جلسه 1395/01/24

بسم الله الرحمن الرحیم




موضوع:
بخش دوم: ادلة وجوب امر به معروف (تتمة مقام اول: دلیل عقلی بر وجوب / اشکالات بیان اول، و تقریب بیان دوم و سوم)
 
خلاصه مباحث گذشته:
بحث، در دلیل عقلی بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر بود. این دلیل را به وجوهی می توان تقریب کرد. بیان اول را گفتیم؛ حاصلش این بود که عقل درک می کند یا حکم می کند بر لزوم صیانت ساحت مولا از اسائة ادب و بی احترامی و هتک نسبت به او؛ ولو این که این هتک از ناحیة دیگری انجام بشود، عقل اجازه نمی دهد که انسان ساکت بنشیند. و قهراً عصیان، اسائة به مولاست.
ملاحظاتی بر این بیان
در حول این بیان، به چند نکته باید توجه کرد:
نکتة اول: معنای فقهی را اثبات نمی کند
نکتة اول، این است که این بیان اثبات نمی کند وجوب امر به معروف و نهی از منکر را بما لهما من المعنی الفقهی؛ یعنی نمی گوید: «باید امرکنی، و به صیغة امر باشد.»، عقل فقط می گوید: «نباید بگذاری این بی احترامی ایجادبشود.»، اما خصوص امر و نهی، از این استدلال استفاده نمی شود. بلکه بالاتر و از یک نظر، قوی تر از امر و نهی را اثبات می کند؛ چون امر و نهی ممکن است اثر نداشته باشد، ولی عقل حکم می کند که باید یک کاری کرد که هتک مولا نشود ولو فراتر از امر و نهی. پس این بیان نمی تواند همان واجبی که در لسان فقهاست (و آیات و روایات در صدد اثبات آن هستند) را اثبات کند.
در عین حال، این اشکال، اینجور نیست که باعث بشود دلیل عقلی نتواند اصل مطلب را اثبات کند. با این بیان، اصل مطلب قابل اثبات است؛ که بالاخره باید مانع ترک معروف و اتیان محرّمات شد.
نکتة دوم: امر به «معروف غیرمأموربه» را اثبات نمی کند
مطلب دوم این است که ما در اینجا دنبال چه هستیم؟ که بگوییم بما أنهما واجب است واجب است؟ یا بما أنهما واجبٌ الهی؟ این استدلال می گفت: «بعد از این که خدا امر به نماز کرده، کسی که نمازنمی خوانَد، اسائة ادب می کند نسبت به مولا.»، پس مصبّ این بیان، آن معروفی است که واجب شده است شرعاً و منکری است که حرام شده است شرعاً.
اما معروفی که خدای متعال آن را واجب نکرده، از طرفی معروف است (چون در «معروف بودن» شرط نیست که مولا به آن امرکند)، و از طرف دیگر عقل حکم به وجوب آن نمی کند؛ چون مخالفت با معروفی هتک مولاست که مولا امر به آن معروف کرده باشد. محبوب مولا را مخالفت کردن اگر به آن امرنکرده باشد، هتک مولا نشده است.
پس اگر مقصود از دلیل عقلی بر «وجوب امر به معروف» این است که: «عقل یَحکم یا یدرک که هر چه معروف است، سواءٌ که خدای متعال امرکرده یا نه[1]
، امر به آن واجب است.»، این بیان، این مقدار را اثبات نمی کند.
نکتة سوم: احتمال اذن شارع
مطلب سومی که باید به آن توجه کنیم، این است که: این مُدرَک عقلی، تعلیقی است؛ یعنی اگرچه عقل می گوید: «در مقابل اسائة به مولا ساکت ننشین»، اما این حکم عقل، معلق است بر این که شارع خودش اذن نداده باشد، پس اذن ندادن شارع (در مخالفت با حکم عقل) باید احرازبشود تا عقل بتواند حکم کند. اگر این تعلیق را پذیرفتیم که: «عقل به شرطی حکم به وجوب می کند که شارعْ خودش اذن نداده باشد.»، در اینجا هم شاید آن معلقٌ علیه صادرشده باشد، پس چگونه می توانیم به این دلیل عقلی استنادکنیم؟! این اشکال، به آن بیان (که اگر اذن نباشد، عقل حکم به وجوب مانع شدن از هتک مولا را می کند.) وارد است.
تکمیل تقریب اول: عدم تحقق هتک به شرط عدم احراز اذن شارع
اما اگر آن بیان را تغییردهیم و بگوییم: «مادامی که احرازنکرده ای اذن او را، وظیفه داری مانع هتک بشوی.»، در این صورت این اشکال به آن بیان واردنمی شود. و شاید حق همین باشد که در مقام تقریب دلیل عقلی همینطور بگوییم که: «مادامی که احرازنکرده ایم اذن مولا را، باید به حکم عقل عمل کنیم.».
سؤال: اذن ظاهری یا واقعی؟
این سؤال را طرح می کنم که خودتان رویش فکرکنید: گفتیم عقل ما وقتی می تواند حکم کند که اذن شارع را احرازنکرده باشیم، حال سؤال می شود: برای این که بتوانیم عدم اذن شارع را احرازکنیم تا عقل مان بتواند حکم کند، آیا باید احرازکنیم اذن واقعی را؟ یا اذن ظاهری و برائت (مثل «کل شیء لک مطلق») هم کافی است؟ آن که مانع حکم عقل می شود، آیا اعم از اذن ظاهری و واقعی است؟ یا خصوص اذن واقعی است؟
لا اشکال در این که آن که عقل می فهمد، اعم است از اذن واقعی و ظاهری. اما آیا می توانیم در تمام موارد اگر دلیل شرعی پیدانکردیم، بگوییم: «دلیل عقلی کارآمدی اش را از دست می دهد؛ چون اذن ظاهری برائت داریم و لذا معلقٌ علیه حکم عقل (عدم احراز اذن مولا ولو اذن ظاهری) تحقق پیدانمی کند. و درنتیجه لو لا ادلة سمعیه، دلیل عقلی بر وجوب امر به معروف نداریم.»؟
بیان دوم: اعانت خدای متعال در رسیدن به هدفش
بندگان خدای متعال، محبوبند در درگاه الهی، و هدف خداوند از آفرینش مخلوقاتش این بوده که سعادتمند شوند و به کمال برسند.
گفته می شود که عقل مدرِک این مطلب است که همانطور که بیان تکالیف واجبه بر خداوند متعال واجب است، بر ما هم واجب است خداوند متعال را اعانت کنیم در رسیدن به هدفی که در خلقت بشر داشته.
منبهاتی هم در این زمینه داریم، اگرچه خاک بر فرق من و تمثیل من! با اعتذار از ساحت قدس الهی اینطور مثال می زنیم که: مثلاً کسی می بیند هدف پدرش این است که باری را به جایی ببرد ولی کسانی مانع می شوند. این شخص اگر بنشیند و کاری نکند، مذمتش می کنند که: «تو می دانی پدرت این هدف را دارد و می دانی که نمی گذارند و تو می توانی مانع شان بشوی و به پدرت کمک کنی، پس چرا کاری نمی کنی؟!»، در وجدان خودمان می یابیم که: «این بی تفاوتی، صحیح نیست.»، و دیگران هم او را مذمت می کنند.
این فاعل حرام یا تارک واجب، خللی در تحقق اهداف الهی ایجادکرده، و از دست دیگران هم برمی آید که او را امر و نهی کنند. پس همانطور که انجام تکالیفْ واجب است، اعانت مولا بر تحقق هدفش هم واجب است. بعد از این که خدای متعال می خواهد انسان ها با ارادة خودشان به کمال برسند، امر و نهی دیگران، اعانت خداست بر تحقق آن هدف.
اینجا هم عقل حکم می کند که باید دیگران را امر و نهی کنیم، البته نه بما أنه معروف، بلکه بما أنه غرض مولا به آن تعلق گرفته است، شبیه حکم عقل است در لزوم اتیان به مقدمات مفوته: مقدمات مفوته را عقل حکم می کند که باید اتیان کنی، ولو الآن تکلیفی نیست. مثلاً اگر ما قائل شدیم که: «وجوب حج، الآن نیست و با ایام حج و روز عرفه شروع می شود.»، چرا الآن باید برود ثبت نام کند؟ چون اینها مقدمات مفوته است؛ یعنی مولا یک غرضی دارد که اگر این مقدمات را انجام ندهیم، غرض مولا در آن زمان تفویت می شود. اینجاست که عقل حکم می کند به لابدیت اتیان این مقدمات. اینجا هم مولا یک غرضی دارد، ولو این غرض مولا به زید و عمرو است؛ غرضش این است که آنها نمازبخوانند به کمال برسند، و ما می توانیم وادارش کنیم به آن غرض برسند و مولا را در آن هدف کمک کنیم، پس ولو به دیگران تعلق گرفته ولی عقل حکم می کند که ما چون می توانیم مولا را اعانت کنیم
بیان سوم: مانع شدن از هلاکت عیال الله
مال: در کتاب ها این مثال را زده اند که اگر انسان ببیند فرزند مولا دارد غرق می شود، اینجا آیا رابطة عبد و مولا اقتضانمی کند که: «وظیفة عبد است که فرزند مولا را نجات بدهد.»؟! پس آن چیزی که مولویت مولا اقتضامی کند، این است که متعلقات مولا و وابستگان به مولا را هم اگر می توانیم از مهالک نجات دهیم، وظیفة ماست که نجات دهیم.
بنابراین بیان سوم این است که از طرفی واجبات و محرّمات، مصالح و مفاسد ملزمه دارد، پس تارک معروف و فاعل منکر دارد خودش را هلاک می کند (چه از جهت عقوبات دنیوی و چه از جهت عقوبات اخروی). و از طرف دیگر انسان ها بندگان خدا و عیال خدا هستند، پس عقل حکم می کند که این عیال خداوند متعال را نجات دهیم.
تفاوت بیان سوم با بیان دوم
بیان دوم، ناظر به نجات دادن عیال مولا نبود، بلکه ناظر به تحقق هدف مولا بود؛ بیان دوم می گفت: اعانت خدای متعال در تحقق هدفش واجب است، اگرچه از طریق نجات دادن عیالش نباشد. اما بیان سوم، توجهی به هدف مولا ندارد؛ فقط ناظر به این است که متعلقات و عیال مولا نباید به هلاکت بیفتند وگرنه موجب انکسار مولا می شود ولو مولا در این امر هدف و غرضی نداشته باشد.
و هنا بیانات اُخَر، إن شاءالله برای شنبه.
 

[1] - کما این که امام در تحریرالوسیله «عقلاً» را به «شرعاً» عطف کرده اند؛ یعنی امر به معروف واجب است، ولو فقط عقل می گوید: «معروف است».