للصائفه علی جمیع الأجناد من اهل خراسان و غیرهم، و خرج فعسکر بالبردان، فأقام به نحوا من شهرین یتعبا فیه و یتهیأ، و یعطی الجنود، و اخرج بها صلات لأهل بیته الذین شخصوا معه، فتوفی عیسی بن علی فی آخر جمادی الآخرة ببغداد و خرج المهدی من الغد الی البردان متوجها الی الصائفه، و استخلف ببغداد موسی بن المهدی، و کاتبه یومئذ ابان بن صدقه، و علی خاتمه عبد الله بن علاثة، و علی حرسه علی بن عیسی، و علی شرطه عبد الله بن خازم، فذکر العباس بن محمد ان المهدی لما وجه الرشید الی الصائفه سنه ثلاث و ستین و مائه خرج یشیعه و انا معه، فلما حاذی قصر مسلمه، قلت: یا امیر المؤمنین، ان لمسلمه فی أعناقنا منه، کان محمد بن علی مر به، فاعطاه اربعه آلاف دینار، و قال له: یا بن عم هذان الفان لدینک، و الفان لمعونتک، فإذا نفدت فلا تحتشمنا فقال لما حدثته الحدیث: احضروا من هاهنا من ولد مسلمه و موالیه، فامر لهم بعشرین الف دینار، و امر ان تجری علیهم الأرزاق، ثم قال: یا أبا الفضل، کافانا مسلمه و قضینا حقه؟ قلت: نعم، و زدت یا امیر المؤمنین

و ذکر ابراهیم بن زیاد، عن الهیثم بن عدی، ان المهدی اغزی هارون الرشید بلاد الروم، و ضم الیه الربیع الحاجب و الحسن بن قحطبه. قال محمد بن العباس: انی لقاعد فی مجلس ابی فی دار امیر المؤمنین و هو علی الحرس، إذ جاء الحسن بن قحطبه، فسلم علی، و قعد علی الفراش الذی یقعد ابی علیه، فسال عنه فاعلمته انه راکب، فقال لی: یا حبیبی اعلمه انی جئت، و ابلغه السلام عنی، و قل له: ان أحب ان یقول لأمیر المؤمنین: یقول الحسن بن قحطبه: یا امیر المؤمنین، جعلنی الله فداک! اغزیت هارون، و ضممتنی و الربیع الیه، و انا قریع قوادک، و الربیع قریع موالیک، و لیس تطیب نفسی بان نخلی جمیعا بابک، فاما اغزیتنی مع هارون و اقام الربیع، و اما اغزیت الربیع و اقمت ببابک قال: فجاء ابی فابلغته الرسالة، فدخل علی المهدی فاعلمه، فقال: احسن و الله الاستعفاء، لا کما فعل الحجام ابن الحجام- یعنی عامر بن اسماعیل- و کان استعفی من الخروج مع ابراهیم فغضب علیه، و استصفی ماله. و ذکر عبد الله بن احمد بن الوضاح، قال: سمعت جدی أبا بدیل، قال: اغزی المهدی الرشید، و اغزی معه موسی بن عیسی و عبد الملک بن صالح بن علی و مولیی ابیه: الربیع الحاجب و الحسن الحاجب، فلما فصل دخلت علیه بعد یومین او ثلاثة، فقال: ما خلفک عن ولی العهد، و عن أخویک خاصه؟ یعنی الربیع و الحسن الحاجب قلت: امر امیر المؤمنین و مقامی بمدینه السلام حتی یأذن لی قال: فسر حتی تلحق به و بهما، و اذکر ما تحتاج الیه قال: قلت: ما احتاج الی شیء من العده، فان رای امیر المؤمنین ان یأذن لی فی وداعه! فقال لی: متی تراک خارجا؟ قال: قلت من غد، قال: فودعته و خرجت، فلحقت القوم قال: فاقبلت انظر الی الرشید یخرج، فیضرب بالصوالجه، و انظر الی موسی بن عیسی و عبد الملک ابن صالح، و هما یتضاحکان منه

قال: فصرت الی الربیع و الحسن- و کنا لا نفترق-قال: فقلت: لا جزاکما الله عمن وجهکما و لا عمن وجهتما معه خیرا، فقالا: ایه، و ما الخبر؟ قال: قلت: موسی بن عیسی و عبد الملک بن صالح یتضاحکان من ابن امیر المؤمنین، ا و ما کنتما تقدران ان تجعلا لهما مجلسا یدخلان علیه فیه و لمن کان معه من القواد فی الجمعه یدخلون علیه و یخلوه فی سائر ایامه لما یرید! قال: فبینا نحن فی ذلک المسیر إذ بعثا الی فی اللیل قال: فجئت و عندهما رجل، فقالا لی: هذا غلام الغمر بن یزید، و قد أصبنا معه کتاب الدولة قال: ففتحت الکتاب، فنظرت فیه الی سنی المهدی فإذا هی عشر سنین. قال: فقلت: ما فی الارض اعجب منکما! ا تریان ان خبر هذا الغلام یخفی، و ان هذا الکتاب یستتر! قالا: کلا، قلت: فإذا کان امیر المؤمنین قد نقص من سنیه ما نقص، ا فلستم أول من نعی الیه نفسه! قال: فتبلدوا و الله، و سقط فی أیدیهما، فقالا: فما الحیله؟ قلت: یا غلام علی بعنبسه - یعنی الوراق الأعرابی مولی آل ابی بدیل- فاتی به، فقلت له: خط مثل هذا الخط، و ورقه مثل هذه الورقه، و صیر مکان عشر سنین اربعین سنه، و صیرها فی الورقه، قال: فو الله لو لا انی رایت العشر فی تلک و الأربعین فی هذه ما شککت ان الخط ذلک الخط، و ان الورقه تلک الورقه. قال: و وجه المهدی خالد بن برمک مع الرشید و هو ولی العهد حین وجهه لغزو الروم، و توجه معه الحسن و سلیمان ابنا برمک، و وجه معه علی امر العسکر و نفقاته و کتابته و القیام بامره یحیی بن خالد- و کان امر هارون کله الیه-و صیر الربیع الحاجب مع هارون یغزو عن المهدی، و کان الذی بین الربیع و یحیی علی حسب ذلک، و کان یشاورهما و یعمل برأیهما، ففتح الله علیهم فتوحا کثیره، و أبلاهم فی ذلک الوجه بلاء جمیلا، و کان لخالد فی ذلک بسمالو اثر جمیل لم یکن لأحد، و کان منجمهم یسمی البرمکی تبرکا

به و نظرا الیه قال: و لما ندب المهدی هارون الرشید لما ندبه له من الغزو، امر ان یدخل علیه کتاب أبناء الدعوة لینظر الیهم و یختار له منهم رجلا. قال یحیی: فأدخلونی علیه معهم، فوقفوا بین یدیه، و وقفت آخرهم، فقال لی: یا یحیی، ادن، فدنوت، ثم قال لی: اجلس، فجلست فجثوت بین یدیه، فقال لی: انی قد تصفحت أبناء شیعتی و اهل دولتی، و اخترت منهم رجلا لهارون ابنی اضمه الیه لیقوم بأمر عسکره، و یتولی کتابته، فوقعت علیک خیرتی له، و رایتک اولی به، إذ کنت مربیه و خاصته، و قد ولیتک کتابته و امر عسکره قال: فشکرت ذلک له، و قبلت یده، و امر لی بمائه الف درهم معونه علی سفری، فوجهت فی ذلک العسکر لما وجهت له. قال: و اوفد الربیع سلیمان بن برمک الی المهدی، و اوفد معه وفدا، فاکرم المهدی و فادته و فضله، و احسن الی الوفد الذین کانوا معه، ثم انصرفوا من وجههم ذلک.

عزل عبد الصمد بن علی عن الجزیرة و تولیه زفر بن الحارث

و فی هذه السنه، سنه مسیر المهدی مع ابنه هارون، عزل المهدی عبد الصمد ابن علی عن الجزیرة، و ولی مکانه زفر بن عاصم الهلالی. ذکر السبب فی عزله ایاه: ذکر ان المهدی سلک فی سفرته هذه طریق الموصل، و علی الجزیرة عبد الصمد بن علی، فلما شخص المهدی من الموصل، و صار بأرض الجزیرة، لم یتلقه عبد الصمد و لا هیأ له نزلا، و لا اصلح له قناطر فاضطغن ذلک علیه المهدی، فلما لقیه تجهمه و اظهر له جفاء، فبعث الیه عبد الصمد بالطاف لم یرضها، فردها علیه، و ازداد علیه سخطا، و امر بأخذه باقامه النزل له، فتعبث فی ذلک، و تقنع، و لم یزل یربی ما یکرهه الی ان نزل حصن

مسلمه، فدعا به، و جری بینهما کلام اغلظ له فیه القول المهدی، فرد علیه عبد الصمد و لم یحتمله، فامر بحبسه و عزله عن الجزیرة، و لم یزل فی حبسه فی سفره ذلک و بعد ان رجع الی ان رضی عنه و اقام له العباس بن محمد النزل، حتی انتهی الی حلب، فاتته البشری بها بقتل المقنع، و بعث و هو بها عبد الجبار المحتسب لجلب من بتلک الناحیة من الزنادقة ففعل، و أتاه بهم، و هو بدابق، فقتل جماعه منهم و صلبهم، و اتی بکتب من کتبهم فقطعت بالسکاکین ثم عرض بها جنده، و امر بالرحله، و اشخص جماعه من وافاه من اهل بیته مع ابنه هارون الی الروم، و شیع المهدی ابنه هارون حتی قطع الدرب، و بلغ جیحان، و ارتاد بها المدینة التی تسمی المهدیه، و ودع هارون علی نهر جیحان فسار هارون حتی نزل رستاقا من رساتیق ارض الروم فیه قلعه، یقال لها سمالو، فأقام علیها ثمانیا و ثلاثین لیله، و قد نصب علیها المجانیق، حتی فتحها الله بعد تخریب لها، و عطش و جوع أصاب أهلها، و بعد قتل و جراحات کانت فی المسلمین، و کان فتحها علی شروط شرطوها لأنفسهم: لا یقتلوا و لا یرحلوا، و لا یفرق بینهم، فأعطوا ذلک، فنزلوا، و وفی لهم، و قفل هارون بالمسلمین سالمین الا من کان اصیب منهم بها. و فی هذه السنه و فی سفرته هذه، صار المهدی الی بیت المقدس، فصلی فیه، و معه العباس بن محمد و الفضل بن صالح و علی بن سلیمان و خاله یزید ابن منصور. و فیها عزل المهدی ابراهیم بن صالح عن فلسطین، فسأله یزید بن منصور حتی رده علیها. و فیها ولی المهدی ابنه هارون المغرب کله و اذربیجان و أرمینیة، و جعل کاتبه علی الخراج، ثابت بن موسی، و علی رسائله یحیی بن خالد بن برمک

و فیها عزل زفر بن عاصم عن الجزیرة، و ولی مکانه عبد الله بن صالح ابن علی، و کان المهدی نزل علیه فی مسیره الی بیت المقدس، فاعجب بما رای من منزله بسلمیه. و فیها عزل معاذ بن مسلم عن خراسان و ولاها المسیب بن زهیر. و عزل فیها یحیی الحرشی عن أصبهان، و ولی مکانه الحکم بن سعید. و عزل فیها سعید بن دعلج عن طبرستان و الرویان، و ولاهما عمر ابن العلاء. و فیها عزل مهلهل بن صفوان عن جرجان، و ولاها هشام بن سعید. و حج بالناس فی هذه السنه علی بن المهدی. و کان علی الیمامه و المدینة و مکة و الطائف فیها جعفر بن سلیمان، و علی الصلاة و الاحداث بالکوفه إسحاق بن الصباح، و علی قضائها شریک، و علی البصره و أعمالها و کور دجلة و البحرین و عمان و الفرض و کور الاهواز و کور فارس محمد بن سلیمان، و علی خراسان المسیب بن زهیر، و علی السند نصر بن محمد ابن الاشعث.

ثم دخلت

سنه اربع و ستین و مائه

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک غزوه عبد الکبیر بن عبد الحمید بن عبد الرحمن بن زید بن الخطاب من درب الحدث، فاقبل الیه میخائیل البطریق- فیما ذکر-فی نحو من تسعین ألفا، فیهم طازاذ الأرمنی البطریق، ففشل عنه عبد الکبیر و منع المسلمین من القتال و انصرف، فاراد المهدی ضرب عنقه، فکلم فیه فحبسه فی المطبق. و فیها عزل المهدی محمد بن سلیمان عن اعماله، و وجه صالح بن داود علی ما کان الی محمد بن سلیمان، و وجه معه عاصم بن موسی الخراسانی الکاتب علی الخراج، و امره بأخذ حماد بن موسی کاتب محمد بن سلیمان و عبید الله بن عمر خلیفته و عماله و تکشیفهم. و فیها بنی المهدی بعیساباذ الکبری قصرا من لبن، الی ان اسس قصره الذی بالأجر: الذی سماه قصر السلامة، و کان تاسیسه ایاه یوم الأربعاء فی آخر ذی القعده. و فیها شخص المهدی حین اسس هذا القصر الی الکوفه حاجا، فأقام برصافه الکوفه أیاما، ثم خرج متوجها الی الحج، حتی انتهی الی العقبه، فغلا علیه و علی من معه الماء، و خاف الا یحمله و من معه ما بین ایدیهم، و عرضت له مع ذلک حمی، فرجع من العقبه، و غضب علی یقطین بسبب الماء، لأنه کان صاحب المصانع، و اشتد علی الناس العطش فی منصرفهم و علی ظهرهم حتی اشفوا علی الهلکة. و فیها توفی نصر بن محمد بن الاشعث بالسند و فیها عزل عبد الله بن سلیمان عن الیمن عن سخطه، و وجه من یستقبله

و یفتش متاعه، و یحصی ما معه، ثم امر بحبسه عند الربیع حین قدم، حتی اقر من المال و الجوهر و العنبر بما اقر به، فرده الیه، و استعمل مکانه منصور بن یزید بن منصور. و فیها وجه المهدی صالح بن ابی جعفر المنصور من العقبه عند انصرافه عنها الی مکة لیحج بالناس، فأقام صالح للناس الحج فی هذه السنه. و کان العامل علی المدینة و مکة و الطائف و الیمامه فیها جعفر بن سلیمان، و علی الیمن منصور بن یزید بن منصور، و علی صلاه الکوفه و احداثها هاشم ابن سعید بن منصور، و علی قضائها شریک بن عبد الله، و علی صلاه البصره و احداثها و کور دجلة و البحرین و عمان و الفرض و کور الاهواز و فارس صالح ابن داود بن علی، و علی السند سطیح بن عمر، و علی خراسان المسیب بن زهیر، و علی الموصل محمد بن الفضل و علی قضاء البصره عبید الله بن الحسن، و علی مصر ابراهیم بن صالح، و علی إفریقیة یزید بن حاتم، و علی طبرستان و الرویان و جرجان یحیی الحرشی، و علی دنباوند و قومس فراشه مولی امیر المؤمنین، و علی الری خلف بن عبد الله، و علی سجستان سعید بن دعلج.

ثم دخلت

سنه خمس و ستین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

غزوه هارون بن المهدی الصائفه ببلاد الروم

فمن ذلک غزوه هارون بن محمد المهدی الصائفه، و وجهه أبوه-فیما ذکر- یوم السبت لإحدی عشره لیله بقیت من جمادی الآخرة غازیا الی بلاد الروم، و ضم الیه الربیع مولاه، فوغل هارون فی بلاد الروم، فافتتح ماجده، و لقیته خیول نقیطا قومس القوامسه، فبارزه یزید بن مزید، فارجل یزید، ثم سقط نقیطا، فضربه یزید حتی اثخنه، و انهزمت الروم، و غلب یزید علی عسکرهم. و سار الی الدمستق بنقمودیه و هو صاحب المسالح، و سار هارون فی خمسه و تسعین ألفا و سبعمائة و ثلاثة و تسعین رجلا، و حمل لهم من العین مائه الف دینار و اربعه و تسعین ألفا و أربعمائة و خمسین دینارا، و من الورق أحدا و عشرین الف الف و أربعمائة الف و اربعه عشر ألفا و ثمانمائه درهم و سار هارون حتی بلغ خلیج البحر الذی علی القسطنطینیة، و صاحب الروم یومئذ اغسطه امراه الیون، و ذلک ان ابنها کان صغیرا قد هلک أبوه و هو فی حجرها، فجرت بینهما و بین هارون بن المهدی الرسل و السفراء فی طلب الصلح و الموادعة و اعطائه الفدیة، فقبل ذلک منها هارون، و شرط علیها الوفاء بما اعطت له، و ان تقیم له الأدلاء و الاسواق فی طریقه، و ذلک انه دخل مدخلا صعبا مخوفا علی المسلمین، فاجابته الی ما سال، و الذی وقع علیه الصلح بینه و بینها تسعون او سبعون الف دینار، تؤدیها فی نیسان الاول فی کل سنه، و فی حزیران، فقبل ذلک منها، فاقامت له الاسواق فی منصرفه، و وجهت معه رسولا الی المهدی بما بذلت علی ان تؤدی ما تیسر من الذهب و الفضه و العرض، و کتبوا

کتاب الهدنة الی ثلاث سنین، و سلمت الأساری و کان الذی أفاء الله علی هارون الی ان اذعنت الروم بالجزیة خمسه آلاف راس و ستمائه و ثلاثة و اربعین راسا، و قتل من الروم فی الوقائع اربعه و خمسون ألفا، و قتل من الأساری صبرا الفان و تسعون أسیرا' و مما أفاء الله علیه من الدواب الذلل بأدواتها عشرون الف دابه، و ذبح من البقر و الغنم مائه الف راس و کانت المرتزقه سوی المطوعة و اهل الاسواق مائه الف، و بیع البرذون بدرهم، و البغل باقل من عشره دراهم، و الدرع باقل من درهم و عشرین سیفا بدرهم، فقال مروان بن ابی حفصة فی ذلک: اطفت بقسطنطینه الروم مسندا إلیها القنا حتی اکتسی الذل سورها

و ما رمتها حتی اتتک ملوکها بجزیتها، و الحرب تغلی قدورها

و فیها عزل خلف بن عبد الله عن الری، و ولاها عیسی مولی جعفر. و حج بالناس فی هذه السنه صالح بن ابی جعفر المنصور. و کانت عمال الأمصار فی هذه السنه هم عمالها فی السنه الماضیه، غیر ان العامل علی احداث البصره و الصلاة بأهلها کان روح بن حاتم، و علی کور دجلة و البحرین و عمان و کسکر و کور الاهواز و فارس و کرمان کان المعلی مولی امیر المؤمنین المهدی 3 ، و علی السند اللیث مولی المهدی.

ثم دخلت

سنه ست و ستین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک قفول هارون بن المهدی، و من کان معه من خلیج قسطنطینیه فی المحرم لثلاث عشره لیله بقیت منه، و قدمت الروم بالجزیة معهم، و ذلک -فیما قیل-اربعه و ستون الف دینار عدد الرومیة و الفان و خمسمائة دینار عربیة، و ثلاثون الف رطل مرعزی. و فیها أخذ المهدی البیعه علی قواده لهارون بعد موسی بن المهدی، و سماه الرشید. و فیها عزل عبید الله بن الحسن عن قضاء البصره، و ولی مکانه خالد بن طلیق بن عمران بن حصین الخزاعی، فلم تحمد ولایته، فاستعفی اهل البصره منه. و فیها عزل جعفر بن سلیمان عن مکة و المدینة، و ما کان الیه من العمل. و فیها سخط المهدی علی یعقوب بن داود.

ذکر الخبر عن غضب المهدی علی یعقوب

ذکر علی بن محمد النوفلی، قال: سمعت ابی یذکر، قال: کان داود بن طهمان- و هو ابو یعقوب بن داود- و اخوته کتابا لنصر بن سیار، و قد کتب داود قبله لبعض ولاه خراسان، فلما کانت ایام یحیی بن زید کان یدس الیه و الی اصحابه بما یسمع من نصر، و یحذرهم، فلما خرج ابو مسلم یطلب بدم یحیی بن زید و یقتل قتلته و المعینین علیه من اصحاب نصر، أتاه داود ابن طهمان مطمئنا لما کان یعلم مما جری بینه و بینه، فآمنه ابو مسلم، و لم

یعرض له فی نفسه، و أخذ أمواله التی استفاد ایام نصر، و ترک منازله و ضیعه التی کانت له میراثا بمرو، فلما مات داود خرج ولده اهل ادب و علم بایام الناس و سیرهم و اشعارهم، و نظروا فإذا لیست لهم عند بنی العباس منزله، فلم یطمعوا فی خدمتهم لحال ابیهم من کتابه نصر، فلما رأوا ذلک أظهروا مقاله الزیدیة، و دنوا من آل الحسین، و طمعوا ان یکون لهم دوله فیعیشوا فیها. فکان یعقوب یجول البلاد منفردا بنفسه، و مع ابراهیم بن عبد الله أحیانا، فی طلب البیعه لمحمد بن عبد الله، فلما ظهر محمد و ابراهیم بن عبد الله کتب علی ابن داود- و کان اسن من یعقوب- لإبراهیم بن عبد الله، و خرج یعقوب مع عده من اخوته مع ابراهیم، فلما قتل محمد و ابراهیم تواروا من المنصور، فطلبهم، فاخذ یعقوب و علیا فحبسهما فی المطبق ایام حیاته، فلما توفی المنصور من علیهما المهدی فیمن من علیه بتخلیه سبیله، و أطلقهما و کان معهما فی المطبق إسحاق بن الفضل بن عبد الرحمن- و کانا لا یفارقانه-و اخوته الذین کانوا محتبسین معه، فجرت بینهم بذلک الصداقه و کان إسحاق بن الفضل بن عبد الرحمن یری ان الخلافه قد تجوز فی صالحی بنی هاشم جمیعا، فکان یقول: کانت الإمامة بعد رسول الله ص لا تصلح الا فی بنی هاشم، و هی فی هذا الدهر لا تصلح الا فیهم، و کان یکثر فی قوله للأکبر من بنی عبد المطلب، و کان هو و یعقوب بن داود یتجاریان ذلک، فلما خلی المهدی سبیل یعقوب مکث المهدی برهة من دهره یطلب عیسی بن زید و الحسن ابن ابراهیم بن عبد الله بعد هرب الحسن من حبسه، فقال المهدی یوما: لو وجدت رجلا من الزیدیة له معرفه بال حسن و بعیسی بن زید، و له فقه فاجتلبه الی علی طریق الفقه، فیدخل بینی و بین آل حسن و عیسی بن زید! فدل علی یعقوب بن داود، فاتی به فادخل علیه، و علیه یومئذ فرو و خفا کبل و عمامة کرابیس و کساء ابیض غلیظ فکلمه و فاتحه، فوجده رجلا کاملا، فسأله عن عیسی بن زید، فزعم الناس انه وعده الدخول بینه و بینه، و کان یعقوب ینتفی من ذلک، الا ان الناس قد رموه بان منزلته عند المهدی انما

کانت للسعایه بال علی و لم یزل امره یرتفع عند المهدی و یعلو حتی استوزره، و فوض الیه امر الخلافه، فأرسل الی الزیدیة، فاتی بهم من کل أوب، و ولاهم من امور الخلافه فی المشرق و المغرب کل جلیل و عمل نفیس، و الدنیا کلها فی یدیه، و لذلک یقول بشار بن برد: بنی امیه هبوا طال نومکم ان الخلیفة یعقوب بن داود

ضاعت خلافتکم یا قوم فاطلبوا خلیفه الله بین الدف و العود

قال: فحسده موالی المهدی، فسعوا علیه. و مما حظی به یعقوب عند المهدی، انه استامنه للحسن بن ابراهیم بن عبد الله، و دخل بینه و بینه حتی جمع بینهما بمکة قال: و لما علم آل الحسن بن علی بصنیعه استوحشوا منه، و علم یعقوب انه ان کانت لهم دوله لم یعش فیها، و علم ان المهدی لا یناظره لکثرة السعایة به الیه، فمال یعقوب الی إسحاق بن الفضل، و اقبل یربص له الأمور و اقبلت السعایات ترد علی المهدی بإسحاق حتی قیل له: ان المشرق و المغرب فی ید یعقوب و اصحابه، و قد کاتبهم، و انما یکفیه ان یکتب الیهم فیثوروا فی یوم واحد علی میعاد، فیأخذوا الدنیا لإسحاق بن الفضل، فکان ذلک قد ملا قلب المهدی علیه. قال علی بن محمد النوفلی: فذکر لی بعض خدم المهدی انه کان قائما علی راسه یوما یذب عنه، إذ دخل یعقوب، فجثا بین یدیه، فقال: یا امیر المؤمنین، قد عرفت اضطراب امر مصر، و أمرتنی ان التمس لها رجلا یجمع امرها، فلم أزل ارتاد حتی اصبت لها رجلا یصلح لذلک قال: و من هو؟ قال: ابن عمک إسحاق بن الفضل، فرای یعقوب فی وجهه التغیر، فنهض فخرج، و اتبعه المهدی طرفه، ثم قال: قتلنی الله ان لم اقتلک! ثم رفع راسه الی و قال: اکتم علی ویلک! قال: و لم یزل موالیه یحرضونه علیه و یوحشونه منه، حتی عزم علی ازاله النعمه عنه

و قال موسی بن ابراهیم المسعودی: قال المهدی: وصف لی یعقوب بن داود فی منامی، فقیل لی ان اتخذه وزیرا فلما رآه، قال: هذه و الله الخلقه التی رایتها فی منامی، فاتخذه وزیرا، و حظی عنده غایة الحظوة، فمکث حینا حتی بنی عیساباذ، فأتاه خادم من خدمه-و کان حظیا عنده-فقال له: ان احمد بن اسماعیل بن علی، قال لی: قد بنی متنزها انفق علیه خمسین الف الف من بیت مال المسلمین، فحفظها عن الخادم، و نسی احمد ابن اسماعیل، و توهمها علی یعقوب بن داود، فبینا یعقوب بین یدیه إذ لببه، فضرب به الارض، فقال: ما لی و لک یا امیر المؤمنین! قال: ا لست القائل: انی انفقت علی متنزه لی خمسین الف الف! فقال یعقوب: و الله ما سمعته أذنای، و لا کتبه الکرام الکاتبون، فکان هذا أول سبب امره. قال: و حدثنی ابی، قال: کان یعقوب بن داود قد عرف عن المهدی خلعا و استهتارا بذکر النساء و الجماع، و کان یعقوب بن داود یصف من نفسه فی ذلک شیئا کثیرا، و کذلک کان المهدی، فکانوا یخلون بالمهدی لیلا فیقولون: هو علی ان یصبح فیثور بیعقوب، فإذا اصبح غدا علیه یعقوب و قد بلغه الخبر، فإذا نظر الیه تبسم، فیقول: ان عندک لخیرا! فیقول: نعم، فیقول: اقعد بحیاتی فحدثنی، فیقول: خلوت بجاریتی البارحه، فقالت و قلت، فیصنع لذلک حدیثا، فیحدث المهدی بمثل ذلک، و یفترقان علی الرضا، فیبلغ ذلک من یسعی علی یعقوب، فیتعجب منه. قال: و قال لی الموصلی: قال یعقوب بن داود للمهدی فی امر اراده: هذا و الله السرف، فقال: ویلک! و هل یحسن السرف الا باهل الشرف! ویلک یا یعقوب، لو لا السرف لم یعرف المکثرون من المقترین! و قال علی بن یعقوب بن داود عن ابیه، قال: بعث الی المهدی یوما، فدخلت علیه، فإذا هو فی مجلس مفروش بفرش مورد متناه فی السرور علی بستان فیه شجر، و رءوس الشجر مع صحن المجلس، و قد اکتسی

ذلک الشجر بالاوراد و الازهار من الخوخ و التفاح، فکل ذلک مورد یشبه فرش المجلس الذی کان فیه، فما رایت شیئا احسن منه، و إذا عنده جاریه ما رایت احسن منها، و لا أشط قواما، و لا احسن اعتدالا، علیها نحو تلک الثیاب، فما رایت احسن من جمله ذلک فقال لی: یا یعقوب، کیف تری مجلسنا هذا؟ قلت: علی غایة الحسن، فمتع الله امیر المؤمنین به، و هناه ایاه، فقال: هو لک، احمله بما فیه و هذه الجاریه لیتم سرورک به قال: فدعوت له بما یجب قال: ثم قال: یا یعقوب، و لی إلیک حاجه، قال: فوثبت قائما ثم قلت: یا امیر المؤمنین، ما هذا الا من موجده، و انا أستعیذ بالله من سخط امیر المؤمنین! قال: لا، و لکن أحب ان تضمن لی قضاء هذه الحاجة فانی لم أسألکها من حیث تتوهم، و انما قلت ذلک علی الحقیقة، فأحب ان تضمن لی هذه الحاجة و ان تقضیها لی، فقلت: الأمر لأمیر المؤمنین و علی السمع و الطاعة، قال: -و الله-قلت و الله ثلاثا-قال: و حیاه راسی! قلت: و حیاه راسک، قال: فضع یدک علیه و احلف به، قال: فوضعت یدی علیه، و حلفت له به لاعملن بما قال، و لاقضین حاجته قال: فلما استوثق منی فی نفسه، قال: هذا فلان بن فلان، من ولد علی، أحب ان تکفینی مؤونته، و تریحنی منه، و تعجل ذلک قال: قلت: افعل، قال: فخذه إلیک، فحولته الی، و حولت الجاریه و جمیع ما کان فی البیت من فرش و غیر ذلک، و امر لی معه بمائه الف درهم. قال: فحملت ذلک جمله، و مضیت به، فلشدة سروری بالجاریة صیرتها فی مجلس بینی و بینها ستر، و بعثت الی العلوی، فادخلته علی نفسی، و سألته عن حاله، فأخبرنی بها، و بجمل منها، و إذا هو ألب الناس و احسنهم ابانه. قال: و قال لی فی بعض ما یقول: ویحک یا یعقوب! تلقی الله بدمی، و انا رجل من ولد فاطمه بنت محمد! قال: قلت: لا و الله، فهل فیک خیر؟

قال: ان فعلت خیرا شکرت و لک عندی دعاء و استغفار قال: فقلت له ای الطرق أحب إلیک؟ قال: طریق کذا و کذا، قلت: فمن هناک ممن تانس به و تثق بموضعه؟ قال: فلان و فلان، قلت: فابعث إلیهما، و خذ هذا المال، و امض معهما مصاحبا فی ستر الله، و موعدک و موعدهما للخروج من داری الی موضع کذا و کذا-الذی اتفقوا علیه-فی وقت کذا و کذا من اللیل، و إذا الجاریه قد حفظت علی قولی، فبعثت به مع خادم لها الی المهدی، و قالت: هذا جزاؤک من الذی آثرته علی نفسک، صنع و فعل کذا و کذا، حتی ساقت الحدیث کله قال: و بعث المهدی من وقته ذلک، فشحن تلک الطرق و المواضع التی وصفها یعقوب و العلوی برجاله، فلم یلبث ان جاءوه بالعلوی بعینه و صاحبیه و المال، علی السجیة التی حکتها الجاریه قال: و اصبحت من غد ذلک الیوم، فإذا رسول المهدی یستحضرنی-قال: و کنت خالی الذرع غیر ملق الی امر العلوی بالا حتی ادخل علی المهدی، و اجده علی کرسی بیده مخصره-فقال: یا یعقوب، ما حال الرجل؟ قلت: یا امیر المؤمنین، قد اراحک الله منه، قال: مات؟ قلت: نعم، قال: و الله، ثم قال: قم فضع یدک علی راسی، قال: فوضعت یدی علی راسه، و حلفت له به قال: فقال: یا غلام، اخرج إلینا ما فی هذا البیت، قال: ففتح بابه عن العلوی صاحبیه و المال بعینه قال: فبقیت متحیرا، و سقط فی یدی، و امتنع منی الکلام، فما ادری ما اقول! قال: فقال المهدی: لقد حل لی دمک لو آثرت اراقته، و لکن احبسوه فی المطبق، و لا اذکر به، فحبست فی المطبق، و اتخذ لی فیه بئر فدلیت فیها، فکنت کذلک اطول مده لا اعرف عدد الأیام و اصبت ببصری، و طال شعری، حتی استرسل کهیئة شعور البهائم. قال: فانی لکذلک، إذ دعی بی فمضی بی الی حیث لا اعلم این هو، فلم اعد ان قیل لی: سلم علی امیر المؤمنین، فسلمت، فقال: ای امیر المؤمنین انا؟ قلت: المهدی، قال: رحم الله المهدی، قلت: فالهادی؟ قال: رحم الله الهادی، قلت: فالرشید؟ قال: نعم، قلت: ما اشک فی وقوف

امیر المؤمنین علی خبری و علتی و ما تناهت الیه حالی، قال: اجل، کل ذلک عندی قد عرف امیر المؤمنین، فسل حاجتک، قال: قلت: المقام بمکة، قال: نفعل ذلک، فهل غیر هذا؟ قال: قلت: ما بقی فی مستمتع لشیء و لإبلاغ، قال: فراشدا قال: فخرجت فکان وجهی الی مکة. قال ابنه: و لم یزل بمکة فلم تطل ایامه بها حتی مات قال محمد بن عبد الله: قال لی ابی: قال یعقوب بن داود: و کان المهدی لا یشرب النبیذ الا تحرجا، و لکنه کان لا یشتهیه، و کان اصحابه: عمر بن بزیع و المعلی مولاه و المفضل و موالیه یشربون عنده بحیث یراهم، قال: و کنت أعظه فی سقیهم النبیذ و فی السماع، و اقول: انه لیس علی هذا استوزرتنی و لا علی هذا صحبتک، ابعد الصلوات الخمس فی المسجد الجامع، یشرب عندک النبیذ و تسمع السماع! قال: فکان یقول: قد سمع عبد الله بن جعفر، قال: قلت: لیس هذا من حسناته، لو ان رجلا سمع فی کل یوم کان ذلک یزیده قربه من الله او بعدا! . و قال محمد بن عبد الله: حدثنی ابی، قال: کان ابی یعقوب بن داود قد الح علی المهدی فی حسمه عن السماع و اسقائه النبیذ حتی ضیق علیه، و کان یعقوب قد ضجر بموضعه، فتاب الی الله مما هو فیه، و استقبل و قدم النیه فی ترکه موضعه قال: فکنت اقول للمهدی: یا امیر المؤمنین، و الله لشربه خمر اشربها اتوب الی الله منها أحب الی مما انا فیه، و انی لارکب إلیک فاتمنی یدا خاطئه تصیبنی فی الطریق، فاعفنی و ول غیری من شئت، فانی أحب ان اسلم علیک انا و ولدی، و و الله انی لاتفزع فی النوم، ولیتنی امور المسلمین و إعطاء الجند، و لیس دنیاک عوضا من آخرتی قال: فکان یقول لی: اللهم غفرا! اللهم اصلح قلبه، قال: فقال شاعر له: فدع عنک یعقوب بن داود جانبا و اقبل علی صهباء طیبه النشر

قال عبد الله بن عمر: و حدثنی جعفر بن احمد بن زید العلوی، قال: قال ابن سلام: وهب المهدی لبعض ولد یعقوب بن داود جاریه، و کان بضعف قال: فلما کان بعد ایام، ساله عنها، فقال: یا امیر المؤمنین، ما رایت مثلها، ما وضعت بینی و بین الارض مطیه أوطأ منها حاشا سامع فالتفت المهدی الی یعقوب، فقال له: من تراه یعنی؟ یعنینی او یعنیک؟ فقال له یعقوب: من کل شیء تحفظ الأحمق الا من نفسه. و قال علی بن محمد النوفلی: حدثنی ابی، قال: کان یعقوب بن داود یدخل علی المهدی فیخلو به لیلا یحادثه و یسامره، فبینما هو لیله عنده، و قد ذهب من اللیل اکثره، خرج یعقوب من عنده، و علیه طیلسان مصبوغ هاشمی، و هو الأزرق الخفیف، و کان الطیلسان قد دق دقا شدیدا فهو یتقعقع، و غلام آخذ بعنان دابه له شهباء، و قد نام الغلام، فذهب یعقوب یسوی طیلسانه فتقعقع، فنفر البرذون، و دنا منه یعقوب، فاستدبره فضربه ضربه علی ساقه فکسرها، و سمع المهدی الوجبة، فخرج حافیا، فلما رای ما به اظهر الجزع و الفزع، ثم امر به فحمل فی کرسی الی منزله، ثم غدا علیه المهدی مع الفجر، و بلغ ذلک الناس، فغدوا علیه، فعاده أیاما ثلاثة متتابعه، ثم قعد عن عیادته، و اقبل یرسل الیه یسأله عن حاله، فلما فقد وجهه، تمکن السعاة من المهدی، فلم تات علیه عاشره حتی اظهر السخط علیه، فترکه فی منزله یعالج، و نادی فی اصحابه: لا یوجد احد علیه طیلسان یعقوبی، و قلنسوة یعقوبیه الا أخذت ثیابه ثم امر بیعقوب فحبس فی سجن نصر. قال النوفلی: و امر المهدی بعزل اصحاب یعقوب عن الولایات فی الشرق و الغرب، و امر ان یؤخذ اهل بیته، و ان یحبسوا ففعل ذلک بهم. و قال علی بن محمد: لما حبس یعقوب بن داود و اهل بیته، و تفرق عماله

و اختفوا و تشردوا، اذکر المهدی قصته و قصه إسحاق بن الفضل، فأرسل الی إسحاق لیلا و الی یعقوب، فاتی به من محبسه، فقال: ا لم تخبرنی بان هذا و اهل بیته یزعمون انهم أحق بالخلافة منا اهل البیت، و ان لهم الکبر علینا! فقال له یعقوب: ما قلت لک هذا قط، قال: و تکذبنی و ترد علی قولی! ثم دعا له بالسیاط فضربه اثنی عشر سوطا ضربا مبرحا، و امر به فرد الی الحبس. قال: و اقبل إسحاق یحلف انه لم یقل هذا قط، و انه لیس من شانه و قال فیما یقول: و کیف اقول هذا یا امیر المؤمنین، و قد مات جدی فی الجاهلیة و ابوک الباقی بعد رسول الله ص و وارثه! فقال: اخرجوه، فلما کان من الغد دعا بیعقوب، فعاوده الکلام الذی کلمه فی لیلته، فقال: یا امیر المؤمنین، لا تعجل علی حتی اذکرک، ا تذکر و أنت فی طارمه علی النهر، و أنت فی البستان و انا عندک، إذ دخل ابو الوزیر- قال علی: و کان ابو الوزیر ختن یعقوب بن داود علی ابنه صالح بن داود- فخبرک هذا الخبر عن إسحاق؟ قال: صدقت یا یعقوب، قد ذکرت ذلک، فاستحی المهدی، و اعتذر الیه من ضربه، ثم رده الی الحبس، فمکث محبوسا ایام المهدی و ایام موسی کلها حتی اخرجه الرشید بمیله کان الیه فی حیاه ابیه. و فیها خرج موسی الهادی الی جرجان، و جعل علی قضائه أبا یوسف یعقوب بن ابراهیم. و فیها تحول المهدی الی عیساباذ فنزلها، و هی قصر السلامة، و نزل الناس بها معه، و ضرب بها الدنانیر و الدراهم. و فیها امر المهدی باقامه البرید بین مدینه الرسول ص و بین مکة و الیمن، بغالا و إبلا، و لم یقم هنالک برید قبل ذلک. و فیها اضطربت خراسان علی المسیب بن زهیر، فولاها الفضل بن سلیمان

الطوسی أبا العباس، و ضم الیه معها سجستان، فاستخلف علی سجستان تمیم بن سعید بن دعلج بأمر المهدی. و فیها أخذ داود بن روح بن حاتم و اسماعیل بن سلیمان بن مجالد و محمد ابن ابی أیوب المکی و محمد بن طیفور فی الزندقة، فأقروا، فاستتابهم المهدی و خلی سبیلهم، و بعث بداود بن روح الی ابیه روح، و هو یومئذ بالبصرة عاملا علیها، فمن علیه، و امره بتأدیبه. و فیها قدم الوضاح الشروی بعبد الله بن ابی عبید الله الوزیر- و هو معاویه ابن عبید الله الأشعری من اهل الشام- و کان الذی یسعی به ابن شبابه و قد رمی بالزندقة و قد ذکرنا امره و مقتله قبل. و فیها ولی ابراهیم بن یحیی بن محمد علی المدینة، مدینه رسول الله ص ، و علی الطائف و مکة عبید الله بن قثم. و فیها عزل منصور بن یزید بن منصور عن الیمن، و استعمل مکانه عبد الله بن سلیمان الربعی. و فیها خلی المهدی عبد الصمد بن علی من حبسه الذی کان فیه .

[أخبار متفرقة]

و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن یحیی بن محمد. و کان عامل الکوفه فی هذه السنه علی الصلاة و احداثها هاشم بن سعید، و علی صلاه البصره و احداثها روح بن حاتم، و علی قضائها خالد بن طلیق، و علی کور دجلة و کسکر و اعمال البصره و البحرین و کور الاهواز و فارس و کرمان المعلی مولی امیر المؤمنین، و علی خراسان و سجستان الفضل بن سلیمان الطوسی، و علی مصر ابراهیم بن صالح، و علی إفریقیة یزید بن حاتم، و علی طبرستان و الرویان و جرجان یحیی الحرشی و علی دنباوند و قومس فراشه مولی المهدی 3 ، و علی الری سعد مولی امیر المؤمنین. و لم یکن فی هذه السنه صائفه، للهدنه التی کانت فیها

ثم دخلت

سنه سبع و ستین و مائه

ذکر الاحداث التی کانت فیها فمن ذلک ما کان من توجیه المهدی ابنه موسی فی جمع کثیف من الجند، و جهاز لم یجهز-فیما ذکر-احد بمثله، الی جرجان لحرب و نداهرمز و شروین صاحبی طبرستان، و جعل المهدی حین جهز موسی إلیها ابان بن صدقه علی رسائله، و محمد بن جمیل علی جنده، و نفیعا مولی المنصور علی حجابته، و علی بن عیسی بن ماهان علی حرسه، و عبد الله بن خازم علی شرطه، فوجه موسی الجنود الی وانداهرمز و شروین، و امر علیهم یزید بن مزید، فحاصرهما. و فیها توفی عیسی بن موسی بالکوفه، و ولی الکوفه یومئذ روح بن حاتم، فاشهد روح بن حاتم علی وفاته القاضی و جماعه من الوجوه، ثم دفن و قیل ان عیسی بن موسی توفی و روح علی الکوفه، لثلاث بقین من ذی الحجه، فحضر روح جنازته، فقیل له: تقدم فأنت الأمیر، فقال: ما کان الله لیری روحا یصلی علی عیسی بن موسی، فلیتقدم اکبر ولده، فأبوا علیه و ابی علیهم، فتقدم العباس بن عیسی، فصلی علی ابیه و بلغ ذلک المهدی، فغضب علی روح، و کتب الیه: قد بلغنی ما کان من نکوصک عن الصلاة علی عیسی، ا بنفسک، أم بابیک، أم بجدک کنت تصلی علیه! او لیس انما ذلک مقامی لو حضرت. فإذ غبت کنت أنت اولی به لموضعک من السلطان! و امر بمحاسبته، و کان یلی الخراج مع الصلاة و الاحداث. و توفی عیسی و المهدی و أجد علیه و علی ولده، و کان یکره التقدم علیه لجلالته

و فیها جد المهدی فی طلب الزنادقة و البحث عنهم فی الافاق و قتلهم، و ولی امرهم عمر الکلواذی، فاخذ یزید بن الفیض کاتب المنصور، فاقر-فیما ذکر-فحبس، فهرب من الحبس، فلم یقدر علیه. و فیها عزل المهدی أبا عبید الله معاویه بن عبید الله عن دیوان الرسائل، و ولاه الربیع الحاجب، فاستخلف علیه سعید بن واقد، و کان ابو عبید الله یدخل علی مرتبته. و فیها فشا الموت، و سعال شدید و وباء شدید ببغداد و البصره. و فیها توفی ابان بن صدقه بجرجان، و هو کاتب موسی علی رسائله، فوجه المهدی مکانه أبا خالد الأحول یزید خلیفه ابی عبید الله. و فیها امر المهدی بالزیادة فی المسجد الحرام، فدخلت فیه دور کثیره. و ولی بناء ما زید فیه یقطین بن موسی، فکان فی بنائه الی ان توفی المهدی. و فیها عزل یحیی الحرشی عن طبرستان و الرویان، و ما کان الیه من تلک الناحیة، و ولیها عمر بن العلاء، و ولی جرجان فراشه مولی المهدی، و عزل عنها یحیی الحرشی. و فیها اظلمت الدنیا للیال بقین من ذی الحجه، حتی تعالی النهار و لم یکن فیها صائفه، للهدنه التی کانت بین المسلمین و الروم. و حج بالناس فی هذه السنه ابراهیم بن یحیی بن محمد و هو علی المدینة، ثم توفی بعد فراغه من الحج و قدومه المدینة بایام، و ولی مکانه إسحاق بن عیسی ابن علی. و فیها طعن عقبه بن سلم الهنائی بعیساباذ، و هو فی دار عمر بن بزیع، اغتاله رجل، فطعنه بخنجر، فمات فیها

و کان العامل علی مکة و الطائف فیها عبید الله بن قثم، و علی الیمن سلیمان بن یزید الحارثی، و علی الیمامه عبد الله بن مصعب الزبیری، و علی صلاه الکوفه و احداثها روح بن حاتم، و علی صلاه البصره و احداثها محمد بن سلیمان، و علی قضائها عمر بن عثمان التیمی، و علی کور دجلة و کسکر و اعمال البصره و البحرین و عمان و کور الاهواز و فارس و کرمان المعلی مولی المهدی. و علی خراسان و سجستان الفضل بن سلیمان الطوسی. و علی مصر موسی بن مصعب و علی إفریقیة یزید بن حاتم. و علی طبرستان و الرویان عمر بن العلاء، و علی جرجان و دنباوند و قومس فراشه مولی المهدی 3 ، و علی الری سعد مولی امیر المؤمنین.

ثم دخلت

سنه ثمان و ستین و مائه

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک ما کان من نقض الروم الصلح الذی کان جری بینهم و بین هارون بن المهدی الذی ذکرناه قبل و غدرهم، و ذلک فی شهر رمضان من هذه السنه، فکان بین أول الصلح و غدر الروم و نکثهم به اثنان و ثلاثون شهرا، فوجه علی بن سلیمان و هو یومئذ علی الجزیرة و قنسرین یزید بن بدر بن البطال فی سریه الی الروم فغنموا و ظفروا. و فیها وجه المهدی سعیدا الحرشی الی طبرستان فی اربعین الف رجل. و فیها مات عمر الکلواذی صاحب الزنادقة، و ولی مکانه حمدویه، و هو محمد بن عیسی من اهل میسان. و فیها قتل المهدی الزنادقة ببغداد. و فیها رد المهدی دیوانه و دیوان اهل بیته الی المدینة و نقله من دمشق إلیها. و فیها خرج المهدی الی نهر الصلة اسفل واسط- و انما سمی نهر الصلة فیما ذکر لأنه اراد ان یقطع اهل بیته و غیرهم غلته، یصلهم بذلک. و فیها ولی المهدی علی بن یقطین دیوان زمام الازمه علی عمر بن بزیع. و ذکر احمد بن موسی بن حمزه، عن ابیه، قال: أول من عمل دیوان الزمام عمر بن بزیع فی خلافه المهدی، و ذلک انه لما جمعت له الدواوین تفکر، فإذا هو لا یضبطها الا بزمام یکون له علی کل دیوان، فاتخذ دواوین الازمه، و ولی کل دیوان رجلا، فکان و الیه علی زمام دیوان الخراج اسماعیل ابن صبیح، و لم یکن لبنی امیه دواوین ازمه. و حج بالناس فی هذه السنه علی بن محمد المهدی الذی یقال له ابن ریطة.

ثم دخلت

سنه تسع و ستین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عن الاحداث التی کانت فیها

ذکر الخبر عن خروج المهدی الی ماسبذان

فمما کان فیها من ذلک خروج المهدی فی المحرم الی ماسبذان. ذکر الخبر عن خروجه إلیها: ذکر ان المهدی کان فی آخر امره قد عزم علی تقدیم هارون ابنه علی ابنه موسی الهادی، و بعث الیه و هو بجرجان بعض اهل بیته لیقطع امر البیعه، و یقدم الرشید فلم یفعل، فبعث الیه المهدی بعض الموالی، فامتنع علیه موسی من القدوم، و ضرب الرسول، فخرج المهدی بسبب موسی و هو یریده بجرجان فاصابه ما اصابه. و ذکر الباهلی ان أبا شاکر اخبره-و کان من کتاب المهدی علی بعض دواوینه- قال: سال علی بن یقطین المهدی ان یتغدی عنده، فوعده ان یفعل، ثم اعتزم علی اتیان ماسبذان، فو الله لقد امر بالرحیل کأنه یساق إلیها سوقا، فقال له علی: یا امیر المؤمنین، انک قد وعدتنی ان تتغدی عندی غدا، قال: فاحمل غداءک الی النهروان قال: فحمله فتغدی بالنهروان، ثم انطلق. و فیها توفی المهدی .

ذکر الخبر عن موت المهدی

ذکر الخبر عن سبب وفاته: اختلف فی ذلک، فذکر عن واضح قهرمان المهدی، قال: خرج المهدی یتصید بقریة یقال لها الرذ بماسبذان، فلم أزل معه الی بعد العصر،

و انصرفت الی مضربی-و کان بعیدا من مضربه-فلما کان فی السحر الاکبر رکبت لإقامة الوظائف، فانی لاسیر فی بریه، و قد انفردت عمن کان معی من غلمانی و اصحابی، إذ لقینی اسود عریان علی قتد رحل، فدنا منی، ثم قال لی: أبا سهل، عظم الله اجرک فی مولاک امیر المؤمنین! فهممت ان اعلوه بالسوط، فغاب من بین یدی، فلما انتهیت الی الرواق لقینی مسرور، فقال لی: أبا سهل، عظم الله اجرک فی مولاک امیر المؤمنین! فدخلت فإذا انا به مسجی فی قبة، فقلت: فارقتکم بعد صلاه العصر، و هو اسر ما کان حالا و اصحه بدنا، فما کان الخبر؟ قال: طردت الکلاب ظبیا، فلم یزل یتبعها، فاقتحم الظبی باب خربه، فاقتحمت الکلاب خلفه، و اقتحم الفرس خلف الکلاب، فدق ظهره فی باب الخربه، فمات من ساعته. و ذکر ان علی بن ابی نعیم المروزی، قال: بعثت جاریه من جواری المهدی الی ضره لها بلبأ فیه سم، و هو قاعد فی البستان، بعد خروجه من عیساباذ، فدعا به فأکل منه، ففرقت الجاریه ان تقول له: انه مسموم. و حدثنی احمد بن محمد الرازی، ان المهدی کان جالسا فی علیه فی قصر بماسبذان، یشرف من منظره فیها علی سفله، و کانت جاریته حسنه، قد عمدت الی کمثراتین کبیرتین، فجعلتهما فی صینیة، و سمت واحده منهما و هی أحسنهما و انضجهما فی أسفلها، وردت القمع فیها، و وضعتها فی اعلی الصینیة-و کان المهدی یعجبه الکمثری-و أرسلت بذلک مع وصیفه لها الی جاریه للمهدی- و کان یتحظاها-ترید بذلک قتلها، فمرت الوصیفه بالصینیه التی فیها تلک الکمثری، ترید دفعها الی الجاریه التی أرسلتها حسنه إلیها، بحیث یراها المهدی من المنظره، فلما رآها و رای معها الکمثری، دعا بها، فمد یده الی الکمثراه التی فی اعلی الصینیة و هی المسمومه، فأکلها، فلما وصلت الی جوفه صرخ: جوفی! و سمعت حسنه الصوت، و اخبرت الخبر، فجاءت

تلطم وجهها و تبکی، و تقول: اردت ان انفرد بک، فقتلتک یا سیدی! فهلک من یومه. و ذکر عبد الله بن اسماعیل صاحب المراکب، قال: لما صرنا الی ماسبذان دنوت الی عنانه، فامسکت به و ما به عله، فو الله ما اصبح الا میتا، فرایت حسنه و قد رجعت، و ان علی قبتها المسوح، فقال ابو العتاهیة فی ذلک: رحن فی الوشی و اصبحن علیهن المسوح

کل نطاح من الدهر له یوم نطوح

لست بالباقی و لو عمرت ما عمر نوح

فعلی نفسک نح ان کنت لا بد تنوح

و ذکر صالح القارئ ان علی بن یقطین، قال: کنا مع المهدی بماسبذان فاصبح یوما فقال: انی اصبحت جائعا، فاتی بارغفه و لحم بارد مطبوخ بالخل، فأکل منه ثم قال: انی داخل الی البهو و نائم فیه، فلا تنبهونی حتی أکون انا الذی انتبه، و دخل البهو فنام، و نمنا نحن فی الدار فی الرواق، فانتبهنا ببکائه، فقمنا الیه مسرعین، فقال: أ ما رایتم ما رایت؟ قلنا: ما رأینا شیئا، قال: وقف علی الباب رجل، لو کان فی الف او فی مائه الف رجل ما خفی علی، فانشد یقول: کأنی بهذا القصر قد باد آهله و اوحش منه ربعه و منازله

و صار عمید القوم من بعد بهجه و ملک الی قبر علیه جنادله

فلم یبق الا ذکره و حدیثه تنادی علیه معولات حلائله

قال: فما أتت علیه عاشره حتی مات. و کانت وفاته-فیما قال ابو معشر و الواقدی- فی سنه تسع و ستین و مائه، لیله الخمیس لثمان بقین من المحرم، و کانت خلافته عشر سنین و شهرا و نصف شهر. قال بعضهم: کانت خلافته عشر سنین و تسعه و اربعین یوما، و توفی و هو ابن ثلاث و اربعین سنه. و قال هشام بن محمد: ملک ابو عبد الله المهدی محمد بن عبد الله سنه ثمان و خمسین و مائه، فی ذی الحجه لست لیال خلون منه، فملک عشر سنین و شهرا و اثنین و عشرین یوما، ثم توفی سنه تسع و ستین و مائه، و هو ابن ثلاث و اربعین سنه .

ذکر الخبر عن الموضع الذی دفن فیه و من صلی علیه

ذکر ان المهدی توفی بقریة من قری ماسبذان، یقال لها الرذ، و فی ذلک یقول بکار بن رباح: الا رحمه الرحمن فی کل ساعه علی رمه رمت بماسبذان

لقد غیب القبر الذی تم سوددا و کفین بالمعروف تبتدران

و صلی علیه ابنه هارون، و لم توجد له جنازة یحمل علیها، فحمل علی باب، و دفن تحت شجره جوز کان یجلس تحتها. و کان طویلا مضمر الخلق، جعدا و اختلف فی لونه، فقال بعضهم: کان اسمر، و قال بعضهم: کان ابیض. و کان فی عینه الیمنی-فی قول بعضهم-نکته بیاض و قال بعضهم: کان ذلک بعینه الیسری. و کان ولد بایذج.

ذکر بعض سیر المهدی و اخباره

ذکر عن هارون بن ابی عبید الله، قال: کان المهدی إذا جلس للمظالم، قال: ادخلوا علی القضاه، فلو لم یکن ردی للمظالم الا للحیاء منهم لکفی. و ذکر الحسن بن ابی سعید، قال: حدثنی علی بن صالح، قال: جلس المهدی ذات یوم یعطی جوائز تقسم بحضرته فی خاصته من اهل بیته و القواد، و کان یقرا علیه الأسماء، فیأمر بالزیادة، العشرة الآلاف و العشرین الالف، و ما اشبه ذلک، فعرض علیه بعض القواد، فقال: یحط هذا خمسمائة، قال: لم حططتنی یا امیر المؤمنین؟ قال: لانی وجهتک الی عدو لنا فانهزمت قال: کان یسرک ان اقتل؟ قال: لا، قال: فو الذی اکرمک بما اکرمک به من الخلافه لو ثبت لقتلت، فاستحیا المهدی منه، و قال: زده خمسه آلاف. قال الحسن: و حدثنی علی بن صالح، قال: غضب المهدی علی بعض القواد-و کان عتب علیه غیر مره-فقال له: الی متی تذنب الی و اعفو؟ قال: الی ابد نسیء، و یبقیک الله فتعفو عنا، فکررها علیه مرات، فاستحیا منه و رضی عنه. و ذکر محمد بن عمر، 3 عن حفص مولی مزینه، عن 9 ابیه 9 ، قال: کان هشام الکلبی صدیقا لی، فکنا نتلاقی فنتحدث و نتناشد، فکنت أراه فی حال رثه و فی اخلاق علی بغله هزیل، و الضر فیه بین و علی بغلته، فما راعنی الا و قد لقینی یوما علی بغله شقراء من بغال الخلافه، و سرج و لجام من سروج الخلافه و لجمها، فی ثیاب جیاد و رائحه طیبه، فاظهرت السرور، ثم قلت له: اری نعمه ظاهره، قال لی: نعم، اخبرک عنها، فاکتم، فبینما

انا فی منزلی منذ ایام بین الظهر و العصر، إذ أتانی رسول المهدی فسرت الیه، و دخلت علیه و هو جالس خال لیس عنده احد، و بین یدیه کتاب، فقال: ادن یا هشام، فدنوت فجلست بین یدیه، فقال: خذ هذا الکتاب فاقراه و لا یمنعک ما فیه مما تستفظعه ان تقرأه قال: فنظرت فی الکتاب، فلما قرات بعضه استفظعته، فالقیته من یدی، و لعنت کاتبه، فقال لی: قد قلت لک: ان استفظعته فلا تلقه، اقراه بحقی علیک حتی تأتی علی آخره! قال: فقراته فإذا کتاب قد ثلبه فیه کاتبه ثلبا عجیبا، لم یبق له فیه شیئا، فقلت: یا امیر المؤمنین، من هذا الملعون الکذاب؟ قال: هذا صاحب الاندلس، قال: قلت: فالثلب و الله یا امیر المؤمنین فیه و فی آبائه و فی امهاته. قال: ثم اندرأت اذکر مثالبهم، قال: فسر بذلک، و قال: اقسمت علیک لما امللت مثالبهم کلها علی کاتب قال: و دعا بکاتب من کتاب السر، فأمره فجلس ناحیه، و أمرنی فصرت الیه، فصدر الکاتب من المهدی جوابا، و امللت علیه مثالبهم فاکثرت، فلم ابق شیئا حتی فرغت من الکتاب، ثم عرضته علیه، فأظهر السرور، ثم لم ابرح حتی امر بالکتاب فختم، و جعل فی خریطة، و دفع الی صاحب البرید، و امر بتعجیله الی الاندلس قال: ثم دعا بمندیل فیه عشره أثواب من جیاد الثیاب و عشره آلاف درهم، و هذه البغله بسرجها و لجامها، فأعطانی ذلک، و قال لی: اکتم ما سمعت. قال الحسن: و حدثنی مسور بن مساور، قال: ظلمنی وکیل للمهدی، و غصبنی ضیعه لی، فأتیت سلاما صاحب المظالم، فتظلمت منه و اعطیته رقعه مکتوبه، فاوصل الرقعة الی المهدی، و عنده عمه العباس بن محمد و ابن علاثة و عافیه القاضی قال: فقال لی المهدی: ادنه، فدنوت، فقال: ما تقول؟ قلت: ظلمتنی، قال: فترضی بأحد هذین؟ قال: قلت: نعم،

قال: فادن منی، فدنوت منه حتی التزقت بالفراش، قال: تکلم، قلت: اصلح الله القاضی! انه ظلمنی فی ضیعتی هذا، فقال القاضی: ما تقول یا امیر المؤمنین؟ قال: ضیعتی و فی یدی، قال: قلت: اصلح الله القاضی! سله، صارت الضیعه الیه قبل الخلافه او بعدها؟ قال: فسأله: ما تقول یا امیر المؤمنین؟ قال: صارت الی بعد الخلافه قال: فأطلقها له، قال: قد فعلت، فقال العباس بن محمد: و الله یا امیر المؤمنین لذا المجلس أحب الی من عشرین الف الف درهم. قال: و حدثنی عبد الله بن الربیع، قال: سمعت مجاهدا الشاعر یقول: خرج المهدی متنزها، و معه عمر بن بزیع مولاه، قال: فانقطعنا عن العسکر، و الناس فی الصید، فأصاب المهدی جوع، فقال: ویحک! هل من شیء؟ قال: ما من شیء، قال: اری کوخا و أظنها مبقله، فقصدنا قصده، فإذا نبطی فی کوخ و مبقله، فسلمنا علیه، فرد السلام، فقلنا له: هل عندک شیء ناکل؟ قال: نعم عندی ربیثاء و خبز شعیر، فقال المهدی: ان کان عندک زیت فقد اکملت، قال: نعم، قال: و کراث؟ قال: نعم، ما شئت و تمر قال: فعدا نحو المبقلة، فأتاهم ببقل و کراث و بصل، فأکلا اکلا کثیرا، و شبعا، فقال المهدی لعمر بن بزیع: قل فی هذا شعرا، فقال: ان من یطعم الربیثاء بالزیت و خبز الشعیر بالکراث

لحقیق بصفعه او بثنتین لسوء الصنیع او بثلاث

فقال المهدی: بئس ما قلت، لیس هکذا. لحقیق ببدره او بثنتین لحسن الصنیع او بثلاث

قال: و وافی العسکر و الخزائن و الخدم فامر للنبطی بثلاث بدر و انصرف. و ذکر محمد بن عبد الله، قال: أخبرنی ابو غانم، قال: کان زید

الهلالی رجلا شریفا سخیا مشهورا من بنی هلال، و کان نقش خاتمه: افلح یا زید من زکا عمله، فبلغ ذلک المهدی، فقال زید الهلالی: زید الهلالی نقش خاتمه افلح یا زید من زکا عمله

قال: و قال الحسن الوصیف: أصابتنا ریح فی ایام المهدی حتی ظننا انها تسوقنا الی المحشر، فخرجت اطلب امیر المؤمنین، فوجدته واضعا خده علی الارض، یقول: اللهم احفظ محمدا فی امته، اللهم لا تشمت بنا أعداءنا من الأمم، اللهم ان کنت أخذت هذا العالم بذنبی فهذه ناصیتی بین یدیک، قال: فما لبثنا الا یسیرا حتی انکشفت الریح و انجلی ما کنا فیه. و قال الموصلی: قال عبد الصمد بن علی: قلت للمهدی: یا امیر المؤمنین، انا اهل بیت قد اشرب قلوبنا حب موالینا و تقدیمهم، و انک قد صنعت من ذلک ما افرطت فیه، قد ولیتهم امورک کلها، و خصصتهم فی لیلک و نهارک، و لا آمن تغییر قلوب جندک و قوادک من اهل خراسان، قال: یا أبا محمد، ان الموالی یستحقون ذلک، و لیس احد یجتمع لی فیه ان اجلس للعامه فادعو به فارفعه حتی تحک رکبته رکبتی، ثم یقوم من ذلک المجلس، فاستکفیه سیاسه دابتی، فیکفیها، لا یرفع نفسه عن ذلک الا موالی هؤلاء، فإنهم لا یتعاظمهم ذلک، و لو اردت هذا من غیرهم لقال: ابن دولتک و المتقدم فی دعوتک، و این من سبق الی بیعتک، لا ادفعه عن ذلک. قال علی بن محمد: قال الفضل بن الربیع: قال المهدی لعبد الله بن مالک: صارع مولای هذا، فصارعه، فاخذ بعنقه، فقال المهدی: شد، فلما رای ذلک عبد الله أخذ برجله فسقط علی راسه فصرعه فقال عبد الله للمهدی: یا امیر المؤمنین، قمت من عندک و انا أحب الناس إلیک، فلم تزل علی مع مولاک قال: أ ما سمعت قول الشاعر:

و مولاک لا یهضم لدیک فإنما هضیمه مولی القوم جدع المناخر

قال ابو الخطاب: لما حضرت القاسم بن مجاشع التمیمی- من اهل مرو بقریة یقال لها باران- الوفاة اوصی الی المهدی، فکتب: « شَهِدَ اَللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ اَلْمَلاٰئِکَةُ وَ أُولُوا اَلْعِلْمِ قٰائِماً بِالْقِسْطِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ إِنَّ اَلدِّینَ عِنْدَ اَللّٰهِ اَلْإِسْلاٰمُ » ، الی آخر الآیة ثم کتب: و القاسم بن مجاشع یشهد بذلک، و یشهد ان محمدا عبده و رسوله ص ، و ان علی بن ابی طالب وصی رسول الله ص و وارث الإمامة بعده قال: فعرضت الوصیة علی المهدی، فلما بلغ هذا الموضع رمی بها و لم ینظر فیها قال ابو الخطاب: فلم یزل ذلک فی قلب ابی عبید الله الوزیر، فلما حضرته الوفاة کتب فی وصیته هذه الآیة قال: و قال الهیثم بن عدی: دخل علی المهدی رجل، فقال: یا امیر المؤمنین، ان المنصور شتمنی و قذف أمی، فاما أمرتنی ان احله، و الا عوضتنی و استغفرت الله له قال: و لم شتمک؟ قال: شتمت عدوه بحضرته، فغضب، قال: و من عدوه الذی غضب لشتمه؟ قال: ابراهیم بن عبد الله ابن حسن، قال: ان ابراهیم أمس به رحما و اوجب علیه حقا، فان کان شتمک کما زعمت، فعن رحمه ذب، و عن عرضه دفع، و ما أساء من انتصر لابن عمه قال: انه کان عدوا له، قال: فلم ینتصر للعداوة، و انما انتصر للرحم، فاسکت الرجل، فلما ذهب لیولی، قال: لعلک اردت امرا فلم تجد له ذریعه عندک ابلغ من هذه الدعوی! قال: نعم، قال: فتبسم و امر له بخمسه آلاف درهم. قال: و اتی المهدی برجل قد تنبأ، فلما رآه، قال: أنت نبی؟ قال: نعم، قال: و الی من بعثت؟ قال: و ترکتمونی اذهب الی من بعثت الیه!

وجهت بالغداة فاخذتمونی بالعشی، و وضعتمونی فی الحبس! قال: فضحک المهدی منه، و خلی سبیله. و ذکر ابو الاشعث الکندی، قال: حدثنی سلیمان بن عبد الله، قال: قال الربیع: رایت المهدی یصلی فی بهو له فی لیله مقمره، فما ادری ا هو احسن، أم البهو، أم القمر، أم ثیابه! قال: فقرا هذه الآیة: « فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی اَلْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ » ، قال: فتم صلاته و التفت الی فقال: یا ربیع، قلت: لبیک یا امیر المؤمنین، قال: علی بموسی، و قام الی صلاته، قال: فقلت: من موسی؟ ابنه موسی، او موسی بن جعفر، و کان محبوسا عندی! قال: فجعلت افکر، قال: فقلت: ما هو الا موسی بن جعفر، قال: فاحضرته، قال: فقطع صلاته، و قال: یا موسی، انی قرات هذه الآیة: « فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی اَلْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ » ، فخفت ان أکون قد قطعت رحمک، فوثق لی انک لا تخرج علی قال: فقال: نعم، فوثق له و خلاه. و ذکر ابراهیم بن ابی علی، قال: سمعت سلیمان بن داود، یقول: سمعت المهدی یحدثنا فی محراب المسجد علی اللحن الیتیم: « أَ لَمْ تَرَ إِلَی اَلَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ اَلْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ اَلطّٰاغُوتِ » ، فی سوره النساء. و ذکر علی بن محمد بن سلیمان، قال: حدثنی ابی، قال: حضرت المهدی و قد جلس للمظالم، فتقدم الیه رجل من آل الزبیر، فذکر ضیعه اصطفاها عن ابیه بعض ملوک بنی امیه، و لا ادری: الولید، أم سلیمان! فامر أبا عبید الله ان یخرج ذکرها من الدیوان العتیق، ففعل، فقرا ذکرها علی المهدی، و کان ذلک انها عرضت علی عده منهم لم یروا ردها، منهم عمر ابن عبد العزیز، فقال المهدی: یا زبیری، هذا عمر بن عبد العزیز، و هو منکم معشر قریش کما علمتم لم یر ردها، قال: و کل افعال عمر ترضی؟

قال: و ای افعاله لا ترضی؟ قال: منها انه کان یفرض للسقط من بنی امیه فی خرقه فی الشرف من العطاء، و یفرض للشیخ من بنی هاشم فی ستین. قال: یا معاویه ا کذلک کان یفعل عمر؟ قال: نعم، قال: اردد علی الزبیری ضیعته. و ذکر عمر بن شبه ان أبا سلمه الغفاری حدثه، قال: کتب المهدی الی جعفر بن سلیمان و هو عامل المدینة ان یحمل الیه جماعه اتهموا بالقدر، فحمل الیه رجالا، منهم عبد الله بن ابی عبیده بن محمد بن عمار بن یاسر، و عبد الله بن یزید بن قیس الهذلی، و عیسی بن یزید بن داب اللیثی، و ابراهیم ابن محمد بن ابی بکر الأسامی، فادخلوا علی المهدی، فانبری له عبد الله ابن ابی عبیده من بینهم، فقال: هذا دین ابیک و رایه؟ قال: لا، ذاک عمی داود قال: لا، الا ابوک، علی هذا فارقنا و به کان یدین فاطلقهم. و ذکر علی بن محمد بن سلیمان النوفلی، قال: حدثنی ابی، عن محمد ابن عبد الله بن محمد بن علی بن عبد الله بن جعفر بن ابی طالب، قال: رایت فیما یری النائم فی آخر سلطان بنی امیه، کأنی دخلت مسجد رسول الله ص، فرفعت راسی، فنظرت فی الکتاب الذی فی المسجد بالفسیفساء فإذا فیه: مما امر به امیر المؤمنین الولید بن عبد الملک، و إذا قائل یقول: یمحو هذا الکتاب و یکتب مکانه اسمه رجل من بنی هاشم یقال له محمد قال: قلت: انا محمد، و انا من بنی هاشم، فابن من؟ قال: ابن عبد الله، قلت: فانا ابن عبد الله، فابن من؟ قال: ابن محمد، قلت: فانا ابن محمد، فابن من؟ قال: ابن علی، قلت: فانا ابن علی، فابن من؟ قال: ابن عبد الله، قلت: فانا ابن عبد الله، فابن من؟ قال: عباس، فلو لم أکن بلغت العباس ما شککت انی صاحب الأمر قال: فتحدثت بهذه الرؤیا فی ذلک الدهر و نحن لا نعرف المهدی، فتحدث الناس بها حتی ولی المهدی، فدخل مسجد رسول الله ص، فرفع راسه

فنظر فرای اسم الولید، فقال: و انی لأری اسم الولید فی مسجد رسول الله ص الی الیوم، فدعا بکرسی فالقی له فی صحن المسجد و قال: ما انا ببارح حتی یمحی و یکتب اسمی مکانه و امر ان یحضر العمال و السلالیم و ما یحتاج الیه، فلم یبرح حتی غیر و کتب اسمه. و ذکر احمد بن الهیثم القرشی، قال: حدثنا عبد الله بن محمد بن عطاء، قال: خرج المهدی بعد هداه من اللیل یطوف بالبیت، فسمع اعرابیه من جانب المسجد و هی تقول: قومی مقترون، نبت عنهم العیون، و فدحتهم الدیون، و عضتهم السنون، بادت رجالهم، و ذهبت أموالهم، و کثر عیالهم، أبناء سبیل، و أنضاء طریق، وصیه الله و وصیه الرسول، فهل من آمر لی بخیر، کلاه الله فی سفره، و خلفه فی اهله! قال: فامر نصیرا الخادم، فدفع إلیها خمسمائة درهم. و ذکر علی بن محمد بن سلیمان، قال: سمعت ابی یقول: کان أول من افترش الطبری المهدی، و ذلک ان أباه کان امره بالمقام بالری، فاهدی الیه الطبری من طبرستان، فافترشه، و جعل الثلج و الخلاف حوله، حتی فتح لهم الخیش، فطاب لهم الطبری فیه. و ذکر محمد بن زیاد، قال: قال المفضل: قال لی المهدی: اجمع لی الأمثال مما سمعتها من البدو، و ما صح عندک قال: فکتبت له الأمثال و حروب العرب مما کان فیها، فوصلنی و احسن الی. قال علی بن محمد: کان رجل من ولد عبد الرحمن بن سمره اراد الوثوب بالشام، فحمل الی المهدی فخلی سبیله و اکرمه، و قرب مجلسه فقال له یوما: انشدنی قصیده زهیر التی هی علی الراء، و هی: لمن الدیار بقنه الحجر

فانشده، فقال السمری: ذهب و الله من یقال فیه مثل هذا الشعر، فغضب المهدی و استجهله، و نحاه و لم یعاقبه، و استحمقه الناس. و ذکر ان أبا عون عبد الملک بن یزید مرض، فعاده المهدی، فإذا منزل رث و بناء سوء، و إذا طاق صفته التی هو فیها لبن قال: و إذا مضربه ناعمه فی مجلسه، فجلس المهدی علی وساده، و جلس ابو عون بین یدیه، فبره المهدی، و توجع لعلته و قال ابو عون: أرجو عافیه الله یا امیر المؤمنین، و الا یمیتنی علی فراشی حتی اقتل فی طاعتک، و انی لواثق بالا اموت حتی ابلی الله فی طاعتک ما هو اهله، فانا قد روینا قال: فأظهر له المهدی رایا جمیلا، و قال: أوصنی بحاجتک، و سلنی ما اردت، و احتکم فی حیاتک و مماتک، فو الله لئن عجز مالک عن شیء توصی به لاحتملنه کائنا ما کان، فقل و أوص قال: فشکر ابو عون و دعا، و قال: یا امیر المؤمنین، حاجتی ان ترضی عن عبد الله بن ابی عون، و تدعو به، فقد طالت موجدتک علیه قال: فقال: یا أبا عون، انه علی غیر الطریق، و علی خلاف رأینا و رأیک، انه یقع فی الشیخین ابی بکر و عمر، و یسیء القول فیهما. قال: فقال ابو عون: هو و الله یا امیر المؤمنین علی الأمر الذی خرجنا علیه، و دعونا الیه، فان کان قد بدا لکم فمرونا بما احببتم حتی نطیعکم قال: و انصرف المهدی، فلما کان فی الطریق قال لبعض من کان معه من ولده و اهله: ما لکم لا تکونون مثل ابی عون! و الله ما کنت أظن منزله الا مبنیا بالذهب و الفضه، و أنتم إذا وجدتم درهما بنیتم بالساج و الذهب. و ذکر ابو عبد الله، قال: حدثنی ابی، قال: خطب المهدی یوما، فقال: عباد الله، اتقوا الله، فقام الیه رجل، فقال: و أنت فاتق الله، فإنک تعمل بغیر الحق قال: فاخذ فحمل، فجعلوا یتلقونه بنعال سیوفهم، فلما ادخل علیه قال: یا بن الفاعله، تقول لی و انا علی المنبر: اتق الله! قال: سوءه لک! لو کان هذا من غیرک کنت المستعدی بک علیه، قال: ما أراک

الا نبطیا، قال: ذاک اوکد للحجة علیک ان یکون نبطی یأمرک بتقوی الله قال: فرئی الرجل بعد ذلک، فکان یحدث بما جری بینه و بین المهدی. قال: فقال ابی: و انا حاضره، الا انی لم اسمع الکلام و قال هارون بن میمون الخزاعی: حدثنا ابو خزیمة البادغیسی، قال: قال المهدی: ما توسل الی احد بوسیله، و لا تذرع بذریعه هی اقرب من تذکیره إیای یدا سلفت منی الیه اتبعها أختها، فاحسن ربها، لان منع الأواخر یقطع شکر الأوائل. قال: و ذکر خالد بن یزید بن وهب بن جریر، ان أباه حدثه، قال: کان بشار بن برد بن یرجوخ هجا صالح بن داود بن طهمان- أخا یعقوب ابن داود- حین ولی البصره، فقال: هم حملوا فوق المنابر صالحا اخاک فضجت من أخیک المنابر

فبلغ یعقوب بن داود هجاؤه، فدخل علی المهدی، فقال: یا امیر المؤمنین، ان هذا الأعمی المشرک قد هجا امیر المؤمنین، قال: ویلک! و ما قال؟ قال: یعفینی امیر المؤمنین من انشاده ذلک، قال: فأبی علیه الا ان ینشده، فانشده: خلیفه یزنی بعماته یلعب بالدبوق و الصولجان

أبدلنا الله به غیره و دس موسی فی حر الخیزران

قال: فوجه فی حمله، فخاف یعقوب بن داود ان یقدم علی المهدی، فیمتدحه فیعفو عنه، فوجه الیه من یلقیه فی البطیحة فی الخراره. و ذکر عبد الله بن عمر: حدثنی جدی ابو الحی العبسی، قال: لما دخل مروان بن ابی حفصة علی المهدی، فانشده شعره الذی یقول فیه:

انی یکون و لیس ذاک بکائن لبنی البنات وراثه الاعمام

فاجازه بسبعین الف درهم، فقال مروان: بسبعین ألفا راشنی من حبائه و ما نالها فی الناس من شاعر قبلی

و ذکر احمد بن سلیمان، قال: أخبرنی ابو عدنان السلمی، قال: قال المهدی لعماره بن حمزه: من ارق الناس شعرا؟ قال: والبة بن الحباب الأسدی، و هو الذی یقول: و لها و لا ذنب لها حب کاطراف الرماح

فی القلب یقدح و الحشا فالقلب مجروح النواحی

قال: صدقت و الله، قال: فما یمنعک من منادمته یا امیر المؤمنین، و هو عربی شریف شاعر ظریف؟ قال: یمنعنی و الله من منادمته، قوله: قلت لساقینا علی خلوه ادن کذا راسک من راسی

و نم علی وجهک لی ساعه انی امرؤ انکح جلاسی

ا فترید ان یکون جلاسه علی هذه الشریطة! و ذکر محمد بن سلام انه کان فی زمان المهدی انسان ضعیف یقول الشعر الی ان مدح المهدی قال: فادخل علیه فانشده شعرا یقول فیه: و جوار زفرات، فقال له المهدی: ای شیء زفرات؟ قال و ما تعرفها أنت یا امیر المؤمنین؟ قال: لا و الله، قال: فأنت امیر المؤمنین و سید المسلمین و ابن عم رسول الله ص لا تعرفها، اعرفها انا! کلا و الله. قال ابن سلام: أخبرنی غیر واحد ان طریح بن اسماعیل الثقفی دخل علی المهدی فانتسب له، و ساله ان یسمع منه، فقال: ا لست الذی یقول للولید بن یزید:

أنت ابن مسلنطح البطاح و لم تطرق علیک الحنی و الولج

و الله لا تقول لی فی مثل هذا ابدا، و لا اسمع منک شعرا، و ان شئت وصلتک. و ذکر ان المهدی امر بالصوم سنه ست و ستین لیستسقی للناس فی الیوم الرابع، فلما کان فی اللیلة الثالثه أصابهم الثلج، فقال لقیط بن بکیر المحاربی فی ذلک: یا امام الهدی سقینا بک الغیث و زالت عنا بک اللأواء

بت تعنی بالحفظ و الناس نوام علیهم من الظلام غطاء

رقدوا حیث طال لیلک فیهم لک خوف تضرع و بکاء

قد عنتک الأمور منهم علی الغفله من معشر عصوا و أساءوا

و سقینا و قد قحطنا و قلنا سنه قد تنکرت حمراء

بدعاء اخلصته فی سواد اللیل لله فاستجیب الدعاء

بثلوج تحیا بها الارض حتی اصبحت و هی زهره خضراء

و ذکر ان الناس فی ایام المهدی صاموا شهر رمضان فی صمیم الصیف، و کان ابو دلامه إذ ذاک یطالب بجائزه وعدها ایاه المهدی، فکتب الی المهدی رقعه یشکو الیه فیها ما لقی من الحر و الصوم، فقال فی ذلک: ادعوک بالرحم التی جمعت لنا فی القرب بین قریبنا و الأبعد

الا سمعت و أنت اکرم من مشی من منشد یرجو جزاء المنشد

حل الصیام فصمته متعبدا أرجو ثواب الصائم المتعبد

و سجدت حتی جبهتی مشجوجه مما اکلف من نطاح المسجد

قال: فلما قرأ المهدی الرقعة دعا به، فقال: ای قرابه بینی و بینک یا بن اللخناء! قال: رحم آدم و حواء فضحک منه و امر له بجائزه. و ذکر علی بن محمد، قال: حدثنی ابی، عن ابراهیم بن خالد المعیطی قال: دخلت علی المهدی- و قد وصف له غنائی-فسألنی عن الغناء و عن علمی به، و قال لی: تغنی النواقیس؟ قلت: نعم و الصلیب یا امیر المؤمنین! فصرفنی، و بلغنی انه قال: معیطی، و لا حاجه لی الیه فیمن ادنیه من خلوتی و لا آنس به. و لمعبد المغنی النواقیس فی هذا الشعر: سلا دار لیلی هل تجیب فتنطق و انی ترد القول بیداء سملق

و انی ترد القول دار کأنها لطول بلاها و التقادم مهرق

و ذکر قعنب بن محرز ابو عمرو الباهلی ان الأصمعی حدثه، قال: رایت حکما الوادی حین مضی المهدی الی بیت المقدس، فعرض له فی الطریق، و کان له شعیرات، و اخرج دفا له یضربه، و قال: انا القائل: فمتی تخرج العروس فقد طال حبسها

قد دنا الصبح او بدا و هی لم تقض لبسها

فتسرع الیه الحرس فصیح بهم: کفوا، و سال عنه فقیل: حکم الوادی، فادخله الیه و وصله. و ذکر علی بن محمد انه سمع أباه یقول: دخل المهدی بعض دوره یوما فإذا جاریه له نصرانیة، و إذا جیبها واسع و قد انکشف عما بین ثدییها، و إذا صلیب من ذهب معلق فی ذلک الموضع، فاستحسنه، فمد یده الیه فجذبه،

فأخذه، فولولت علی الصلیب، فقال المهدی فی ذلک: یوم نازعتها الصلیب فقالت ویح نفسی أ ما تحل الصلیبا!

قال: و ارسل الی بعض الشعراء فاجازه، و امر به فغنی فیه، و کان معجبا بهذا الصوت. قال: و سمعت ابی یقول: ان المهدی نظر الی جاریه له علیها تاج فیه نرجس من ذهب و فضه، فاستحسنه فقال: یا حبذا النرجس فی التاج

. فارتج علیه، فقال: من بالحضرة؟ قالوا: عبد الله بن مالک، فدعاه، فقال: انی رایت جاریه لی فاستحسنت تاجا علیها فقلت: یا حبذا النرجس فی التاج

. فتستطیع ان تزید فیه؟ قال: نعم یا امیر المؤمنین، و لکن دعنی اخرج فافکر، قال: شانک، فخرج و ارسل الی مؤدب لولده فسأله اجازته، فقال: علی جبین لاح کالعاج

. و أتمها أبیاتا اربعه، فأرسل بها عبد الله الی المهدی، فأرسل الیه المهدی بأربعین ألفا، فاعطی المؤدب منها اربعه آلاف، و أخذ الباقی لنفسه، و فیها غناء معروف. و ذکر احمد بن موسی بن مضر ابو علی، قال: انشدنی التوزی فی حسنه جاریته: اری ماء و بی عطش شدید و لکن لا سبیل الی الورود

أ ما یکفیک انک تملکینی و ان الناس کلهم عبیدی

و انک لو قطعت یدی و رجلی لقلت من الرضا احسنت زیدی

و ذکر علی بن محمد، عن ابیه، قال: رایت المهدی و قد دخل البصره من قبل سکه قریش، فرایته یسیر و البانوقه بین یدیه، بینه و بین صاحب الشرطه، علیها قباء اسود، متقلده سیفا فی هیئة الغلمان قال: و انی لأری فی صدرها شیئا من ثدییها. قال علی: و حدثنی ابی، قال: قدم المهدی الی البصره، فمر فی سکه قریش، و فیها منزلنا، و کانت الولاه لا تمر فیها إذا قدم الوالی، کانوا یتشاءمون بها-قل وال مر فیها فأقام فی ولایته الا یسیرا حتی یعزل-و لم یمر فیها خلیفه قط الا المهدی، کانوا یمرون فی سکه عبد الرحمن بن سمره، و هی تساوی سکه قریش، فرایت المهدی یسیر، و عبد الله بن مالک علی شرطه یسیر امامه، فی یده الحربه، و ابنته البانوقه تسیر بینه و بین یدیه و بین صاحب الشرطه فی هیئة الفتیان، علیها قباء اسود و منطقه و شاشیه، متقلده السیف، و انی لأری ثدییها قد رفعا القباء لنهودهما. قال: و کانت البانوقه سمراء حسنه القد حلوه فلما ماتت-و ذلک ببغداد- اظهر علیها المهدی جزعا لم یسمع بمثله، فجلس للناس یعزونه، و امر الا یحجب عنه احد، فاکثر الناس فی التعازی، و اجتهدوا فی البلاغة، و فی الناس من ینتقد هذا علیهم من اهل العلم و الأدب، فاجمعوا علی انهم لم یسمعوا تعزیه اوجز و لا ابلغ من تعزیه شبیب بن شیبه، فانه قال: یا امیر المؤمنین، الله خیر لها منک، و ثواب الله خیر لک منها، و انا اسال الله الا یحزنک و لا یفتنک. و ذکر صباح بن عبد الرحمن، قال: حدثنی ابی، قال: توفیت البانوقه بنت المهدی، فدخل علیه شبیب بن شیبه، فقال: أعطاک الله یا امیر المؤمنین علی ما رزئت اجرا، و اعقبک صبرا، لا اجهد الله بلاءک بنقمه، و لا نزع منک نعمه، ثواب الله خیر لک منها، و رحمه الله خیر لها منک، و أحق ما صبر علیه ما لا سبیل الی رده.

خلافه الهادی

و فی هذه السنه بویع لموسی بن محمد بن عبد الله بن محمد بن علی بن عبد الله بن العباس بالخلافة، یوم توفی المهدی، و هو مقیم بجرجان یحارب اهل طبرستان، و کانت وفاه المهدی بماسبذان و معه ابنه هارون، و مولاه الربیع ببغداد خلفه بها، فذکر ان الموالی و القواد لما توفی المهدی اجتمعوا الی ابنه هارون، و قالوا له: ان علم الجند بوفاه المهدی لم تامن الشغب، و الرأی ان یحمل ، و تنادی فی الجند بالقفل حتی تواریه ببغداد فقال هارون: ادعوا الی ابی یحیی بن خالد البرمکی- و کان المهدی ولی هارون المغرب کله، من الأنبار الی إفریقیة، و امر یحیی بن خالد ان یتولی ذلک، فکانت الیه اعماله و دواوینه یقوم بها و یخلفه علی ما یتولی منها الی ان توفی- قال: فصار یحیی بن خالد الی هارون، فقال له: یا أبت، ما تقول فیما یقول عمر بن بزیع و نصیر و المفضل؟ قال: و ما قالوا؟ فاخبره، قال: ما اری ذلک، قال: و لم؟ قال: لان هذا ما لا یخفی، و لا آمن إذا علم الجند ان یتعلقوا بمحمله، و یقولوا: لا نخلیه حتی نعطی لثلاث سنین و اکثر، و یتحکموا و یشتطوا، و لکن اری ان یواری رحمه الله هاهنا، و توجه نصیرا الی امیر المؤمنین الهادی بالخاتم و القضیب و التهنئه و التعزیة، فان البرید الی نصیر، فلا ینکر خروجه احد إذ کان علی برید الناحیة، و ان تامر لمن معک من الجند بجوائز، مائتین مائتین، و تنادی فیهم بالقفول، فإنهم إذا قبضوا الدراهم لم تکن لهم همه سوی أهالیهم و أوطانهم، و لا عرجه علی شیء دون بغداد قال: نفعل ذلک و قال الجند لما قبضوا الدراهم: بغداد بغداد! یتبادرون إلیها، و یبعثون علی الخروج من ماسبذان، فلما وافوا بغداد، و علموا خبر الخلیفة، ساروا الی باب الربیع فاحرقوه، و طالبوا بالارزاق، و ضجوا و قدم هارون بغداد،

فبعثت الخیزران الی الربیع و الی یحیی بن خالد تشاورهما فی ذلک، فاما الربیع فدخل علیها، و اما یحیی فلم یفعل ذلک لعلمه بشده غیره موسی. قال: و جمعت الأموال حتی اعطی الجند لسنتین، فسکتوا، و بلغ الخبر الهادی، فکتب الی الربیع کتابا یتوعده فیه بالقتل، و کتب الی یحیی بن خالد یجزیه الخیر، و یأمره ان یقوم من امر هارون بما لم یزل یقوم به، و ان یتولی أموره و اعماله علی ما لم یزل یتولاه قال: فبعث الربیع الی یحیی بن خالد- و کان یوده، و یثق به، و یعتمد علی رایه: یا أبا علی، ما تری؟ فانه لا صبر لی علی جر الحدید قال: اری الا تبرح موضعک، و ان توجه ابنک الفضل یستقبله و معه من الهدایا و الطرف ما امکنک، فانی لأرجو الا یرجع الا و قد کفیت ما تخاف ان شاء الله قال: و کانت أم الفضل ابنه بحیث تسمع منهما مناجاتهما، فقالت له: نصحک و الله قال: فانی أحب ان اوصی إلیک، فانی لا ادری ما یحدث فقال: لست انفرد لک بشیء، و لا ادع ما یجب، و عندی فی هذا و غیره ما تحب، و لکن اشرک معی فی ذلک الفضل ابنک و هذه المرأة، فإنها جزله مستحقه لذلک منک ففعل الربیع ذلک، و اوصی الیهم. قال الفضل بن سلیمان: و لما شغب الجند علی الربیع ببغداد و اخرجوا من کان فی حبسه، و احرقوا أبواب دوره فی المیدان، حضر العباس بن محمد و عبد الملک بن صالح و محرز بن ابراهیم ذلک، فرای العباس ان یرضوا، و تطیب انفسهم، و تفرق جماعتهم باعطائهم أرزاقهم، فبذل ذلک لهم فلم یرضوا، و لم یثقوا مما ضمن لهم من ذلک، حتی ضمنه محرز بن ابراهیم، فقنعوا بضمانه و تفرقوا، فوفی لهم بذلک، و أعطوا رزق ثمانیة عشر شهرا، و ذلک قبل قدوم هارون فلما قدم-و کان هو خلیفه موسی الهادی- و معه الربیع وزیرا له، وجه الوفود الی الأمصار، و نعی الیهم المهدی، و أخذ بیعتهم لموسی الهادی، و له بولایة العهد من بعده، و ضبط امر بغداد و قد کان نصیر

الوصیف شخص من ماسبذان من یومه الی جرجان بوفاه المهدی و البیعه له، فلما صار الیه نادی بالرحیل، و خرج من فوره علی البرید جوادا و معه من اهل بیته ابراهیم و جعفر، و من الوزراء عبید الله بن زیاد الکاتب صاحب رسائله، و محمد بن جمیل کاتب جنده فلما شارف مدینه السلام استقبله الناس من اهل بیته و غیرهم، و قد کان احتمل علی الربیع ما کان منه و ما صنع من توجیه الوفود و اعطائه الجنود قبل قدومه، و قد کان الربیع وجه ابنه الفضل، فتلقاه بما اعد له من الهدایا، فاستقبله بهمذان، فأدناه و قربه، و قال: کیف خلفت مولای؟ فکتب بذلک الی ابیه، فاستقبله الربیع، فعاتبه الهادی، فاعتذر الیه، و اعلمه السبب الذی دعاه الی ذلک، فقبله، و ولاه الوزارة مکان عبید الله بن زیاد بن ابی لیلی، و ضم الیه ما کان عمر بن بزیع یتولاه من الزمام، و ولی محمد بن جمیل دیوان خراج العراقین، و ولی عبید الله بن زیاد خراج الشام و ما یلیه، و اقر علی حرسه علی بن عیسی بن ماهان، و ضم الیه دیوان الجند، و ولی شرطه عبد الله بن مالک مکان عبد الله بن خازم، و اقر الخاتم فی ید علی بن یقطین. و کانت موافاه موسی الهادی بغداد عند منصرفه من جرجان لعشر بقین من صفر من هذه السنه، سار-فیما ذکر عنه-من جرجان الی بغداد فی عشرین یوما، فلما قدمها نزل القصر الذی یسمی الخلد، فأقام به شهرا، ثم تحول الی بستان ابی جعفر، ثم تحول الی عیساباذ. و فی هذه السنه هلک الربیع مولی ابی جعفر المنصور. و قد ذکر علی بن محمد النوفلی ان أباه حدثه انه کانت لموسی الهادی جاریه، و کانت حظیه عنده، و کانت تحبه و هو بجرجان حین وجهه إلیها المهدی، فقالت أبیاتا، و کتبت الیه و هو مقیم بجرجان، منها: یا بعید المحل امسی بجرجان نازلا

قال: فلما جاءته البیعه و انصرف الی بغداد، لم تکن له همه غیرها، فدخل علیها و هی تغنی بابیاتها، فأقام عندها یومه و لیلته قبل ان یظهر لأحد من الناس. و فی هذه السنه اشتد طلب موسی الزنادقة، فقتل منهم فیها جماعه، فکان ممن قتل منهم یزدان بن باذان کاتب یقطین، و ابنه علی بن یقطین من اهل النهروان، ذکر عنه انه حج فنظر الی الناس فی الطواف یهرولون، فقال: ما اشبههم الا ببقر تدوس فی البیدر و له یقول العلاء بن الحداد الأعمی: أیا أمین الله فی خلقه و وراث الکعبه و المنبر

ما ذا تری فی رجل کافر یشبه الکعبه بالبیدر

و یجعل الناس إذا ما سعوا حمرا تدوس البر و الدوسر!

فقتله موسی ثم صلبه، فسقطت خشبته علی رجل من الحاج فقتلته و قتلت حماره و قتل من بنی هاشم یعقوب بن الفضل. و ذکر عن علی بن محمد الهاشمی، قال: کان المهدی اتی بابن لداود ابن علی زندیقا، و اتی بیعقوب بن الفضل بن عبد الرحمن بن عباس بن ربیعه بن الحارث بن عبد المطلب زندیقا، فی مجلسین متفرقین، فقال لکل واحد منهما کلاما واحدا، و ذلک بعد ان اقرا له بالزندقة، اما یعقوب بن الفضل فقال له: اقر بها بینی و بینک، فاما ان اظهر ذلک عند الناس فلا افعل و لو قرضتنی بالمقاریض، فقال له: ویلک! لو کشفت لک السموات، و کان الأمر کما تقول، کنت حقیقا ان تغضب لمحمد، و لو لا محمد ص من کنت! هل کنت الا إنسانا من الناس! اما و الله لو لا انی کنت جعلت لله علی عهدا إذا و لانی هذا الأمر الا اقتل هاشمیا لما ناظرتک و لقتلتک. ثم التفت الی موسی الهادی، فقال: یا موسی، اقسمت علیک بحقی ان ولیت هذا الأمر بعدی الا تناظرهما ساعه واحده فمات ابن داود بن علی فی الحبس قبل وفاه المهدی، و اما یعقوب فبقی حتی مات المهدی و قدم موسی من جرجان

فساعة دخل، ذکر وصیه المهدی، فأرسل الی یعقوب من القی علیه فراشا، و اقعدت الرجال علیه حتی مات ثم لها عنه ببیعته و تشدید خلافته، و کان ذلک فی یوم شدید الحر، فبقی یعقوب حتی مضی من اللیل هدء، فقیل لموسی: یا امیر المؤمنین، ان یعقوب قد انتفخ و اروح قال: ابعثوا به الی أخیه إسحاق ابن الفضل، فخبروه انه مات فی السجن فجعل فی زورق و اتی به إسحاق، فنظر فإذا لیس فیه موضع للغسل، فدفنه فی بستان له من ساعته، و اصبح فأرسل الی الهاشمیین یخبرهم بموت یعقوب و یدعوهم الی الجنازة، و امر بخشبه فعملت فی قد الإنسان فغشیت قطنا، و ألبسها أکفانا، ثم حملها علی السریر، فلم یشک من حضرها انه شیء مصنوع. و کان لیعقوب ولد من صلبه: عبد الرحمن و الفضل و اروی و فاطمه، فاما فاطمه فوجدت حبلی منه، و اقرت بذلک قال علی بن محمد: قال ابی: فادخلت فاطمه و امراه یعقوب بن الفضل- و لیست بهاشمیة، یقال لها خدیجه- علی الهادی- او علی المهدی من قبل- فاقرتا بالزندقة، و اقرت فاطمه انها حامل من أبیها، فأرسل بهما الی ریطة بنت ابی العباس، فراتهما مکتحلتین مختضبتین، فعذلتهما، و اکثرت علی الابنه خاصه، فقالت: أکرهنی، قالت: فما بال الخضاب و الکحل و السرور، ان کنت مکرهه! و لعنتهما قال: فخبرت انهما فزعتا فماتتا فزعا، ضرب علی راسیهما بشیء یقال له الرعبوب ففزعتا منه، فماتتا و اما اروی فبقیت فتزوجها ابن عمها الفضل بن اسماعیل بن الفضل، و کان رجلا لا باس به فی دینه. و فیها قدم وندا هرمز صاحب طبرستان الی موسی بأمان، فاحسن صلته، و رده الی طبرستان.

ذکر بقیة الخبر

اشارة

عن الاحداث التی کانت سنه تسع و ستین و مائه

خروج الحسین بن علی بن الحسن بفخ

و مما کان فیها خروج الحسین بن علی بن الحسن بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی طالب المقتول بفخ. ذکر الخبر عن خروجه و مقتله: ذکر عن محمد بن موسی الخوارزمی انه قال: کان بین موت المهدی و خلافه الهادی ثمانیة ایام قال: و وصل الیه الخبر و هو بجرجان، و الی ان قدم مدینه السلام الی خروج الحسین بن علی بن الحسن، و الی ان قتل الحسین، تسعه اشهر و ثمانیة عشر یوما. و ذکر محمد بن صالح، ان أبا حفص السلمی حدثه، قال: کان إسحاق بن عیسی بن علی علی المدینة، فلما مات المهدی، و استخلف موسی، شخص إسحاق وافدا الی العراق الی موسی، و استخلف علی المدینة عمر بن عبد العزیز بن عبد الله بن عبد الله بن عمر بن الخطاب. و ذکر الفضل بن إسحاق الهاشمی ان إسحاق بن عیسی بن علی استعفی الهادی و هو علی المدینة، و استاذنه فی الشخوص الی بغداد، فأعفاه، و ولی مکانه عمر بن عبد العزیز و ان سبب خروج الحسین بن علی بن الحسن کان ان عمر بن عبد العزیز لما تولی المدینة- کما ذکر الحسین بن محمد عن ابی حفص السلمی- أخذ أبا الزفت الحسن بن محمد بن عبد الله بن الحسن و مسلم بن جندب الشاعر الهذلی و عمر بن سلام مولی آل عمر علی شراب لهم، فامر بهم فضربوا جمیعا، ثم امر بهم فجعل فی أعناقهم حبال و طیف بهم فی المدینة، فکلم فیهم، و صار الیه الحسین بن علی فکلمه، و قال: لیس هذا علیهم و قد ضربتهم، و لم یکن لک ان تضربهم، لان اهل العراق لا یرون به بأسا، فلم تطوف بهم! فبعث الیهم و قد بلغوا البلاط فردهم، و امر بهم الی الحبس، فحبسوا یوما و لیله، ثم کلم فیهم فاطلقهم جمیعا، و کانوا

یعرضون، ففقد الحسن بن محمد، و کان الحسین بن علی کفیله قال محمد بن صالح: و حدثنی عبد الله بن محمد الأنصاری ان العمری کان کفل بعضهم من بعض، فکان الحسین بن علی بن الحسن و یحیی بن عبد الله بن الحسن کفیلین بالحسن بن محمد بن عبد الله بن الحسن، و کان قد تزوج مولاه لهم سوداء ابنه ابی لیث مولی عبد الله بن الحسن، فکان یأتیها فیقیم عندها، فغاب عن العرض یوم الأربعاء و الخمیس و الجمعه، و عرضهم خلیفه العمری عشیه الجمعه، فاخذ الحسین بن علی و یحیی بن عبد الله، فسألهما عن الحسن بن محمد، فغلظ علیهم بعض التغلیظ، ثم انصرف الی العمری فاخبره خبرهم، و قال له: اصلحک الله! الحسن بن محمد غائب مذ ثلاث، فقال: ائتنی بالحسین و یحیی، فذهب فدعاهما، فلما دخلا علیه، قال لهما: این الحسن بن محمد؟ قالا: و الله ما ندری، انما غاب عنا یوم الأربعاء، ثم کان یوم الخمیس، فبلغنا انه اعتل، فکنا نظن ان هذا الیوم لا یکون فیه عرض، فکلمهما بکلام اغلظ لهما فیه، فحلف یحیی بن عبد الله الا ینام حتی یأتیه به او یضرب علیه باب داره، حتی یعلم انه قد جاءه به. فلما خرجا قال له الحسین: سبحان الله! ما دعاک الی هذا؟ و من این تجد حسنا! حلفت له بشیء لا تقدر علیه قال: انما حلفت علی حسن، قال: سبحان الله! فعلی ای شیء حلفت! قال: و الله لا نمت حتی اضرب علیه باب داره بالسیف قال: فقال حسین: تکسر بهذا ما کان بیننا و بین أصحابنا من الصلة، قال: قد کان الذی کان فلا بد منه. و کانوا قد تواعدوا علی ان یخرجوا بمنی او بمکة فی الموسم-فیما ذکروا- و قد کان قوم من اهل الکوفه من شیعتهم- و ممن کان بایع الحسین- متکمنین فی دار، فانطلقوا فعملوا فی ذلک من عشیتهم و من لیلتهم، حتی إذا کان فی آخر اللیل خرجوا و جاء یحیی بن عبد الله حتی ضرب باب دار مروان علی العمری، فلم یجده فیها، فجاء الی منزله فی دار عبد الله بن عمر فلم یجده أیضا فیها، و تواری منهم، فجاءوا حتی اقتحموا المسجد حین أذنوا بالصبح،

فجلس الحسین علی المنبر و علیه عمامة بیضاء، و جعل الناس یأتون المسجد، فإذا رأوهم رجعوا و لا یصلون، فلما صلی الغداة جعل الناس یأتونه، و یبایعونه علی کتاب الله و سنه نبیه ص للمرتضی من آل محمد و اقبل خالد البربری، و هو یومئذ علی الصوافی بالمدینة قائد علی مائتین من الجند مقیمین بالمدینة، و اقبل فیمن معه، و جاء العمری و وزیر ابن إسحاق الأزرق و محمد بن واقد الشروی، و معهم ناس کثیر، فیهم الحسین بن جعفر بن الحسین بن الحسین علی حمار، و اقتحم خالد البربری الرحبه، و قد ظاهر بین درعین، و بیده السیف، و عمود فی منطقته، مصلتا سیفه، و هو یصیح بحسین: انا کسکاس، قتلنی الله ان لم اقتلک! و حمل علیهم حتی دنا منهم، فقام الیه ابنا عبد الله بن حسن: یحیی و ادریس، فضربه یحیی علی انف البیضه فقطعها و قطع انفه، و شرقت عیناه بالدم فلم یبصر، فبرک یذبب عن نفسه بسیفه و هو لا یبصر، و استدار له ادریس من خلفه فضربه و صرعه، و علواه بأسیافهما حتی قتلاه، و شد أصحابهما علی درعیه فخلعوهما عنه، و انتزعوا سیفه و عموده، فجاءوا به ثم أمروا به فجر الی البلاط، و حملوا علی اصحابه فانهزموا قال عبد الله بن محمد: هذا کله بعینی. و ذکر عبد الله بن محمد ان خالدا ضرب یحیی بن عبد الله، فقطع البرنس، و وصلت ضربته الی ید یحیی فأثرت فیها، و ضربه یحیی علی وجهه، و استدار رجل اعور من اهل الجزیرة فأتاه من خلفه، فضربه علی رجلیه، و اعتوروه بأسیافهم فقتلوه. قال عبد الله بن محمد: و دخل علیهم المسودة المسجد حین دخل الحسین ابن جعفر علی حماره، و شدت المبیضة فاخرجوهم، و صاح بهم الحسین: ارفقوا بالشیخ-یعنی الحسین بن جعفر- و انتهب بیت المال، فاصیب فیه بضعه عشر الف دینار، فضلت من العطاء- و قیل: ان ذلک کان سبعین الف دینار کان بعث بها عبد الله بن مالک، یفرض بها من خزاعة- قال: و تفرق الناس، و اغلق اهل المدینة علیهم أبوابهم، فلما کان من الغد اجتمعوا و اجتمعت شیعه ولد العباس، فقاتلوهم بالبلاط فیما بین رحبه دار الفضل و الزوراء،

و جعل المسودة یحملون علی المبیضة حتی یبلغوا بهم رحبه دار الفضل، و تحمل المبیضة علیهم حتی یبلغ بهم الزوراء و فشت الجراحات بین الفریقین جمیعا، فاقتتلوا الی الظهر، ثم افترقوا، فلما کان فی آخر النهار من الیوم الثانی یوم الأحد، جاء الخبر بان مبارکا الترکی ینزل بئر المطلب، فنشط الناس، فخرجوا الیه فکلموه ان یجیء، فجاء من الغد حتی اتی الثنیة، و اجتمع الیه شیعه بنی العباس و من اراد القتال، فاقتتلوا بالبلاط أشد قتال الی انتصاف النهار، ثم تفرقوا و جاء هؤلاء الی المسجد، و مضی الآخرون الی مبارک الترکی، الی دار عمر بن عبد العزیز بالثنیة یقیل فیها، و واعد الناس الرواح، فلما غفلوا عنه، جلس علی رواحله فانطلق، و راح الناس فلم یجدوه، فناوشوهم شیئا من القتال الی المغرب، ثم تفرقوا، و اقام حسین و اصحابه أیاما یتجهزون. و کان مقامهم بالمدینة احد عشر یوما، ثم خرج یوم اربعه و عشرین لست بقین من ذی القعده، فلما خرجوا من المدینة عاد المؤذنون فأذنوا، و عاد الناس الی المسجد، فوجدوا فیه العظام التی کانوا یأکلون و آثارهم، فجعلوا یدعون الله علیهم، ففعل الله بهم و فعل. قال محمد بن صالح: فحدثنی نصیر بن عبد الله بن ابراهیم الجمحی، ان حسینا لما انتهی الی السوق متوجها الی مکة التفت الی اهل المدینة، و قال: لا خلف الله علیکم بخیر! فقال الناس و اهل السوق: لا بل أنت، لا خلف الله علیک بخیر، و لا ردک! و کان اصحابه یحدثون فی المسجد، فملئوه قذرا و بولا، فلما خرجوا غسل الناس المسجد. قال: و حدثنی ابن عبد الله بن ابراهیم، قال: أخذ اصحاب الحسین ستور المسجد، فجعلوها خفاتین لهم، قال: و نادی اصحاب الحسین بمکة: أیما عبد أتانا فهو حر، فأتاه العبید، و أتاه عبد کان لأبی، فکان معه، فلما اراد الحسین ان یخرج أتاه ابی فکلمه، و قال له: عمدت الی ممالیک لم تملکهم فأعتقتهم، بم تستحل ذلک! فقال حسین لأصحابه: اذهبوا به، فأی عبد عرفه فادفعوه الیه، فذهبوا معه، فاخذ غلامه و غلامین لجیران لنا و انتهی خبر الحسین الی الهادی، و قد کان حج فی تلک السنه رجال من اهل

بیته، منهم محمد بن سلیمان بن علی و العباس بن محمد و موسی بن عیسی، سوی من حج من الاحداث و کان علی الموسم سلیمان بن ابی جعفر، فامر الهادی بالکتاب بتولیه محمد بن سلیمان علی الحرب، فقیل له: عمک العباس بن محمد! قال: دعونی، لا و الله لا اخدع عن ملکی، فنفذ الکتاب بولایة محمد بن سلیمان بن علی علی الحرب، فلقیهم الکتاب و قد انصرفوا عن الحج. و کان محمد بن سلیمان قد خرج فی عده من السلاح و الرجال، و ذلک لان الطریق کان مخوفا معورا من الاعراب، و لم یحتشد لهم حسین، فأتاه خبرهم، فهم بصوبه، فخرج بخدمه و اخوانه و کان موسی بن علی بن موسی قد صار ببطن نخل، علی الثلاثین من المدینة، فانتهی الیه الخبر و معه اخوانه و جواریه، و انتهی الخبر الی العباس بن محمد بن سلیمان و کاتبهم، و ساروا الی مکة فدخلوا، فاقبل محمد بن سلیمان، و کانوا أحرموا بعمره ثم صاروا الی ذی طوی، فعسکروا بها، و معهم سلیمان بن ابی جعفر، فانضم الیهم من وافی فی تلک السنه من شیعه ولد العباس و موالیهم و قوادهم و کان الناس قد اختلفوا فی تلک السنه فی الحج و کثروا جدا ثم قدم محمد بن سلیمان قدامه تسعین حافرا ما بین فرس الی بغل، و هو علی نجیب عظیم، و خلفه اربعون راکبا علی النجائب علیها الرحال و خلفهم مائتا راکب علی الحمیر، سوی من کان معهم من الرجاله و غیرهم، و کثروا فی اعین الناس جدا و ملئوا صدورهم فظنوا انهم أضعافهم، فطافوا بالبیت، و سعوا بین الصفا و المروة، و أحلوا من عمرتهم، ثم مضوا فاتوا ذا طوی و نزلوا، و ذلک یوم الخمیس فوجه محمد بن سلیمان أبا کامل- مولی لإسماعیل بن علی- فی نیف و عشرین فارسا، و ذلک یوم الجمعه فلقیهم و کان فی اصحابه رجل یقال له زید، کان انقطع الی العباس، فاخرجه معه حاجا لما رای من عبادته، فلما رای القوم قلب ترسه و سیفه، و انقلب الیهم، و ذلک ببطن مر، ثم ظفروا به بعد ذلک مشدخا بالاعمده، فلما کان لیله السبت وجهوا خمسین فارسا، کان أول من ندبوا صباح ابو الذیال، ثم آخر ثم آخر، فکان ابو خلوه الخادم مولی محمد خامسا،

فاتوا المفضل مولی المهدی، فأرادوا ان یصیروه علیهم، فأبی و قال: لا، و لکن صیروا علیهم غیری و أکون انا معهم، فصیروا علیهم عبد الله بن حمید بن رزین السمرقندی- و هو یومئذ شاب ابن ثلاثین سنه- فذهبوا و هم خمسون فارسا، و ذلک لیله السبت فدنا القوم، و زحفت الخیل، و تعبا الناس، فکان العباس بن محمد و موسی بن عیسی فی المیسره، و محمد بن سلیمان فی المیمنه، و کان معاذ بن مسلم فیما بین محمد بن سلیمان و العباس بن محمد، فلما کان قبل طلوع الفجر جاء حسین و اصحابه فشد ثلاثة من موالی سلیمان بن علی- احدهم زنجویه غلام حسان- فجاءوا برأس فطرحوه قدام محمد بن سلیمان- و قد کانوا قالوا: من جاء برأس فله خمسمائة درهم- و جاء اصحاب محمد فعرقبوا الإبل، فسقطت محاملها فقتلوهم و هزموهم، و کانوا خرجوا من تلک الثنایا، فکان الذین خرجوا مما یلی محمد بن سلیمان أقلهم، و کان جلهم خرجوا مما یلی موسی بن عیسی و اصحابه، فکانت الصدمه بهم، فلما فرغ محمد بن سلیمان ممن یلیه و اسفروا، نظروا الی الذین یلون موسی بن عیسی، فإذا هم مجتمعون کأنهم کبه غزل، و التفت المیمنه و القلب علیهم، و انصرفوا نحو مکة لا یدرون ما حال الحسین، فما شعروا و هم بذی طوی او قریبا منها الا برجل من اهل خراسان، یقول: البشری البشری! هذا راس حسین، فاخرجه و بجبهته ضربه طولا، و علی قفاه ضربه اخری، و کان الناس نادوا بالأمان حین فرغوا، فجاء الحسن بن محمد ابو الزفت مغمضا احدی عینیه، قد أصابها شیء فی الحرب، فوقف خلف محمد و العباس، و استدار به موسی بن عیسی و عبد الله ابن العباس فامر به فقتل، فغضب محمد بن سلیمان من ذلک غضبا شدیدا. و دخل محمد بن سلیمان مکة من طریق و العباس بن محمد من طریق، و احتزت الرءوس، فکانت مائه راس و نیفا، فیها راس سلیمان بن عبد الله بن حسن و ذلک یوم الترویه، و أخذت اخت الحسین، و کانت معه فصیرت عند زینب بنت سلیمان، و اختلطت المنهزمة بالحجاج، فذهبوا، و کان سلیمان بن ابی جعفر شاکیا فلم یحضر القتال، و وافی عیسی بن جعفر الحج تلک السنه، و کان مع اصحاب حسین رجل اعمی یقص علیهم فقتل، و لم یقتل احد منهم صبرا

قال الحسین بن محمد بن عبد الله: و اسر موسی بن عیسی اربعه نفر من اهل الکوفه، و مولی لبنی عجل و آخر. قال محمد بن صالح: حدثنی محمد بن داود بن علی، قال: حدثنا موسی بن عیسی، قال: قدمت معی بسته أساری فقال لی الهادی: هیه! تقتل اسیری! فقلت: یا امیر المؤمنین، انی فکرت فیه فقلت: تجیء عائشة و زینب الی أم امیر المؤمنین، فتبکیان عندها و تکلمانها، فتکلم له امیر المؤمنین فیطلقه ثم قال: هات الأسری، فقلت: انی جعلت لهم العهد و المواثیق بالطلاق و العتاق، فقال: ائتنی بهم، و امر باثنین فقتلا، و کان الثالث منکرا، فقلت: یا امیر المؤمنین، هذا اعلم الناس بال ابی طالب، فان استبقیته دلک علی کل بغیه لک، فقال: نعم و الله یا امیر المؤمنین، انی أرجو ان یکون بقائی صنعا لک فاطرق ثم قال: نعم و الله لافلاتک من یدی بعد ان وقعت فی یدی لشدید، فلم یزل یکلمه حتی امر به ان یؤخر، و امره ان یکتب له طلبته، و اما الآخر فصفح عنه، و امر بقتل عذافر الصیرفی و علی بن السابق القلاس الکوفی، و ان یصلبا، فصلبوهما بباب الجسر، و کانا اسرا بفخ و غضب علی مبارک الترکی، و امر بقبض أمواله و تصییره فی ساسه الدواب، و غضب علی موسی بن عیسی لقتله الحسن بن محمد، و امر بقبض أمواله. و قال عبد الله بن عمرو الثلجی: حدثنی محمد بن یوسف بن یعقوب الهاشمی، قال: حدثنی عبد الله بن عبد الرحمن بن عیسی، قال: افلت ادریس بن عبد الله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب من وقعه فخ فی خلافه الهادی، فوقع الی مصر، و علی برید مصر واضح مولی لصالح بن امیر المؤمنین المنصور، و کان رافضیا خبیثا، فحمله علی البرید الی ارض المغرب، فوقع بأرض طنجه بمدینه یقال لها و لیله، فاستجاب له من بها و باعراضها من البربر، فضرب الهادی عنق واضح و صلبه. و یقال: ان الرشید الذی ضرب عنقه، و انه دس الی ادریس الشیماخ الیمامی مولی المهدی، و کتب له کتابا الی ابراهیم بن الاغلب عامله علی إفریقیة،

خرج حتی وصل الی و لیله و ذکر انه متطبب، و انه من أولیائهم، و دخل علی ادریس فانس به و اطمان الیه، و اقبل الشماخ یریه الاعظام له و المیل الیه و الایثار له فنزل عنده بکل منزله ثم انه شکا الیه عله فی اسنانه، فاعطاه سنونا مسموما قاتلا، و امره ان یستن به عند طلوع الفجر للیلته، فلما طلع الفجر استن ادریس بالسنون، و جعل یرده فی فیه، و یکثر منه، فقتله و طلب الشماخ فلم یظفر به، و قدم علی ابراهیم بن الاغلب فاخبره بما کان منه، و جاءته بعد مقدمه الاخبار بموت ادریس، فکتب ابن الاغلب الی الرشید بذلک، فولی الشماخ برید مصر و اجاره، فقال فی ذلک بعض الشعراء-اظنه الهنازی: ا تظن یا ادریس انک مفلت کید الخلیفة او یفید فرار

فلیدرکنک او تحل ببلده لا یهتدی فیها إلیک نهار

ان السیوف إذا انتضاها سخطه طالت و قصر دونها الاعمار

ملک کان الموت یتبع امره حتی یقال: تطیعه الأقدار

و ذکر الفضل بن إسحاق الهاشمی ان الحسین بن علی لما خرج بالمدینة و علیها العمری لم یزل العمری متخفیا مقام الحسین بالمدینة، حتی خرج الی مکة و کان الهادی وجه سلیمان بن ابی جعفر لولایة الموسم، و شخص معه من اهل بیته ممن اراد الحج العباس بن محمد و موسی بن عیسی و اسماعیل بن عیسی ابن موسی فی طریق الکوفه، و محمد بن سلیمان و عده من ولد جعفر بن سلیمان علی طریق البصره، و من الموالی مبارک الترکی و المفضل الوصیف و صاعد مولی الهادی- و کان صاحب الأمر سلیمان- و من الوجوه المعروفین یقطین بن موسی و عبید ابن یقطین و ابو الوزیر عمر بن مطرف، فاجتمعوا عند الذی بلغهم من توجه الحسین و من معه الی مکة، و راسوا علیهم سلیمان بن ابی جعفر لولایته، و کان قد جعل ابو کامل مولی اسماعیل علی الطلائع، فلقوه بفخ، و خلفوا عبید الله بن قثم بمکة للقیام بأمرها و امر أهلها، و قد کان العباس بن محمد اعطاهم الامان علی ما أحدثوا، و ضمن لهم الاحسان الیهم و الصلة لارحامهم،

و کان رسولهم فی ذلک المفضل الخادم، فأبوا قبول ذلک، فکانت الوقعه، فقتل من قتل، و انهزم الناس، و نودی فیهم بالأمان، و لم یتبع هارب، و کان فیمن هرب یحیی و ادریس ابنا عبد الله بن حسن، فاما ادریس فلحق بتاهرت من بلاد المغرب، فلجا الیهم فاعظموه، فلم یزل عندهم الی ان تلطف له، و احتیل علیه، فهلک، و خلفه ابنه ادریس بن ادریس، فهم الی الیوم بتلک الناحیة مالکین لها، و انقطعت عنهم البعوث قال المفضل بن سلیمان: لما بلغ العمری و هو بالمدینة مقتل الحسین بفخ وثب علی دار الحسین و دور جماعه من اهل بیته و غیرهم ممن خرج مع الحسین، فهدمها و حرق النخل، و قبض ما لم یحرقه، و جعله فی الصوافی المقبوضة قال: و غضب الهادی علی مبارک الترکی لما بلغه من صدوده عن لقاء الحسین بعد ان شارف المدینة، و امر بقبض أمواله و تصییره فی سیاسه دوابه، فلم یزل کذلک الی وفاه الهادی، و سخط علی موسی بن عیسی لقتله الحسن بن محمد بن عبد الله ابی الزفت، و ترکه ان یقدم به أسیرا، فیکون المحکم فی امره، و امر بقبض أمواله، فلم تزل مقبوضه الی ان توفی موسی 3 و قدم علی موسی ممن اسر بفخ الجماعه، و کان فیهم عذافر الصیرفی و علی بن سابق القلاس الکوفی، فامر بضرب أعناقهما و صلبهما بباب الجسر ببغداد، ففعل ذلک قال: و وجه مهرویه مولاه الی الکوفه، و امره بالتغلیظ علیهم لخروج من خرج منهم مع الحسین. و ذکر علی بن محمد بن سلیمان بن عبد الله بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب، قال: حدثنی یوسف البرم مولی آل الحسن 3 - و کانت أمه مولاه فاطمه بنت حسن- قال: کنت مع حسین ایام قدم علی المهدی، فاعطاه اربعین الف دینار، ففرقها فی الناس ببغداد و الکوفه، و و الله ما خرج من الکوفه و هو یملک شیئا یلبسه الا فروا ما تحته قمیص و إزار الفراش، و لقد کان فی طریقه الی المدینة، إذا نزل استقرض من موالیه ما یقوم بمؤونتهم فی یومهم قال علی: 3 و حدثنی السری ابو بشر، و هو حلیف بنی زهره، قال: صلیت الغداة فی الیوم الذی خرج فیه الحسین بن علی بن الحسن صاحب فخ، فصلی

بنا حسین، و صعد المنبر منبر رسول الله ص، فجلس و علیه قمیص و عمامة بیضاء قد سدلها من بین یدیه و من خلفه، و سیفه مسلول قد وضعه بین رجلیه، إذ اقبل خالد البربری فی اصحابه، فلما اراد ان یدخل المسجد بدره یحیی بن عبد الله، فشد علیه البربری، و انی لانظر الیه، فبدره یحیی بن عبد الله، فضربه علی وجهه، فأصاب عینیه و انفه، فقطع البیضه و القلنسوة نظرت الی قحفه طائرا عن موضعه، و حمل علی اصحابه فانهزموا ثم رجع الی حسین، فقام بین یدیه و سیفه مسلول یقطر دما، فتکلم حسین، فحمد الله و اثنی علیه، و خطب الناس، فقال فی آخر کلامه: یایها الناس، انا ابن رسول الله فی حرم رسول الله، و فی مسجد رسول الله، و علی منبر نبی الله، ادعوکم الی کتاب الله و سنه نبیه ص، فان لم أف لکم بذلک فلا بیعه لی فی أعناقکم قال: و کان اهل الزیارة فی عامهم ذلک کثیرا، فکانوا قد ملئوا المسجد، فإذا رجل قد نهض، حسن الوجه، طویل القامة، علیه رداء ممشق، أخذ بید ابن له شاب جمیل جلد، فتخطی رقاب الناس، حتی انتهی الی المنبر، فدنا من حسین، و قال: یا بن رسول الله، خرجت من بلد بعید و ابنی هذا معی، و انا ارید حج بیت الله و زیاره قبر نبیه ص، و ما یخطر ببالی هذا الأمر الذی حدث منک، و قد سمعت ما قلت، فعندک وفاء بما جعلت علی نفسک؟ قال: نعم، قال: ابسط یدک فابایعک، قال: فبایعه، ثم قال لابنه: ادن فبایع قال: فرایت و الله رءوسهما فی الرءوس بمنی، و ذلک انی حججت فی ذلک العام. قال: و حدثنی جماعه من اهل المدینة ان مبارکا الترکی ارسل الی حسین ابن علی: و الله لان اسقط من السماء فتخطفنی الطیر، او تهوی بی الریح فی مکان سحیق، ایسر علی من ان اشوکک بشوکه، او اقطع من راسک شعره، و لکن لا بد من الاعذار، فبیتنی فانی منهزم عنک فاعطاه بذلک عهد الله و میثاقه قال: فوجه الیه الحسین- او خرج الیه-فی نفر یسیر، فلما دنوا من عسکره صاحوا و کبروا، فانهزم اصحابه حتی لحق بموسی بن عیسی. و ذکر ابو المضرحی الکلابی، قال: أخبرنی المفضل بن محمد بن المفضل

ابن حسین بن عبید الله بن العباس بن علی بن ابی طالب، ان الحسین بن علی بن حسن بن حسن، قال یومئذ فی قوم لم یخرجوا معه-و کان قد وعدوه ان یوافوه، فتخلفوا عنه-متمثلا: من عاذ بالسیف لاقی فرصه عجبا موتا علی عجل او عاش منتصفا

لا تقربوا السهل ان السهل یفسدکم لن تدرکوا المجد حتی تضربوا عنفا

و ذکر الفضل بن العباس الهاشمی ان عبد الله بن محمد المنقری حدثه عن ابیه، قال: دخل عیسی بن داب علی موسی بن عیسی عند منصرفه من فخ، فوجده خائفا یلتمس عذرا من قتل من قتل، فقال له: اصلح الله الأمیر! أنشدک شعرا کتب به یزید بن معاویه الی اهل المدینة یعتذر فیه من قتل الحسین بن علی رضی الله عنه؟ قال: انشدنی، فانشده، فقال: یایها الراکب الغادی لطیته علی عذافره فی سیرها قحم

ابلغ قریشا علی شحط المزار بها بینی و بین الحسین الله و الرحم

و موقف بفناء البیت انشده عهد الإله و ما ترعی له الذمم

عنفتم قومکم فخرا بامکم أم حصان لعمری بره کرم

هی التی لا یدانی فضلها احد بنت النبی و خیر الناس قد علموا

و فضلها لکم فضل و غیرکم من قومکم لهم من فضلها قسم

انی لأعلم او ظنا کعالمه و الظن یصدق أحیانا فینتظم

ان سوف یترککم ما تطلبون بها قتلی تهاداکم العقبان و الرخم

یا قومنا لا تشبوا الحرب إذ خمدت و مسکوا بحبال السلم و اعتصموا

لا ترکبوا البغی ان البغی مصرعه و ان شارب کاس البغی یتخم

قد جرب الحرب من قد کان قبلکم من القرون و قد بادت بها الأمم

فانصفوا قومکم لا تهلکوا بذخا فرب ذی بذخ زلت به القدم

قال: فسری عن موسی بن عیسی بعض ما کان فیه. و ذکر عبد الله بن عبد الرحمن بن عیسی بن موسی ان العلاء حدثه ان الهادی امیر المؤمنین لما ورد علیه خلع اهل فخ خلا لیله یکتب کتابا بخطه، فاغتم بخلوته موالیه و خاصته، فدسوا غلاما له، فقالوا: اذهب حتی تنظر الی ای شیء انتهی الخبر، قال: فدنا من موسی، فلما رآه قال: ما لک؟ فاعتل علیه قال: فاطرق ثم رفع راسه الیه، فقال: رقد الالی لیس السری من شانهم و کفاهم الإدلاج من لم یرقد

و ذکر احمد بن معاویه بن بکر الباهلی، قال: حدثنا الأصمعی، قال: قال محمد بن سلیمان لیله فخ لعمرو بن ابی عمرو المدنی- و کان یرمی بین یدیه بین الهدفین: ارم، قال: لا و الله لا ارمی ولد رسول الله ص، انی انما صحبتک لارمی بین یدیک بین الهدفین، و لم اصحبک لارمی المسلمین. قال: فقال المخزومی: ارم، فرمی فما مات الا بالبرص. قال: و لما قتل الحسین بن علی و جاء برأسه یقطین بن موسی، فوضع بین یدی الهادی، قال: کأنکم و الله جئتم برأس طاغوت من الطواغیت! ان اقل ما أجزیکم به ان احرمکم جوائزکم قال: فحرمهم و لم یعطهم شیئا. و قال موسی الهادی: لما قتل الحسین متمثلا: قد انصف القاره من راماها انا إذا ما فئه نلقاها

نرد أولاها علی اخراها

. و غزا الصائفه فی هذه السنه معیوف بن یحیی من درب الراهب، و قد کانت الروم اقبلت مع البطریق الی الحدث، فهرب الوالی و الجند و اهل الاسواق،

فدخلها العدو، و دخل ارض العدو معیوف بن یحیی، فبلغ مدینه اشنه، فأصابوا سبایا و أساری و غنموا. و حج بالناس فی هذه السنه سلیمان بن ابی جعفر المنصور. و کان علی المدینة عمر بن عبد العزیز العمری، و علی مکة و الطائف عبید الله بن قثم، و علی الیمن ابراهیم بن سلم بن قتیبة، و علی الیمامه و البحرین سوید بن ابی سوید القائد الخراسانی، و علی عمان الحسن بن تسنیم الحواری، و علی صلاه الکوفه و احداثها و صدقاتها و بهقباذ الأسفل موسی بن عیسی، و علی صلاه البصره و احداثها محمد بن سلیمان، و علی قضائها عمر بن عثمان، و علی جرجان الحجاج مولی الهادی، و علی قومس زیاد بن حسان، و علی طبرستان و الرویان صالح بن شیخ بن عمیرة الأسدی، و علی أصبهان طیفور مولی الهادی.

ثم دخلت

سنه سبعین و مائه

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک وفاه یزید بن حاتم بإفریقیة فیها، و ولیها بعده روح بن حاتم. و فیها مات عبد الله بن مروان بن محمد فی المطبق.

ذکر الخبر عن وفاه موسی الهادی

و فیها توفی موسی الهادی بعیساباذ و اختلف فی السبب الذی کان به وفاته، فقال بعضهم: کانت وفاته من قرحه کانت فی جوفه و قال آخرون: کانت وفاته من قبل جوار لامه الخیزران، کانت امرتهن بقتله لاسباب نذکر بعضها ذکر الخبر عن السبب الذی من اجله کانت امرتهن بقتله: ذکر یحیی بن الحسن ان الهادی نابذ أمه و نافرها، لما صارت الیه الخلافه، فصارت خالصه الیه یوما، فقالت: ان أمک تستکسیک، فامر لها بخزانه مملوءة کسوه قال: و وجد للخیزران فی منزلها من قراقر الوشی ثمانیة عشر الف قرقر قال: و کانت الخیزران فی أول خلافه موسی تفتات علیه فی أموره، و تسلک به مسلک ابیه من قبله فی الاستبداد بالأمر و النهی، فأرسل إلیها الا تخرجی من خفر الکفایة الی بذاذة التبذل، فانه لیس من قدر النساء الاعتراض فی امر الملک، و علیک بصلاتک و تسبیحک و تبتلک، و لک بعد هذا طاعه مثلک فیما یجب لک قال: و کانت الخیزران فی خلافه موسی کثیرا ما تکلمه فی الحوائج، فکان یجیبها الی کل ما تسأله حتی مضی لذلک اربعه اشهر من خلافته، و انثال الناس علیها، و طمعوا فیها، فکانت المواکب تغدو الی بابها، قال: فکلمته یوما فی امر لم یجد الی إجابتها الیه سبیلا،

فاعتل بعلة، فقالت: لا بد من إجابتی، قال: لا افعل، قالت: فانی قد تضمنت هذه الحاجة لعبد الله بن مالک قال: فغضب موسی، و قال: ویل علی ابن الفاعله! قد علمت انه صاحبها، و الله لاقضیتها لک، قالت: إذا و الله لا اسالک حاجه ابدا، قال: إذا و الله لا أبالی و حمی و غضب. فقامت مغضبه، فقال: مکانک تستوعی کلامی و الله، و الا فانا نفی من قرابتی من رسول الله ص لئن بلغنی انه وقف ببابک احد من قوادی او احد من خاصتی او خدمی لاضربن عنقه، و لاقبضن ماله، فمن شاء فلیلزم ذلک ما هذه المواکب التی تغدو و تروح الی بابک فی کل یوم! اما لک مغزل یشغلک، او مصحف یذکرک، او بیت یصونک! إیاک ثم إیاک، ما فتحت بابک لملی او لذمی فانصرفت ما تعقل ما تطأ، فلم تنطق عنده بحلوه و لا مره بعدها. قال یحیی بن الحسن: و حدثنی ابی، قال: سمعت خالصه تقول للعباس ابن الفضل بن الربیع: بعث موسی الی أمه الخیزران بارزه، و قال: استطبتها فاکلت منها، فکلی منها قالت خالصه: فقلت لها: امسکی حتی تنظری، فانی اخاف ان یکون فیها شیء تکرهینه، فجاءوا بکلب فأکل منها، فتساقط لحمه، فأرسل إلیها بعد ذلک: کیف رایت الارزه؟ فقالت: وجدتها طیبه، فقال: لم تاکلی، و لو اکلت لکنت قد استرحت منک، متی افلح خلیفه له أم! قال و حدثنی بعض الهاشمیین، ان سبب موت الهادی کان انه لما جد فی خلع هارون و البیعه لابنه جعفر، و خافت الخیزران علی هارون منه، دست الیه من جواریها لما مرض من قتله بالغم و الجلوس علی وجهه، و وجهت الی یحیی بن خالد: ان الرجل قد توفی، فاجدد فی امرک و لا تقصر. و ذکر محمد بن عبد الرحمن بن بشار ان الفضل بن سعید حدثه، عن ابیه، قال: کان یتصل بموسی وصول القواد الی أمه الخیزران، یؤملون بکلامها

فی قضاء حوائجهم عنده، قال: و کانت ترید ان تغلب علی امره کما غلبت علی امر المهدی، فکان یمنعها من ذلک و یقول: ما للنساء و الکلام فی امر الرجال! فلما کثر علیه مصیر من یصیر إلیها من قواده، قال یوما و قد جمعهم: أیما خیر؟ انا او أنتم؟ قالوا: بل أنت یا امیر المؤمنین، قال: فأیما خیر، أمی او أمهاتکم؟ قالوا: بل أمک یا امیر المؤمنین، قال: فأیکم یحب ان یتحدث الرجال بخبر أمه، فیقولوا: فعلت أم فلان، و صنعت أم فلان، و قالت أم فلان؟ قالوا: ما احد منا یحب ذلک، قال: فما بال الرجال یأتون أمی فیتحدثون بحدیثها! فلما سمعوا ذلک انقطعوا عنها البته، فشق ذلک علیها فاعتزلته، و حلفت الا تکلمه، فما دخلت علیه حتی حضرته الوفاة.

ذکر الخبر عما کان من خلع الهادی للرشید

و کان السبب فی اراده موسی الهادی خلع أخیه هارون حتی اشتد علیه فی ذلک وجد-فیما ذکر صالح بن سلیمان- ان الهادی لما افضت الیه الخلافه اقر یحیی بن خالد علی ما کان یلی هارون من عمل المغرب، فاراد الهادی خلع هارون الرشید و البیعه لابنه جعفر بن موسی الهادی، و تابعه علی ذلک القواد، منهم یزید بن مزید و عبد الله بن مالک و علی بن عیسی و من اشبههم، فخلعوا هارون، و بایعوا لجعفر بن موسی، و دسوا الی الشیعة، فتکلموا فی امره، و تنقصوه فی مجلس الجماعه، و قالوا: لا نرضی به، و صعب امرهم حتی ظهر، و امر الهادی الا یسار قدام الرشید بحربه، فاجتنبه الناس و ترکوه، فلم یکن احد یجترئ ان یسلم علیه و لا یقربه. و کان یحیی بن خالد یقوم بانزال الرشید و لا یفارقه هو و ولده-فیما ذکر. قال صالح: و کان اسماعیل بن صبیح کاتب یحیی بن خالد، فأحب ان یضعه موضعا یستعلم له فیه الاخبار، و کان ابراهیم الحرانی فی موضع الوزارة لموسی، فاستکتب اسماعیل، و رفع الخبر الی الهادی، و بلغ ذلک یحیی بن خالد، فامر اسماعیل ان یشخص الی حران، فسار إلیها، فلما کان بعد اشهر سال

الهادی ابراهیم الحرانی: من کاتبک؟ قال: فلان کاتب، و سماه، فقال: ا لیس بلغنی ان اسماعیل بن صبیح کاتبک؟ قال: باطل یا امیر المؤمنین، اسماعیل بحران. قال: و سعی الی الهادی بیحیی بن خالد، و قیل له: انه لیس علیک من هارون خلاف، و انما یفسده یحیی بن خالد، فابعث الی یحیی، و تهدده بالقتل، و ارمه بالکفر، فاغضب ذلک موسی الهادی علی یحیی بن خالد. و ذکر ابو حفص الکرمانی ان محمد بن یحیی بن خالد حدثه، قال: بعث الهادی الی یحیی لیلا، فأیس من نفسه، و ودع اهله، و تحنط و جدد ثیابه، و لم یشک انه یقتله، فلما ادخل علیه، قال: یا یحیی، ما لی و لک! قال: انا عبدک یا امیر المؤمنین، فما یکون من العبد الی مولاه الا طاعته. قال: فلم تدخل بینی و بین أخی و تفسده علی! قال: یا امیر المؤمنین، من انا حتی ادخل بینکما! انما صیرنی المهدی معه، و أمرنی بالقیام بامره، فقمت بما أمرنی به، ثم أمرتنی بذلک فانتهیت الی امرک قال: فما الذی صنع هارون؟ قال: ما صنع شیئا، و لا ذلک فیه و لا عنده قال: فسکن غضبه و قد کان هارون طاب نفسا بالخلع، فقال له یحیی: لا تفعل، فقال: ا لیس یترک لی الهنیء و المریء، فهما یسعاننی و اعیش مع ابنه عمی! و کان هارون یجد بام جعفر وجدا شدیدا، فقال له یحیی: و این هذا من الخلافه! و لعلک الا یترک هذا فی یدک حتی یخرج اجمع، و منعه من الإجابة. قال الکرمانی: فحدثنی صالح بن سلیمان، قال: بعث الهادی الی یحیی بن خالد و هو بعیساباذ لیلا، فراعه ذلک، فدخل علیه و هو فی خلوه، فامر بطلب رجل کان اخافه، فتغیب عنه، و کان الهادی یرید ان ینادمه و یمنعه مکانه من هارون، فنادمه و کلمه یحیی فیه، فآمنه و اعطاه خاتم یاقوت احمر فی یده، و قال: هذا امانه، و خرج یحیی فطلب الرجل، و اتی الهادی به فسر بذلک

قال: و حدثنی غیر واحد ان الرجل الذی طلبه کان ابراهیم الموصلی. قال صالح بن سلیمان: قال الهادی یوما للربیع: لا یدخل علی یحیی بن خالد الا آخر الناس قال: فبعث الیه الربیع، و تفرغ له قال: فلما جلس من غد اذن حتی لم یبق احد، و دخل علیه یحیی، و عنده عبد الصمد ابن علی و العباس بن محمد و جله اهله و قواده، فما زال یدنیه حتی اجلسه بین یدیه، و قال له: انی کنت اظلمک و اکفرک، فاجعلنی فی حل، فتعجب الناس من إکرامه ایاه و قوله، فقبل یحیی یده و شکر له، فقال له الهادی: من الذی یقول فیک یا یحیی: لو یمس البخیل راحه یحیی لسخت نفسه ببذل النوال

قال: تلک راحتک یا امیر المؤمنین لا راحه عبدک! قال: و قال یحیی للهادی فی خلع الرشید لما کلمه فیه: یا امیر المؤمنین، انک ان حملت الناس علی نکث الایمان هانت علیهم ایمانهم، و ان ترکتهم علی بیعه أخیک ثم بایعت لجعفر من بعده کان ذلک اوکد لبیعته، فقال: صدقت و نصحت، ولی فی هذا تدبیر. قال الکرمانی: و حدثنی خزیمة بن عبد الله، قال: امر الهادی بحبس یحیی بن خالد علی ما اراده علیه من خلع الرشید، فرفع الیه یحیی رقعه: ان عندی نصیحه، فدعا به، فقال: یا امیر المؤمنین، أخلنی، فأخلاه، فقال: یا امیر المؤمنین، ا رایت ان کان الأمر-اسال الله الا نبلغه، و ان یقدمنا قبله-ا تظن ان الناس یسلمون الخلافه لجعفر، و هو لم یبلغ الحلم، و یرضون به لصلاتهم و حجهم و غزوهم! قال: و الله ما أظن ذلک، قال: یا امیر المؤمنین، ا فتأمن ان یسمو إلیها اهلک و جلتهم مثل فلان و فلان، و یطمع فیها غیرهم، فتخرج من ولد ابیک؟ فقال له: نبهتنی یا یحیی- قال: و کان یقول: ما کلمت أحدا من الخلفاء کان اعقل من موسی- قال: و قال له: لو ان هذا الأمر لم یعقد لأخیک، أ ما کان ینبغی ان تعقده له، فکیف بان تحله عنه، و قد عقده المهدی له! و لکن اری ان تقر هذا الأمر یا امیر المؤمنین

علی حاله، فإذا بلغ جعفر، و بلغ الله به، أتیته بالرشید فخلع نفسه، و کان أول من یبایعه و یعطیه صفقه یده قال: فقبل الهادی قوله و رایه، و امر باطلاقه. و ذکر الموصلی عن محمد بن یحیی، قال: عزم الهادی بعد کلام ابی له علی خلع الرشید، و حمله علیه جماعه من موالیه و قواده، اجابه الی الخلع او لم یجبه، و اشتد غضبه منه، و ضیق علیه و قال یحیی لهارون: استاذنه فی الخروج الی الصید، فإذا خرجت فاستبعد و دافع الأیام، فرفع هارون رقعه یستأذن فیها، فاذن له، فمضی الی قصر مقاتل، فأقام به اربعین یوما حتی انکر الهادی امره و غمه احتباسه، و جعل یکتب الیه و یصرفه، فتعلل علیه حتی تفاقم الأمر، و اظهر شتمه، و بسط موالیه و قواده السنتهم فیه، و الفضل ابن یحیی إذ ذاک خلیفه ابیه، و الرشید بالباب، فکان یکتب الیه بذلک، و انصرف و طال الأمر. قال الکرمانی: فحدثنی 9 یزید مولی یحیی بن خالد، قال: بعثت الخیزران عاتکه- ظئرا کانت لهارون- الی یحیی، فشقت جیبها بین یدیه، و تبکی الیه و تقول له: قالت لک السیده: الله الله فی ابنی لا تقتله، و دعه یجیب أخاه الی ما یسأله و یریده منه، فبقاؤه أحب الی من الدنیا بجمع ما فیها قال: فصاح بها، و قال لها: و ما أنت و هذا! ان یکن ما تقولین فانی و ولدی و اهلی سنقتل قبله، فان اتهمت علیه فلست بمتهم علی نفسی و لا علیهم قال: و لما لم یر الهادی یحیی بن خالد یرجع عما کان علیه لهارون بما بذل له من اکرام و اقطاع و صله، بعث الیه یتهدده بالقتل ان لم یکف عنه قال: فلم تزل تلک الحال من الخوف و الخطر، و ماتت أم یحیی و هو فی الخلد ببغداد، لان هارون کان ینزل الخلد، و یحیی معه، و هو ولی العهد، نازل فی داره یلقاه فی لیله و نهاره. و ذکر محمد بن القاسم بن الربیع، قال: أخبرنی محمد بن عمرو الرومی،

قال: حدثنی ابی، قال: جلس موسی الهادی بعد ما ملک فی أول خلافته جلوسا خاصا، و دعا بابراهیم بن جعفر بن ابی جعفر و ابراهیم بن سلم بن قتیبة و الحرانی، فجلسوا عن یساره، و معهم خادم له اسود یقال له اسلم، و یکنی أبا سلیمان، و کان یثق به و یقدمه، فبینا هو کذلک، إذ دخل صالح صاحب المصلی، فقال: هارون بن المهدی، فقال: ائذن له، فدخل فسلم علیه، و قبل یدیه، و جلس عن یمینه بعیدا من ناحیه، فاطرق موسی ینظر الیه، و ادمن ذلک، ثم التفت الیه، فقال: یا هارون، کأنی بک تحدث نفسک بتمام الرؤیا، و تؤمل ما أنت منه بعید، و دون ذلک خرط القتاد، تؤمل الخلافه! قال: فبرک هارون علی رکبتیه، و قال: یا موسی، انک ان تجبرت وضعت، و ان تواضعت رفعت، و ان ظلمت ختلت، و انی لأرجو ان یفضی الأمر الی، فانصف من ظلمت، و اصل من قطعت، و اصیر اولادک اعلی من أولادی، و ازوجهم بناتی، و ابلغ ما یجب من حق الامام المهدی قال: فقال له موسی: ذلک الظن بک یا أبا جعفر، ادن منی، فدنا منه، فقبل یدیه، ثم ذهب یعود الی مجلسه، فقال له: لا و الشیخ الجلیل، و الملک النبیل- اعنی اباک المنصور- لا جلست الا معی، و اجلسه فی صدر المجلس معه، ثم قال: یا حرانی، احمل الی أخی الف الف دینار، و إذا افتتح الخراج فاحمل الیه النصف منه، و اعرض علیه ما فی الخزائن من مالنا، و ما أخذ من اهل بیت اللعنه، فیأخذ جمیع ما اراد قال: ففعل ذلک و لما قام قال لصالح: ادن دابته الی البساط قال عمرو الرومی: و کان هارون یانس بی، فقمت الیه فقلت: یا سیدی، ما الرؤیا التی قال لک امیر المؤمنین؟ قال: قال المهدی: اریت فی منامی کأنی دفعت الی موسی قضیبا و الی هارون قضیبا، فاورق من قضیب موسی اعلاه قلیلا، فاما هارون فاروق قضیبه من اوله الی آخره فدعا المهدی الحکم بن موسی الضمری- و کان یکنی أبا سفیان- فقال له: عبر هذه الرؤیا، فقال: یملکان جمیعا، فاما موسی فتقل ایامه، و اما هارون فیبلغ مدی ما عاش خلیفه، و تکون ایامه

احسن ایام، و دهره احسن دهر قال: و لم یلبث الا أیاما یسیره، ثم اعتل موسی و مات، و کانت علته ثلاثة ایام. قال عمرو الرومی: افضت الخلافه الی هارون، فزوج حمدونه من جعفر ابن موسی 3 ، و فاطمه من اسماعیل بن موسی، و وفی بکل ما قال، و کان دهره احسن الدهور. و ذکر ان الهادی کان قد خرج الی الحدیثه، حدیثه الموصل، فمرض بها، و اشتد مرضه، فانصرف فذکر عمرو الیشکری- و کان فی الخدم-قال: انصرف الهادی من الحدیثه بعد ما کتب الی جمیع عماله شرقا و غربا بالقدوم علیه، فلما ثقل اجتمع القوم الذین کانوا بایعوا لجعفر ابنه، فقالوا: ان صار الأمر الی یحیی قتلنا و لم یستبقنا، فتامروا علی ان یذهب بعضهم الی یحیی بأمر الهادی، فیضرب عنقه ثم قالوا: لعل امیر المؤمنین یفیق من مرضه، فما عذرنا عنده! فأمسکوا ثم بعثت الخیزران الی یحیی تعلمه ان الرجل لمابه، و تأمره بالاستعداد لما ینبغی، و کانت المستولیه علی امر الرشید و تدبیر الخلافه الی ان هلک، فاحضر الکتاب و جمعوا فی منزل الفضل بن یحیی، فکتبوا للیلتهم کتبا من الرشید الی العمال بوفاه الهادی، و انهم قد ولاهم الرشید ما کانوا یلون، فلما مات الهادی أنفذوها علی البرد. و ذکر الفضل بن سعید، ان أباه حدثه ان الخیزران کانت قد حلفت الا تکلم موسی الهادی، و انتقلت عنه، فلما حضرته الوفاة، و أتاها الرسول فأخبرها بذلک، فقالت: و ما اصنع به؟ فقالت لها خالصه: قومی الی ابنک أیتها الحره، فلیس هذا وقت تعتب و لا تغضب فقالت: اعطونی ماء أتوضأ للصلاة، ثم قالت: اما انا کنا نتحدث انه یموت فی هذه اللیلة خلیفه، و یملک خلیفه، و یولد خلیفه، قال: فمات موسی، و ملک هارون، و ولد المأمون. قال الفضل: فحدثت بهذا الحدیث عبد الله بن عبید الله، فساقه لی مثل ما حدثنیه ابی، فقلت: فمن این کان للخیزران هذا العلم؟ قال: انها کانت قد سمعت من الأوزاعی

ذکر یحیی بن الحسن ان محمد بن سلیمان بن علی حدثه، قال: حدثتنی عمتی زینب ابنه سلیمان، قالت: لما مات موسی بعیساباذ، أخبرتنا الخیزران الخبر، و نحن اربع نسوه، انا و أختی و أم الحسن و عائشة، بنیات سلیمان، و معنا ریطة أم علی، فجاءت خالصه، فقالت لها: ما فعل الناس؟ قالت: یا سیدتی، مات موسی و دفنوه، قالت: ان کان مات موسی، فقد بقی هارون، هات لی سویقا، فجاءت بسویق، فشربت و سقتنا، ثم قالت: هات لساداتی أربعمائة الف دینار، ثم قالت: ما فعل ابنی هارون؟ قالت: حلف الا یصلی الظهر الا ببغداد قالت: هاتوا الرحائل، فما جلوسی هاهنا، و قد مضی! فلحقته ببغداد.

ذکر الخبر عن وقت وفاته

و مبلغ سنه و قدر ولایته و من صلی علیه

قال ابو معشر: توفی موسی الهادی لیله الجمعه للنصف من شهر ربیع الاول، حدثنا بذلک احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق. و قال الواقدی: مات موسی بعیساباذ للنصف من شهر ربیع الاول. و قال هشام بن محمد: هلک موسی الهادی لاربع عشره لیله خلت من شهر ربیع الاول لیله الجمعه فی سنه سبعین و مائه. و قال بعضهم: توفی لیله الجمعه لستة عشر یوما منه، و کانت خلافته سنه و ثلاثة اشهر. و قال هشام: ملک اربعه عشر شهرا، و توفی و هو ابن ست و عشرین سنه. و قال الواقدی: کانت ولایته سنه و شهرا و اثنین و عشرین یوما و قال غیرهم: توفی یوم السبت، لعشر خلت من ربیع الاول-او لیله الجمعه- و هو ابن ثلاث و عشرین سنه، و کانت خلافته سنه و شهرا و ثلاثة و عشرین یوما، و صلی علیه اخوه هارون بن محمد الرشید و کان کنیته أبا محمد، و أمه الخیزران أم ولد، و دفن بعیساباذ الکبری فی بستانه

و ذکر الفضل بن إسحاق انه کان طویلا جسیما جمیلا ابیض، مشربا حمره، و کان بشفته العلیا تقلص، و کان یلقب موسی اطبق، و کان ولد بالسیروان من الری .

ذکر اولاده

و کان له من الأولاد تسعه، سبعه ذکور و ابنتان فاما الذکور فاحدهم جعفر- و هو الذی کان یرشحه للخلافة- و العباس و عبد الله و إسحاق و اسماعیل و سلیمان و موسی بن موسی الأعمی، کلهم من أمهات اولاد و کان الأعمی- و هو موسی- ولد بعد موت ابیه 3 و الابنتان، إحداهما أم عیسی کانت عند المأمون، و الاخری أم العباس بنت موسی، تلقب نوته .

ذکر بعض اخباره و سیره

ذکر ابراهیم بن عبد السلام 9 ، ابن أخی السندی ابو طوطه 9 ، قال: حدثنی 3 السندی بن شاهک، قال: کنت مع موسی بجرجان، فأتاه نعی المهدی و الخلافه، فرکب البرید الی بغداد، و معه سعید بن سلم، و وجهنی الی خراسان، فحدثنی سعید بن سلم، قال: سرنا بین ابیات جرجان و بساتینها، قال: فسمع صوتا من بعض تلک البساتین من رجل یتغنی، فقال لصاحب شرطته: علی بالرجل الساعة، قال: فقلت یا امیر المؤمنین، ما اشبه قصه هذا الخائن بقصة سلیمان بن عبد الملک! قال: و کیف؟ قال: قلت له: کان سلیمان بن عبد الملک فی متنزه له و معه حرمه، فسمع من بستان آخر صوت رجل یتغنی، فدعا صاحب شرطته، فقال: علی بصاحب الصوت، فاتی به، فلما مثل بین یدیه، قال له: ما حملک علی الغناء و أنت الی جنبی و معی حرمی! ا ما علمت ان الرماک إذا سمعت صوت الفحل حنت الیه! یا غلام جبه، فجب الرجل فلما کان فی العام المقبل رجع سلیمان الی ذلک المتنزه، فجلس مجلسه الذی فیه، فذکر الرجل و ما صنع به، فقال لصاحب

شرطته: علی بالرجل الذی کنا جببناه، فاحضره، فلما مثل بین یدیه، قال له: اما بعت فوفیناک، و اما وهبت فکافأناک، قال: فو الله ما دعاه بالخلافة، و لکنه قال له: یا سلیمان، الله الله! انک قطعت نسلی، فذهبت بماء وجهی، و حرمتنی لذتی، ثم تقول: اما وهبت فکافأناک، و اما بعت فوفیناک! لا و الله حتی اقف بین یدی الله قال: فقال موسی: یا غلام، رد صاحب الشرطه، فرده، فقال: لا تعرض للرجل و ذکر 9 ابو موسی 9 هارون بن محمد بن اسماعیل بن موسی الهادی، ان علی ابن صالح حدثه، انه کان یوما علی راس الهادی و هو غلام-و قد کان جفا المظالم عامه ثلاثة ایام-فدخل علیه الحرانی، فقال له: یا امیر المؤمنین، ان العامه لا تنقاد علی ما أنت علیه، لم تنظر فی المظالم منذ ثلاثة ایام، فالتفت الی، و قال: یا علی، ائذن للناس، علی بالجفلی لا بالنقری، فخرجت من عنده اطیر علی وجهی ثم وقفت فلم ادر ما قال لی، فقلت: اراجع امیر المؤمنین، فیقول: ا تحجبنی و لا تعلم کلامی! ثم أدرکنی ذهنی، فبعثت الی اعرابی کان قد وفد، و سألته عن الجفلی و النقری، فقال: الجفلی جفاله، و النقری ینقر خواصهم فأمرت بالستور فرفعت و بالأبواب ففتحت، فدخل الناس علی بکره ابیهم، فلم یزل ینظر فی المظالم الی اللیل، فلما تقوض المجلس مثلت بین یدیه، فقال: کأنک ترید ان تذکر شیئا یا علی، قلت: نعم یا امیر المؤمنین، کلمتنی بکلام لم اسمعه قبل یومی هذا، و خفت مراجعتک، فتقول: ا تحجبنی و أنت لم تعلم کلامی! فبعثت الی اعرابی کان عندنا، ففسر لی الکلام، فکافئه عنی یا امیر المؤمنین، قال: نعم مائه الف درهم تحمل الیه، فقلت له: یا امیر المؤمنین، انه اعرابی جلف، و فی عشره آلاف درهم ما اغناه و کفاه، فقال: ویلک یا علی! اجود و تبخل! قال: و حدثنی علی بن صالح، قال: رکب الهادی یوما یرید عیادة أمه الخیزران من عله کانت وجدتها، فاعترضه عمر بن بزیع، فقال له:

یا امیر المؤمنین، الا ادلک علی وجه هو اعود علیک من هذا؟ فقال: و ما هو یا عمر؟ قال: المظالم لم تنظر فیها منذ ثلاث، قال: فأومأ الی المطرقه ان یمیلوا الی دار المظالم، ثم بعث الی الخیزران بخادم من خدمه یعتذر إلیها من تخلفه، و قال: قل لها ان عمر بن بزیع أخبرنا من حق الله بما هو اوجب علینا من حقک، فملنا الیه و نحن عائدون إلیک فی غد ان شاء الله. و ذکر عن عبد الله بن مالک، انه قال: کنت اتولی الشرطه للمهدی، و کان المهدی یبعث الی ندماء الهادی و مغنیه، و یأمرنی بضربهم، و کان الهادی یسألنی الرفق بهم و الترفیه لهم، و لا التفت الی ذلک، و امضی لما أمرنی به المهدی قال: فلما ولی الهادی الخلافه ایقنت بالتلف، فبعث الی یوما، فدخلت علیه متکفنا متحنطا، و إذا هو علی کرسی، و السیف و النطع بین یدیه، فسلمت، فقال: لا سلم الله علی الآخر! تذکر یوم بعثت إلیک فی امر الحرانی، و ما امر امیر المؤمنین به من ضربه و حبسه فلم تجبنی، و فی فلان و فلان-و جعل یعدد ندماءه-فلم تلتفت الی قولی، و لا امری! قلت: نعم یا امیر المؤمنین، ا فتأذن لی فی استیفاء الحجه؟ قال: نعم، قلت: ناشدتک بالله یا امیر المؤمنین، ا یسرک انک ولیتنی ما ولانی ابوک، فأمرتنی بأمر، فبعث الی بعض بنیک بأمر یخالف به امرک، فاتبعت امره و عصیت امرک؟ قال: لا، قلت: فکذلک انا لک، و کذا کنت لأبیک فاستدنانی، فقبلت یدیه، فامر بخلع فصبت علی، و قال: قد ولیتک ما کنت تتولاه، فامض راشدا فخرجت من عنده فصرت الی منزلی مفکرا فی امری و امره، و قلت: حدث یشرب، و القوم الذین عصیته فی امرهم ندماؤه و وزراؤه و کتابه، فکأنی بهم حین یغلب علیهم الشراب قد أزالوا رایه فی، و حملوه من امری علی ما کنت اکره و اتخوفه قال: فانی لجالس و بین یدی بنیه لی فی وقتی ذلک، و الکانون بین یدی، و رقاق اشطره بکامخ و اسخنه و اضعه للصبیة، و إذا ضجه عظیمه، حتی توهمت ان الدنیا قد اقتلعت و تزلزلت بوقع الحوافر و کثره الضوضاء، فقلت: هاه! کان و الله ما ظننت، و وافانی من امره ما تخوفت، فإذا الباب قد فتح، و إذا الخدم قد دخلوا، و إذا امیر المؤمنین الهادی علی حمار فی وسطهم، فلما

رایته و ثبت عن مجلسی مبادرا، فقبلت یده و رجله و حافر حماره، فقال لی: یا عبد الله، انی فکرت فی امرک، فقلت: یسبق الی قلبک انی إذا شربت و حولی اعداؤک، أزالوا ما حسن من رأیی فیک، فاقلقک و اوحشک، فصرت الی منزلک لاونسک و اعلمک ان السخیمة قد زالت عن قلبی لک، فهات فأطعمنی مما کنت تاکل، و افعل فیه ما کنت تفعل، لتعلم انی قد تحرمت بطعامک و انست بمنزلک، فیزول خوفک و وحشتک فأدنیت الیه ذلک الرقاق و السکرجة التی فیها الکامخ، فأکل منها ثم قال: هاتوا الزلة التی ازللتها لعبد الله من مجلسی فادخلت الی أربعمائة بغل موقره دراهم، و قال: هذه زلتک، فاستعن بها علی امرک، و احفظ لی هذه البغال عندک، لعلی احتاج إلیها یوما لبعض أسفاری، ثم قال: اظلک الله بخیر، و انصرف راجعا. فذکر موسی بن عبد الله ان أباه اعطاه بستانه الذی کان وسط داره، ثم بنی حوله معالف لتلک البغال، و کان هو یتولی النظر إلیها و القیام علیها ایام حیاه الهادی کلها. و ذکر محمد بن عبد الله بن یعقوب بن داود بن طهمان السلمی، قال: أخبرنی ابی، قال: کان علی بن عیسی بن ماهان یغضب غضب الخلیفة، و یرضی رضا الخلیفة، و کان ابی یقول: ما لعربی و لا لعجمی عندی ما لعلی ابن عیسی، فانه دخل الی الحبس و فی یده سوط، فقال: أمرنی امیر المؤمنین موسی الهادی ان اضربک مائه سوط، قال: فاقبل یضعه علی یدی و منکبی، یمسنی به مسا الی ان عد مائه، و خرج فقال له: ما صنعت بالرجل؟ قال: صنعت به ما امرت قال: فما حاله؟ قال: مات، قال: إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ! ویلک! فضحتنی و الله عند الناس، هذا رجل صالح، یقول الناس: قتل یعقوب بن داود! قال: فلما رای شده جزعه، قال: هو حی یا امیر المؤمنین لم یمت، قال: الحمد لله علی ذلک. قال: و کان الهادی قد استخلف علی حجابته بعد الربیع ابنه الفضل، فقال له: لا تحجب عنی الناس، فان ذلک یزیل عنی البرکه، و لا تلق الی امرا إذا کشفته اصبته باطلا، فان ذلک یوقع الملک، و یضر بالرعیة

و قال موسی بن عبد الله: اتی موسی برجل، فجعل یقرعه بذنوبه و یتهدده، فقال له الرجل: یا امیر المؤمنین، اعتذاری مما تقرعنی به رد علیک، و إقراری یوجب علی ذنبا، و لکنی اقول: فان کنت ترجو فی العقوبة رحمه فلا تزهدن عند المعافاة فی الاجر

قال: فامر باطلاقه. و ذکر عمر بن شبه ان سعید بن سلم کان عند موسی الهادی، فدخل علیه وفد الروم و علی سعید بن سلم قلنسوة- و کان قد صلع و هو حدث-فقال له موسی: ضع قلنسوتک حتی تتشایخ بصلعتک. و ذکر یحیی بن الحسن بن عبد الخالق ان أباه حدثه، قال: خرجت الی عیساباذ ارید الفضل بن الربیع، فلقیت موسی امیر المؤمنین و هو خلیفه، و انا لا اعرفه، فإذا هو فی غلاله علی فرس، و بیده قناه لا یدرک أحدا الا طعنه فقال لی: یا بن الفاعله! قال: فرایت إنسانا کأنه صنم، و کنت رایته بالشام، و کان فخذاه کفخذی بعیر، فضربت یدی الی قائم السیف، فقال لی رجل: ویلک! امیر المؤمنین، فحرکت دابتی-و کان شهریا حملنی علیه الفضل بن الربیع، و کان اشتراه باربعه آلاف درهم-فدخلت دار محمد بن القاسم صاحب الحرس، فوقف علی الباب، و بیده القناه، و قال: اخرج یا بن الفاعله! فلم اخرج، و مر فمضی قلت للفضل: فانی رایت امیر المؤمنین، و کان من القصة کذا و کذا، فقال: لا اری لک وجها الا ببغداد، إذا جئت اصلی الجمعه فالقنی، قال: فما دخلت عیساباذ حتی هلک الهادی. و ذکر الهیثم بن عروه الأنصاری ان الحسین بن معاذ بن مسلم- و کان رضیع موسی الهادی- قال: لقد رأیتنی اخلو مع موسی، فلا أجد له هیبة فی قلبی عند الخلوه، لما کان یبسطنی و ربما صارعنی فاصرعه غیر هائب له، و اضرب به الارض، فإذا تلبس لبسه الخلافه ثم جلس مجلس الأمر و النهی

قمت علی راسه، فو الله ما املک نفسی من الرعده و الهیبه له. و ذکر یحیی بن الحسن بن عبد الخالق ان محمد بن سعید بن عمر بن مهران، حدثه عن ابیه، عن جده، قال: کانت المرتبه لإبراهیم بن سلم ابن قتیبة عند الهادی، فمات ابن لإبراهیم یقال له سلم، فأتاه موسی الهادی یعزیه عنه علی حمار اشهب، لا یمنع مقبل و لا یرد عنه مسلم، حتی نزل فی رواقه، فقال له: یا ابراهیم، سرک و هو عدو و فتنه، و حزنک و هو صلاه و رحمه فقال: یا امیر المؤمنین، ما بقی منی جزء کان فیه حزن الا و قد امتلا عزاء قال: فلما مات ابراهیم صارت المرتبه لسعید بن سلم بعده. و ذکر عمر بن شبه 3 ان علی بن الحسین بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب کان یلقب بالجزری، تزوج رقیه بنت عمرو العثمانیة- و کانت تحت المهدی- فبلغ ذلک موسی الهادی فی أول خلافته، فأرسل الیه فجهله و قال: اعیاک النساء الا امراه امیر المؤمنین، فقال: ما حرم الله علی خلقه الا نساء جدی ص، فاما غیرهن فلا و لا کرامة فشجه بمخصره کانت فی یده، و امر بضربه خمسمائة سوط، فضرب، و اراده ان یطلقها فلم یفعل، فحمل من بین یدیه فی نطع فالقی ناحیه، و کان فی یده خاتم سری فرآه بعض الخدم و قد غشی علیه من الضرب، فاهوی الی الخاتم، فقبض علی ید الخادم فدقها، فصاح و اتی موسی فأراه یده، فاستشاط و قال: یفعل هذا بخادمی، مع استخفافه بابی، و قوله لی! و بعث الیه: ما حملک علی ما فعلت؟ قال: قل له و سله، و مره ان یضع یده علی راسک و لیصدقک ففعل ذلک موسی، فصدقه الخادم، فقال: احسن و الله، انا اشهد انه ابن عمی، لو لم یفعل لانتفیت منه و امر باطلاقه. و ذکر ابو ابراهیم المؤذن، ان الهادی کان یثب علی الدابة و علیه درعان، و کان المهدی یسمیه ریحانتی

و ذکر محمد بن عطاء بن مقدم الواسطی، 3 ان أباه حدثه ان المهدی قال لموسی یوما-و قد قدم الیه زندیق، فاستتابه، فأبی ان یتوب، فضرب عنقه و امر بصلبه: یا بنی، ان صار لک هذا الأمر فتجرد لهذه العصابة-یعنی اصحاب مانی- فإنها فرقه تدعو الناس الی ظاهر حسن، کاجتناب الفواحش و الزهد فی الدنیا و العمل للآخرة، ثم تخرجها الی تحریم اللحم و مس الماء الطهور و ترک قتل الهوام تحرجا و تحوبا، ثم تخرجها من هذه الی عباده اثنین: أحدهما النور و الآخر الظلمه، ثم تبیح بعد هذا نکاح الاخوات و البنات و الاغتسال بالبول و سرقه الأطفال من الطرق، لتنقذهم من ضلال الظلمه الی هدایة النور، فارفع فیها الخشب، و جرد فیها السیف، و تقرب بأمرها الی الله لا شریک له، فانی رایت جدک العباس فی المنام قلدنی بسیفین، و أمرنی بقتل اصحاب الاثنین قال: فقال موسی بعد ان مضت من ایامه عشره اشهر: اما و الله لئن عشت لاقتلن هذه الفرقة کلها حتی لا اترک منها عینا تطرف. و یقال: انه امر ان یهیأ له الف جذع، فقال: هذا فی شهر کذا، و مات بعد شهرین. و ذکر أیوب بن عنابه ان موسی بن صالح بن شیخ، حدثه ان عیسی ابن داب کان اکثر اهل الحجاز أدبا و اعذبهم ألفاظا، و کان قد حظی عند الهادی حظوة لم تکن عنده لأحد، و کان یدعو له بمتکا، و ما کان یفعل ذلک بأحد غیره فی مجلسه و کان یقول: ما استطلت بک یوما و لا لیله، و لا غبت عن عینی الا تمنیت الا اری غیرک و کان لذیذ المفاکهة طیب المسامره، کثیر النادره، جید الشعر حسن الانتزاع له قال: فامر له ذات لیله بثلاثین الف دینار، فلما اصبح ابن داب وجه قهرمانه الی باب موسی، و قال له: الق الحاجب، و قل له: یوجه إلینا بهذا المال، فلقی الحاجب، فابلغه رسالته، فتبسم و قال: هذا لیس الی، فانطلق الی صاحب

التوقیع لیخرج له کتابا الی الدیوان، فتدبره هناک ثم تفعل فیه کذا و کذا. فرجع الی ابن داب فاخبره، فقال: دعها و لا تعرض لها، و لا تسال عنها. قال: فبینا موسی فی مستشرف له ببغداد، إذ نظر الی ابن داب قد اقبل، و لیس معه الا غلام واحد! فقال لإبراهیم الحرانی: أ ما تری ابن داب، ما غیر من حاله، و لا تزین لنا، و قد بررناه بالأمس لیری اثرنا علیه! فقال له ابراهیم: فان أمرنی امیر المؤمنین عرضت له بشیء من هذا، قال: لا، هو اعلم بامره، و دخل ابن داب، فاخذ فی حدیثه الی ان عرض له موسی بشیء من امره، فقال: اری ثوبک غسیلا، و هذا شتاء یحتاج فیه الی الجدید اللین، فقال: یا امیر المؤمنین، باعی قصیر عما احتاج الیه، قال: و کیف و قد صرفنا إلیک من برنا ما ظننا ان فیه صلاح شانک! قال: ما وصل الی و لا قبضته، فدعا صاحب بیت مال الخاصة، فقال: عجل له الساعة ثلاثین الف دینار، فاحضرت و حملت بین یدیه. و ذکر علی بن محمد، ان أباه حدثه عن علی بن یقطین، قال: انی لعند موسی لیله مع جماعه من اصحابه، إذ أتاه خادم فساره بشیء، فنهض سریعا، و قال: لا تبرحوا، و مضی فأبطأ، ثم جاء و هو یتنفس، فالقی بنفسه علی فراشه یتنفس ساعه حتی استراح، و معه خادم یحمل طبقا مغطی بمندیل، فقام بین یدیه، فاقبل یرعد، فعجبنا من ذلک ثم جلس و قال للخادم: ضع ما معک، فوضع الطبق، و قال: ارفع المندیل، فرفعه فإذا فی الطبق راسا جاریتین، لم أر و الله احسن من وجوههما قط و لا من شعورهما، و إذا علی رءوسهما الجوهر منظوم علی الشعر، و إذا رائحه طیبه تفوح، فاعظمنا ذلک، فقال: ا تدرون ما شأنهما؟ قلنا: لا، قال: بلغنا انهما تتحابان قد اجتمعتا علی الفاحشة، فوکلت هذا الخادم بهما ینهی الی اخبارهما، فجاءنی فأخبرنی انهما قد اجتمعتا، فجئت فوجدتهما فی لحاف واحد علی الفاحشة

فقتلتهما، ثم قال: یا غلام، ارفع الرأسین قال: ثم رجع فی حدیثه کان لم یصنع شیئا. و ذکر ابو العباس بن ابی مالک الیمامی ان عبد الله بن محمد البواب، قال: کنت احجب الهادی خلیفه للفضل بن الربیع، قال: فانه ذات یوم جالس و انا فی داره، و قد تغدی و دعا بالنبیذ، و قد کان قبل ذلک دخل علی أمه الخیزران، فسألته ان یولی خاله الغطریف الیمن، فقال: اذکرینی به قبل ان اشرب، قال: فلما عزم علی الشرب وجهت الیه منیره-او زهره- تذکره، فقال: ارجعی فقولی: اختاری له طلاق ابنته عبیده او ولایه الیمن، فلم تفهم الا قوله: اختاری له فمرت، فقالت: قد اخترت له ولایه الیمن، فطلق ابنته عبیده، فسمع الصیاح، فقال: ما لکم؟ فاعلمته الخبر، فقال: أنت اخترت له، فقالت: ما هکذا أدیت الی الرسالة عنک قال: فامر صالحا صاحب المصلی ان یقف بالسیف علی رءوس الندماء لیطلقوا نساءهم، فخرج الی بذلک الخدم لیعلمونی الا آذن لأحد قال: و علی الباب رجل واقف متلفع بطیلسانه، یراوح بین قدمیه، فعن لی بیتان، فانشدتهما و هما: خلیلی من سعد ألما فسلما علی مریم، لا یبعد الله مریما

و قولا لها: هذا الفراق عزمته فهل من نوال بعد ذاک فیعلما!

قال: فقال لی الرجل المتلفع بطیلسانه: فنعلما، فقلت: ما الفرق بین یعلما و نعلما؟ فقال: ان الشعر یصلحه معناه و یفسده معناه، ما حاجتنا الی ان یعلم الناس أسرارنا! فقلت له: انا اعلم بالشعر منک، قال: فلمن الشعر؟ قلت: للأسود بن عماره النوفلی، فقال لی: فانا هو، فدنوت منه فاخبرته خبر موسی، و اعتذرت الیه من مراجعتی ایاه قال: فصرف دابته، و قال: هذا أحق منزل بان یترک

قال مصعب الزبیری: قال ابو المعافی: انشدت العباس بن محمد مدیحا فی موسی و هارون: یا خیزران هناک ثم هناک ان العباد یسوسهم ابناک

قال: فقال لی: انی انصحک، قال الیمانی: لا تذکر أمی بخیر و لا بشر و ذکر احمد بن صالح بن ابی فنن، فقال: حدثنی یوسف الصیقل الشاعر الواسطی، قال: کنا عند الهادی بجرجان قبل الخلافه و دخوله بغداد، فصعد مستشرفا له حسنا، فغنی بهذا الشعر: و استقلت رجالهم بالردینی شرعا

فقال: کیف هذا الشعر؟ فانشدوه، فقال: کنت اشتهی ان یکون هذا الغناء فی شعر ارق من هذا، اذهبوا الی یوسف الصیقل حتی یقول فیه، قال: فأتونی فأخبرونی الخبر، فقلت: لا تلمنی ان اجزعا سیدی قد تمنعا

و ابلائی ان کان ما بیننا قد تقطعا

ان موسی بفضله جمع الفضل اجمعا

قال: فنظر فإذا بعیر امامه، فقال: أوقروا هذا دراهم و دنانیر، و اذهبوا بها الیه قال: فأتونی بالبعیر موقرا. و ذکر محمد بن سعد، قال: حدثنی ابو زهیر، قال: کان ابن داب احظی الناس عند الهادی، فخرج الفضل بن الربیع یوما، فقال: ان امیر المؤمنین یأمر من ببابه بالانصراف، فاما أنت یا بن داب فادخل، قال ابن داب: فدخلت علیه و هو منبطح علی فراشه، و ان عینیه لحمراوان من السهر و شرب اللیل، فقال لی: حدثنی بحدیث فی الشراب، فقلت: نعم

یا امیر المؤمنین، خرجت رجله من کنانه ینتجعون الخمر من الشام، فمات أخ لأحدهم، فجلسوا عند قبره یشربون، فقال احدهم: لا تصرد هامه من شربها اسقه الخمر و ان کان قبر

اسق اوصالا و هاما و صدی قاشعا یقشع قشع المبتکر

کان حرا فهوی فیمن هوی کل عود و فنون منکسر

قال: فدعا بدواه فکتبها، ثم کتب الی الحرانی بأربعین الف درهم، قال: عشره آلاف لک، و ثلاثون ألفا للثلاثة الأبیات قال: فأتیت الحرانی، فقال: صالحنا علی عشره آلاف، علی انک تحلف لنا الا تذکرها لأمیر المؤمنین، فحلفت الا اذکرها لأمیر المؤمنین حتی یبدأنی، فمات و لم یذکرها حتی افضت الخلافه الی الرشید. و ذکر ابو دعامه ان سلم بن عمرو الخاسر مدح موسی الهادی، فقال: بعیساباذ حر من قریش علی جنباته الشرب الرواء

یعوذ المسلمون بحقوتیه إذا ما کان خوف او رجاء

و بالمیدان دور مشرفات یشیدهن قوم ادعیاء

و کم من قائل انی صحیح و تاباه الخلائق و الرواء

له حسب یضن به لیبقی و لیس لما یضن به بقاء

علی الضبی لؤم لیس یخفی یغطیه فینکشف الغطاء

لعمری لو اقام ابو خدیج بناء الدار ما انهدم البناء

قال: و قال سلم الخاسر لما تولی الهادی الخلافه بعد المهدی: لقد فاز موسی بالخلافة و الهدی و مات امیر المؤمنین محمد

فمات الذی عم البریه فقده و قام الذی یکفیک من یتفقد

و قال أیضا: تخفی الملوک لموسی عند طلعته مثل النجوم لقرن الشمس إذ طلعا

و لیس خلق یری بدرا و طلعته من البریه الا ذل او خضعا

و قال أیضا: لو لا الخلیفة موسی بعد والده ما کان للناس من مهدیهم خلف

الا تری أمه الأمی وارده کأنها من نواحی البحر تغترف

من راحتی ملک قد عم نائله کان نائله من جوده سرف

و ذکر ادریس بن ابی حفصة ان مروان بن ابی حفصة حدثه، قال: لما ملک موسی الهادی دخلت علیه فانشدته: ان خلدت بعد الامام محمد نفسی لما فرحت بطول بقائها

قال: و مدحت فقلت فیه: بسبعین ألفا شد ظهری و راشنی ابوک و قد عاینت من ذاک مشهدا

و انی امیر المؤمنین لواثق بالا یری شربی لدیک مصردا

فلما انشدته قال: و من یبلغ مدی المهدی! و لکنا سنبلغ رضاک. قال: و عاجلته المنیه فلم یعطنی شیئا، و لا أخذت من احد درهما حتی قام الرشید. و ذکر هارون بن موسی الفروی، قال: حدثنی ابو غزیه، عن الضحاک بن معن السلمی، قال: دخلت علی موسی فانشدته: یا منزلی شجو الفؤاد تکلما فلقد اری بکما الرباب و کلثما

ما منزلان علی التقادم و البلی ابکی لما تحت الجوانح منکما

ردا السلام علی کبیر شاقه طللان قد درسا فهاج فسلما

قال: و مدحته فیها، فلما بلغت: سبط الأنامل بالفعال اخاله ان لیس یترک فی الخزائن درهما

التفت الی احمد الخازن، فقال: ویحک یا احمد! کأنه نظر إلینا البارحه، قال: و کان قد اخرج تلک اللیلة مالا کثیرا ففرقه و ذکر عن إسحاق الموصلی- او غیره-عن ابراهیم، قال: کنا یوما عند موسی، و عنده ابن جامع و معاذ بن الطبیب- و کان أول یوم دخل علینا معاذ، و کان معاذ حاذقا بالاغانی، عارفا بقدیمها- فقال: من اطربنی منکم فله حکمه، فغناه ابن جامع غناء فلم یحرکه، و فهمت غرضه فی الأغانی، فقال هات یا ابراهیم، فغنیته: سلیمی اجمعت بینا فأین نقولها أینا!

فطرب حتی قام من مجلسه، و رفع صوته، و قال: اعد، فأعدت، فقال: هذا غرضی فاحتکم، فقلت: یا امیر المؤمنین، حائط عبد الملک و عینه الخراره، فدارت عیناه فی راسه حتی صارتا کأنهما جمرتان، ثم قال: یا بن اللخناء، اردت ان تسمع العامه انک أطربتنی و انی حکمتک فاقطعتک! اما و الله لو لا بادره جهلک التی غلبت علی صحیح عقلک لضربت الذی فیه عیناک ثم اطرق هنیهة، فرایت ملک الموت بینی و بینه ینتظر امره. ثم دعا ابراهیم الحرانی فقال: خذ بید هذا الجاهل فادخله بیت المال، فلیأخذ منه ما شاء، فأدخلنی الحرانی بیت المال، فقال: کم تأخذ؟ قلت: مائه بدره، قال: دعنی اؤامره، قال: قلت: فثمانین، قال: حتی اؤامره، فعملت ما اراد، فقلت: سبعین بدره لی، و ثلاثین لک، قال: الان جئت بالحق، فشأنک فانصرفت بسبعمائة الف و انصرف ملک الموت عن وجهی. و ذکر علی بن محمد، قال: حدثنی صالح بن علی بن عطیة الأضخم عن حکم الوادی، قال کان الهادی یشتهی من الغناء الوسط الذی یقل