اشارة

‌سرشناسه : طبری، محمدبن جریر، ۲۲۴؟-۳۱۰ق.

عنوان قراردادی : [تاریخ الرسل و الملوک]

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ الطبری: تاریخ الامم و‌الملوک/ لابی‌جعفر‌محمدبن جریر الطبری؛ تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم.

وضعیت ویراست : [ویراست؟].

مشخصات نشر : بیروت: روائع التراث العربی، ۱۳۸۷ق.= ۱۹۶۷م.= ۱۳۴۶ -

مشخصات ظاهری : ۱۱ج.

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری

یادداشت : عربی.

یادداشت : جلد یازدهم کتاب حاضر شامل "صله تاریخ الطبری" از عریب‌بن سعد القرطبی می‌باشد.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ؟: ۱۳).

یادداشت : کتابنامه.

عنوان دیگر : صله تاریخ الطبری

عنوان دیگر : تاریخ الرسل و الملوک

موضوع : اسلام -- تاریخ-- متون قدیمی تا قرن ۱۴.

موضوع : تاریخ جهان -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع : ایران -- تاریخ

شناسه افزوده : ابراهیم، محمدابوالفضل، مصحح

شناسه افزوده : قرطبی، عریب‌بن سعد. صله تاریخ الطبری

رده بندی کنگره : DS۳۵/۶۳/ط۲ت‌۲ ۱۳۴۶ الف

رده بندی دیویی : ۹۰۹/۰۹۷۶۷۱

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۵-۲۳۹۶

اشارة

سنه تسع عشره و مائتین

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

سنه 219 بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ

ثم دخلت

ذکر خلاف محمد بن القاسم العلوی

فمن ذلک ما کان من ظهور محمد بن القاسم بن عمر بن علی بن الحسین ابن علی بن ابی طالب بالطالقان من خراسان، یدعو الی الرضا من آل محمد ص، فاجتمع الیه بها ناس کثیر، و کانت بینه و بین قواد عبد الله بن طاهر وقعات بناحیه الطالقان و جبالها، فهزم هو و اصحابه، فخرج هاربا یرید بعض کور خراسان، کان اهله کاتبوه، فلما صار بنسا، و بها والد لبعض من معه، مضی الرجل الذی معه من اهل نسا الی والده لیسلم علیه، فلما لقی أباه ساله عن الخبر، فاخبره بامرهم، و انهم یقصدون کوره کذا، فمضی ابو ذلک الرجل الی عامل نسا، فاخبره بأمر محمد بن القاسم، فذکر ان العامل بذل له عشره آلاف درهم علی دلالته علیه فدله علیه، فجاء العامل الی محمد بن القاسم، فأخذه و استوثق منه، و بعث به الی عبد الله بن طاهر، فبعث به عبد الله بن طاهر الی المعتصم، فقدم به علیه یوم الاثنین لاربع عشره لیله خلت من شهر ربیع الآخر، فحبس-فیما ذکر- بسامرا عند مسرور الخادم الکبیر فی محبس ضیق، یکون قدر ثلاث اذرع فی ذراعین، فمکث فیه ثلاثة ایام، ثم حول الی موضع اوسع من ذلک، و اجری علیه طعام، و وکل به قوم یحفظونه، فلما کان لیله الفطر، و اشتغل الناس بالعید و التهنئه احتال للخروج، ذکر انه هرب من الحبس باللیل، و انه دلی الیه حبل من کوه کانت فی اعلی البیت، یدخل علیه منها الضوء، فلما أصبحوا أتوا بالطعام

للغداء افتقد، فذکر انه جعل لمن دل علیه مائه الف درهم، و صاح بذلک الصائح، فلم یعرف له خبر. و فی هذه السنه قدم إسحاق بن ابراهیم بغداد من الجبل، یوم الأحد لإحدی عشره لیله خلت من جمادی الاولی، و معه الأسری من الخرمیة و المستأمنة. و قیل: ان إسحاق بن ابراهیم قتل منهم فی محاربته إیاهم نحوا من مائه الف، سوی النساء و الصبیان .

ذکر الخبر عن محاربه الزط

و فی هذه السنه وجه المعتصم عجیف بن عنبسة فی جمادی الآخرة منها لحرب الزط الذین کانوا قد عاثوا فی طریق البصره، فقطعوا فیه الطریق، و احتملوا الغلات من البیادر بکسکر و ما یلیها من البصره، و أخافوا السبیل، و رتب الخیل فی کل سکه من سکک البرد ترکض بالاخبار، فکان الخبر یخرج من عند عجیف، فیصل الی المعتصم من یومه، و کان الذی یتولی النفقة علی عجیف من قبل المعتصم محمد بن منصور کاتب ابراهیم بن البختری، فلما صار عجیف الی واسط، ضرب عسکره بقریة اسفل واسط یقال لها الصافیة فی خمسه آلاف رجل، و صار عجیف الی نهر یحمل من دجلة یقال له بردودا، فلم یزل مقیما علیه حتی سده و قیل ان عجیفا انما ضرب عسکره بقریة اسفل واسط یقال لها نجیدا، و وجه هارون بن نعیم ابن الوضاح القائد الخراسانی الی موضع یقال له الصافیة فی خمسه آلاف رجل، و مضی عجیف فی خمسه آلاف الی بردودا، فأقام علیه حتی سده و سد أنهارا اخر کانوا یدخلون منها و یخرجون، فحصرهم من کل وجه، و کان من الانهار التی سدها عجیف، نهر یقال له العروس، فلما أخذ علیهم طرقهم حاربهم، و اسر منهم خمسمائة رجل، و قتل منهم فی المعرکة ثلاثمائة

رجل، فضرب اعناق الأسری، و بعث برءوس جمیعهم الی باب المعتصم، ثم اقام عجیف بإزاء الزط خمسه عشر یوما، فظفر منهم بخلق کثیر و کان رئیس الزط رجلا یقال له محمد بن عثمان، و کان صاحب امره و القائم بالحرب سملق، و مکث عجیف یقاتلهم-فیما قیل-تسعه اشهر. و حج بالناس فی هذه السنه صالح بن العباس بن محمد.

ثم دخلت

سنه عشرین و مائتین

ذکر ما کان فیها من الاحداث

ذکر ظفر عجیف بالزط

فمن ذلک ما کان من دخول عجیف بالزط بغداد، و قهره إیاهم حتی طلبوا منه الامان فامنهم، فخرجوا الیه فی ذی الحجه سنه تسع عشره و مائتین علی انهم آمنون علی دمائهم و أموالهم، و کانت عدتهم-فیما ذکر-سبعه و عشرین ألفا، المقاتله منهم اثنا عشر ألفا، و احصاهم عجیف سبعه و عشرین الف انسان، بین رجل و امراه و صبی، ثم جعلهم فی السفن، و اقبل بهم حتی نزل الزعفرانیه، فاعطی اصحابه دینارین دینارین جائزه، و اقام بها یوما، ثم عباهم فی زواریقهم علی هیئتهم فی الحرب، معهم البوقات، حتی دخل بهم بغداد یوم عاشوراء سنه عشرین و مائتین و المعتصم بالشماسیه فی سفینه یقال لها الزو، حتی مر به الزط علی تعبئتهم ینفخون بالبوقات، فکان اولهم بالقفص و آخرهم بحذاء الشماسیه، و أقاموا فی سفنهم ثلاثة ایام، ثم عبر بهم الی الجانب الشرقی، فدفعوا الی بشر بن السمیدع، فذهب بهم الی خانقین، ثم نقلوا الی الثغر الی عین زربه، فاغارت علیهم الروم، فاجتاحوهم فلم یفلت منهم احد، فقال شاعرهم: یا اهل بغداد موتوا دام غیظکم شوقا الی تمر برنی و شهریز

نحن الذین ضربناکم مجاهره قسرا و سقناکم سوق المعاجیز

لم تشکروا الله نعماه التی سلفت و لم تحوطوا أیادیه بتعزیز

فاستنصروا العبد من أبناء دولتکم من یازمان و من بلج و من توز

و من شناس و افشین، و من فرج المعلمین بدیباج و ابریز

و اللابسی کیمخار الصین قد خرطت أردانه درز برواز الدخاریز

و الحاملین الشکی نیطت علائقها الی مناطق خاص غیر مخروز

یفری ببیض من الهندی هامهم بنو بهله فی أبناء فیروز

فوارس خیلها دهم مودعه علی الخراطیم منها و الفراریز

مسخرات لها فی الماء اجنحه کالابنوس إذا استحضرن و الشیز

متی تروموا لنا فی غمر لجتنا حذرا نصیدکم صید المعافیز

او اختطافا و ازهاقا کما اختطفت طیر الدحال حثاثا بالمناقیز

لیس الجلاد جلاد الزط فاعترفوا اکل الثرید و لا شرب القواقیز

نحن الذین سقینا الحرب درتها و نقنقنا مقاساه الکوالیز

لنسفعنکم سفعا یذل له رب السریر و یشجی صاحب التیز

فابکوا علی التمر ابکی الله اعینکم فی کل اضحی، و فی فطر و نیروز

ذکر خبر مسیر الافشین لحرب بابک

و فی هذه السنه عقد المعتصم للافشین خیذر بن کاوس علی الجبال، و وجه به لحرب بابک، و ذلک یوم الخمیس للیلتین خلتا من جمادی الآخرة، فعسکر بمصلی بغداد، ثم صار الی برزند. ذکر الخبر عن امر بابک و مخرجه: ذکر ان ظهور بابک کان فی سنه احدی و مائتین، و کانت قریته و مدینته البذ، و هزم من جیوش السلطان، و قتل من قواده جماعه، فلما افضی الأمر الی المعتصم، وجه أبا سعید محمد بن یوسف الی اردبیل، و امره ان یبنی الحصون التی خربها بابک فیما بین زنجان و اردبیل، و یجعل فیها الرجال مسالح لحفظ الطریق لمن یجلب المیرة الی اردبیل، فتوجه ابو سعید لذلک، و بنی الحصون التی خربها بابک، و وجه بابک سریه له فی بعض غاراته، و صیر أمیرهم رجلا

یقال له معاویه، فخرج فاغار علی بعض النواحی، و رجع منصرفا، فبلغ ذلک أبا سعید محمد بن یوسف، فجمع الناس و خرج الیه یعترضه فی بعض الطریق، فواقعه، فقتل من اصحابه جماعه، و اسر منهم جماعه، و استنقذ ما کان حواه، فهذه أول هزیمه کانت علی اصحاب بابک و وجه ابو سعید الرءوس و الأسری الی المعتصم بالله. ثم کانت الاخری لمحمد بن البعیث، و ذلک ان محمد بن البعیث کان فی قلعه له حصینة تسمی شاهی، کان ابن البعیث أخذها من الوجناء بن الرواد، عرضها نحو من فرسخین، و هی من کوره اذربیجان، و له حصن آخر فی بلاد اذربیجان یسمی تبریز، و شاهی امنعهما، و کان ابن البعیث مصالحا لبابک، إذا توجهت سرایاه نزلت به فأضافهم، و احسن الیهم حتی انسوا به، و صارت لهم عاده ثم ان بابک وجه رجلا من اصحابه یقال له عصمه من اصبهبذته فی سریه، فنزل بابن البعیث، فانزل الیه ابن البعیث علی العادة الجاریه الغنم و الأنزال و غیر ذلک، و بعث الی عصمه ان یصعد الیه فی خاصته و وجوه اصحابه، فصعد فغداهم و سقاهم حتی اسکرهم، ثم وثب علی عصمه فاستوثق منه، و قتل من کان معه من اصحابه، و امره ان یسمی رجلا رجلا من اصحابه باسمه، فکان یدعی بالرجل باسمه فیصعد، ثم یأمر به فیضرب عنفه، حتی علموا بذلک، فهربوا و وجه ابن البعیث بعصمه الی المعتصم- و کان البعیث ابو محمد صعلوکا من صعالیک ابن الرواد- فسال المعتصم عصمه عن بلاد بابک، فاعلمه طرقها و وجوه القتال فیها، ثم لم یزل عصمه محبوسا الی ایام الواثق و لما صار الافشین الی برزند عسکر بها، و رم الحصون فیما بین برزند و اردبیل، و انزل محمد بن یوسف بموضع یقال له خش، فاحتفر فیه خندقا، و انزل الهیثم الغنوی القائد من اهل الجزیرة فی رستاق یقال له ارشق، فرم حصنه، و حفر حوله خندقا، و انزل علویه الأعور من قواد الأبناء فی حصن مما یلی اردبیل یسمی حصن النهر، فکانت السابلة

و القوافل تخرج من اردبیل معها من یبذرقها حتی تصل الی حصن النهر، ثم یبذرقها صاحب حصن النهر الی الهیثم الغنوی، و یخرج هیثم فیمن جاء من ناحیته حتی یسلمه الی اصحاب حصن النهر، و یبذرق من جاء من اردبیل حتی یصیر الهیثم و صاحب حصن النهر فی منتصف الطریق، فیسلم صاحب حصن النهر من معه الی هیثم، و یسلم هیثم من معه الی صاحب حصن النهر، فیسیر هذا مع هؤلاء. و هذا مع هؤلاء و ان سبق أحدهما صاحبه الی الموضع لم یجزه حتی یجیء الآخر، فیدفع کل واحد منهما من معه الی صاحبه لیبذرقهم، هذا الی اردبیل، و هذا الی عسکر الافشین، ثم یبذرق الهیثم الغنوی من کان معه الی اصحاب ابی سعید، و قد خرجوا فوقفوا علی منتصف الطریق، معهم قوم، فیدفع ابو سعید و اصحابه من معهم الی الهیثم، و یدفع الهیثم من معه الی اصحاب ابی سعید، فیصیر ابو سعید و اصحابه بمن فی القافلة الی خش، و ینصرف الهیثم و اصحابه بمن صار فی ایدیهم الی ارشق حتی یصیروا به من غد، فیدفعوهم الی علویه الأعور و اصحابه لیوصلوهم الی حیث یریدون، و یصیر ابو سعید و من معه الی خش، ثم الی عسکر الافشین، فتلقاه صاحب سیاره الافشین، فیقبض منه من فی القافلة، فیؤدیهم الی عسکر الافشین، فلم یزل الأمر جاریا علی هذا، و کلما صار الی ابی سعید او الی احد من المسالح احد من الجواسیس وجهوا به الی الافشین، فکان الافشین لا یقتل الجواسیس و لا یضربهم، و لکن یهب لهم و یصلهم و یسألهم ما کان بابک یعطیهم، فیضعفه لهم، و یقول للجاسوس: کن جاسوسا لنا. سنه 220

ذکر خبر وقعه الافشین مع بابک بارشق

و فیها کانت وقعه بین بابک و افشین بارشق، قتل فیها الافشین من

اصحاب بابک خلقا کثیرا، قیل اکثر من الف، و هرب بابک الی موقان، ثم شخص منها الی مدینته التی تدعی البذ. ذکر الخبر عن سبب هذه الوقعه بین الافشین و بابک: ذکر ان سبب ذلک ان المعتصم وجه مع بغا الکبیر بمال الی الافشین عطاء لجنده و للنفقات، فقدم بغا بذلک المال الی اردبیل، فلما نزل اردبیل بلغ بابک و اصحابه خبره، فتهیأ بابک و اصحابه لیقطعوا علیه قبل وصوله الی الافشین، فقدم صالح الجاسوس علی الافشین، فاخبره ان بغا الکبیر قد قدم بمال، و ان بابک و اصحابه تهیئوا لیقتطعوه قبل وصوله إلیک. و قیل: کان مجیء صالح الی ابی سعید، فوجه به ابو سعید الی الافشین و هیأ بابک کمینا فی مواضع، فکتب الافشین الی ابی سعید یأمره ان یحتال لمعرفه صحه خبر بابک، فمضی ابو سعید متنکرا هو و جماعه من اصحابه، حتی نظروا الی النیران و الوقود فی المواضع التی وصفها لهم صالح، فکتب الافشین الی بغا، ان یقیم باردبیل حتی یأتیه رایه، و کتب ابو سعید الی الافشین بصحة خبر صالح، فوعد الافشین صالحا و احسن الیه ثم کتب الافشین الی بغا ان یظهر انه یرید الرحیل، و یشد المال علی الإبل و یقطرها، و یسیر متوجها من اردبیل، کأنه یرید برزند، فإذا صار الی مسلحه النهر، او سار شبیها بفرسخین، احتبس القطار حتی یجوز من صحب المال الی برزند، فإذا جازت القافلة رجع بالمال الی اردبیل ففعل ذلک بغا، و سارت القافلة حتی نزلت النهر، و انصرف جواسیس بابک الیه یعلمونه ان المال قد حمل، و عاینوه محمولا حتی صار الی النهر، و رجع بغا بالمال الی اردبیل، و رکب الافشین فی الیوم الذی وعد فیه بغا عند العصر من برزند، فوافی خش مع غروب الشمس، فنزل معسکرا خارج خندق ابی سعید، فلما اصبح رکب فی سر، لم یضرب طبلا و لا نشر علما، و امر ان یلف الاعلام، و امر الناس بالسکوت، وجد فی السیر، و رحلت القافلة التی کانت توجهت فی ذلک الیوم من النهر الی ناحیه الهیثم الغنوی، و رحل الافشین

من خش یرید ناحیه الهیثم لیصادفه فی الطریق، و لم یعلم الهیثم بمن کان معه، فرحل بمن کان معه من القافلة یرید بها النهر. و تعبا بابک فی خیله و رجاله و عساکره، و صار علی طریق النهر، و هو یظن ان المال موافیه، و خرج صاحب النهر ببذرق من قبله الی الهیثم، فخرجت علیه خیل بابک، و هم لا یشکون ان المال معه، فقاتلهم صاحب النهر، فقتلوه و قتلوا من کان معه من الجند و السابلة، و أخذوا جمیع ما کان معهم من المتاع و غیره، و علموا ان المال قد فاتهم، و أخذوا علمه، و أخذوا لباس اهل النهر و دراریعهم و طراداتهم و خفاتینهم فلبسوها، و تنکروا لیأخذوا الهیثم الغنوی و من معه أیضا، و لا یعلمون بخروج الافشین، و جاءوا کأنهم اصحاب النهر، فلما جاءوا لم یعرفوا الموضع الذی کان یقف فیه علم صاحب النهر، فوقفوا فی غیر موضع صاحب النهر، و جاء الهیثم فوقف فی موقفه، فأنکر ما رای، فوجه ابن عم له، فقال له: اذهب الی هذا البغیض، فقل له: لأی شیء وقوفک؟ فجاء ابن عم الهیثم، فلما رای القوم انکرهم لما دنا منهم، فرجع الی الهیثم، فقال له: ان هؤلاء القوم لست اعرفهم، فقال له الهیثم: اخزاک الله! ما اجبنک! و وجه خمسه فرسان من قبله، فلما جاءوا و قربوا من بابک، خرج من الخرمیة رجلان فتلقوهما و انکروهما، و اعلموهما انهم قد عرفوهما، و رجعوا الی الهیثم رکضا، فقالوا: ان الکافر قد قتل علویه و اصحابه، و أخذوا اعلامهم و لباسهم، فرحل هیثم منصرفا، فاتی القافلة التی جاء بها معه، و امرهم ان یرکضوا و یرجعوا، لئلا یؤخذوا، و وقف هو فی اصحابه، یسیر بهم قلیلا قلیلا، و یقف بهم قلیلا، لیشغل الخرمیة عن القافلة، و صار شبیها بالحامیه لهم، حتی وصلت القافلة الی الحصن الذی یکون فیه الهیثم- و هو ارشق- و قال لأصحابه: من یذهب منکم الی الأمیر و الی ابی سعید فیعلمهما و له عشره آلاف درهم و فرس بدل فرسه ان نفق فرسه فله مثل فرسه علی مکانه؟ فتوجه رجلان من اصحابه علی فرسین فارهین یرکضان، و دخل الهیثم الحصن، و خرج بابک فیمن معه، فنزل بالحصن، و وضع له کرسی و جلس علی شرف

بحیال الحصن، و ارسل الی الهیثم: خل عن الحصن و انصرف حتی اهدمه. فأبی الهیثم و حاربه و کان مع الهیثم فی الحصن ستمائه راجل و أربعمائة فارس، و له خندق حصین فقاتله، و قعد بابک فیمن معه، و وضع الخمر بین یدیه لیشربها، و الحرب مشتبکه کعادته، و لقی الفارسان الافشین علی اقل من فرسخ من ارشق، فساعة نظر إلیهما من بعید قال لصاحب مقدمته: اری فارسین یرکضان رکضا شدیدا، ثم قال: اضربوا الطبل، و انشروا الاعلام، و ارکضوا نحو الفارسین ففعل اصحابه ذلک، و أسرعوا السیر، و قال لهم: صیحوا بهما: لبیک لبیک! فلم یزل الناس فی طلق واحد متراکضین، یکسر بعضهم بعضا حتی لحقوا بابک، و هو جالس، فلم یتدارک ان یتحول و یرکب حتی وافته الخیل و الناس، و اشتبکت الحرب، فلم یفلت من رجاله بابک احد، و افلت هو فی نفر یسیر، و دخل موقان، و قد تقطع عنه اصحابه، و اقام الافشین فی ذلک الموضع، و بات لیلته، ثم رجع الی معسکره ببرزند، فأقام بابک بموقان أیاما ثم انه بعث الی البذ، فجاءه فی اللیل عسکر فیه رجاله، فرحل بهم من موقان حتی دخل البذ، فلم یزل الافشین معسکرا ببرزند، فلما کان فی بعض الأیام مرت به قافلة من خش الی برزند، و معها رجل من قبل ابی سعید یسمی صالح آب‌کش- تفسیره السقاء- فخرج علیه اصبهبذ بابک، فاخذ القافلة، و قتل من فیها، و قتل من کان مع صالح، و افلت صالح بلا خف مع من افلت، و قتل جمیع اهل القافلة، و انتهب متاعهم، فقحط عسکر الافشین من اجل تلک القافلة التی أخذت من الاب‌کش، و ذلک انها کانت تحمل المیرة، فکتب الافشین الی صاحب المراغه یأمره بحمل المیرة و تعجلیها علیه، فان الناس قد قحطوا و جاعوا، فوجه الیه صاحب المراغه بقافله ضخمه، فیها قریب من الف ثور سوی الحمر و الدواب و غیر ذلک، تحمل المیرة، و معها جند یبذرقونها، فخرجت علیهم أیضا سریه لبابک، کان علیها طرخان- او آذین- فاستباحوها عن آخرها بجمیع ما فیها، و أصاب الناس ضیق شدید، فکتب الافشین الی صاحب السیروان

ان یحمل الیه طعاما، فحمل الیه طعاما کثیرا، و اغاث الناس فی تلک السنه، و قدم بغا علی الافشین بمال و رجال .

ذکر الخبر عن خروج المعتصم الی القاطول

و فی هذه السنه خرج المعتصم الی القاطول، و ذلک فی ذی القعده منها. ذکر الخبر عن سبب خروجه إلیها: ذکر عن ابی الوزیر احمد بن خالد، انه قال: بعثنی المعتصم فی سنه تسع عشره و مائتین، و قال لی: یا احمد، اشتر لی بناحیه سامرا موضعا ابنی فیه مدینه، فانی اتخوف ان یصیح هؤلاء الخرمیة صیحه، فیقتلوا غلمانی، حتی أکون فوقهم، فان رابنی منهم ریب أتیتهم فی البر و البحر، حتی آتی علیهم و قال لی: خذ مائه الف دینار، قال: قلت: آخذ خمسه آلاف دینار، فکلما احتجت الی زیاده بعثت إلیک فاستزدت؟ قال: نعم، فأتیت الموضع، فاشتریت سامرا بخمسمائة درهم من النصاری اصحاب الدیر، و اشتریت موضع البستان الخاقانی بخمسه آلاف درهم، و اشتریت عده مواضع حتی احکمت ما اردت، ثم انحدرت فأتیته بالصکاک، فعزم علی الخروج إلیها فی سنه عشرین و مائتین، فخرج حتی إذا قارب القاطول، ضربت له فیه القباب و المضارب، و ضرب الناس الاخبیه، ثم لم یزل یتقدم، و تضرب له القباب حتی وضع البناء بسامرا فی سنه احدی و عشرین و مائتین. فذکر عن ابی الحسن بن ابی عباد الکاتب، ان مسرورا الخادم الکبیر، قال: سألنی المعتصم: این کان الرشید یتنزه إذا ضجر من المقام ببغداد؟ قال: قلت له: بالقاطول، و قد کان بنی هناک مدینه آثارها و سورها قائم، و قد کان خاف من الجند ما خاف المعتصم، فلما وثب اهل الشام بالشام و عصوا، خرج الرشید الی الرقة فأقام بها، و بقیت مدینه القاطول لم تستتم، و لما خرج المعتصم الی القاطول استخلف ببغداد ابنه هارون الواثق

و قد حدثنی جعفر بن محمد بن بوازه الفراء، ان سبب خروج المعتصم الی القاطول، کان ان غلمانه الاتراک کانوا لا یزالون یجدون الواحد بعد الواحد منهم قتیلا فی ارباضها، و ذلک انهم کانوا عجما جفاه یرکبون الدواب، فیتراکضون فی طرق بغداد و شوارعها، فیصدمون الرجل و المرأة و یطئون الصبی، فیأخذهم الأبناء فینکسونهم عن دوابهم و یجرحون بعضهم، فربما هلک من الجراح بعضهم، فشکت الاتراک ذلک الی المعتصم، و تاذت بهم العامه، فذکر انه رای المعتصم راکبا منصرفا من المصلی فی یوم عید اضحی او فطر، فلما صار فی مربعه الحرشی، نظر الی شیخ قد قام الیه، فقال له: یا أبا إسحاق، قال: فابتدره الجند لیضربوه، فاشار الیهم المعتصم فکفهم عنه، فقال للشیخ: مالک! قال: لا جزاک الله عن الجوار خیرا! جاورتنا و جئت بهؤلاء العلوج فاسکنتهم بین أظهرنا، فایتمت بهم صبیاننا، و ارملت بهم نسواننا، و قتلت بهم رجالنا! و المعتصم یسمع ذلک کله، قال: ثم دخل داره فلم یر راکبا الی السنه القابله فی مثل ذلک الیوم، فلما کان فی العام المقبل فی مثل ذلک الیوم خرج فصلی بالناس العید، ثم لم یرجع الی منزله ببغداد، و لکنه صرف وجه دابته الی ناحیه القاطول، و خرج من بغداد و لم یرجع إلیها .

ذکر الخبر عن غضب المعتصم علی الفضل بن مروان

و فی هذه السنه غضب المعتصم علی الفضل بن مروان و حبسه ذکر الخبر عن سبب غضبه علیه و حبسه ایاه و سبب اتصاله بالمعتصم: ذکر ان الفضل بن مروان- و هو رجل من اهل البردان- کان متصلا برجل من العمال یکتب له، و کان حسن الخط، ثم صار مع کاتب کان للمعتصم یقال له یحیی الجرمقانی، و کان الفضل بن مروان یخط بین یدیه، فلما مات الجرمقانی صار الفضل فی موضعه، و کان یکتب للفضل علی بن

حسان الأنباری، فلم یزل کذلک حتی بلغ المعتصم الحال التی بلغها، و الفضل کاتبه، ثم خرج معه الی معسکر المأمون، ثم خرج معه الی مصر، فاحتوی علی اموال مصر، ثم قدم الفضل قبل موت المأمون بغداد، ینفذ امور المعتصم، و یکتب علی لسانه بما أحب حتی قدم المعتصم خلیفه، فصار الفضل صاحب الخلافه، و صارت الدواوین کلها تحت یدیه و کنز الأموال، و اقبل ابو إسحاق حین دخل بغداد یأمره بإعطاء المغنی و الملهی، فلا ینفذ الفضل ذلک، فثقل علی ابی إسحاق. فحدثنی ابراهیم بن جهرویه ان ابراهیم المعروف بالهفتی- و کان مضحکا- امر له المعتصم بمال، و تقدم الی الفضل بن مروان فی اعطائه ذلک، فلم یعطه الفضل ما امر به المعتصم، فبینا الهفتی یوما عند المعتصم، بعد ما بنیت له داره التی ببغداد، و اتخذ له فیها بستان، قام المعتصم یتمشی فی البستان ینظر الیه و الی ما فیه من انواع الریاحین و الغروس، و معه الهفتی، و کان الهفتی یصحب المعتصم قبل ان تفضی الخلافه الیه، فیقول فیما یداعبه: و الله لا تفلح ابدا! قال: و کان الهفتی رجلا مربوعا ذا کدنه، و المعتصم رجلا معرقا خفیف اللحم، فجعل المعتصم یسبق الهفتی فی المشی، فإذا تقدمه و لم یر الهفتی معه التفت الیه، فقال له: ما لک لا تمشی! یستعجله المعتصم فی المشی لیلحق به، فلما کثر ذلک من امر المعتصم علی الهفتی، قال له الهفتی، مداعبا له: کنت اصلحک الله، أرانی اماشی خلیفه، و لم أکن أرانی اماشی فیجا، و الله لا افلحت! فضحک منها المعتصم، و قال: ویلک! هل بقی من الفلاح شیء لم ادرکه! ا بعد الخلافه تقول هذا لی! فقال له الهفتی: ا تحسب انک قد افلحت الان! انما لک من الخلافه الاسم، و الله ما یجاوز امرک أذنیک، و انما الخلیفة الفضل بن مروان، الذی یأمر فینفذ امره من ساعته، فقال له المعتصم: و ای امر لی لا ینفذ! فقال له: الهفتی: امرت لی بکذا و کذا منذ شهرین، فما اعطیت مما امرت به منذ ذاک حبه!

قال: فاحتجنها علی الفضل المعتصم حتی اوقع به. فقیل: ان أول ما احدثه فی امره حین تغیر له ان صیر احمد بن عمار الخراسانی زماما علیه فی نفقات الخاصة، و نصر بن منصور بن بسام زماما علیه فی الخراج و جمیع الاعمال، فلم یزل کذلک، و کان محمد بن عبد الملک الزیات یتولی ما کان أبوه یتولاه للمأمون من عمل المشمس و الفساطیط و آله الجمازات و یکتب علی ذلک مما جری علی یدی محمد بن عبد الملک، و کان یلبس إذا حضر الدار دراعه سوداء و سیفا بحمائل، فقال له الفضل بن مروان: انما أنت تاجر، فما لک و للسواد و السیف! فترک ذلک محمد، فلما ترکه اخذه الفضل برفع حسابه الی دلیل بن یعقوب النصرانی، فرفعه، فاحسن دلیل فی امره، و لم یرزاه شیئا، و عرض علیه محمد هدایا، فأبی دلیل ان یقبل منها شیئا، فلما کانت سنه تسع عشره و مائتین-و قیل سنه عشرین، و ذلک عندی خطا- خرج المعتصم یرید القاطول، و یرید البناء بسامرا، فصرفه کثره زیاده دجلة، فلم یقدر علی الحرکة، فانصرف الی بغداد الی الشماسیه، ثم خرج بعد ذلک، فلما صار بالقاطول غضب علی الفضل بن مروان و اهل بیته فی صفر، و امرهم برفع ما جری علی ایدیهم، و أخذ الفضل و هو مغضوب علیه فی عمل حسابه، فلما فرغ من الحساب لم یناظر فیه، و امر بحبسه، و ان یحمل الی منزله ببغداد فی شارع المیدان، و حبس اصحابه، و صیر مکانه محمد بن عبد الملک الزیات، فحبس دلیلا، و نفی الفضل الی قریه فی طریق الموصل یقال لها السن، فلم یزل بها مقیما، فصار محمد بن عبد الملک وزیرا کاتبا، و جری علی یدیه عامه ما بنی المعتصم بسامرا من الجانبین الشرقی و الغربی، و لم یزل فی مرتبته حتی استخلف المتوکل، فقتل محمد بن عبد الملک. و ذکر ان المعتصم لما استوزر الفضل بن مروان حل من قبله المحل الذی لم یکن احد یطمع فی ملاحظته، فضلا عن منازعته و لا فی الاعتراض فی امره

و نهیه، و ارادته و حکمه، فکانت هذه صفته و مقداره، حتی حملته الدالة، و حرکته الحرمه علی خلافه فی بعض ما کان یأمره به، و منعه ما کان یحتاج الیه من الأموال فی مهم أموره، فذکر عن ابن ابی داود انه قال: کنت احضر مجلس المعتصم، فکثیرا ما کنت اسمعه یقول للفضل بن مروان: احمل الی کذا و کذا من المال، فیقول: ما عندی، فیقول: فاحتلها من وجه من الوجوه، فیقول: و من این احتالها! و من یعطینی هذا القدر من المال؟ و عند من اجده؟ فکان ذلک یسوءه و اعرفه فی وجهه، فلما کثر هذا من فعله رکبت الیه یوما فقلت له مستخلیا به: یا أبا العباس، ان الناس یدخلون بینی و بینک بما اکره و تکره، و أنت امرؤ قد عرفت اخلاقک، و قد عرفها الداخلون بیننا، فإذا حرکت فیک بحق فاجعله باطلا، و علی ذلک فما ادع نصیحتک و أداء ما یجب علی فی الحق لک، و قد أراک کثیرا ما ترد علی امیر المؤمنین اجوبه غلیظه ترمضه، و تقدح فی قلبه، و السلطان لا یحتمل هذا لابنه، لا سیما إذا کثر ذلک و غلظ قال: و ما ذاک یا أبا عبد الله؟ قلت: اسمعه کثیرا ما یقول لک: نحتاج الی کذا من المال لنصرفه فی وجه کذا، فتقول: و من یعطینی هذا! و هذا ما لا یحتمله الخلفاء، قال: فما اصنع إذا طلب منی ما لیس عندی؟ قلت: تصنع ان تقول: یا امیر المؤمنین، نحتال فی ذاک بحیله، فتدفع عنک أیاما الی ان یتهیأ، و تحمل الیه بعض ما یطلب و تسوفه بالباقی، قال: نعم افعل و اصیر الی ما اشرت به قال: فو الله لکأنی کنت اغریه بالمنع، فکان إذا عاوده بمثل ذلک من القول، عاد الی مثل ما یکره من الجواب قال: فلما کثر ذلک علیه، دخل یوما الیه و بین یدیه حزمه نرجس غض، فأخذها المعتصم فهزها، ثم قال: حیاک الله یا أبا العباس! فأخذها الفضل بیمینه، و سل

المعتصم خاتمه من اصبعه بیساره، و قال له بکلام خفی: أعطنی خاتمی، فانتزعه من یده، و وضعه فی ید ابن عبد الملک. و حج بالناس فی هذه السنه صالح بن العباس بن محمد.

ثم دخلت

سنه احدی و عشرین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک الوقعه التی کانت بین بابک و بغا الکبیر من ناحیه هشتاد سر، فهزم بغا و استبیح عسکره.

ذکر الخبر عن وقعه الافشین مع بابک فی هذه السنه

اشارة

و فیها واقع الافشین بابک و هزمه. ذکر الخبر عن هذه الوقعه و کیف کان السبب فیها: ذکر ان بغا الکبیر قدم بالمال الذی قد مضی ذکره، و ان المعتصم وجهه معه الی الافشین عطاء للجند الذی کان معه و لنفقات الافشین، علی الافشین، و بالرجال الذین توجهوا معه الیه، فاعطی الافشین اصحابه، و تجهز بعد النیروز، و وجه بغا فی عسکر لیدور حول هشتاد سر، و ینزل فی خندق محمد بن حمید و یحفره و یحکمه و ینزله فتوجه بغا الی خندق محمد بن حمید، و صار الیه، و رحل الافشین من برزند، و رحل ابو سعید من خش یرید بابک، فتوافوا بموضع یقال له دروذ، فاحتفر الافشین بها خندقا، و بنی حوله سورا، و نزل هو و ابو سعید فی الخندق مع من کان صار الیه من المطوعة، فکان بینه و بین البذ سته امیال ثم ان بغا تجهز، و حمل معه الزاد من غیر ان یکون الافشین کتب الیه و لا امره بذلک، فدار حول هشتاد سر حتی دخل الی قریه البذ، فنزل فی وسطها، و اقام بها یوما واحدا، ثم وجه الف رجل فی علافه له، فخرج عسکر من عساکر بابک، فاستباح العلافة، و قتل جمیع من قاتله منهم، و اسر من قدر علیه، و أخذ بعض الأسری، فأرسل

منهم رجلین مما یلی الافشین، و قال لهما: اذهبا الی الافشین، و اعلماه ما نزل بأصحابکم فأشرف الرجلان، فنظر إلیهما صاحب الکوهبانیة، فحرک العلم، فصاح اهل العسکر: السلاح السلاح! و رکبوا یریدون البذ، فتلقاهم الرجلان عریانین، فأخذهما صاحب المقدمه، فمضی بهما الی الافشین، فأخبراه بقضیتهما، فقال: فعل شیئا من غیر ان نأمره و رجع بغا الی خندق محمد بن حمید شبیها بالمنهزم، و کتب الی الافشین یعلمه ذلک، و یسأله المدد، و یعلمه ان العسکر مفلول، فوجه الیه الافشین أخاه الفضل بن کاوس و احمد بن الخلیل بن هشام و ابن جوشن و جناحا الأعور السکری و صاحب شرطه الحسن بن سهل- و احد الأخوین قرابه الفضل بن سهل- فداروا حول هشتاد سر، فسر اهل عسکره بهم، ثم کتب الافشین الی بغا یعلمه انه یغزو بابک فی یوم سماه له، و یأمره ان یغزوه فی ذلک الیوم بعینه، لیحاربه من کلا الوجهین، فخرج الافشین فی ذلک الیوم من دروذ یرید بابک، و خرج بغا من خندق محمد بن حمید، فصعد الی هشتاد سر، فعسکر علی دعوه بجنب قبر محمد بن حمید، فهاجت ریح بارده و مطر شدید، فلم یکن للناس علیها صبر لشدة البرد و شده الریح، فانصرف بغا الی عسکره، و واقعهم الافشین من الغد، و قد رجع بغا الی عسکره، فهزمه الافشین، و أخذ عسکره و خیمته و امراه کانت معه فی العسکر و نزل الافشین فی معسکر بابک. ثم تجهز بغا من الغد، و صعد هشتاد سر، فأصاب العسکر الذی کان مقیما بازائه بهشتادسر، قد انصرف الی بابک، و رحل بغا الی موضعه، فأصاب خرثیا و قماشا، و انحدر من هشتاد سر یرید البذ، فأصاب رجلا و غلاما نائمین فأخذهما داود سیاه- و کان علی مقدمته-فساءلهما، فذکرا ان رسول بابک أتاهم فی اللیلة التی انهزم فیها بابک، فأمرهم ان یوافوه بالبذ، فکان الرجل و الغلام سکرانین، فذهب بهما النوم، فلا یعرفان من الخبر غیر

هذا، و کان ذلک قبل صلاه العصر فبعث بغا الی داود سیاه: قد توسطنا الموضع الذی نعرفه-یعنی الذی کنا فیه فی المره الاولی-و هذا وقت المساء، و قد تعب الرجاله، فانظر جبلا حصینا یسع عسکرنا حتی نعسکر فیه لیلتنا هذه فالتمس داود سیاه ذلک، فصعد الی بعض الجبال، فالتمس اعلاه فأشرف، فرای اعلام الافشین و معسکره شبه الخیال فقال: هذا موضعنا الی غدوه، و ننحدر من الغد الی الکافر ان شاء الله فجاءهم فی تلک اللیلة سحاب و برد و مطر و ثلج کثیر، فلم یقدر احد حین أصبحوا ان ینزل من الجبل یأخذ ماء، و لا یسقی دابته من شده البرد و کثره الثلج، و کأنهم کانوا فی لیل من شده الظلمه و الضباب فلما کان الیوم الثالث قال الناس لبغا: قد فنی ما معنا من الزاد، و قد اضربنا البرد، فانزل علی ای حاله کانت، اما راجعین و اما الی الکافر و کان فی ایام الضباب فبیت بابک الافشین و نقض عسکره، و انصرف الافشین عنه الی معسکره، فضرب بغا بالطبل، و انحدر یرید البذ حتی صار الی البطن، فنظر الی السماء منجلیه، و الدنیا طیبه، غیر راس الجبل الذی کان علیه بغا، فعبی بغا اصحابه میمنه و میسره و مقدمه، و تقدم یرید البذ، و هو لا یشک ان الافشین فی موضع معسکره، فمضی حتی صار بلزق جبل البذ، و لم یبق بینه و بین ان یشرف علی ابیات البذ الا صعود قدر نصف میل، و کان علی مقدمته جماعه فیهم غلام لابن البعیث، له قرابه بالبذ، فلقیتهم طلائع لبابک، فعرف بعضهم الغلام، فقال له: فلان، فقال: من هذا هاهنا؟ فسمی له من کان معه من اهل بیته، فقال: ادن حتی اکلمک، فدنا الغلام منه، فقال له: ارجع و قل لمن تعنی به یتنحی، فانا قد بیتنا الافشین، و انهزم الی خندقه و قد هیأنا لکم عسکرین، فعجل الانصراف لعلک ان تفلت فرجع الغلام فاخبر ابن البعیث بذلک، و سمی له الرجل، فعرفه ابن البعیث، فاخبر ابن البعیث بغا بذلک، فوقف بغا شاور اصحابه، فقال بعضهم: هذا باطل، هذه

خدعه لیس من هذا شیء، فقال بعض الکوهبانیین: ان هذا راس جبل اعرفه، من صعد الی راسه نظر الی عسکر الافشین فصعد بغا و الفضل بن کاوس و جماعه منهم ممن نشط، فاشرفوا علی الموضع، فلم یروا فیه عسکر الافشین فتیقنوا انه قد مضی، و تشاوروا، فرأوا ان ینصرف الناس راجعین فی صدر النهار قبل ان یجنهم اللیل، فامر بغا داود سیاه بالانصراف، فتقدم داود و جد فی السیر، و لم یقصد الطریق الذی کان دخل منه الی هشتاد سر مخافه المضایق و العقاب، و أخذ الطریق الذی کان دخل منه فی المره الاولی، یدور حول هشتاد سر، و لیس فیه مضیق الا فی موضع واحد فسار بالناس، و بعث بالرجاله، فطرحوا رماحهم و أسلحتهم فی الطریق، و دخلتهم وحشه شدیده و رعب، و صار بغا و الفضل بن کاوس و جماعه القواد فی الساقه، و ظهرت طلائع بابک، فکلما نزل هؤلاء جبلا صعدته طلائع بابک، یتراءون لهم مره و یغیبون عنهم مره، و هم فی ذلک یقفون آثارهم، و هم قدر عشره فرسان، حتی کان بین الصلاتین: الظهر و العصر، فنزل بغا لیتوضأ و یصلی، فتدانت منهم طلائع بابک، فبرزوا لهم، و صلی بغا، و وقف فی وجوههم، فوقفوا حین راوه، فتخوف بغا علی عسکره ان یواقعه الطلائع من ناحیه، و یدور علیهم فی بعض الجبال و المضایق. قوم آخرون، فشاور من حضره و قال: لست آمن ان یکونوا جعلوا هؤلاء مشغله، یحبسوننا عن المسیر، و یقدمون اصحابهم لیأخذوا علی أصحابنا المضایق فقال له الفضل بن کاوس: لیس هؤلاء اصحاب نهار، و انما هم اصحاب لیل، و انما یتخوف علی أصحابنا من اللیل، فوجه الی داود سیاه لیسرع السیر و لا ینزل، و لو صار الی نصف اللیل حتی یجاوز المضیق، و نقف نحن هاهنا، فان هؤلاء ما داموا یروننا فی وجوههم لا یسیرون، فنماطلهم و ندافعهم قلیلا قلیلا حتی تجیء الظلمه، فإذا جاءت الظلمه لم یعرفوا لنا موضعا، و أصحابنا یسیرون فینفذون أولا فأولا، فان أخذ علینا نحن المضیق تخلصنا من طریق هشتاد سر او من طریق آخر

و اشار غیره علی بغا فقال: ان العسکر قد تقطع، و لیس یدرک اوله آخره، و الناس قد رموا بسلاحهم، و قد بقی المال و السلاح علی البغال، و لیس معه احد، و لا نامن ان یخرج علیه من یأخذ المال و الأسیر-و کان ابن جویدان معهم أسیرا أرادوا ان یفادوا به کاتبا لعبد الرحمن بن حبیب، اسره بابک- فعزم بغا علی ان یعسکر بالناس حین ذکر له المال و السلاح و الأسیر، فوجه الی داود سیاه: حیثما رایت جبلا حصینا، فعسکر علیه. فعدل داود الی جبل مؤرب، لم یکن للناس موضع یقعدون فیه من شده هبوطه، فعسکر علیه، فضرب مضربا لبغا علی طرف الجبل فی موضع شبیه بالحائط، لیس فیه مسلک، و جاء بغا فنزل، و انزل الناس و قد تعبوا و کلوا، و فنیت ازوادهم، فباتوا علی تعبئه و تحارس من ناحیه المصعد، فجاءهم العدو من الناحیة الاخری، فتعلقوا بالجبل حتی صاروا الی مضرب بغا، فکبسوا المضرب، و بیتوا العسکر، و خرج بغا راجلا حتی نجا، و جرح الفضل بن کاوس، و قتل جناح السکری، و قتل ابن جوشن، و قتل احد الأخوین قرابه الفضل ابن سهل، و خرج بغا من العسکر راجلا، فوجد دابه فرکبها، و مر بابن البعیث فاصعده علی هشتاد سر، حتی انحدر به علی عسکر محمد بن حمید، فوافاه فی جوف اللیل، و أخذ الخرمیة المال و السلاح و الأسیر ابن جویدان، و لم یتبعوا الناس، و مر الناس منهزمین منقطعین حتی وافوا بغا، و هو فی خندق محمد بن حمید، فأقام بغا فی خندق محمد بن حمید خمسه عشر یوما، فأتاه کتاب الافشین یأمره بالرجوع الی المراغه، و ان یرد الیه المدد الذی کان امده به، فمضی بغا الی المراغه، و انصرف الفضل بن کاوس و جمیع من کان جاء معه من معسکر الافشین الی الافشین، و فرق الافشین الناس فی مشاتیهم تلک السنه، حتی جاء الربیع من السنه المقبلة.

خبر مقتل طرخان قائد بابک

و فی هذه السنه قتل قائد لبابک کان یقال له طرخان. ذکر سبب قتله: ذکر ان طرخان هذا کان عظیم المنزله عند بابک، و کان احد قواده، فلما دخل الشتاء من هذه السنه، استاذن بابک فی الاذن له ان یشتو فی قریه له بناحیه المراغه- و کان الافشین یرصده، و یحب الظفر به، لمکانه من بابک- فاذن له بابک، فصار الی قریته لیشتو بها بناحیه هشتاد سر، فکتب الافشین الی ترک مولی إسحاق بن ابراهیم بن مصعب و هو بالمراغة، ان یسری الی تلک القریة-و وصفها له-حتی یقتل طرخان، او یبعث به الیه أسیرا فاسری ترک الی طرخان، فصار الیه فی جوف اللیل، فقتل طرخان و بعث برأسه الی الافشین و فی هذه السنه قدم صول ارتکین و اهل بلاده فی قیود فنزعت قیودهم، و حمل علی الدواب منهم نحو من مائتی رجل. و فیها غضب الافشین علی رجاء الحضاری و بعث به مقیدا. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن داود بن عیسی بن موسی بن محمد بن علی بن عبد الله بن عباس، و هو والی مکة

ثم دخلت

سنه اثنتین و عشرین و مائتین

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

فمن ذلک ما کان من توجیه المعتصم جعفر بن دینار الخیاط الی الافشین مددا له، ثم اتباعه بعد ذلک بایتاخ و توجیهه معه ثلاثین الف الف درهم عطاء للجند و للنفقات .

ذکر خبر الوقعه بین اصحاب الافشین و آذین قائد بابک

و فیها کانت وقعه بین اصحاب الافشین و قائد لبابک یقال له آذین. ذکر الخبر عن هذه الوقعه و ما کان سببها: ذکر ان الشتاء لما انقضی من سنه احدی و عشرین و مائتین و جاء الربیع، و دخلت سنه اثنتین و عشرین و مائتین، و وجه المعتصم الی الافشین ما وجهه الیه من المدد و المال، فوافاه ذلک کله و هو ببرزند، سلم ایتاخ الی الافشین المال و الرجال الذین کانوا معه و انصرف، و اقام جعفر الخیاط مع الافشین مده، ثم رحل الافشین عند امکان الزمان، فصار الی موضع یقال له کلان روذ، فاحتفر فیه خندقا، و کتب الی ابی سعید، فرحل من برزند الی ازائه علی طرف رستاق کلان روذ، و تفسیره: نهر کبیر، بینهما قدر ثلاثة امیال، فأقام معسکرا فی خندق، فأقام بکلان‌روذ خمسه ایام، فأتاه من اخبره ان قائدا من قواد بابک یدعی آذین، قد عسکر بإزاء الافشین، و انه قد صیر عیاله فی جبل یشرف علی روذ الروذ، و قال: لا اتحصن من الیهود- یعنی المسلمین- و لا ادخل عیالی حصنا، و ذلک ان بابک قال له: ادخل عیالک الحصن، قال: انا اتحصن من الیهود! و الله لا ادخلتهم حصنا ابدا، فنقلهم الی هذا الجبل، فوجه الافشین ظفر بن العلاء السعدی و الحسین بن خالد المدائنی من قواد ابی سعید فی جماعه من الفرسان و الکوهبانیة،

فساروا لیلتهم من کلان روذ، حتی انحدرا فی مضیق لا یمر فیه راکب واحد الا بجهد، فاکثر الناس قادوا دوابهم، و انسلوا رجلا خلف رجل، فأمرهم ان یصیروا قبل طلوع الفجر علی روذ الروذ، فیعبر الکوهبانیة رجاله، لأنه لا یمکن الفارس ان یتحرک هناک، و یتسلقوا الجبل، فصاروا علی روذ الروذ قبل السحر، ثم امر من اطاق من الفرسان ان یترجل و ینزع ثیابه، فترجل عامه الفرسان، و عبروا و عبر معهم الکوهبانیة جمیعا، و صعدوا الجبل، فأخذوا عیال آذین و بعض ولده، و عبروا بهم، و بلغ آذین الخبر بأخذ عیاله، و کان الافشین عند توجه هؤلاء الرجاله و دخولهم المضیق یخاف ان یؤخذ علیهم المضیق، فامر الکوهبانیة ان یکون معهم اعلام، و ان یکونوا علی رءوس الجبال الشواهق فی المواضع التی یشرفون منها علی ظفر بن العلاء و اصحابه، فان رأوا أحدا یخافونه حرکوا الاعلام، فبات الکوهبانیة علی رءوس الجبال، فلما رجع ابن العلاء و الحسین بن خالد بمن أخذوا من عیال آذین، و صاروا فی بعض الطریق قبل ان یصیروا الی المضیق، انحدر علیهم رجاله آذین فحاربوهم قبل ان یدخلوا المضیق، فوقع بینهم قتلی، و استنقذوا بعض النساء و نظر الیهم الکوهبانیة الذین رتبهم الافشین، و کان آذین قد وجه عسکرین، عسکرا یقاتلهم، و عسکرا یأخذ علیهم المضیق، فلما حرکوا الاعلام وجه الافشین مظفر بن کیدر فی کردوس من اصحابه، فاسرع الرکض. و وجه أبا سعید خلف المظفر، و اتبعهما ببخاراخذاه، فوافوا، فلما نظر الیهم رجاله آذین الذین کانوا علی المضیق انحدروا عن المضیق، و انضموا الی اصحابهم، و نجا ظفر بن العلاء و الحسین بن خالد و من معهما من أصحابهما، و لم یقتل منهم الا من قتل فی الوقعه الاولی، و جاءوا جمیعا الی عسکر الافشین، و معهم النساء اللواتی اخذوهن.

ذکر خبر فتح البذ مدینه بابک

و فی هذه السنه فتحت البذ مدینه بابک، و دخلها المسلمون، و استباحوها، و ذلک فی یوم الجمعه لعشر بقین من شهر رمضان فی هذه السنه. ذکر الخبر عن امرها و کیف فتحت و السبب فی ذلک: ذکر ان الافشین لما عزم علی الدنو من البذ و الارتحال من کلان روذ جعل یزحلف قلیلا قلیلا-علی خلاف زحفه قبل ذلک-الی المنازل التی کان ینزلها، فکان یتقدم الأمیال الأربعة، فیعسکر فی موضع علی طریق المضیق الذی ینحدر الی روذ الروذ، و لا یحفر خندقا، و لکنه یقیم معسکرا فی الحسک، و کتب الیه المعتصم یأمره ان یجعل الناس نوائب کرادیس تقف علی ظهور الخیل، کما یدور العسکر باللیل، فبعض القوم معسکرون و بعض وقوف علی ظهور دوابهم علی میل کما یدور العسکر باللیل و النهار مخافه البیات، کی ان دهمهم امر یکون الناس علی تعبئة و الرجاله فی العسکر، فضج الناس من التعب، و قالوا: کم نقعدها هنا فی المضیق و نحن قعود فی الصحراء، و بیننا و بین العدو اربعه فراسخ، و نحن نفعل فعلا، کان العدو بازائنا! قد استحینا من الناس و الجواسیس الذین یمرون بیننا و بین العدو اربعه فراسخ، و نحن قد متنا من الفزع، اقدم بنا، فاما لنا و اما علینا، فقال: انا و الله اعلم ان ما تقولون حق، و لکن امیر المؤمنین أمرنی بهذا و لا أجد منه بدا. فلم یلبث ان جاءه کتاب المعتصم یأمره ان یتحری بدراجه اللیل علی حسب ما کان، فلم یزل کذلک أیاما، ثم انحدر فی خاصته حتی نزل الی روذ الروذ، و تقدم حتی شارف الموضع الذی به الرکوة التی واقعه علیها بابک فی العام الماضی، فنظر إلیها، و وجد علیها کردوسا من الخرمیة، فلم یحاربوه و لم یحاربهم، فقال بعض العلوج: ما لکم تجیئون و تفرون! ا ما تستحیون! فامر الافشین الا یجیئوهم و لا یبرز الیهم احد، فلم یزل مواقفهم الی قریب

من الظهر، ثم رجع الی عسکره، فمکث فیه یومین، ثم انحدر أیضا فی اکثر مما کان انحدر فی المره الاولی، فامر أبا سعید ان یذهب فیواقفهم علی حسب ما کان واقفهم فی المره الاولی، و لا یحرکهم و لا یهجم علیهم. و قام الافشین بروذ الروذ، و امر الکوهبانیة ان یصعدوا الی رءوس الجبال التی یظنون انها حصینة، فیتراءوا له فیها، و یختاروا له فی رءوس الجبال مواضع یتحصن فیها الرجاله، فاختاروا له ثلاثة اجبل، قد کانت علیها حصون فیما مضی، فخربت فعرفها، ثم بعث الی ابی سعید، فصرفه یومه ذلک، فلما کان بعد یومین انحدر من معسکره الی روذ الروذ، و أخذ معه الکلغریة-و هم الفعله- و حملوا معهم شکاء الماء و الکعک، فلما صاروا الی روذ الروذ وجه أبا سعید، و امره ان یواقفهم أیضا علی حسب ما کان امره به فی الیوم الاول، و امر الفعله بنقل الحجاره و تحصین الطرق التی تسلک الی تلک الثلاثة الاجبل، حتی صارت شبه الحصون، و امر فاحتفر علی کل طریق وراء تلک الحجاره الی المصعد خندقا، فلم یترک مسلکا الی جبل منها الا مسلکا واحدا ثم امر أبا سعید بالانصراف، فانصرف، و رجع الافشین الی معسکره قال: فلما کان فی الیوم الثامن من الشهر، و استحکم الحصر، دفع الی الرجاله کعکا و سویقا، و دفع الی الفرسان الزاد و الشعیر، و وکل بمعسکره ذلک من یحفظه و انحدروا، و امر الرجاله ان یصعدوا الی رءوس تلک الجبال، و ان یصعدوا معهم بالماء، و بجمیع ما یحتاجون الیه، ففعلوا ذلک، و عسکر ناحیه، و وجه أبا سعید لیواقف القوم علی حسب ما کان یواقفهم، و امر الناس بالنزول فی سلاحهم، و الا یأخذ الفرسان سروج دوابهم ثم خط الخندق، و امر الفعله بالعمل فیه، و وکل بهم من یستحثهم، و نزل هو و الفرسان، فوقفوا تحت الشجر فی ظل یرعون دوابهم، فلما صلی العصر، امر الفعله بالصعود الی رءوس الجبال التی حصنها مع الرجاله، و امر الرجاله ان

یتحارسوا و لا یناموا، و یدعوا الفعله فوق الجبال ینامون، و امر الفرسان بالرکوب عند اصفرار الشمس، فصیرهم کرادیس وقفها حیالهم، بین کل کردوس و کردوس قدر رمیه سهم، و تقدم الی جمیع الکرادیس الا یلتفتن کل واحد منکم الی الآخر، لیحفظ کل واحد منکم ما یلیه، فان سمعتم هده فلا یلتفتن احد منکم الی احد، و کل کردوس منکم قائم بما یلیه، فانه لا بهده یأخذ فلم یزل الکرادیس وقوفا علی ظهور دوابهم الی الصباح، و الرجاله فوق رءوس الجبال یتحارسون و تقدم الی الرجاله: متی ما أحسوا فی اللیل بأحد فلا یکترثوا، و لیلزم کل قوم منهم المواضع التی لهم، و لیحفظوا جبلهم و خندقهم فلا یلتفتن احد الی احد فلم یزالوا کذلک الی الصباح، ثم امر من یتعاهد الفرسان و الرجاله باللیل، فینظر الی حالتهم، فلبثوا فی حفر الخندق عشره ایام، و دخله الیوم العاشر فقسمه بین الناس، و امر القواد ان یبعثوا الی اثقالهم و اثقال اصحابهم علی الرفق، و أتاه رسول بابک و معه قثاء و بطیخ و خیار، یعلمه انه فی ایامه هذه فی جفاء، انما یأکل الکعک و السویق هو و اصحابه، و انه أحب ان یلطفه بذلک فقال الافشین للرسول: قد عرفت ای شیء اراد أخی بهذا، انما اراد ان ینظر الی العسکر، و انا أحق من قبل بره، و اعطاه شهوته، فقد صدق، انا فی جفاء و قال للرسول: اما أنت فلا بد لک ان تصعد حتی تری معسکرنا، فقد رایت ما هاهنا، و تری ما وراءنا أیضا، فامر بحمله علی دابه، و ان یصعد به حتی یری الخندق، و یری خندق کلان روذ و خندق برزند، و لینظر الی الخنادق الثلاثة و یتأملها، و لا یخفی علیه منها شیء لیخبر به صاحبه ففعل به ذلک، حتی صار الی برزند، ثم رده الیه، فاطلقه و قال له: اذهب، فاقرئه منی السلام-و کان من الخرمیة الذین یتعرضون لمن یجلب المیرة الی العسکر-ففعل ذلک مره او مرتین، ثم جاءت الخرمیة بعد ذلک فی ثلاثة کرادیس، حتی صاروا قریبا من سور خندق الافشین یصیحون، فامر الافشین الناس الا ینطق احد منهم، ففعلوا

ذلک لیلتین او ثلاث لیال، و جعلوا یرکضون دوابهم خلف السور، ففعلوا ذلک غیر مره، فلما انسوا هیأ لهم الافشین اربعه کرادیس من الفرسان و الرجاله، فکانت الرجاله ناشبه، فکمنوا لهم فی الأودیة، و وضع علیهم العیون، فلما انحدروا فی وقتهم الذی کانوا ینحدرون فیه فی کل مره، و صاحوا و جلبوا کعادتهم شدت علیهم الخیل و الرجاله الذین رتبوا، فأخذوا علیهم طریقهم. و اخرج الافشین الیهم کردوسین من الرجاله فی جوف اللیل، فأحسوا ان قد أخذت علیهم العقبه، فتفرقوا فی عده طرق، حتی أقبلوا یتسلقون الجبال، فمروا فلم یعودوا الی ما کانوا یفعلون، و رجع الناس من الطلب مع صلاه الغداة الی الخندق بروذ الروذ، و لم یلحقوا من الخرمیة أحدا. ثم ان الافشین کان فی کل اسبوع یضرب بالطبول نصف اللیل، و یخرج بالشمع و النفاطات الی باب الخندق، و قد عرف کل انسان منهم کردوسه، من کان فی المیمنه و من کان فی المیسره، فیخرج الناس فیقفون فی مواقفهم و مواضعهم و کان الافشین یحمل اعلاما سودا کبارا، اثنی عشر علما یحملها علی البغال، و لم یکن یحملها علی الخیل لئلا تزعزع، یحملها علی اثنی عشر بغلا، و کانت طبوله الکبار واحدا و عشرین طبلا، و کانت الاعلام الصغار نحوا من خمسمائة علم، فیقف اصحابه کل فرق علی مرتبتهم من ربع اللیل، حتی إذا طلع الفجر رکب الافشین من مضربه، فیؤذن المؤذن بین یدیه و یصلی، ثم یصلی الناس بغلس، ثم یأمر بضرب الطبول، و یسیر زحفا و کانت علامته فی المسیر و الوقوف تحریک الطبول و سکونها، لکثرة الناس و مسیرهم فی الجبال و الأزقة علی مصافهم، کلما استقبلوا جبلا صعدوه، و إذا هبطوا الی واد مضوا فیه، الا ان یکون جبلا منیعا لا یمکنهم صعوده و هبوطه، فإنهم کانوا ینضمون الی العساکر، و یرجعون إذا جاءوا الی الجبل الی مصافهم و مواضعهم، و کانت علامه المسیر ضرب الطبول، فان اراد ان یقف امسک عن ضرب الطبول، فیقف الناس جمیعا من کل ناحیه علی جبل، او فی واد او فی مکانهم، و کان یسیر قلیلا قلیلا، کلما جاءه کوهبانی بخبر وقف

قلیلا، و کان یسیر هذه السته الأمیال التی بین روذ الروذ، و بین البذ، ما بین طلوع الفجر الی الضحی الاکبر، فإذا اراد ان یصعد الی الرکوة التی کانت الحرب تکون علیها فی العام الماضی، خلف بخاراخذاه علی راس العقبه مع الف فارس و ستمائه راجل، یحفظون علیه الطریق، لا یخرج احد من الخرمیة، فیأخذ علیه الطریق و کان بابک إذا احس بالعسکر انه وارد علیه وجه عسکرا له فیه رجاله الی واد تحت تلک العقبه التی کان علیها بخاراخذاه، و یکمنون لمن یرید ان یأخذ علیه الطریق سنه 222 و کان الافشین یقف بخارا خذاه یحفظ هذه العقبه التی وجه بابک عسکره إلیها لیأخذها علی الافشین، و کان بخاراخذاه یقف بها ابدا، ما دام الافشین داخل البذ علی الرکوة، و کان الافشین یتقدم الی بخاراخذاه ان یقف علی واد فیما بینه و بین البذ شبه الخندق. و کان یأمر أبا سعید محمد بن یوسف ان یعبر ذلک الوادی فی کردوس من اصحابه، و یأمر جعفرا الخیاط ان یقف أیضا فی کردوس من اصحابه، و یأمر احمد بن الخلیل فیقف فی کردوس آخر، فیصیر فی جانب ذلک الوادی ثلاثة کرادیس فی طرف ابیاتهم، و کان بابک یخرج عسکرا مع آذین، فیقف علی تل بإزاء هؤلاء الثلاثة الکرادیس خارجا من البذ لئلا یتقدم احد من عساکر الافشین الی باب البذ و کان الافشین یقصد الی باب البذ، و یأمرهم إذا عبروا بالوقوف فقط، و ترک المحاربة، و کان بابک إذا احس بعساکر الافشین انها قد تحرکت من الخندق تریده فرق اصحابه کمناء، و لم یبق معه الا نفیر یسیر، و بلغ ذلک الافشین، و لم یکن یعرف الواضع التی یکمنون فیها ثم أتاه الخبر بان الخرمیة قد خرجوا جمیعا، و لم یبق مع بابک الا شرذمه من اصحابه و کان الافشین إذا صعد الی ذلک الموضع بسط له نطع، و وضع له کرسی، و جلس علی تل مشرف یشرف علی باب قصر بابک، و الناس کرادیس وقوف، من کان معه من جانب الوادی هذا امره بالنزول

عن دابته، و من کان من ذاک الجانب مع ابی سعید و جعفر الخیاط و اصحابه و احمد بن الخلیل لم ینزل لقربه من العدو، فهم وقوف علی ظهور دوابهم، و یفرق رجالته الکوهبانیة لیفتشوا الأودیة، طمع ان یقع علی مواضع الکمناء فیعرفها، فکانت هذه حالته فی التفتیش الی بعد الظهر، و الخرمیة بین یدی بابک یشربون النبیذ، و یزمرون بالسرنیایات، و یضربون بالطبول، حتی إذا صلی الافشین الظهر، تقدم فانحدر الی خندقه بروذ الروذ، فکان أول من ینحدر ابو سعید ثم احمد بن الخلیل ثم جعفر بن دینار، ثم ینصرف الافشین، و کان مجیئه ذلک مما یغیظ بابک، و انصرافه فإذا دنا الانصراف، ضربوا بصنوجهم، و نفخوا بوقاتهم استهزاء، و لا یبرح بخاراخذاه من العقبه التی هو علیها، حتی تجوزه الناس جمیعا، ثم ینصرف فی آثارهم، فلما کان فی بعض ایامهم ضجرت الخرمیة من المعادلة و التفتیش الذی کان یفتش علیهم، فانصرف الافشین کعادته، و انصرفت الکرادیس أولا فأولا، و عبر ابو سعید الوادی، و عبر احمد بن الخلیل، و عبر بعض اصحاب جعفر الخیاط، و فتح الخرمیة باب خندقهم، و خرج منهم عشره فوارس، و حملوا علی من بقی من اصحاب جعفر الخیاط فی ذلک الموضع، و ارتفعت الضجة فی العسکر، فرجع جعفر مع کردوس من اصحابه بنفسه، فحمل علی أولئک الفرسان حتی ردهم الی باب البذ، ثم وقعت الضجة فی العسکر، فرجع الافشین و جعفر و اصحابه من ذلک الجانب یقاتلون، و قد خرج من اصحاب جعفر عده، و خرج بابک بعده فرسان لم یکن معهم رجاله، لا من اصحاب الافشین، و لا من اصحاب بابک، کان هؤلاء یحملون، و هؤلاء یحملون، فوقعت بینهم جراحات، و رجع الافشین حتی طرح له النطع و الکرسی، فجلس فی موضعه الذی کان یجلس فیه، و هو یتلظی علی جعفر، و یقول: قد افسد علی تعبیتی و ما ارید

و ارتفعت الضجة، و کان مع ابی دلف فی کردوس قوم من المطوعة من اهل البصره و غیرهم، فلما نظروا الی جعفر یحارب، انحدر أولئک المطوعة بغیر امر الافشین، و عبروا الی ذلک جانب الوادی، حتی صاروا الی جانب البذ، فتعلقوا به، و اثروا فیه آثارا، و کادوا یصعدونه فیدخلون البذ، و وجه جعفر الی الافشین: ان امدنی بخمسمائة راجل من الناشبة، فانی أرجو ان ادخل البذ ان شاء الله، و لست اری فی وجهی کثیر احد الا هذا الکردوس الذی تراه أنت فقط-یعنی کردوس آذین- فبعث الیه الافشین ان قد افسدت علی امری، فتخلص قلیلا قلیلا، و خلص أصحابک و انصرف و ارتفعت الضجة من المطوعة حین تعلقوا بالبذ، و ظن الکمناء الذین اخرجهم بابک انها حرب قد اشتبکت، فنعروا و وثبوا من تحت عسکر بخاراخذاه، و وثب کمین آخر من وراء الرکوة التی کان الافشین یقعد علیها، فتحرکت الخرمیة، و الناس وقوف علی رءوسهم لم یزل منهم احد، فقال الافشین: الحمد لله الذی بین لنا مواضع هؤلاء. ثم انصرف جعفر و اصحابه و المطوعة، فجاء جعفر الی الافشین، فقال له: انما وجهنی سیدی امیر المؤمنین للحرب التی تری، و لم یوجهنی للقعود هاهنا، و قد قطعت بی فی موضع حاجتی ما کان یکفینی الا خمسمائة راجل حتی ادخل البذ او جوف داره، لانی قد رایت من بین یدی فقال له الافشین: لا تنظر الی ما بین یدیک، و لکن انظر الی ما خلفک و ما قد وثبوا ببخار اخذاه و اصحابه فقال الفضل بن کاوس لجعفر الخیاط: لو کان الأمر إلیک ما کنت تقدر ان تصعد الی هذا الموضع الذی أنت علیه واقف، حتی تقول: کنت و کنت فقال له جعفر: هذه الحرب، و ها انا واقف لمن جاء فقال له الفضل: لو لا مجلس الأمیر لعرفتک نفسک الساعة، فصاح بهما الافشین، فامسکا، و امر أبا دلف ان یرد المطوعة عن السور، فقال ابو دلف للمطوعه: انصرفوا فجاء رجل منهم و معه صخره، فقال: ا تردنا

و هذا الحجر أخذته من السور! فقال له: الساعة، إذا انصرفت تدری من علی طریقک جالس-یعنی العسکر الذی وثب علی بخاراخذاه من وراء الناس. ثم قال الافشین لأبی سعید فی وجه جعفر: احسن الله جزاءک عن نفسک و عن امیر المؤمنین، فانی ما علمتک عالما بأمر هذه العساکر و سیاستها، لیس کل من حف راسه یقول: ان الوقوف فی الموضع الذی یحتاج الیه خیر. من المحاربة فی الموضع الذی لا یحتاج الیه، لو وثب هؤلاء الذین تحتک-و اشار الی الکمین الذی تحت الجبل-کیف کنت تری هؤلاء المطوعة الذین هم فی القمص؟ ای شیء کان یکون حالهم، و من کان یجمعهم؟ الحمد لله الذی سلمهم، فقف هاهنا فلا تبرح حتی لا یبقی هاهنا احد و انصرف الافشین، و کان من سنته إذا بدا بالانصراف ینحدر علم الکرادیس و فرسانه و رجالته، و الکردوس الآخر واقف بینه و بینه قدر رمیه سهم، لا یدنو من العقبه، و لا من المضیق، حتی یری انه قد عبر کل من فی الکردوس الذی بین یدیه و خلا به الطریق، ثم یدنو بعد ذلک فینحدر فی الکردوس الآخر بفرسانه و رجالته، و لا یزال کذلک، و قد عرف کل کردوس من خلف من ینصرف، فلم یکن یتقدم احد منهم بین یدی صاحبه، و لا یتأخر هکذا، حتی إذا نفذت الکرادیس کلها و لم یبق احد غیر بخاراخذاه، انحدر بخاراخذاه و خلی العقبه. فانصرف ذلک الیوم علی هذه الهیئة، و کان ابو سعید آخر من انصرف، و کلما مر العسکر بموضع بخاراخذاه، و نظروا الی الموضع الذی کان فیه الکمین، علموا ما کان وطیء لهم، و تفرق أولئک الاعلاج الذین أرادوا أخذ الموضع الذی کان بخاراخذاه یحفظه، و رجعوا الی مواضعهم، فأقام الافشین فی خندقه بروذ الروذ أیاما، فشکا الیه المطوعة الضیق فی العلوفه و الازواد و النفقات، فقال لهم: من صبر منکم فلیصبر، و من لم یصبر فالطریق واسع فلینصرف بسلام، معی جند امیر المؤمنین، و من هو فی ارزاقه یقیمون معی فی الحر و البرد، و لست ابرح من هاهنا حتی یسقط الثلج فانصرف المطوعة و هم یقولون: لو ترک الافشین جعفرا و ترکنا لأخذنا البذ، هذا لا یشتهی

الا المماطله، فبلغه ذلک و ما کثر المطوعة فیه، و یتناولونه بالسنتهم و انه لا یحب المناجزة، و انما یرید التطویل، حتی قال بعضهم انه رای فی المنام، ان رسول الله ص قال له: قل للافشین: ان أنت حاربت هذا الرجل و جددت فی امره و الا امرت الجبال ان ترجمک بالحجارة، فتحدث الناس بذلک فی العسکر علانیة، کأنه مستور، فبعث الافشین الی رؤساء المطوعة، فاحضرهم و قال لهم: أحب ان ترونی هذا الرجل، فان الناس یرون فی المنام أبوابا، فاتوه بالرجل فی جماعه من الناس، فسلم علیه، فقربه و ادناه، و قال له: قص علی رؤیاک، لا تحتشم و لا تستحی، فإنما تؤدی قال: رایت کذا و رایت کذا، فقال: الله یعلم کل شیء قبل کل احد، و ما ارید بهذا الخلق ان الله تبارک و تعالی لو اراد ان یأمر الجبال ان ترجم أحدا لرجم الکافر، و کفانا مؤنته، کیف یرجمنی حتی اکفیه مؤنه الکافر کان یرجمه، و لا یحتاج ان اقاتله انا، و انا اعلم ان الله عز و جل لا یخفی علیه خافیة، فهو مطلع علی قلبی، و ما ارید بکم یا مساکین! فقال رجل من المطوعة من اهل الدین: یایها الأمیر، لا تحرمنا شهاده ان کانت قد حضرت، و انما قصدنا و طلبنا ثواب الله و وجهه، فدعنا وحدنا حتی نتقدم بعد ان یکون باذنک، فلعل الله ان یفتح علینا فقال الافشین: انی اری نیاتکم حاضره، و احسب هذا الأمر یریده الله، و هو خیر ان شاء الله، و قد نشطتم و نشط الناس، و الله اعلم ما کان هذا رأیی، و قد حدث الساعة لما سمعت من کلامکم، و أرجو ان یکون اراد هذا الأمر و هو خیر، اعزموا علی برکة الله ای یوم احببتم حتی نناهضهم، و لا حول و لا قوه الا بالله! فخرج القوم مستبشرین فبشروا اصحابهم، فمن کان اراد ان ینصرف اقام، و من کان فی القرب و قد خرج مسیره ایام فسمع بذلک رجع، و وعد الناس لیوم، و امر الجند و الفرسان و الرجاله و جمیع الناس بالاهبه، و اظهر انه یرید الحرب لا محاله و خرج الافشین و حمل المال و الزاد، و لم یبق فی العسکر بغل الا وضع علیه محمل للجرحی، و اخرج معه المتطببین، و حمل الکعک و السویق و غیر ذلک، و جمیع ما یحتاج الیه، و زحف

الناس حتی صعد الی البذ، و خلف بخاراخذاه فی موضعه الذی کان یخلفه علیه علی العقبه، ثم طرح النطع و وضع له الکرسی، و جلس علیه کما کان یفعل، و قال لأبی دلف: قل للمطوعه: ای ناحیه هی اسهل علیکم، فاقتصروا علیها و قال لجعفر: العسکر کله بین یدیک، و الناشبة و النفاطون، فان اردت رجالا دفعتهم إلیک، فخذ حاجتک و ما ترید، و اعزم علی برکة الله، فاذن من ای موضع ترید قال: ارید ان اقصد الموضع الذی کنت علیه، قال: امض الیه و دعا أبا سعید، فقال له: قف بین یدی، أنت و جمیع أصحابک، و لا یبرحن منکم احد و دعا احمد بن الخلیل فقال له: قف أنت و أصحابک هاهنا، و دع جعفرا یعبر و جمیع من معه من الرجال، فان اراد رجالا او فرسانا أمددناه، و وجهنا بهم الیه، و وجه أبا دلف و اصحابه من المطوعة، فانحدروا الی الوادی، و صعدوا الی حائط البذ من الموضع الذی کانوا صعدوا علیه تلک المره، و علقوا بالحائط علی حسب ما کانوا فعلوا ذلک الیوم، و حمل جعفر حمله حتی ضرب باب البذ، علی حسب ما کان فعل تلک المره الاولی، و وقف علی الباب، و واقفه الکفره ساعه صالحه، فوجه الافشین برجل معه بدره دنانیر، و قال له: اذهب الی اصحاب جعفر، فقل: من تقدم، فاحث له ملء کفک، و دفع بدره اخری الی رجل من اصحابه، و قال له: اذهب الی المطوعة و معک هذا المال و اطواق و اسوره، و قل لأبی دلف: کل من رایته محسنا من المطوعة و غیرهم فأعطه و نادی صاحب الشراب، فقال له: اذهب فتوسط الحرب معهم حتی أراک بعینی معک السویق و الماء، لئلا یعطش القوم فیحتاجوا الی الرجوع، و کذلک فعل باصحاب جعفر فی الماء و السویق، و دعا صاحب الکلغریة، فقال له: من رایته فی وسط الحرب من المطوعة فی یده فاس فله عندی خمسون درهما، و دفع الیه بدره دراهم، و فعل مثل ذلک باصحاب جعفر، و وجه الیهم الکلغریة بایدیهم الفئوس، و وجه الی جعفر بصندوق فیه اطواق و اسوره، فقال له: ادفع الی من اردت من

أصحابک هذا سوی ما لهم عندی، و ما تضمن لهم علی من الزیادة فی أرزاقهم و الکتاب الی امیر المؤمنین باسمائهم فاشتبکت الحرب علی الباب طویلا، ثم فتح الخرمیة لباب، و خرجوا علی اصحاب جعفر، فنحوهم عن الباب، و شدوا علی المطوعة من الناحیة الاخری، فأخذوا منهم علمین طرحوهم عن السور، و جرحوهم بالصخر حتی اثروا فیهم، فرقوا عن الحرب، و وقفوا، و صاح جعفر باصحابه، فبدر منهم نحو من مائه رجل، فبرکوا خلف تراسهم التی کانت معهم، و واقفوهم متحاجزین، لا هؤلاء یقدمون علی هؤلاء، و لا هؤلاء یقدمون علی هؤلاء، فلم یزالوا کذلک حتی صلی الناس الظهر، و کان الافشین قد حمل عرادات، فنصب عراده منها مما یلی جعفرا علی الباب، و عراده اخری من طرف الوادی من ناحیه المطوعة، فاما العرادة التی من ناحیه جعفر، فدافع عنها جعفر حتی صارت العرادة فیما بینهم و بین الخرمیة ساعه طویله، ثم تخلصها اصحاب جعفر بعد جهد، فقلعوها و ردوها الی العسکر، فلم یزل الناس متواقفین متحاجزین، یختلف بینهم النشاب و الحجاره أولئک علی سورهم و الباب، و هؤلاء قعود تحت اتراسهم، ثم تناجزوا بعد ذلک، فلما نظر الافشین الی ذلک کره ان یطمع العدو فی الناس، فوجه الرجاله الذین کان اعدهم قبله، حتی وقفوا فی موضع المطوعة، و بعث الی جعفر بکردوس فیه رجاله، فقال جعفر: لست اوتی من قله الرجاله معی رجال فره و لکنی لست اری للحرب موضعا یتقدمون، انما هاهنا موضع مجال رجل او رجلین قد وقفوا علیه، و انقطعت الحرب، فبعث الیه: انصرف علی برکة الله، فانصرف جعفر، و بعث الافشین بالبغال التی کان جاء بها معه، علیها المحامل، فجعلت فیها الجرحی و من کان به و هن من الحجاره و لا یقدر علی المشی، و امر الناس بالانصراف، فانصرفوا الی خندقهم بروذ الروذ، و ایس الناس من الفتح فی تلک السنه، و انصرف اکثر المطوعة سنه 222 ثم ان الافشین تجهز بعد جمعتین، فلما کان فی جوف اللیل، بعث الرجاله الناشبة، و هم مقدار الف رجل، فدفع الی کل واحد منهم شکوه

و کعکا، و دفع الی بعضهم اعلاما سودا و غیر ذلک، و ارسلهم عند مغیب الشمس، و بعث معهم ادلاء، فساروا لیلتهم فی جبال منکره صعبه علی غیر الطریق، حتی داروا، فصاروا خلف التل الذی یقف آذین علیه-و هو جبل شاهق-و امرهم الا یعلم بهم احد، حتی إذا رأوا اعلام الافشین و صلوا الغداة و رأوا الوقعه، رکبوا تلک الاعلام فی الرماح، و ضربوا الطبول، و انحدروا من فوق الجبل، و رموا بالنشاب و الصخر علی الخرمیة، و ان هم لم یروا الاعلام لم یتحرکوا حتی یأتیهم خبره، ففعلوا ذلک فوافوا راس الجبل عند السحر، و جعلوا فی تلک الشکاء الماء من الوادی، و صاروا فوق الجبل، فلما کان فی بعض اللیل وجه الافشین الی القواد ان یتهیئوا فی السلاح، فانه یرکب فی السحر، فلما کان فی بعض اللیل، وجه بشیرا الترکی و قوادا من الفراغنه کانوا معه، فأمرهم ان یسیروا حتی یصیروا تحت التل مع اسفل الوادی الذی حملوا منه الماء، و هو تحت الجبل الذی کان علیه آذین، و قد کان الافشین علم ان الکافر یکمن تحت ذلک الجبل کلما جاءه العسکر، فقصد بشیر و الفراغنه الی ذلک الموضع الذی علم ان للخرمیه فیه عسکرا کامنین، فساروا فی بعض اللیل، و لا یعلم بهم اکثر اهل العسکر ثم بعث للقواد: تأهبوا للرکوب فی السلاح، فان الأمیر یغدو فی السحر، فلما کان السحر خرج و اخرج الناس، و اخرج النفاطین و النفاطات و الشمع علی حسب ما کان یخرج، فصلی الغداة، و ضرب الطبل، و رکب حتی وافی الموضع الذی کان یقف فیه فی کل مره، و بسط له النطع، و وضع له الکرسی کعادته. و کان بخاراخذاه یقف علی العقبه التی کان یقف علیها فی کل یوم، فلما کان ذلک الیوم صیر بخاراخذاه فی المقدمه مع ابی سعید و جعفر الخیاط و احمد بن الخلیل، فأنکر الناس هذه التعبئة فی ذلک الوقت، و امرهم ان یدنوا من التل الذی علیه آذین، فیحدقوا به، و قد کان ینهاهم عن هذا قبل ذلک الیوم، فمضی الناس مع هؤلاء القواد الأربعة الذین سمینا، حتی صاروا حول التل و کان جعفر الخیاط مما یلی باب البذ، و کان ابو سعید مما یلیه، و بخاراخذاه مما یلی أبا سعید، و احمد بن الخلیل بن هشام مما یلی بخاراخذاه،

فصاروا جمیعا حلقه حول التل، و ارتفعت الضجة من اسفل الوادی ، و إذا الکمین الذی تحت التل الذی کان یقف علیه آذین قد وثب ببشیر الترکی و الفراغنه، فحاربوهم و اشتبکت الحرب بینهم ساعه. و سمع اهل العسکر ضجتهم، فتحرک الناس، فامر الافشین ان ینادوا: ایها الناس، هذا بشیر الترکی و الفراغنه قد وجهتهم، فاثاروا کمینا فلا تتحرکوا فلما سمع الرجاله الناشبة الذین کانوا تقدموا، و صاروا فوق الجبل رکبوا الاعلام کما امرهم الافشین، فنظر الناس الی اعلام تجیء من جبل شاهق، اعلام سود، و بین العسکر و بین الجبل نحو فرسخ، و هم ینحدرون علی جبل آذین من فوقهم، قد رکبوا الاعلام، و جعلوا ینحدرون یریدون آذین، فلما نظر الیهم اهل عسکر آذین وجه آذین الیهم بعض رجالته الذین معه من الخرمیة و لما نظر الناس الیهم راعوهم، فبعث الیهم الافشین: أولئک رجالنا انجدتنا علی آذین، فحمل جعفر الخیاط و اصحابه علی آذین و اصحابه، حتی صعدوا الیهم، فحملوا علیهم حمله شدیده، قلبوه و اصحابه فی الوادی، و حمل علیهم رجل ممن فی ناحیه ابی سعید من اصحاب ابی سعید، یقال له معاذ بن محمد- او محمد بن معاذ- فی عده معه، فإذا تحت حوافر دوابهم آبار محفوره تدخل أیدی الدواب فیها، فتساقطت فرسان ابی سعید فیها، فوجه الافشین الکلغریة یقلعون حیطان منازلهم، و یطمون بها تلک الابار، ففعلوا ذلک، فحمل الناس علیهم حمله واحده، و کان آذین قد هیأ فوق الجبل عجلا علیها صخر، فلما حمل الناس علیه، دفع العجل علی الناس فأفرجوا عنها، فقد حرجت، ثم حمل الناس من کل وجه. فلما نظر بابک الی اصحابه قد احدق بهم، خرج من طرف البذ، من باب مما یلی الافشین، یکون بین هذا الباب و بین التل الذی علیه الافشین قدر میل فاقبل بابک فی جماعه معه یسألون عن الافشین، فقال لهم اصحاب ابی دلف: من هذا؟ فقالوا: هذا بابک یرید الافشین، فأرسل ابو دلف

الی الافشین یعلمه ذلک، فأرسل الافشین رجلا یعرف بابک، فنظر الیه، ثم عاد الی الافشین، فقال: نعم هو بابک، فرکب الیه الافشین، فدنا منه حتی صار فی موضع یسمع کلامه و کلام اصحابه، و الحرب مشتبکه فی ناحیه آذین، فقال له: ارید الامان من امیر المؤمنین، فقال له الافشین: قد عرضت علیک هذا، و هو لک مبذول متی شئت، فقال: قد شئت الان، علی ان تؤجلنی أجلا احمل فیه عیالی، و اتجهز فقال له الافشین: قد و الله نصحتک غیر مره فلم تقبل نصیحتی، و انا انصحک الساعة، خروجک الیوم فی الامان خیر من غد قال: قد قبلت ایها الأمیر، و انا علی ذلک، فقال له الافشین: فابعث بالرهائن الذین کنت سألتک قال: نعم، اما فلان و فلان فهم علی ذلک التل، فمر أصحابک بالتوقف. قال: فجاء رسول الافشین لیرد الناس، فقیل له: ان اعلام الفراغنه قد دخلت البذ و صعدوا بها القصور فرکب و صاح بالناس، فدخل و دخلوا، و صعد الناس بالاعلام فوق قصور بابک، و کان قد کمن فی قصوره-و هی اربعه-ستمائه رجل، فوافاهم الناس، فصعدوا بالاعلام فوق القصور، و امتلأت شوارع البذ و میدانها من الناس، و فتح أولئک الکمناء أبواب القصور، و خرجوا رجاله یقاتلون الناس و مر بابک حتی دخل الوادی الذی یلی هشتاد سر، و اشتغل الافشین و جمیع قواده بالحرب علی أبواب القصور، فقاتل الخرمیة قتالا شدیدا، و احضر النفاطین، فجعلوا یصبون علیهم النفط و النار، و الناس یهدمون القصور، حتی قتلوا عن آخرهم و أخذ الافشین اولاد بابک و من کان معهم فی البذ من عیالاتهم، حتی ادرکهم المساء، فامر الافشین بالانصراف فانصرفوا، و کان عامه الخرمیة فی البیوت، فرجع الافشین الی الخندق بروذ الروذ. فذکر ان بابک و اصحابه الذین نزلوا معه الوادی حین علموا ان الافشین قد رجع الی خندقه، رجعوا الی البذ، فحملوا من الزاد ما امکنهم حمله، و حملوا أموالهم، ثم دخلوا الوادی الذی یلی هشتاد سر فلما کان فی الغد خرج

الافشین حتی دخل البذ، فوقف فی القریة، و امر بهدم القصور، و وجه الرجاله یطوفون فی اطراف القریة، فلم یجدوا فیها أحدا من العلوج، فاصعد الکلغریة، فهدموا القصور و أحرقوها، فعل ذلک ثلاثة ایام حتی احرق خزائنه و قصوره، و لم یدع فیها بیتا و لا قصرا الا احرقه و هدمه، ثم رجع و علم ان بابک قد افلت فی بعض اصحابه، فکتب الافشین الی ملوک أرمینیة و بطارقتها یعلمهم ان بابک قد هرب و عده معه، و صار الی واد، و خرج منه الی ناحیه أرمینیة، و هو مار بکم، و امرهم ان یحفظ کل واحد منهم ناحیته، و لا یسلکها احد الا اخذوه حتی یعرفوه فجاء الجواسیس الی الافشین، فاخبروه بموضعه فی الوادی، و کان وادیا کثیر العشب و الشجر، طرفه بإرمینیة و طرفه الآخر باذربیجان، و لم یمکن الخیل ان تنزل الیه، و لا یری من یستخفی فیه لکثرة شجره و میاهه، انما کانت غیضه. واحده، و یسمی هذا الوادی غیضه فوجه الافشین الی کل موضع یعلم ان منه طریقا ینحدر منه الی تلک الغیضة، او یمکن بابک ان یخرج من ذلک الطریق، فصیر علی کل طریق و موضع من هذه المواضع عسکرا فیه ما بین أربعمائة الی خمسمائة مقاتل، و وجه معهم الکوهبانیة لیقفوهم علی الطریق، و امرهم بحراسة الطریق فی اللیل لئلا یخرج منه احد. و کان یوجه الی کل عسکر من هذه العساکر المیرة من عسکره، و کانت هذه العساکر خمسه عشر عسکرا، فکانوا کذلک حتی ورد کتاب امیر المؤمنین المعتصم بالذهب مختوما، فیه أمان لبابک فدعا الافشین من کان استامن الیه من اصحاب بابک، و فیهم ابن له کبیر، اکبر ولده، فقال له و للاسری: هذا ما لم أکن ارجوه من امیر المؤمنین، و لا اطمع له فیه ان یکتب الیه و هو فی هذه الحال بأمان، فمن یأخذه منکم و یذهب به الیه؟ فلم یجسر علی ذلک احد منهم، فقال بعضهم: ایها الأمیر، ما فینا احد یجترئ ان یلقاه بهذا، فقال له الافشین: ویحک! انه یفرح بهذا، قالوا: اصلح الله الأمیر! نحن اعرف بهذا منک، قال: فلا بد لکم من ان تهبوا لی انفسکم، و توصلوا

هذا الکتاب الیه فقام رجلان منهم، فقالا له: اضمن لنا انک تجری علی عیالاتنا، فضمن لهما الافشین ذلک، و أخذا الکتاب و توجها فلم یزالا یدوران فی الغیضة حتی اصاباه، و کتب معهما ابن بابک بکتاب یعلمه الخبر، و یسأله ان یصیر الی الامان، فهو اسلم له و خیر فدفعا الیه کتاب ابنه، فقراه، و قال: ای شیء کنتم تصنعون؟ قالا: اسر عیالاتنا فی تلک اللیلة و صبیاننا، و لم نعرف موضعک فنأتیک، و کنا فی موضع تخوفنا ان یأخذونا، فطلبنا الامان فقال للذی کان الکتاب معه: هذا لا اعرفه، و لکن أنت یا بن الفاعله، کیف اجترأت علی هذا ان تجیئنی من عند ذاک ابن الفاعله! فأخذه و ضرب عنقه، و شد الکتاب علی صدره مختوما لم یفضه، ثم قال للآخر: اذهب و قل لذاک ابن الفاعله-یعنی ابنه-حیث یکتب الی، و کتب الیه: لو انک لحقت بی و اتبعت دعوتک حتی یجیئک الأمر یوما کنت ابنی، و قد صح عندی الساعة فساد أمک الفاعله یا بن الفاعله، عسی ان اعیش بعد الیوم! قد کنت باسم هذه الریاسة و حیثما کنت او ذکرت کنت ملکا، و لکنک من جنس لا خیر فیه، و انا اشهد انک لست یا بنی، تعیش یوما واحدا و أنت رئیس خیر، او تعیش اربعین سنه و أنت عبد ذلیل! و رحل من موضعه، و وجه مع الرجل ثلاثة نفر حتی اصعدوه من موضع من المواضع، ثم لحقوا ببابک، فلم یزل فی تلک الغیضة حتی فنی زاده، و خرج مما یلی طریقا کان علیه بعض العساکر، و کان موضع الطریق جبلا لیس فیه ماء، فلم یقدر العسکر ان یقیم علی الطریق لبعده عن الماء، فتنحی العسکر عن الطریق الی قرب الماء، و صیروا کوهبانیین و فارسین علی طرف الطریق یحرسونه، و العسکر بینه و بین الطریق نحو من میل و نصف، کان ینوب علی الطریق کل یوم فارسان و کوهبانیان، فبینا هم ذات یوم نصف النهار، إذ خرج بابک و اصحابه، فلم یروا أحدا، و لم یروا الفارسین و الکوهبانیین، و ظنوا ان لیس هناک عسکر، فخرج هو و اخواه: عبد الله و معاویه، و أمه و امراه له

یقال لها ابنه الکلندانیة فخرجوا من الطریق، و ساروا یریدون أرمینیة، و نظر الیهم الفارسان و الکوهبانیان، فوجهوا الی العسکر، و علیه ابو الساج: انا قد رأینا فرسانا یمرون و لا ندری من هم فرکب الناس، و ساروا، فنظروا الیهم من بعد و قد نزلوا علی عین ماء یتغدون علیها، فلما نظروا الی الناس بادر الکافر فرکب و رکب من کان معه، فافلت و أخذ معاویه و أم بابک و المرأة التی کانت معه، و مع بابک غلام له، فوجه ابو الساج بمعاویه و المرأتین الی العسکر، و مر بابک متوجها حتی دخل جبال أرمینیة یسیر فی الجبال متکمنا، فاحتاج الی طعام، و کان جمیع بطارقه أرمینیة قد تحفظوا بنواحیهم و اطرافهم، و أوصوا مسالحهم الا یجتاز علیهم احد الا اخذوه حتی یعرفوه، فکان اصحاب المسالح کلهم متحفظین، و أصاب بابک الجوع، فأشرف فإذا هو بحراث یحرث علی فدان له فی بعض الأودیة، فقال لغلامه: انزل الی هذا الحراث، و خذ معک دنانیر و دراهم، فان کان معه خبز فخذه و أعطه، و کان للحراث شریک ذهب لحاجته، فنزل الغلام الی الحراث، فنظر الیه شریکه من بعید، فوقف بالبعد یفرق من ان یجیء الی شریکه و هو ینظر ما یصنع شریکه، فدفع الغلام الی الحراث شیئا، فجاء الحراث فاخذ الخبز، فدفعه الی الغلام و شریکه قائم ینظر الیه، و یظن انما اغتصبه خبزه، و لم یظن انه اعطاه شیئا، فعدا الی المسلحة، فاعلمهم ان رجلا جاءهم علیه سیف و سلاح، و انه أخذ خبز شریکه من الوادی، فرکب صاحب المسلحة- و کان فی جبال ابن سنباط- و وجه الی سهل بن سنباط بالخبر، فرکب ابن سنباط و جماعه معه حتی جاءه مسرعا، فوافی الحراث و الغلام عنده، فقال له: ما هذا؟ قال له الحراث: هذا رجل مر بی، فطلب منی خبزا فاعطیته، فقال للغلام: و این مولاک؟ قال: هاهنا- و أومی الیه-فاتبعه فادرکه و هو نازل، فلما رای وجهه عرفه، فترجل له ابن سنباط عن دابته، و دنا منه فقبل یده، ثم قال له: یا سیداه، الی این؟ قال: ارید بلاد الروم- او موضعا سماه-فقال له: لا تجد موضعا و لا أحدا اعرف بحقک، و لا أحق ان تکون عنده منی، تعرف موضعی، لیس بینی و بین

السلطان عمل، و لا تدخل علی احد من اصحاب السلطان و أنت عارف بقضیتی و بلدی، و کل من هاهنا من البطارقه انما هم اهل بیتک، قد صار لک منهم اولاد، و ذلک ان بابک کان إذا علم ان عند بعض البطارقه ابنه او أختا جمیله وجه إلیها یطلبها، فان بعث بها الیه و الا بیته و أخذها، و أخذ جمیع ماله من متاع و غیر ذلک، و صار به الی بلده غصبا سنه 222 ثم قال ابن سنباط له: صر عندی فی حصنی، فإنما هو منزلک، و انا عبدک، کن فیه شتوتک هذه ثم تری رأیک و کان بابک قد اصابه الضر و الجهد، فرکن الی کلام سهل بن سنباط، و قال له: لیس یستقیم ان أکون انا و أخی فی موضع واحد، فلعله ان یعثر بأحدنا فیبقی الآخر، و لکن اقیم عندک انا، و یتوجه عبد الله أخی الی ابن اصطفانوس، لا ندری ما یکون، و لیس لنا خلف یقوم بدعوتنا فقال له ابن سنباط: ولدک کثیر، قال: لیس فیهم خیر و عزم علی ان یصیر أخاه فی حصن ابن اصطفانوس- و کان یثق به-فصار هو مع ابن سنباط فی حصنه، فلما اصبح عبد الله مضی الی حصن ابن اصطفانوس، و اقام بابک عند ابن سنباط، و کتب ابن سنباط الی الافشین یعلمه ان بابک عنده فی حصنه فکتب الیه: ان کان هذا صحیحا فلک عندی و عند امیر المؤمنین- ایده الله-الذی تحب، و کتب یجزیه خیرا، و وصف الافشین صفه بابک لرجل من خاصته، ممن یثق به، و وجه به الی ابن سنباط و کتب الیه یعلمه انه قد وجه الیه برجل من خاصته، یحب ان یری بابک لیحکی للافشین ذلک فکره ابن سنباط ان یوحش بابک، فقال للرجل: لیس یمکن ان تراه الا فی الوقت الذی یکون منکبا علی طعامه یتغدی، فإذا رایتنا قد دعونا بالغداء فالبس ثیاب الطباخین الذین معنا علی هیئة علوجنا و تعال کأنک تقدم الطعام، او تناول شیئا، فانه یکون منکبا علی الطعام، فتفقد منه ما ترید، فاذهب فاحکه لصاحبک. ففعل ذلک فی وقت الطعام، فرفع بابک راسه فنظر الیه فانکره، فقال: من هذا الرجل؟ فقال له ابن سنباط: هذا رجل من اهل خراسان، منقطع

إلینا منذ زمان، نصرانی فلقن ابن سنباط الاشروسنی ذلک، فقال له بابک: منذ کم أنت هاهنا؟ قال: منذ کذا و کذا سنه، قال: و کیف اقمت هاهنا؟ قال: تزوجت هاهنا، قال: صدقت إذا قیل للرجل: من این أنت؟ قال: من حیث امراتی. ثم رجع الی الافشین فاخبره، و وصف له جمیع ما رای ثم من بابک. و وجه الافشین أبا سعید و بوزباره الی ابن سنباط، و کتب الیه معهما، و امرهما إذا صارا الی بعض الطریق قد ما کتابه الی ابن سنباط مع علج من الاعلاج، و امرهما الا یخالفا ابن سنباط فیما یشیر به علیهما ففعلا ذلک، فکتب إلیهما ابن سنباط فی المقام بموضع-قد سماه و وصفه لهما-الی ان یأتیهما رسوله فلم یزالا مقیمین بالموضع الذی وصفه لهما، و وجه إلیهما ابن سنباط بالمیرة و الزاد، حتی تحرک بابک للخروج الی الصید، فقال له: هاهنا واد طیب، و أنت مغموم فی جوف هذا الحصن! فلو خرجنا و معنا بازی و باشق و ما یحتاج الیه، فنتفرج الی وقت الغداء بالصید! فقال له بابک: إذا شئت فانفذ لیرکبا بالغداة، و کتب ابن سنباط الی ابی سعید و بو زباره یعلمهما ما قد عزم علیه، و یأمرهما ان یوافیاه، واحد من هذا الجانب من الجبل و الآخر من الجانب الآخر فی عسکرهما و ان یسیرا متکمنین مع صلاه الصبح، فإذا جاءهما رسوله اشرفا علی الوادی، فانحدروا علیه إذا رأوهم و اخذوهم. فلما رکب ابن سنباط و بابک بالغداة وجه ابن سنباط رسولا الی ابی سعید و رسولا الی بو زباره، و قال لکل رسول: جیء بهذا الی موضع کذا، و جیء بهذا الی موضع کذا، فاشرفا علینا، فإذا رأیتمونا فقولوا: هم هؤلاء خذوهم، و اراد ان یشبه علی بابک، فیقول: هذه خیل جاءتنا، فاخذتنا، و لم یحب ان یدفعه إلیهما من منزله، فصار الرسولان الی ابی سعید و بو زباره، فمضیا بهما حتی اشرفا علی الوادی، فإذا هما ببابک و ابن سنباط، فنظرا الیه و انحدرا و أصحابهما علیه، هذا من هاهنا، و هذا من هاهنا، و اخذاهما و معهما البواشیق، و علی بابک دراعه بیضاء و عمامة بیضاء، و خف قصیر و یقال کان بیده باشق، فلما نظر الی

العساکر قد احدقت به وقف، فنظر إلیهما، فقالا له: انزل، فقال: و من أنتما؟ فقال أحدهما: انا ابو سعید، و الآخر: انا بوزباره، فقال: نعم، و ثنی رجله، فنزل، و کان ابن سنباط ینظر الیه، فرفع راسه الی ابن سنباط فشتمه، و قال: انما بعتنی للیهود بالشیء الیسیر، لو اردت المال و طلبته لأعطیتک اکثر مما یعطیک هؤلاء، فقال له ابو سعید: قم فارکب، قال: نعم. فحملوه و جاءوا به الی الافشین، فلما قرب من العسکر صعد الافشین برزند، فضربت له خیمه علی برزند، و امر الناس فاصطفوا صفین، و جلس الافشین فی فازه، و جاءوا به، و امر الافشین الا یترکوا عربیا یدخل بین الصفین فرقا ان یقتله انسان او یجرحه ممن قتل أولیاءه، او صنع به داهیه. و کان قد صار الی الافشین نساء کثیر و صبیان، ذکروا ان بابک کان اسرهم، و انهم احرار من العرب و الدهاقین، فامر الافشین فجعلت لهم حظیرة کبیره، و اسکنهم فیها، و اجری لهم الخبز، و امرهم ان یکتبوا الی أولیائهم حیث کانوا، فکان کل من جاء فعرف امراه او صبیا او جاریه، و اقام شاهدین انه یعرفها و انها حرمه له او قرابه دفعها الیه، فجاء الناس، فأخذوا منهم خلقا کثیرا، و بقی منهم ناس کثیر ینتظرون ان یجیء أولیاؤهم. و لما کان ذلک الیوم الذی امر الافشین الناس ان یصطفوا، فصار بین بابک و بینه قدر نصف میل، انزل بابک یمشی بین الصفین فی دراعته و عمامته و خفیه، حتی جاء فوقف بین یدی الافشین فنظر الیه الافشین، ثم قال: انزلوا به الی العسکر، فنزلوا به راکبا، فلما نظر النساء و الصبیان الذین فی الحظیرة الیه لطموا علی وجوههم، و صاحوا و بکوا حتی ارتفعت أصواتهم، فقال لهم الافشین: أنتم بالأمس، تقولون أسرنا، و أنتم الیوم تبکون علیه! علیکم لعنه الله قالوا: کان یحسن إلینا فامر به الافشین فادخل بیتا، و وکل به رجالا من اصحابه. و کان عبد الله أخو بابک لما اقام بابک عند ابن سنباط، صار الی عیسی

ابن یوسف بن اصطفانوس، فلما أخذ الافشین بابک، و صیره معه فی عسکره و وکل به، اعلم بمکان عبد الله انه عند ابن اصطفانوس، فکتب الافشین الی ابن اصطفانوس ان یوجه الیه بعبد الله، فوجه به ابن اصطفانوس الی الافشین، فلما صار فی ید الافشین حبسه مع أخیه فی بیت واحد، و وکل بهما قوما یحفظونهما. و کتب الافشین الی المعتصم بأخذه بابک و أخاه، فکتب المعتصم الیه یأمره بالقدوم بهما علیه، فلما اراد ان یسیر الی العراق وجه الی بابک فقال: انی ارید ان اسافر بک، فانظر ما تشتهی من بلاد اذربیجان، فقال: اشتهی ان انظر الی مدینتی فوجه معه الافشین قوما فی لیله مقمره الی البذ حتی دار فیه، و نظر الی القتلی و البیوت الی وقت الصبح، ثم رده الی الافشین، و کان الافشین قد وکل به رجلا من اصحابه فاستعفاه منه بابک، فقال له الافشین: لم استعفیت منه؟ قال: یجیء و یده ملای غمرا، حتی ینام عند راسی فیؤذینی ریحها فأعفاه منه و کان وصول بابک الی الافشین ببرزند لعشر خلون من شوال بین بوزباره و دیوداذ. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن داود.

ثم دخلت

سنه ثلاث و عشرین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر خبر قدوم الافشین ببابک علی المعتصم

فمن ذلک قدوم الافشین علی المعتصم ببابک و أخیه، ذکر ان قدومه علیه به کان لیله الخمیس لثلاث خلون من صفر بسامرا، و ان المعتصم کان یوجه الی الافشین کل یوم من حین فصل من برزند الی ان وافی سامرا فرسا و خلعه، و ان المعتصم لعنایته بأمر بابک و اخباره و لفساد الطریق بالثلج و غیره، جعل من سامرا الی عقبه حلوان خیلا مضمره، علی راس کل فرسخ فرسا معه مجر مرتب، فکان یرکض بالخبر رکضا حتی یؤدیه من واحد الی واحد، یدا بید، و کان ما خلف حلوان الی اذربیجان قد رتبوا فیه المرج، فکان یرکض بها یوما او یومین ثم تبدل و یصیر غیرها، و یحمل علیها غلمان من اصحاب المرج کل دابه علی راس فرسخ، و جعل لهم دیادبه علی رءوس الجبال باللیل و النهار، و امرهم ان ینعروا إذا جاءهم الخبر، فإذا سمع الذی یلیه النعیر تهیأ فلا یبلغ الیه صاحبه الذی نعر حتی یقف له علی الطریق، فیأخذ الخریطة منه، فکانت الخریطة تصل من عسکر الافشین الی سامرا فی اربعه ایام و اقل، فلما صار الافشین بقناطر حذیفة تلقاه هارون بن المعتصم و اهل بیت المعتصم، فلما صار الافشین ببابک الی سامرا انزله الافشین فی قصره بالمطیره، فلما کان فی جوف اللیل ذهب احمد بن ابی دواد متنکرا، فرآه و کلمه، ثم رجع الی المعتصم، فوصفه له، فلم یصبر المعتصم حتی رکب الیه بین الحائطین فی الحیر، فدخل الیه متنکرا، و نظر الیه و تأمله، و بابک لا یعرفه، فلما کان من غد قعد له المعتصم یوم اثنین او خمیس، و اصطف الناس من باب العامه الی المطیره، و اراد المعتصم ان یشهره و یریه الناس، فقال: علی ای

شیء یحمل هذا؟ و کیف یشهر! فقال حزام: یا امیر المؤمنین، لا شیء اشهر من الفیل، فقال: صدقت، فامر بتهیئه الفیل، و امر به فجعل فی قباء دیباج و قلنسوة سمور مدوره، و هو وحده، فقال محمد بن عبد الملک الزیات: قد خضب الفیل کعاداته یحمل شیطان خراسان

و الفیل لا تخضب أعضاؤه الا لذی شان من الشان

فاستشرفه الناس من المطیره الی باب العامه، فادخل دار العامه الی امیر المؤمنین، و احضر جزارا لیقطع یدیه و رجلیه، ثم امر ان یحضر سیافه، فخرج الحاجب من باب العامه، و هو ینادی: نودنود- و هو اسم سیاف بابک- فارتفعت الصیحة بنودنود حتی حضر، فدخل دار العامه، فأمره امیر المؤمنین ان یقطع یدیه و رجلیه، فقطعهما فسقط، و امر امیر المؤمنین بذبحه و شق بطن أحدهما، و وجه برأسه الی خراسان، و صلب بدنه بسامرا عند العقبه، فموضع خشبته مشهور، و امر بحمل أخیه عبد الله مع ابن شروین الطبری الی إسحاق بن ابراهیم خلیفته بمدینه السلام، و امره بضرب عنقه، و ان یفعل به مثل ما فعل بأخیه، و صلبه، فلما صار به الطبری الی البردان، نزل به ابن شروین فی قصر البردان، فقال عبد الله أخو بابک لابن شروین: من أنت؟ فقال: ابن شروین ملک طبرستان، فقال: الحمد لله الذی وفق لی رجلا من الدهاقین یتولی قتلی قال: انما یتولی قتلک هذا-و کان عنده نودنود، و هو الذی قتل بابک- فقال له: أنت صاحبی، و انما هذا علج، فأخبرنی، ا امرت ان تطعمنی شیئا أم لا؟ قال: قل ما شئت، قال: اضرب لی فالوذجة، قال: فامر فضربت له فالوذجة فی جوف اللیل، فأکل منها حتی تملا، ثم قال: یا أبا فلان، ستعلم غدا انی دهقان ان شاء الله ثم قال: تقدر ان تسقینی نبیذا؟ قال: نعم، و لا تکثر، قال: فانی لا اکثر، قال: فاحضر اربعه أرطال خمر، فقعد فشربها علی مهل الی قریب من الصبح، ثم رحل

فی السحر، فوافی به مدینه السلام، و وافی به راس الجسر، و امر إسحاق ابن ابراهیم بقطع یدیه و رجلیه، فلم ینطق و لم یتکلم، و امر بصلبه فصلب فی الجانب الشرقی بین الجسرین بمدینه السلام و ذکر عن طوق بن احمد، ان بابک لما هرب صار الی سهل بن سنباط فوجه الافشین أبا سعید و بو زباره، فأخذاه منه، فبعث سهل مع بابک بمعاویه ابنه الی الافشین، فامر لمعاویة بمائه الف درهم، و امر لسهل بألف الف درهم استخرجها له من امیر المؤمنین، و منطقه مغرقه بالجوهر و تاج البطرقه، فبطرق سهل بهذا السبب، و الذی کان عنده عبد الله أخو بابک عیسی بن یوسف المعروف بابن اخت اصطفانوس ملک البیلقان. و ذکر عن محمد بن عمران کاتب علی بن مر، قال: حدثنی علی بن مر، عن رجل من الصعالیک یقال له مطر، قال: کان و الله یا أبا الحسن بابک ابنی، قلت: و کیف؟ قال: کنا مع ابن الرواد، و کانت أمه ترتومیذ العوراء من علوج ابن الرواد، فکنت انزل علیها، و کانت مصکه، فکانت تخدمنی و تغسل ثیابی، فنظرت إلیها یوما، فواثبتها بشبق السفر و طول الغربه، فاقررته فی رحمها ثم قال: غبنا غیبه بعد ذلک، ثم قدمنا فإذا هی تطلبنی، فنزلت فی منزل آخر، فصارت الی یوما، فقالت: حین ملات بطنی تنزل هاهنا و تترکنی! فاذاعت انه منی، فقلت: و الله لئن ذکرتنی لأقتلنک، فامسکت عنی، فهو و الله ابنی. و کان یجزی الافشین فی مقامه بإزاء بابک سوی الأرزاق، و الأنزال و المعاون فی کل یوم یرکب فیه عشره آلاف درهم. و فی کل یوم لا یرکب فیه خمسه آلاف درهم و کان جمیع من قتل بابک فی عشرین سنه مائتی الف و خمسه و خمسین

ألفا و خمسمائة انسان و غلب یحیی بن معاذ و عیسی بن محمد بن ابی خالد و احمد بن الجنید، و اسره و زریق بن علی بن صدقه و محمد بن حمید الطوسی و ابراهیم بن اللیث، و اسر مع بابک ثلاثة آلاف و ثلاثمائة و تسعه اناسی، و استنقذ ممن کان فی یده من المسلمات و أولادهم سبعه آلاف و ستمائه انسان، و عده من صار فی ید الافشین من بنی بابک سبعه عشر رجلا و من البنات و الکنات ثلاث و عشرون امراه، فتوج المعتصم الافشین و البسه و شاحین بالجوهر، و وصله بعشرین الف الف درهم، منها عشره آلاف الف صله و عشره آلاف الف درهم یفرقها فی اهل عسکره، و عقد له علی السند و ادخل علیه الشعراء یمدحونه، و امر للشعراء بصلات، و ذلک یوم الخمیس لثلاث عشره لیله خلت من شهر ربیع الآخر، و کان مما قیل فیه قول ابی تمام الطائی: بذ الجلاد البذ فهو دفین ما ان به الا الوحوش قطین

لم یقر هذا السیف هذا الصبر فی هیجاء الا عز هذا الدین

قد کان عذره سودد فافتضها بالسیف فحل المشرق الافشین

فأعادها تعوی الثعالب وسطها و لقد تری بالأمس و هی عرین

هطلت علیها من جماجم أهلها دیم امارتها طلی و شئون

کانت من المهجات قبل مفازة عسرا، فاضحت و هی منه معین.

ذکر خبر إیقاع الروم باهل زبطره

اشارة

و فی هذه السنه اوقع توفیل بن میخائیل صاحب الروم باهل زبطره، فأسرهم و خرب بلدهم، و مضی من فوره الی ملطیه فاغار علی أهلها و علی اهل حصون من حصون المسلمین، الی غیر ذلک، و سبا من المسلمات- فیما قیل- اکثر من الف امراه، و مثل بمن صار فی یده من المسلمین، و سمل اعینهم، و قطع آذانهم و آنافهم.

ذکر الخبر عن سبب فعل صاحب الروم بالمسلمین ما فعل من ذلک:

ذکر ان السبب فی ذلک کان ما لحق بابک من تضییق الافشین علیه و اشرافه علی الهلاک، و قهر الافشین ایاه، فلما اشرف علی الهلاک، و ایقن بالضعف من نفسه عن حربه، کتب الی ملک الروم توفیل بن میخائیل بن جورجس، یعلمه ان ملک العرب قد وجه عساکره و مقاتلته الیه حتی وجه خیاطه- یعنی جعفر بن دینار- و طباخه- یعنی ایتاخ- و لم یبق علی بابه احد، فان اردت الخروج الیه فاعلم انه لیس فی وجهک احد یمنعک، طمعا منه بکتابه ذلک الیه فی ان ملک الروم ان تحرک انکشف عنه بعض ما هو فیه بصرف المعتصم بعض من بازائه من جیوشه الی ملک الروم، و اشتغاله به عنه. فذکر ان توفیل خرج فی مائه الف-و قیل اکثر-فیهم من الجند نیف و سبعون ألفا، و بقیتهم اتباع حتی صار الی زبطره، و معه من المحمرة الذین کانوا خرجوا بالجبال فلحقوا بالروم حین قاتلهم إسحاق بن ابراهیم بن مصعب جماعه رئیسهم بارسیس و کان ملک الروم قد فرض لهم، و زوجهم و صیرهم مقاتله یستعین بهم فی أهم أموره الیه، فلما دخل ملک الروم زبطره و قتل الرجال الذین فیها، و سبی الذراری و النساء التی فیها و أحرقها، بلغ النفیر-فیما ذکر-الی سامرا، و خرج اهل ثغور الشام و الجزیرة و اهل الجزیرة الا من لم یکن عنده دابه و لا سلاح، و استعظم المعتصم ذلک. فذکر انه لما انتهی الیه الخبر بذلک صاح فی قصره النفیر، ثم رکب دابته و سمط خلفه شکالا و سکه حدید و حقیبه، فلم یستقم له ان یخرج الا بعد التعبئة، فجلس-فیما ذکر-فی دار العامه، و قد احضر من اهل مدینه السلام قاضیها عبد الرحمن بن إسحاق و شعیب بن سهل، و معهما ثلاثمائة و ثمانیة و عشرون رجلا من اهل العدالة، فاشهدهم علی ما وقف من الضیاع، فجعل ثلثا لولده، و ثلثا لله، و ثلثا لموالیه ثم عسکر بغربی دجلة، و ذلک یوم الاثنین للیلتین خلتا من جمادی الاولی

و وجه عجیف بن عنبسة و عمرا الفرغانی و محمد کوته و جماعه من القواد الی زبطره اعانه لأهلها، فوجدوا ملک الروم قد انصرف الی بلاده بعد ما فعل ما قد ذکرناه، فوقفوا قلیلا، حتی تراجع الناس الی قراهم، و اطمأنوا فلما ظفر المعتصم ببابک، قال: ای بلاد الروم امنع و احصن؟ فقیل: عموریه، لم یعرض لها احد من المسلمین منذ کان الاسلام، و هی عین النصرانیة و بنکها، و هی اشرف عندهم من القسطنطینیة.

ذکر الخبر عن فتح عموریه

و فی هذه السنه شخص المعتصم غازیا الی بلاد الروم و قیل کان شخوصه إلیها من سامرا فی سنه اربع و عشرین و مائتین-و قیل فی سنه اثنتین و عشرین و مائتین-بعد قتله بابک. فذکر انه تجهز جهازا لم یتجهز مثله قبله خلیفه قط، من السلاح و العدد و الإله و حیاض الادم و البغال و الروایا و القرب و آله الحدید و النفط، و جعل علی مقدمته اشناس، و یتلوه محمد بن ابراهیم، و علی میمنته ایتاخ، و علی میسرته جعفر بن دینار بن عبد الله الخیاط، و علی القلب عجیف بن عنبسة. و لما دخل بلاد الروم اقام علی نهر اللمس، و هو علی سلوقیه قریبا من البحر، بینه و بین طرسوس مسیره یوم، و علیه یکون الفداء إذا فودی بین المسلمین و الروم، و امضی المعتصم الافشین خیذر بن کاوس الی سروج، و امره بالبروز منها و الدخول من درب الحدث، و سمی له یوما امره ان یکون دخوله فیه، و قدر لعسکره و عسکر اشناس یوما جعله بینه و بین الیوم الذی یدخل فیه الافشین، بقدر ما بین المسافتین الی الموضع الذی رای ان یجتمع العساکر فیه- و هو انقره- و دبر النزول علی انقره، فإذا فتحها الله علیه صار

الی عموریه، إذ لم یکن شیء مما یقصد له من بلاد الروم اعظم من هاتین المدینتین، و لا احری ان تجعل غایته التی یؤمها. و امر المعتصم اشناس ان یدخل من درب طرسوس، و امره بانتظاره بالصفصاف فکان شخوص اشناس یوم الأربعاء لثمان بقین من رجب، و قدم المعتصم وصیفا فی اثر اشناس علی مقدمات المعتصم، و رحل المعتصم یوم الجمعه لست بقین من رجب. فلما صار اشناس بمرج الاسقف، و رد علیه کتاب المعتصم من المطامیر یعلمه ان الملک بین یدیه، و انه یرید ان یجوز العساکر اللمس، فیقف علی المخاضة، فیکبسهم، و یأمره بالمقام بمرج الاسقف- و کان جعفر بن دینار علی ساقه المعتصم- و اعلم المعتصم اشناس فی کتابه ان ینتظر موافاه الساقه، لان فیها الاثقال و المجانیق و الزاد و غیر ذلک، و کان ذلک بعد فی مضیق الدرب لم یخلص، و یأمره بالمقام الی ان یتخلص صاحب الساقه من مضیق الدرب بمن معه، و یصحر حتی یصیر فی بلاد الروم. فأقام اشناس بمرج الاسقف ثلاثة ایام، حتی ورد کتاب المعتصم، یأمره ان یوجه قائدا من قواده فی سریه یلتمسون رجلا من الروم، یسالونه عن خبر الملک و من معه، فوجه اشناس عمرا الفرغانی فی مائتی فارس، فساروا لیلتهم حتی أتوا حصن قره فخرجوا یلتمسون رجلا من حول الحصن، فلم یمکن ذلک، و نذر بهم صاحب قره، فخرج فی جمیع فرسانه الذین کانوا معه بالقره، و کمن فی الجبل الذی فیما بین قره و دره، و هو جبل کبیر یحیط برستاق یسمی رستاق قره، و علم عمرو الفرغانی ان صاحب قره قد نذر بهم، فتقدم الی دره، فکمن بها لیلته، فلما انفجر عمود الصبح صیر عسکره ثلاثة کرادیس، و امرهم ان یرکضوا رکضا سریعا، بقدر ما یأتونه باسیر عنده خبر الملک، و وعدهم ان یوافوه به فی بعض المواضع التی عرفها الأدلاء، و وجه مع کل کردوس دلیلین

و خرجوا مع الصبح، فتفرقوا فی ثلاثة وجوه، فأخذوا عده من الروم، بعضهم من اهل عسکر الملک، و بعضهم من الضواحی، و أخذ عمرو رجلا من الروم من فرسان اهل القرة، فسأله عن الخبر، فاخبره ان الملک و عسکره بالقرب منه وراء اللمس باربعه فراسخ، و ان صاحب قره نذر بهم فی لیلتهم هذه، و انه رکب فکمن فی هذا الجبل فوق رءوسهم، فلم یزل عمرو فی الموضع الذی کان وعد فیه اصحابه، و امر الأدلاء الذین معه ان یتفرقوا فی رءوس الجبال، و ان یشرفوا علی الکرادیس الذین وجههم إشفاقا ان یخالفهم صاحب قره الی احد الکرادیس، فرآهم الأدلاء، و لوحوا لهم، فاقبلوا فتوافوا هم و عمرو فی موضع غیر الموضع الذی کانوا اتعدوا له، ثم نزلوا قلیلا، ثم ارتحلوا یریدون العسکر، و قد أخذوا عده ممن کان فی عسکر الملک، فصاروا الی اشناس فی اللمس، فسألهم عن الخبر، فاخبروه ان الملک مقیم منذ اکثر من ثلاثین یوما ینتظر عبور المعتصم و مقدمته باللمس، فیواقعهم من وراء اللمس، و انه جاءه الخبر قریبا، انه قد رحل من ناحیه الارمنیاق عسکر ضخم، و توسط البلاد-یعنی عسکر الافشین- و انه قد صار خلفه. فامر الملک رجلا من اهل بیته ابن خاله، فاستخلفه علی عسکره، و خرج ملک الروم فی طائفه من عسکره یرید ناحیه الافشین، فوجه اشناس بذلک الرجل الذی اخبره بهذا الخبر الی المعتصم، فاخبره بالخبر، فوجه المعتصم من عسکره قوما من الأدلاء، و ضمن لهم لکل رجل منهم عشره آلاف درهم، علی ان یوافوا بکتابه الافشین، و اعلمه فیه ان امیر المؤمنین مقیم، فلیقم إشفاقا من ان یواقعه ملک الروم و کتب الی اشناس کتابا یأمره ان یوجه من قبله رسولا من الأدلاء الذین یعرفون الجبال و الطرق و المشبهه بالروم، و ضمن لکل رجل منهم عشره آلاف درهم ان هو اوصل الکتاب، و یکتب الیه ان ملک الروم قد اقبل نحوه فلیقم مکانه حتی یوافیه کتاب امیر المؤمنین. فتوجهت الرسل الی ناحیه الافشین، فلم یلحقه احد منهم، و ذلک انه کان

و غل فی بلاد الروم، و توافت آلات المعتصم و اثقاله مع صاحب الساقه الی العسکر، فکتب الی اشناس یأمره بالتقدم، فتقدم اشناس و المعتصم من ورائه، بینهم مرحلة، ینزل هذا و یرحل هذا و لم یرد علیهم من الافشین خبر، حتی صاروا من انقره علی مسیره ثلاث مراحل، و ضاق عسکر المعتصم ضیقا شدیدا من الماء و العلف سنه 223 و کان اشناس قد اسر عده اسری فی طریقه، فامر بهم فضربت أعناقهم حتی بقی منهم شیخ کبیر، فقال الشیخ: ما تنتفع بقتلی، و أنت فی هذا الضیق، و عسکرک أیضا فی ضیق من الماء و الزاد، و هاهنا قوم قد هربوا من انقره خوفا من ان ینزل بهم ملک العرب، و هم بالقرب منا هاهنا، معهم من المیرة و الطعام و الشعیر شیء کثیر، فوجه معی قوما لادفعهم الیهم، و خل سبیلی! فنادی منادی اشناس: من کان به نشاط فلیرکب، فرکب معه قریب من خمسمائة فارس، فخرج اشناس حتی صار من العسکر علی میل، و برز معه من نشط من الناس، ثم برز فضرب دابته بالسوط، فرکض قریبا من میلین رکضا شدیدا، ثم وقف ینظر الی اصحابه خلفه، فمن لم یلحق بالکردوس لضعف دابته رده الی العسکر، و دفع الرجل الأسیر الی مالک بن کیدر، و قال له: متی ما أراک هذا سبیا و غنیمه کثیره فخل سبیله علی ما ضمنا له فسار بهم الشیخ الی وقت العتمه، فاوردهم علی واد و حشیش کثیر، فامرج الناس دوابهم فی الحشیش حتی شبعت، و تعشی الناس و شربوا حتی رووا، ثم سار بهم حتی اخرجهم من الغیضة، و سار اشناس من موضعه الذی کان به متوجها الی انقره. و امر مالک بن کیدر و الأدلاء الذین معه ان یوافوه بانقره، فسار بهم الشیخ العلج بقیة لیلتهم یدور بهم فی جبل لیس یخرجهم منه، فقال الأدلاء

لمالک بن کیدر: هذا الرجل یدور بنا، فسأله مالک عما ذکر الأدلاء، فقال: صدقوا، القوم الذین تریدهم خارج الجبل، و اخاف ان اخرج من الجبل باللیل فیسمعوا صوت حوافر الخیل علی الصخر، فیهربوا، فإذا خرجنا من الجبل و لم نر أحدا قتلنی، و لکن ادور بک فی هذا الجبل الی الصبح، فإذا أصبحنا خرجنا الیهم، فأریتک إیاهم حتی آمن الا تقتلنی فقال له مالک: ویحک! فأنزلنا فی هذا الجبل حتی نستریح، فقال: رأیک، فنزل مالک و نزل الناس علی الصخرة، و أمسکوا لجم دوابهم حتی انفجر الصبح، فلما طلع الفجر قال: وجهوا رجلین یصعدان هذا الجبل، فینظران ما فوقه، فیأخذان من أدرکا فیه، فصعد اربعه من الرجال، فأصابوا رجلا و امراه، فانزلوهما، فساء لهما العلج: این بات اهل انقره؟ فسموا لهم الموضع الذی باتوا فیه، فقال لمالک: خل عن هذین، فانا قد أعطیناهما الامان حتی دلونا، فخلی مالک عنهما، ثم سار بهم العلج الی الموضع الذی سماه لهم، فأشرف بهم علی العسکر عسکر اهل انقره، و هم فی طرف ملاحه، فلما رأوا العسکر صاحوا بالنساء و الصبیان، فدخلوا الملاحة، و وقفوا لهم علی طرف الملاحة یقاتلون بالقنا، و لم یکن موضع حجارة و لا موضع خیل، و أخذوا منهم عده اسری، و أصابوا فی الأسری عده بهم جراحات عتق من جراحات متقدمه، فساءلوهم عن تلک الجراحات، فقالوا: کنا فی وقعه الملک مع الافشین، فقالوا لهم: حدثونا بالقضیة فاخبروهم ان الملک کان معسکرا علی اربعه فراسخ من اللمس، حتی جاءه رسول، ان عسکرا ضخما قد دخل من ناحیه الارمنیاق، فاستخلف علی عسکره رجلا من اهل بیته، و امره بالمقام فی موضعه، فان ورد علیه مقدمه ملک العرب، واقعه الی ان یذهب هو فیواقع العسکر الذی دخل الارمنیاق- یعنی عسکر الافشین- فقال أمیرهم: نعم، و کنت ممن سار مع الملک، فواقعناهم صلاه الغداة فهزمناهم، و قتلنا رجالتهم کلهم، و تقطعت عساکرنا فی طلبهم، فلما کان الظهر رجع فرسانهم، فقاتلونا قتالا شدیدا حتی حرقوا

عسکرنا، و اختلطوا بنا و اختلطنا بهم، فلم ندر فی ای کردوس الملک! فلم نزل کذلک الی وقت العصر، ثم رجعنا الی موضع عسکر الملک الذی کنا فیه فلم نصادفه، فرجعنا الی موضع معسکر الملک الذی خلفه علی اللمس، فوجدنا العسکر قد انتقض، و انصرف الناس عن الرجل قرابه الملک الذی کان الملک استخلفه علی العسکر، فأقمنا علی ذلک لیلتنا، فلما کان الغد، وافانا الملک فی جماعه یسیره، فوجد عسکره قد اختل، و أخذ الذی استخلفه علی العسکر، فضرب عنقه، و کتب الی المدن و الحصون الا یأخذوا رجلا ممن انصرف من عسکر الملک الا ضربوه بالسیاط، او یرجع الی موضع سماه لهم الملک انحاز الیه لیجتمع الیه الناس، و یعسکر به، لیناهض ملک العرب، و وجه خادما له خصیا الی انقره علی ان یقیم بها، و یحفظ أهلها ان نزل بها ملک العرب. قال الأسیر: فجاء الخصی الی انقره، و جئنا معه، فإذا انقره قد عطلها أهلها، و هربوا منها، فکتب الخصی الی ملک الروم یعلمه ذلک، فکتب الیه الملک یأمره بالمسیر الی عموریه. قال: و سالت عن الموضع الذی قصد الیه أهلها-یعنی اهل انقره- فقالوا لی: انهم بالملاحه فلحقنا بهم. قال مالک بن کیدر: فدعوا الناس کلهم، خذوا ما أخذتم، و دعوا الباقی، فترک الناس السبی و المقاتله و انصرفوا راجعین یریدون عسکر اشناس، و ساقوا فی طریقهم غنما کثیرا و بقرا، و اطلق ذلک الشیخ الأسیر مالک، و سار الی عسکر اشناس بالأسری، حتی لحق بانقره، فمکث اشناس یوما واحدا، ثم لحقه المعتصم من غد، فاخبره بالذی اخبره به الأسیر، فسر المعتصم بذلک. فلما کان الیوم الثالث جاءت البشری من ناحیه الافشین یخبرون بالسلامة، و انه وارد علی امیر المؤمنین بانقره. قال: ثم ورد علی المعتصم الافشین بعد ذلک الیوم بیوم بانقره، فأقاموا بها

أیاما، ثم صیر العسکر ثلاثة عساکر: عسکر فیه اشناس فی المیسره، و المعتصم فی القلب، و الافشین فی المیمنه، و بین کل عسکر و عسکر فرسخان، و امر کل عسکر منهم ان یکون له میمنه و میسره، و ان یحرقوا القری و یخربوها، و یأخذوا من لحقوا فیها من السبی، و إذا کان وقت النزول توافی کل اهل عسکر الی صاحبهم و رئیسهم، یفعلون ذلک فیما بین انقره الی عموریه، و بینهما سبع مراحل، حتی توافت العساکر بعموریة. قال: فلما توافت العساکر بعموریة، کان أول من وردها اشناس، وردها یوم الخمیس ضحوه، فدار حولها دوره، ثم نزل علی میلین منها بموضع فیه ماء و حشیش، فلما طلعت الشمس من الغد، رکب المعتصم، فدار حولها دوره، ثم جاء الافشین فی الیوم الثالث، فقسمها امیر المؤمنین بین القواد کما تدور، صیر الی کل واحد منهم ابراجا منها علی قدر کثره اصحابه و قلتهم، و صار لکل قائد منهم ما بین البرجین الی عشرین برجا، و تحصن اهل عموریه و تحرزوا. و کان رجل من المسلمین قد اسره اهل عموریه، فتنصر و تزوج فیهم، فحبس نفسه عند دخولهم الحصن، فلما رای امیر المؤمنین ظهر و صار الی المسلمین، و جاء الی المعتصم، و اعلمه ان موضعا من المدینة حمل الوادی علیه من مطر جاءهم شدید، فحمل الماء علیه، فوقع السور من ذلک الموضع، فکتب ملک الروم الی عامل عموریه ان یبنی ذلک الموضع، فتوانی فی بنائه حتی کان خروج الملک من القسطنطینیة الی بعض المواضع، فتخوف الوالی ان یمر الملک علی تلک الناحیة فیمر بالسور، فلا یراه بنی، فوجه خلف الصناع فبنی وجه السور بالحجارة حجرا حجرا، و صیر وراءه من جانب المدینة حشوا، ثم عقد فوقه الشرف کما کان، فوقف ذلک الرجل المعتصم علی هذه الناحیة التی وصف، فامر المعتصم فضرب مضربه فی ذلک الموضع، و نصب المجانیق علی ذلک البناء، فانفرج السور من ذلک الموضع، فلما رای اهل عموریه انفراج

السور، علقوا علیه الخشب الکبار، کل واحد بلزق الاخری، فکان حجر المنجنیق إذا وقع علی الخشب تکسر، فعلقوا خشبا غیره، و صیروا فوق الخشب البراذع لیترسوا السور. فلما الحت المجانیق علی ذلک الموضع، انصدع السور، فکتب یاطس و الخصی الی ملک الروم، کتابا یعلمانه امر السور، و وجها الکتاب مع رجل فصیح بالعربیة و غلام رومی، و اخرجاهما من الفصیل، فعبرا الخندق، و وقعا الی ناحیه أبناء الملوک المضمومین الی عمرو الفرغانی، فلما خرجا من الخندق انکروهما، فسألوهما، من این أنتما؟ قالا لهم: نحن من أصحابکم، قالوا: من اصحاب من أنتم؟ فلم یعرفا أحدا من قواد اهل العسکر یسمیانه لهم، فانکروهما، و جاءوا بهما الی عمرو الفرغانی بن اربخا، فوجه بهما عمرو الی اشناس، فوجه بهما اشناس الی المعتصم، فساءلهما المعتصم، و فتشهما، فوجد معهما کتابا من یاطس الی ملک الروم، یعلمه فیه ان العسکر قد احاط بالمدینة فی جمع کثیر، و قد ضاق بهم الموضع و قد کان دخوله ذلک الموضع خطا-و انه قد اعتزم علی ان یرکب، و یحمل خاصه اصحابه علی الدواب التی فی الحصن، و یفتح الأبواب لیلا غفله، و یخرج فیحمل علی العسکر کائنا فیه ما کان، افلت فیه من افلت، و اصیب فیه من اصیب، حتی یتخلص من الحصار، و یصیر الی الملک. فلما قرأ المعتصم الکتاب امر للرجل الذی یتکلم منهما بالعربیة و الغلام الرومی الذی معه ببدره، فأسلما و خلع علیهما، و امر بهما حین طلعت الشمس فاداروهما حول عموریه، فقالا: یا طس یکون فی هذا البرج، فامر بهما فوقفا بحذاء البرج الذی فیه یاطس طویلا، و بین أیدیهما رجلان یحملان لهما الدراهم و علیهما الخلع، و معهما الکتاب حتی فهمهما یاطس و جمیع الروم، و شتموهما من فوق السور، ثم امر بهما المعتصم فنحوهما، و امر المعتصم ان یکون الحراسة بینهم نوائب، فی کل لیله یحضرها الفرسان، یبیتون علی دوابهم بالسلاح

و هم وقوف علیها، لئلا یفتح الباب لیلا، فیخرج من عموریه انسان، فلم یزل الناس یبیتون کذلک نوائب علی ظهور الدواب فی السلاح و دوابهم بسروجها، حتی انهدم السور ما بین برجین من الموضع الذی وصف للمعتصم انه لم یحکم عمله. و سمع اهل العسکر الوجبة فتشوفوا، و ظنوا ان العدو قد خرج علی بعض الکرادیس حتی ارسل المعتصم من طاف علی الناس فی العسکر یعلمهم ان ذلک صوت السور و قد سقط، فطیبوا نفسا. و کان المعتصم حین نزل عموریه و نظر الی سعه خندقها و طول سورها، و کان قد استاق فی طریقه غنما کثیره، فدبر فی ذلک ان یتخذ مجانیق کبارا علی قدر ارتفاع السور، یسع کل منجنیق منها اربعه رجال، و عملها اوثق ما یکون و احکمه، و جعلها علی کراسی تحتها عجل، و دبر فی ذلک ان یدفع الغنم الی اهل العسکر الی کل رجل شاه، فیأکل لحمها، و یحشو جلدها ترابا ثم یؤتی بالجلود مملوءة ترابا، حتی تطرح فی الخندق. ففعل ذلک بالخندق، و عمل دبابات کبارا تسع کل دبابه عشره رجال، و أحکمها علی ان یدحرجها علی الجلود المملوءة ترابا حتی یمتلئ الخندق، ففعل ذلک، و طرحت الجلود فلم تقع الجلود، مستویه منضده خوفا منهم من حجارة الروم، فوقعت مختلفه، و لم یمکن تسویتها، فامر ان یطرح فوقها التراب حتی استوت، ثم قدمت دبابه فدحرجها، فلما صارت من الخندق فی نصفه تعلقت بتلک الجلود، و بقی القوم فیها، فما تخلصوا منها الا بعد جهد ثم مکثت تلک العجله مقیمه هناک، لم یمکن فیها حیله حتی فتحت عموریه، و بطلت الدبابات و المنجنیقات و السلالیم و غیر ذلک، حتی احرقت. فلما کان من الغد قاتلهم علی الثلمه، و کان أول من بدا بالحرب اشناس و اصحابه، و کان الموضع ضیقا، فلم یمکنهم الحرب فیه، فامر المعتصم بالمنجنیقات الکبار التی کانت متفرقه حول السور، فجمع بعضها الی بعض،

و صیرها حول الثلمه، و امر ان یرمی ذلک الموضع، و کانت الحرب فی الیوم الثانی علی الافشین و اصحابه، فاجادوا الحرب و تقدموا و کان المعتصم واقفا علی دابته بإزاء الثلمه و اشناس و افشین و خواص القواد معه، و کان باقی القواد الذین دون الخاصة وقوفا رجاله، فقال المعتصم: ما کان احسن الحرب الیوم! فقال عمرو الفرغانی: الحرب الیوم اجود منها أمس، و سمعها اشناس فامسک، فلما انتصف النهار، و انصرف المعتصم الی مضربه، فتغدی و انصرف القواد الی مضاربهم یتغدون، و قرب اشناس من باب مضربه، ترجل له القواد کما کانوا یفعلون، و فیهم عمرو الفرغانی و احمد بن الخلیل بن هشام، فمشوا بین یدیه کعادتهم عند مضربه، فقال لهم اشناس: یا اولاد الزنا، ایش تمشون بین یدی! کان ینبغی ان تقاتلوا أمس حیث تقفون بین یدی امیر المؤمنین، فتقولون: ان الحرب الیوم احسن منها أمس، کان أمس یقاتل غیرکم، انصرفوا الی مضاربکم فلما انصرف عمرو الفرغانی و احمد بن الخلیل بن هشام، قال أحدهما للآخر: ا ما تری هذا العبد ابن الفاعله-یعنی اشناس- ما صنع بنا الیوم! ا لیس الدخول الی بلاد الروم اهون من هذا الذی سمعناه الیوم! فقال عمرو الفرغانی لأحمد بن الخلیل- و کان عند عمرو خبر-: یا أبا العباس، سیکفیک الله امره، عن قریب ابشر فأوهم احمد ان عنده خبرا، فالح علیه احمد یسأله، فاخبره بما هم فیه، و قال: ان العباس بن المأمون قد تم امره، و سنبایع له ظاهرا، و نقتل المعتصم و اشناس و غیرهما عن قریب ثم قال له: أشیر علیک ان تأتی العباس، فتقدم فتکون فی عداد من مال الیه فقال له احمد: هذا امر لا احسبه یتم، فقال له عمرو: قد تم و فرغ، و ارشده الی الحارث السمرقندی- قرابه سلمه بن عبید الله بن الوضاح، و کان المتولی لایصال الرجال الی العباس و أخذ البیعه علیهم- فقال له عمرو: انا اجمع بینک و بین الحارث حتی تصیر فی عداد أصحابنا، فقال له احمد: انا معکم ان کان هذا الأمر

یتم فیما بیننا و بین عشره ایام، و ان جاوز ذلک فلیس بینی و بینکم عمل، فذهب الحارث، فلقی العباس فاخبره ان عمرا قد ذکره لأحمد بن الخلیل، فقال له: ما کنت أحب ان یطلع الخلیل علی شیء من امرنا، أمسکوا عنه. و لا تشرکوه فی شیء من امرکم، دعوه بینهما فأمسکوا عنه فلما کان فی الیوم الثالث کانت الحرب علی اصحاب امیر المؤمنین خاصه، و معهم المغاربه و الاتراک، و القیم بذلک ایتاخ، فقاتلوا فأحسنوا و اتسع لهم الموضع المنثلم، فلم تزل الحرب کذلک حتی کثرت فی الروم الجراحات. و کان قواد ملک الروم عند ما نزل بهم عسکر المعتصم اقتسموا البروج، لکل قائد و اصحابه عده ابرجه، و کان الموکل بالموضع الذی انثلم من السور رجلا من قواد الروم یقال له وندوا، و تفسیره بالعربیة ثور، فقاتل الرجل و اصحابه قتالا شدیدا باللیل و النهار و الحرب علیه و علی اصحابه، لم یمده یاطس و لا غیره بأحد من الروم، فلما کان باللیل مضی القائد الموکل بالثلمه الی الروم، فقال: ان الحرب علی و علی اصحابی، و لم یبق معی احد الا قد جرح، فصیروا أصحابکم علی الثلمه یرمون قلیلا، و الا افتضحتم و ذهبت المدینة فأبوا ان یمدوه بأحد، فقالوا: سلم السور من ناحیتنا، و لیس نسألک ان تمدنا، فشأنک و ناحیتک، فلیس لک عندنا مدد فاعتزم هو و اصحابه علی ان یخرجوا الی امیر المؤمنین المعتصم، و یسألوه الامان علی الذریة، و یسلموا الیه الحصن بما فیه من الخرثی و المتاع و السلاح و غیر ذلک. فلما اصبح و کل اصحابه بجنبی الثلمه، و خرج فقال: انی ارید امیر المؤمنین، و امر اصحابه الا یحاربوا حتی یعود الیهم، فخرج حتی وصل الی المعتصم، فصار بین یدیه، و الناس یتقدمون الی الثلمه، و قد امسک الروم عن الحرب حتی وصلوا الی السور، و الروم یقولون بایدیهم: لا تحیوا، و هم یتقدمون، و وندوا بین یدی المعتصم جالس، فدعا المعتصم

بفرس فحمله علیه، و قابل حتی صار الناس معهم علی حرف الثلمه، و عبد الوهاب ابن علی بین یدی المعتصم، فأومأ الی الناس بیده: ان ادخلوا، فدخل الناس المدینة، فالتفت وندوا، و ضرب بیده الی لحیته، فقال له المعتصم: مالک؟ قال: جئت ارید ان اسمع کلامک و تسمع کلامی، فغدرت بی، فقال المعتصم: کل شیء ترید ان تقوله فهو لک علی، قل ما شئت، فانی لست اخالفک قال: ایش لا تخالفنی و قد دخلوا المدینة! فقال المعتصم: اضرب بیدک الی ما شئت فهو لک، و قل ما شئت فانی أعطیکه فوقف فی مضرب المعتصم و کان یاطس فی برجه الذی هو فیه و حوله جماعه من الروم مجتمعین، و صارت طائفه منهم الی کنیسه کبیره فی زاویة عموریه، فقاتلوا قتالا شدیدا، فاحرق الناس الکنیسه علیهم فاحترقوا عن آخرهم، و بقی یاطس فی برجه حوله اصحابه، و باقی الروم و قد اخذتهم السیوف، فبین مقتول و مجروح، فرکب المعتصم عند ذلک حتی جاء فوقف حذاء یاطس، و کان مما یلی عسکر اشناس، فصاحوا: یا یاطس، هذا امیر المؤمنین، فصاح الروم من فوق البرج: لیس یاطس هاهنا، قالوا: بلی، قولوا له: ان امیر المؤمنین واقف، فقالوا: لیس یاطس هاهنا فمر امیر المؤمنین مغضبا، فلما جاوز صاح الروم: هذا یاطس، هذا یاطس! فرجع المعتصم الی حیال البرج حتی وقف، ثم امر بتلک السلالیم التی هیئت، فحمل سلم منها، فوضع علی البرج الذی هو فیه، و صعد علیه الحسن الرومی- غلام لأبی سعید محمد بن یوسف- و کلمه یاطس، فقال: هذا امیر المؤمنین، فانزل علی حکمه، فنزل الحسن، فاخبر المعتصم انه قد رآه و کلمه، فقال المعتصم: قل له فلینزل، فصعد الحسن ثانیه، فخرج یاطس من البرج متقلدا سیفا حتی وقف علی البرج و المعتصم ینظر الیه، فخلع سیفه من عنقه، فدفعه الی الحسن، ثم نزل یاطس، فوقف بین یدی المعتصم، فقنعه سوطا، و انصرف المعتصم الی مضربه، و قال: هاتوه، فمشی قلیلا، ثم جاءه رسول المعتصم، ان احملوه، فحملوه، فذهب به الی مضرب امیر المؤمنین

ثم اقبل الناس بالأسری و السبی من کل وجه حتی امتلا العسکر، فامر المعتصم بسیل الترجمان ان یمیز الأسری، فیعزل منهم اهل الشرف و القدر من الروم فی ناحیه، و یعزل الباقین فی ناحیه، ففعل ذلک بسیل ثم امر المعتصم فوکل بالمقاسم قواده، و وکل اشناس بما یخرج من ناحیته، و امره ان ینادی علیه، و وکل الافشین بما یخرج من ناحیته، و امره ان ینادی و یبیع، و امر ایتاخ بناحیته مثل ذلک، و جعفرا الخیاط بمثل ذلک فی ناحیته، و وکل مع کل قائد من هؤلاء رجلا من قبل احمد بن ابی دواد یحصی علیه، فبیعت المقاسم فی خمسه ایام، بیع منها ما استباع، و امر بالباقی فضرب بالنار، و ارتحل المعتصم منصرفا الی ارض طرسوس. و لما کان یوم ایتاخ قبل ان یرتحل المعتصم منصرفا، وثب الناس علی المغنم الذی کان ایتاخ علی بیعه، و هو الیوم الذی کان عجیف وعد الناس فیه ان یثب بالمعتصم، فرکب المعتصم بنفسه رکضا، و سل سیفه، فتنحی الناس عنه من بین یدیه، و کفوا عن انتهاب المغنم، فرجع الی مضربه، فلما کان من الغد امر الا ینادی علی السبی الا ثلاثة أصوات، لیتروج البیع، فمن زاد بعد ثلاثة أصوات، و الا بیع العلق، فکان یفعل ذلک فی الیوم الخامس، فکان ینادی علی الرقیق خمسه خمسه، و عشره عشره، و المتاع الکثیر جمله واحده. قال: و کان ملک الروم قد وجه رسولا فی أول ما نزل المعتصم علی عموریه فامر به المعتصم فانزل علی موضع الماء الذی کان الناس یستقون منه، و کان بینه و بین عموریه ثلاثة امیال، و لم یأذن له فی المصیر الیه حتی فتح عموریه، فلما فتحها اذن له فی الانصراف الی ملک الروم، فانصرف و انصرف المعتصم یرید الثغور، و ذلک انه بلغه ان ملک الروم یرید الخروج فی اثره، او یرید التعبث بالعسکر، فمضی فی طریق الجادة مرحلة، ثم رجع الی عموریه، و امر الناس بالرجوع، ثم عدل عن طریق الجادة الی طریق وادی الجور،

ففرق الأسری علی القواد، و دفع الی کل قائد من القواد طائفه منهم یحفظهم، ففرقهم القواد علی اصحابهم، فساروا فی طریق نحوا من اربعین میلا، لیس فیه ماء، فکان کل من امتنع من الأسری ان یمشی معهم لشدة العطش الذی أصابهم ضربوا عنقه، فدخل الناس فی البریه فی طریق وادی الجور فأصابهم العطش، فتساقط الناس و الدواب و قتل بعض الأسری بعض الجند و هرب. و کان المعتصم قد تقدم العسکر، فاستقبل الناس، و معه الماء قد حمله من الموضع الذی نزله، و هلک الناس فی هذا الوادی من العطش، و قال الناس للمعتصم: ان هؤلاء الأسری قد قتلوا بعض جندنا، فامر عند ذلک بسیل الرومی بتمییز من له القدر منهم، فعزلوا ناحیه، ثم امر بالباقین فاصعدوا الی الجبال، و انزلوا الی الأودیة فضربت أعناقهم جمیعا، و هم مقدار سته آلاف رجل، قتلوا فی موضعین بوادی الجور و موضع آخر. و رحل المعتصم من ذلک الموضع یرید الثغر حتی دخل طرسوس، و کان قد نصب له الحیاض من الادم حول العسکر من الماء الی العسکر بعموریة و الحیاض مملوءة، و الناس یشربون منها لا یتعبون فی طلب الماء. و کانت الوقعه التی وقعت بین الافشین و ملک الروم- فیما ذکر-یوم الخمیس لخمس بقین من شعبان و کانت اناخه المعتصم علی عموریه یوم الجمعه لست خلون من شهر رمضان، و قفل بعد خمسه و خمسین یوما. و قال الحسین بن الضحاک الباهلی یمدح الافشین، و یذکر وقعته التی کانت بینه و بین ملک الروم: اثبت المعصوم عزا لأبی حسن اثبت من رکن اضم

کل مجد دون ما اثله لبنی کاوس املاک العجم

انما الافشین سیف سله قدر الله بکف المعتصم

لم یدع بالبذ من ساکنه غیر امثال کأمثال ارم

ثم اهدی سلما بابکه رهن حجلین نجیا للندم

و قرأ توفیل طعنا صادقا فض جمعیه جمیعا و هزم

قتل الأکثر منهم و نجا من نجا لحما علی ظهر وضم

ذکر خبر المعتصم مع العباس بن المأمون

و فی هذه السنه حبس المعتصم العباس بن المأمون و امر بلعنه. ذکر الخبر عن سبب فعله ذلک: ذکر ان السبب کان فی ذلک ان عجیف بن عنبسة حین وجهه المعتصم الی بلاد الروم، لما کان من امر ملک الروم بزبطره مع عمرو بن اربخا الفرغانی و محمد کوته، لم یطلق ید عجیف فی النفقات کما اطلقت ید الافشین، و استقصر المعتصم امر عجیف و افعاله، و استبان ذلک لعجیف، فوبخ عجیف العباس علی ما تقدم من فعله عند وفاه المأمون حین بایع أبا إسحاق و علی تفریطه فیما فعل، و شجعه علی ان یتلافی ما کان منه. فقبل العباس ذلک، و دس رجلا یقال له الحارث السمرقندی، قرابه عبید الله بن الوضاح- و کان العباس یانس به، و کان الحارث رجلا أدیبا له عقل و مداراه- فصیره العباس رسوله و سفیره الی القواد، فکان یدور فی العسکر حتی تالف له جماعه من القواد، و بایعوه و بایعه منهم خواص، و سمی لکل رجل من قواد المعتصم رجلا من ثقات اصحابه ممن بایعه، و وکله بذلک، و قال: إذا امرنا بذلک، فلیثب کل رجل منکم علی من ضمناه ان یقتله، فضمنوا له ذلک، فکان یقول للرجل ممن بایعه: علیک یا فلان ان تقتل فلانا، فیقول: نعم، فوکل من بایعه من خاصه المعتصم بالمعتصم و من خاصه الافشین بالافشین، و من خاصه اشناس باشناس، ممن بایعه من

الاتراک، فضمنوا ذلک جمیعا فلما أرادوا ان یدخلوا الدرب و هم یریدون انقره و عموریه، و دخل الافشین من ناحیه ملطیه، اشار عجیف علی العباس ان یثب علی المعتصم فی الدرب و هو فی قله من الناس، و قد تقطعت عنه العساکر، فیقتله و یرجع الی بغداد، فکان الناس یفرحون بانصرافهم من الغزو، فأبی العباس علیه، و قال: لا افسد هذه الغزاة، حتی دخلوا بلاد الروم، و افتتحوا عموریه، فقال عجیف للعباس: یا نائم، کم تنام! قد فتحت عموریه، و الرجل ممکن، دس قوما ینتبهون هذا الخرثی، فانه إذا بلغه ذلک رکب بسرعة، فتامر بقتله هناک، فأبی علیه العباس، و قال، انتظر حتی یصیر الی الدرب، فیخلو کما خلا فی البداه، فهو امکن منه هاهنا و کان عجیف قد امر من ینتهب المتاع، فانتهب بعض الخرثی فی عسکر ایتاخ. فرکب المعتصم و جاء رکضا، فسکن الناس، و لم یطلق العباس أحدا من أولئک الرجال الذین کان واعدهم، فلم یحدثوا شیئا، و کرهوا ان یفعلوا شیئا بغیر امره. و کان عمرو الفرغانی قد بلغه الخبر ذلک الیوم، و لعمرو الفرغانی قرابه، غلام امرد فی خاصه المعتصم، فجاء الغلام الی ولد عمرو یشرب عندهم تلک فی اللیلة، فاخبرهم ان امیر المؤمنین رکب مستعجلا، و انه کان یعدو بین یدیه، و قال: ان امیر المؤمنین قد غضب الیوم، فأمرنی ان اسل سیفی، و قال: لا یستقبلک احد الا ضربته، فسمع عمرو ذلک من الغلام، فاشفق علیه ان یصاب، فقال له: یا بنی، أنت احمق، اقل من الکینونه عند امیر المؤمنین باللیل، و الزم خیمتک، فان سمعت صیحه مثل هذه الصیحة، او شغبا او شیئا فلا تبرح من خیمتک، فإنک غلام غر، لست تعرف بعد العساکر. فعرف الغلام مقاله عمرو. و ارتحل المعتصم من عموریه یرید الثغر، و وجه الافشین ابن الأقطع فی طریق خلاف طریق المعتصم، و امره ان یغیر علی موضع سماه له، و ان یوافیه فی بعض الطریق، فمضی ابن الأقطع، و توجه المعتصم یرید الثغر، فسار حتی صار الی موضع اقام فیه لیریح و یستریح، و لیسلک الناس من المضیق الذی

بین ایدیهم و وافی ابن الأقطع عسکر الافشین بما أصاب من الغنائم، و کان عسکر المعتصم علی حده و عسکر الافشین علی حده، بین کل عسکر قدر میلین او اکثر، و اعتل اشناس فرکب المعتصم صلاه الغداة یعوده، فجاء الی مضربه فعاده، و لم یکن الافشین لحقه بعد. ثم خرج المعتصم منصرفا، فتلقاه الافشین فی الطریق، فقال له المعتصم: ترید أبا جعفر و کان عمرو الفرغانی و احمد بن الخلیل عند منصرف المعتصم من عیادة اشناس توجها الی ناحیه عسکر الافشین لینظرا ما جاء به ابن الأقطع من السبی فیشتریا منه ما أعجبهما، فتوجها ناحیه عسکر الافشین و لقیهما الافشین یرید اشناس- فترجلا، و سلما علیه، و نظر إلیهما حاجب اشناس من بعد، فدخل الافشین الی اشناس، ثم انصرف، و توجها الی عسکر الافشین، فلم یکن السبی اخرج بعد، فوقفا ناحیه ینتظران ان ینادی علی السبی، فیشتریا منه، و دخل حاجب اشناس علی اشناس، فقال: ان عمرا الفرغانی و احمد بن الخلیل تلقیا الافشین، و هما یریدان عسکره، فترجلا و سلما علیه، و توجها الی عسکره سنه 223 فدعا اشناس محمد بن سعید السعدی، فقال له: اذهب الی عسکر الافشین، فانظر هل تری هناک عمرا الفرغانی و احمد بن الخلیل! و انظر عند من نزلا، و ای شیء قصتهما؟ فجاء محمد بن سعید، فأصابهما واقفین علی ظهور دوابهما فقال: ما اوقفکما هاهنا؟ قالا: وقفنا ننتظر سبی ابن الأقطع یخرج، فنشتری بعضه، فقال لهما محمد بن سعید: و کلا وکیلا یشتری لکما، فقال: لا نحب ان نشتری الا ما نراه، فرجع محمد، فاخبر اشناس بذلک، فقال لحاجبه: قل لهؤلاء الزموا عسکرکم: فهو خیر لکم-یعنی عمرا و ابن الخلیل- و لا تذهبوا هاهنا و هاهنا فذهب الحاجب إلیهما، فاعلمهما، فاغتما لذلک و اتفقا علی ان یذهبا الی صاحب خبر العسکر، فیستعفیاه من اشناس، فصارا الی صاحب الخبر، فقالا: نحن عبید امیر المؤمنین، یضمنا الی من شاء، فان هذا الرجل یستخف بنا، قد شتمنا و توعدنا، و نحن نخاف ان یقدم علینا، فلیضمنا امیر المؤمنین الی من أحب

فانهی صاحب الخبر ذلک الی المعتصم من یومه، و اتفق الرحیل صلاه الغداة، و کان إذا ارتحل الناس سارت العساکر علی حیالها، و سار اشناس و الافشین و جمیع القواد فی عسکر امیر المؤمنین، و وکلوا خلفاءهم بالعساکر، فیسیرون بها و کان الافشین علی المیسره و اشناس علی المیمنه، فلما ذهب اشناس الی المعتصم، قال له: احسن ادب عمرو الفرغانی و احمد بن الخلیل، فإنهما قد حمقا أنفسهما، فجاء اشناس رکضا الی معسکره، فسال عن عمرو و ابن الخلیل، فأصاب عمرا، و کان ابن الخلیل قد مضی فی المیسره یبادر الروم، فجاءوه بعمرو الفرغانی، و قال: هاتوا سیاطا، فمکث طویلا مجردا لیس یؤتی بالسیاط، فتقدم عمه الی اشناس، فکلمه فی عمرو- و کان عمه أعجمیا- و عمرو واقف، فقال: احملوه، فالبسوه قباء طاق، فحملوه علی بغل فی قبة، و ساروا به الی العسکر، و جاء احمد بن الخلیل و هو یرکض، فقال: احبسوا هذا معه، فانزل عن دابته، و صیر عدیله، و دفعا الی محمد بن سعید السعدی یحفظهما، فکان یضرب لهما مضربا فی فازه و حجره و مائدة، و یفرش لهما فرشا و طیه، و حوضا من ماء و اثقالهما و غلمانهما فی العسکر، لم یحرک منها شیء، فلم یزالا کذلک حتی صارا الی جبل الصفصاف و کان اشناس علی الساقه، و کان بغا علی ساقه عسکر المعتصم، فلما صار بالصفصاف، و سمع الغلام الفرغانی قرابه عمرو بحبس عمرو، ذکر الغلام للمعتصم ما دار بینه و بین عمرو من الکلام فی تلک اللیلة، مما قال له عمرو، إذا رایت شغبا فالزم خیمتک، فقال المعتصم لبغا: لا ترحل غدا حتی تجیء اشناس، فتأخذ منه عمرا، و تلحقنی به، و کان هذا بالصفصاف. فوقف بغا باعلامه ینتظر اشناس، و جاء محمد بن سعید و معه عمرو و احمد ابن الخلیل، فقال بغا لاشناس: أمرنی امیر المؤمنین ان اوافیه بعمرو الساعة، فانزل عمرو، و جعل مع احمد بن الخلیل فی القبه رجل یعادله، و مضی بغا بعمرو الی المعتصم، فأرسل احمد بن الخلیل غلاما من غلمانه الی عمرو، لینظر ما یصنع به، فرجع الغلام فاخبره انه ادخل علی امیر المؤمنین، فمکث ساعه

ثم دفع الی ایتاخ، و کان امیر المؤمنین لما دخل ساء له عن الکلام الذی قاله للغلام قرابته، فأنکر و قال: هذا الغلام کان سکران، و لم یفهم و لم اقل شیئا مما ذکره، فامر به فدفع الی ایتاخ، و سار المعتصم حتی صار الی باب مضایق البدندون، و اقام اشناس ثلاثة ایام علی مضیق البدندون ینتظر ان تتخلص عساکر امیر المؤمنین، لأنه کان علی الساقه، فکتب احمد بن الخلیل الی اشناس رقعه یعلمه ان لأمیر المؤمنین عنده نصیحه، و اشناس مقیم علی مضیق البدندون، فبعث الیه اشناس باحمد بن الخصیب و ابی سعید محمد ابن یوسف یسألانه عن النصیحه، فذکر انه لا یخبر بها الا امیر المؤمنین، فرجعا فأخبرا اشناس بذلک، فقال: ارجعا فاحلفا له: انی حلفت بحیاه امیر المؤمنین، ان هو لم یخبرنی بهذه النصیحه ان اضربه بالسیاط حتی یموت، فرجعا فأخبرا احمد بن الخلیل بذلک. فاخرج جمیع من عنده، و بقی احمد بن الخصیب و ابو سعید فأخبرهما بما القی الیه عمرو الفرغانی من امر العباس، و شرح لهما جمیع ما کان عنده، و أخبرهما بخبر الحارث السمرقندی، فانصرفا الی اشناس، فأخبراه بذلک، فبعث اشناس فی طلب الحدادین، فجاءوا بحدادین من الجند، فدفع إلیهما حدیدا، فقال: اعملا لی قیدا مثل قید احمد بن الخلیل، و عجلا به الساعة، ففعلا ذلک، فلما کان عنده حبسه، و کان حاجب اشناس یبیت عند احمد بن الخلیل مع محمد بن سعید السعدی. فلما کان تلک اللیلة عند العتمه ذهب الحاجب الی خیمه الحارث السمرقندی فاخرجه منها، و جاء به الی اشناس فقیده، و امر الحاجب ان یحمله الی امیر المؤمنین، فحمله الحاجب الیه، و اتفق رحیل اشناس صلاه الغداة، فجاء اشناس الی موضع معسکره، فتلقاه الحارث معه رجل من قبل المعتصم، و علیه خلع، فقال له اشناس: مه، فقال: القید الذی کان فی رجلی صار فی

رجل العباس و سال المعتصم الحارث حین صار الیه عن امره، فاقر انه کان صاحب خبر العباس، و اخبره بجمیع امره و جمیع من بایع العباس من القواد فاطلق المعتصم الحارث و خلع علیه، و لم یصدق علی أولئک القواد لکثرتهم و کثره من سمی منهم. و تحیر المعتصم فی امر العباس، فدعا به حین خرج الی الدرب فاطلقه و مناه، و اوهمه انه قد صفح عنه، و تغدی معه، و صرفه الی مضربه، ثم دعاه باللیل، فنادمه علی النبیذ، و سقاه حتی اسکره، و استحلفه الا یکتمه من امره شیئا، فشرح له قصته، و سمی له جمیع من کان دب فی امره، و کیف کان السبب فی ذلک فی کل واحد منهم، فکتبه المعتصم و حفظه، ثم دعا الحارث السمرقندی بعد ذلک، فسأله عن الأسباب، فقص علیه مثل ما قص علیه العباس، ثم امر بعد ذلک بتقیید العباس، ثم قال للحارث: قد رضتک علی ان تکذب، فأجد السبیل الی سفک دمک فلم تفعل، فقد افلت، فقال له: یا امیر المؤمنین، لست بصاحب کذب. ثم دفع العباس الی الافشین، ثم تتبع المعتصم أولئک القواد، فأخذوا جمیعا، فامر ان یحمل احمد بن الخلیل علی بغل باکاف بلا وطاء، و یطرح فی الشمس إذا نزل، و یطعم فی کل یوم رغیفا واحدا، و أخذ عجیف بن عنبسة فیمن أخذ من القواد، فدفع من سائر القواد الی ایتاخ، و دفع ابن الخلیل الی اشناس، فکان عجیف و اصحابه یحملون فی الطریق علی بغال باکف بلا وطاء، و أخذ الشاه بن سهل-و هو الراس ابن الراس من اهل قریه من خراسان یقال لها سجستان- فدعا به المعتصم و العباس بین یدیه، فقال له: یا بن الزانیة، احسنت إلیک فلم تشکر! فقال له الشاه بن سهل: ابن الزانیة هذا الذی بین یدیک-یعنی العباس- لو ترکنی هذا کنت أنت الساعة لا تقدر ان تقعد فی هذا المجلس و تقول لی: یا بن الفاعله؟ فامر به المعتصم، فضربت عنقه، و هو أول من قتل من القواد و معه صحبه، و دفع

عجیف الی ایتاخ فعلق علیه حدیدا کثیرا و حمله علی بغل فی محمل بلا وطاء. و اما العباس فکان فی یدی الافشین، فلما نزل المعتصم منبج- و کان العباس جائعا-سال الطعام، فقدم الیه طعام کثیر، فأکل فلما طلب الماء منع و ادرج فی مسح، فمات بمنبج، و صلی علیه بعض اخوته. و اما عمرو الفرغانی، فانه لما نزل المعتصم بنصیبین فی بستان، دعا صاحب البستان، فقال له: احفر بئرا فی موضع أومأ الیه بقدر قامه، فبدا صاحب البستان فحفرها، ثم دعا بعمرو و المعتصم جالس فی البستان، قد شرب اقداحا من نبیذ، فلم یکلمه المعتصم، و لم یتکلم عمرو حتی مثل بین یدیه، فقال: جردوه، فجرد، و ضرب بالسیاط ضربه الاتراک، و البئر تحفر، حتی إذا فرغ من حفرها قال صاحب البستان: قد حفرتها، فامر المعتصم عند ذلک فضرب وجه عمرو و جسده بالخشب، فلم یزل یضرب حتی سقط، ثم قال: جروه الی البئر فاطرحوه فیها، فلم یتکلم عمرو و لم ینطق یومه ذلک، حتی مات فطرح فی البئر، و طمت علیه. و اما عجیف بن عنبسة، فلما صار بباعیناثا، فوق بلد قلیلا، مات فی المحمل، فطرح عند صاحب المسلحة، و امر ان یدفن فیها، فجاء به الی جانب حائط خرب فطرحه علیه فقبر هناک. و ذکر عن علی بن حسن الریدانی انه قال: کان عجیف فی ید محمد ابن ابراهیم بن مصعب، فسأله المعتصم عنه، فقال له: یا محمد، لم یمت عجیف؟ قال: یا سیدی الیوم یموت، ثم اتی محمد مضربه، فقال لعجیف یا أبا صالح، ای شیء تشتهی؟ قال اسفیدباج و حلوی فالوذج، فامر ان یعمل له من کل طعام، فأکل و طلب الماء فمنع، فلم یزل یطلب و هو یسوق حتی مات، فدفن بباعیناثا

قال: و اما الترکی الذی کان ضمن للعباس قتل اشناس متی ما امره العباس- و کان کریما علی اشناس ینادمه و لا یحجب عنه فی لیل و لا نهار- فانه امر بحبسه، فحبسه اشناس قبله فی بیت، و طین علیه الباب، و کان یلقی الیه فی کل یوم رغیفا و کوز ماء، فأتاه ابنه فی بعض ایامه، فکلمه من وراء الحائط، فقال له: یا بنی، لو کنت تقدر لی علی سکین کنت اقدر ان اتخلص من موضعی هذا، فلم یزل ابنه یتلطف فی ذلک حتی اوصل الیه سکینا، فقتل به نفسه. و اما السندی بن بختاشه، فامر المعتصم ان یوهب لأبیه بختاشه- لان بختاشه لم یکن یتلطخ بشیء من امر العباس- فقال المعتصم: لا یفجع هذا الشیخ بابنه، فامر بتخلیه سبیله. و اما احمد بن الخلیل، فانه دفعه اشناس الی محمد بن سعید السعدی، فحفر له بئرا فی الجزیرة بسامرا، فسال عنه المعتصم یوما من الأیام، فقال لاشناس: ما فعل احمد بن الخلیل؟ فقال له اشناس: هو عند محمد بن سعید السعدی، قد حفر له بئرا و اطبق علیه، و فتح له فیها کوه لیرمی الیه بالخبز و الماء فقال المعتصم: هذا احسبه قد سمن علی هذه الحال، فاخبر اشناس محمد بن سعید بذلک، فامر محمد بن سعید ان یسقی الماء، و یصب علیه فی البئر حتی یموت: و یمتلئ البئر، فلم یزل یصب علیه الماء، و الرمل ینشف الماء، فلم یغرق و لم یمتلئ البئر، فامر اشناس بدفعه الی غطریف الخجندی، فدفع الیه، فمکث عنده أیاما، ثم مات فدفن. و اما هرثمة بن النضر الختلی، فکان والیا علی المراغه، و کان فی عداد من سماه العباس انه من اصحابه، فکتب فی حمله فی الحدید، فتکلم فیه الافشین، و استوهبه من المعتصم، فوهبه له، فکتب الافشین کتابا الی هرثمة ابن النضر یعلمه ان امیر المؤمنین قد وهبه له، و انه قد ولاه البلد الذی یصل الیه الکتاب فیه، فورد به الدینور عند العشاء مقیدا، فطرح فی الخان، و هو موثق فی الحدید، فوافاه الکتاب فی جنح اللیل، فاصبح و هو والی الدینور

و قتل باقی القواد و من لم یحفظ اسمه من الاتراک و الفراغنه و غیرهم، قتلوا جمیعا. و ورد المعتصم سامرا سالما باحسن حال، فسمی العباس: اللعین یومئذ، و دفع ولد سندس من ولد المأمون الی ایتاخ، فحبسوا فی سرداب من داره ثم ماتوا بعد. و جرح فی هذه السنه فی شوال إسحاق بن ابراهیم، جرحه خادم له. و حج بالناس فیها محمد بن داود.

ثم دخلت

سنه اربع و عشرین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر الخبر عن مخالفه مازیار بطبرستان

فمما کان فیها من ذلک اظهار مازیار بن قارن بن وندا هرمز بطبرستان الخلاف علی المعتصم، و محاربته اهل السفح و الأمصار منها. ذکر الخبر عن سبب اظهاره الخلاف علی المعتصم و فعله ما فعل من الوثوب باهل السفح: ذکر ان السبب فی ذلک، کان ان مازیار بن قارن کان منافرا لال طاهر، لا یحمل الیهم الخراج، و کان المعتصم یکتب الیه یأمره بحمله الی عبد الله بن طاهر، فیقول: لا احمله الیه، و لکنی احمله الی امیر المؤمنین، فکان المعتصم إذا حمل المازیار الیه الخراج، یأمر: إذا بلغ المال همذان رجلا من قبله ان یستوفیه و یسلمه الی صاحب عبد الله بن طاهر لیرده الی خراسان، فکانت هذه حاله فی السنین کلها و نافر آل طاهر حتی تفاقم الأمر بینهم. و کان الافشین یسمع من المعتصم أحیانا کلاما یدل علی انه یرید عزل آل طاهر عن خراسان، فلما ظفر الافشین ببابک، و نزل من المعتصم المنزله التی لم یتقدمه فیها احد، طمع فی ولایه خراسان، و بلغته منافره مازیار آل طاهر، فرجا ان یکون ذلک سببا لعزل عبد الله بن طاهر، فدس الافشین الکتب الی المازیار یستمیله بالدهقنه، و یعلمه ما هو علیه من المودة له، و انه قد وعد ولایه خراسان، فدعا ذلک المازیار الی ترک حمل خراجه الی عبد الله ابن طاهر، و واتر عبد الله بن طاهر الکتب فیه الی المعتصم، حتی اوحش

المعتصم منه و اغضبه علیه، و حمل ذلک المازیار الی ان وثب و خالف، و منع الخراج، و ضبط جبال طبرستان و اطرافه. و کان ذلک مما یسر الافشین و یطمعه فی الولایة، فکتب المعتصم الی عبد الله بن طاهر یأمره بمحاربه مازیار، و کتب الافشین الی المازیار یأمره بمحاربه عبد الله بن طاهر، و یعلمه انه یقوم له عند المعتصم بما یحب، و کاتبه المازیار أیضا، فلا یشک الافشین ان المازیار سیواقف عبد الله بن طاهر و یقاومه، حتی یحتاج المعتصم الی ان یوجهه و غیره الیه. فذکر عن محمد بن حفص الثقفی الطبری ان المازیار لما عزم علی الخلاف، دعا الناس الی البیعه، فبایعوه کرها، و أخذ منهم الرهائن، فحبسهم فی برج الاصبهبذ، و امر اکره الضیاع بالوثوب بأرباب الضیاع و انتهاب أموالهم، و کان المازیار یکاتب بابک، و یحرضه و یعرض علیه النصره فلما فرغ المعتصم من امر بابک، اشاع الناس ان امیر المؤمنین یرید المسیر الی قرماسین، و یوجه الافشین الی الری لمحاربه مازیار، فلما سمع المازیار بارجاف الناس بذلک، امر ان یمسح البلد، خلا من قاطع علی ضیاعه بزیادة العشرة ثلاثة، و من لم یقاطع رجع علیه، فحسب ما علیه من الفضل و لم یحسب له النقصان. ثم أنشأ کتابا الی عامله علی الخراج، و کان عامله علیه رجلا یقال له شاذان بن الفضل، نسخته: بسم الله الرحمن الرحیم، ان الاخبار تواترت علینا، و صحت عندنا بما یرجف به جهال اهل خراسان و طبرستان فینا، و یولدون علینا من الاخبار و یحملون علیه رءوسهم، من التعصب لدولتنا و الطعن فی تدبیرنا، و المراسله لأعدائنا و توقع الفتن، و انتظار الدوائر فینا، جاحدین للنعم مستقلین للامن و الدعة و الرفاهیة و السعه التی آثرهم الله بها، فما یرد الری قائد و لا مشرق و لا مغرب، و لا یأتینا رسول صغیر و لا کبیر الا قالوا کیت و کیت، و مدوا أعناقهم نحوه،

و خاضوا فیما قد کذب الله أحدوثتهم، و خیب أمانیهم فیه مره بعد مره، فلا تنهاهم الاولی عن الآخرة، و لا یزجرهم عن ذلک تقیه و لا خشیه، کل ذلک نغضی علیه، و نتجرع مکروهه، استبقاء علی کافتهم، و طلبا للصلاح و السلامة لهم إلحاحا، فلا یزیدهم استبقاؤنا الا لجاجا، و لا کفنا عن تادیبهم الا إغراء، ان اخرنا عنهم افتتاح الخراج نظرا لهم و رفقا بهم قالوا: معزول، و ان بادرنا به قالوا: لحادث امر، لا یزدجرون عن ذلک بالشدة ان اغلظنا، و لا برفق ان أنعمنا، و الله حسبنا و هو ولینا، علیه نتوکل و الیه ننیب و قد امرنا بالکتاب الی بندار آمل و الرویان فی استغلاق الخراج فی عملهما، و اجلناهما فی ذلک الی سلخ تیر ماه، فاعلم ذلک، و جرد جبایتک، و استخرج ما علی اهل ناحیتک کملا، و لا یمضین عنک تیر ماه، و لک درهم باق، فإنک ان خالفت ذلک الی غیره لم یکن جزاؤک عندنا الا الصلب، فانظر لنفسک، و حام عن مهجتک، و شمر فی امرک، و تابع کتابک الی العباس و إیاک و التغریر، و اکتب بما یحدث منک من الانکماش و التشمیر، فانا قد رجونا ان یکون فی ذلک مشغله لهم عن الاراجیف، و مانع عن التسویف، فقد أشاعوا فی هذه الأیام ان امیر المؤمنین اکرمه الله صائر الی قرماسین، و موجه الافشین الی الری و لعمری لئن فعل ایده الله ذلک، انه لمما یسرنا الله به، و یؤنسنا بجواره، و یبسط الأمل فیما قد عودنا من فوائده و افضاله، و یکبت اعداءه و أعداءنا، و لن یهمل اکرمه الله أموره، و یرفض ثغوره، و التصرف فی نواحی ملکه، لاراجیف مرجف بعماله، و قول قائل فی خاصته، فانه لا یسرب اکرمه الله جنده إذا سرب، و لا یندب قواده إذا ندب، الا الی المخالف فاقرا کتابنا هذا علی من بحضرتک من اهل الخراج، لیبلغ شاهدهم غائبهم، و عنف علیهم فی استخراجه، و من هم بکسره فلیبد بذلک صفحته، لینزل الله به ما انزل بامثاله، فان لهم أسوة فی الوظائف و غیرها باهل جرجان و الری و ما والاهما، فإنما خفف الخلفاء عنهم خراجهم، و رفعت الرفائع عنهم للحاجة التی کانت الیهم فی محاربه اهل

الجبال و مغازی الدیلم الضلال، و قد کفی الله امیر المؤمنین اعزه الله ذلک کله، و جعل اهل الجبال و الدیلم جندا و أعوانا، و الله المحمود. قال: فلما ورد کتاب المازیار علی شاذان بن الفضل عامله علی الخراج، أخذ الناس بالخراج، فجبی جمیع الخراج فی شهرین، و کان یجبی فی اثنی عشر شهرا، فی کل اربعه اشهر الثلث، و ان رجلا یقال له علی بن یزداد العطار، و هو ممن أخذ منه رهینه، هرب و خرج من عمل المازیار، فاخبر ابو صالح سرخاستان بذلک، و کان خلیفه المازیار علی ساریه، فجمع وجوه اهل مدینه ساریه، و اقبل یوبخهم، و یقول: کیف یطمئن الملک إلیکم! أم کیف یثق بکم! و هذا علی بن یزداد ممن قد حلف و بایع، و اعطی الرهینة ثم نکث و خرج، و ترک رهینه، فأنتم لا تفون بیمین، و لا تکرهون الخلف و الحنث، فکیف یثق بکم الملک، أم کیف یرجع لکم الی ما تحبون! فقال بعضهم: نقتل الرهینة حتی لا یعود غیره الی الهرب، فقال لهم: ا تفعلون ذلک؟ قالوا: نعم، فکتب الی صاحب الرهائن، فأمره ان یوجه بالحسن بن علی بن یزداد و هو رهینه ابیه، فلما صاروا به الی ساریه ندم الناس علی ما قالوا لأبی صالح، و جعلوا یرجعون علی الذی اشار بقتله بالتعنیف ثم جمعهم سرخاستان، و قد احضر الرهینة، فقال لهم: انکم قد ضمنتم شیئا، و هذا الرهینة فاقتلوه، فقال له عبد الکریم بن عبد الرحمن الکاتب: اصلحک الله! انک اجلت من خرج من هذا البلد شهرین، و هذا الرهینة قبلک، نسألک ان تؤجله شهرین، فان رجع أبوه و الا امضیت فیه رأیک. قال: فغضب علی القوم، و دعا بصاحب حرسه- و کان یقال له رستم ابن بارویه- فأمره بصلب الغلام و ان الغلام ساله ان یأذن له ان یصلی رکعتین، فاذن له، فطول فی صلاته و هو یرعد، و قد مد له جذع، فجذبوا الغلام من صلاته، و مدوه فوق الجذع، و شدوا حلقه معه حتی اختنق، و توفی فوقه، و امر سرخاستان اهل مدینه ساریه ان یخرجوا الی آمل، و تقدم

الی اصحاب المسالح فی احضار اهل الخنادق من الأبناء و العرب، فاحضروا و مضی مع اهل ساریه الی آمل، و قال لهم: انی ارید ان اشهدکم علی اهل آمل، و اشهد اهل آمل علیکم، و ارد ضیاعکم و أموالکم، فان لزمتم الطاعة و المناصحة زدناکم من عندنا ضعف ما کنا أخذنا منکم فلما وافوا آمل جمعهم بقصر الخلیل بن وندا سنجان، و صیر اهل ساریه ناحیه عن غیرهم و وکل بهم اللوزجان، و کتب أسماء جمیع اهل آمل حتی لم یخف منهم احد علیه، ثم عرضهم بعد ذلک علی الأسماء حتی اجتمعوا، و لم یتخلف منهم احد، و احدق الرجال فی السلاح بهم، و صفوا جمیعا، و وکل بکل واحد منهم رجلین بالسلاح، و امر الموکل بهم ان یحمل راس کل من کاع عن المشی، و ساقهم مکتفین حتی وافی بهم جبلا یقال له هرمز داباذ، علی ثمانیة فراسخ من آمل و ثمانیة فراسخ من مدینه ساریه، و کبلهم بالحدید، و حبسهم. و بلغت عدتهم عشرین ألفا، و ذلک فی سنه خمس و عشرین و مائتین فیما ذکر عن محمد بن حفص. فاما غیره من اهل الاخبار و جماعه ممن ادرک ذلک فإنهم قالوا: کان ذلک فی سنه اربع و عشرین و مائتین، و هذا القول عندی اولی بالصواب، و ذلک ان مقتل مازیار کان فی سنه خمس و عشرین و مائتین و کان فعله ما فعل باهل طبرستان قبل ذلک بسنه. رجع الحدیث الی الخبر عن قصه مازیار و فعله باهل آمل علی ما ذکر عن محمد بن حفص قال: و کتب الی الدری لیفعل ذلک بوجوه العرب و الأبناء ممن کان معه بمرو، و کبلهم بالحدید، و حبسهم، و وکل بهم الرجال فی حبسهم، فلما تمکن المازیار، و استوی له امره و امر القوم، جمع اصحابه، و امر سرخاستان بتخریب سور مدینه آمل، فخربه بالطبول و المزامیر، ثم سار الی مدینه ساریه، ففعل بها مثل ذلک. ثم وجه مازیار أخاه فوهیار الی مدینه طمیس- و هی علی حد جرجان من عمل طبرستان- فخرب سورها و مدینتها، و أباح أهلها، فهرب منهم من

هرب، و بلی من بلی ثم توجه بعد ذلک الی طمیس سرخاستان، و انصرف عنها قوهیار، فلحق بأخیه المازیار، فعمل سرخاستان سورا من طمیس الی البحر، و مده فی البحر مقدار ثلاثة امیال و کانت الاکاسره بنته بینها و بین الترک، لان الترک کانت تغیر علی اهل طبرستان فی أیامها، و نزل معسکرا بطمیس سرخاستان و صیر حولها خندقا وثیقا و ابراجا للحرس، و صیر علیها بابا وثیقا، و وکل به الرجال الثقات، ففزع اهل جرجان و خافوا علی أموالهم و مدینتهم، فهرب منها نفر الی نیسابور، و انتهی الخبر الی عبد الله بن طاهر و الی المعتصم، فوجه الیه عبد الله بن طاهر عمه الحسن بن الحسین بن مصعب، و ضم الیه جیشا کثیفا یحفظ جرجان، و امره ان یعسکر علی الخندق، فنزل الحسن بن الحسین معسکرا علی الخندق الذی عمله سرخستان، و صار بین العسکرین عرض الخندق، و وجه أیضا عبد الله بن طاهر حیان بن جبله فی اربعه آلاف الی قومس معسکرا علی حد جبال شروین، و وجه المعتصم من قبله محمد بن ابراهیم بن مصعب أخا إسحاق بن ابراهیم فی جمع کثیف، و ضم الیه الحسن بن قارن الطبری القائد و من کان بالباب من الطبریة، و وجه منصور بن الحسن هار صاحب دنباوند الی مدینه الری لیدخل طبرستان من ناحیه الری، و وجه أبا الساج الی اللارز و دنباوند، فلما احدقت الخیل بالمازیار من کل جانب بعث عند ذلک ابراهیم بن مهران صاحب شرطته و علی بن ربن الکاتب النصرانی، و معهما خلیفه صاحب الحرس الی اهل المدن المحتبسین عنده، ان الخیل قد زحفت الی من کل جانب، و انما حبستکم لیبعث الی هذا الرجل فیکم-یعنی المعتصم- فلم یفعل، و قد بلغنی ان الحجاج ابن یوسف غضب علی صاحب السند فی امراه اسرت من المسلمین، و ادخلت الی بلاد السند حتی غزا السند، و انفق بیوت الأموال حتی استنفذ المرأة و ردها الی مدینتها، و هذا الرجل لا یکترث بعشرین ألفا، و لا یبعث الی یسال فیکم، و انی لا اقدم علی حربه، و أنتم ورائی، فادوا الی خراج سنتین، و اخلی سبیلکم، و من کان منکم شابا قویا قدمته للقتال، فمن وفی لی منکم رددت علیه ماله، و من لم یف أکون قد أخذت دیته، و من کان شیخا او ضعیفا صیرته من الحفظه و البوابین

فقال رجل یقال له موسی بن هرمز الزاهد- کان یقال انه لم یشرب الماء منذ عشرین سنه-انا أؤدی إلیک خراج سنتین، و اقوم به، فقال خلیفه صاحب الحرس لأحمد بن الصقیر: لم لا تتکلم، و قد کنت احظی القوم عند الاصبهبذ، و قد کنت أراک تتغذی معه، و تتکئ علی وسادته! و هذا شیء لم یفعله الملک بأحد غیرک، فأنت اولی بالقیام بهذا الأمر من موسی، قال احمد: ان موسی لا یقدر علی القیام بجبایة درهم واحد، و انما أجابکم بجهل و بما هو علیه و علی الناس اجمع، و لو علم صاحبکم ان عندنا درهما واحدا لم یحبسنا، و انما حبسنا بعد ما استنظف کل ما عندنا من الأموال و الذخائر، فان اراد الضیاع بهذا المال اعطیناه فقال له علی بن ربن الکاتب: الضیاع للملک لا لکم، فقال له ابراهیم بن مهران: اسالک بالله یا أبا محمد، لما سکت عن هذا الکلام! فقال له احمد: لم أزل ساکتا حتی کلمنی هذا بما قد سمعت سنه 224 ثم انصرفت الرسل علی ضمان موسی الزاهد، و اعلموا المازیار ضمانه، و انضم الی موسی الزاهد قوم من السعاة، فقالوا: فلان یحتمل عشره آلاف، و فلان یحتمل عشرین ألفا و اقل و اکثر، و جعلوا یستاکلون الناس اهل الخراج و غیرهم، فلما مضی لذلک ایام، رد مازیار الرسل مقتضیا المال، و متنجزا ما کان من ضمان موسی الزاهد، فلم یر لذلک أثرا و لا تحقیقا، و تحقق قول احمد، و الزمه الذنب و علم المازیار ان لیس عند القوم ما یؤدون، و انما اراد ان یلقی الشر بین اصحاب الخراج، و من لا خراج علیه من التجار و الصناع. قال: ثم ان سرخاستان کان معه ممن اختار من أبناء القواد و غیرهم من اهل آمل فتیان لهم جلد و شجاعة، فجمع منهم فی داره مائتین و ستین فتی ممن یخاف ناحیته، و اظهر انه یرید جمعهم للمناظرة، و بعث الی الأکرة المختارین من الدهاقین، فقال لهم: ان الأبناء هواهم مع العرب و المسودة، و لست آمن غدرهم و مکرهم، و قد جمعت اهل الظنه ممن اخاف ناحیته، فاقتلوهم لتأمنوا، و لا یکون فی عسکرکم ممن یخالف هواه هواکم ثم امر بکتفهم

و دفعهم الی الأکرة لیلا، فدفعوهم الیهم، و صاروا بهم الی قناه هناک، فقتلوهم و رموا بهم فی آبار تلک القناه و انصرفوا فلما ثاب الی الأکرة عقولهم ندموا علی فعلهم، و فزعوا من ذلک، فلما علم المازیار ان القوم لیس عندهم ما یؤدونه الیه، بعث الی الأکرة المختارین الذین قتلوا المائتین و الستین فتی، فقال لهم: انی قد أبحتکم منازل ارباب الضیاع و حرمهم-الا ما کان من جاریه جمیله من بناتهم، فإنها تصیر للملک-و قال لهم: صیروا الی الحبس فاقتلوا ارباب الضیاع جمیعهم قبل ذلک، ثم حوزوا بعد ذلک، ما وهبت لکم من المنازل و الحرم، فجبن القوم عن ذلک و خافوا و حذروا فلم یفعلوا ما امرهم به. قال: و کان الموکلون بالسور من اصحاب سرخاستان یتحدثون لیلا مع حرس الحسن بن الحسین بن مصعب، و بینهم عرض الخندق، حتی استانس بعضهم ببعض، و تأمروا و حرس سرخاستان بتسلیم السور الیهم، فسلموه، و دخل اصحاب الحسن بن الحسین من ذلک الموضع الی عسکر سرخاستان فی غفله من الحسن بن الحسین و من سرخاستان، فنظر اصحاب الحسن الی قوم یدخلون من الحائط، فدخلوا معهم، فنظر الناس بعضهم الی بعض، فثاروا. و بلغ الحسن بن الحسین بن مصعب، فجعل یصیح بالقوم و یمنعهم، و یقول: یا قوم، انی اخاف علیکم ان تکونوا مثل قوم داوندان، و مضی اصحاب قیس بن زنجویه- و هو من اصحاب الحسن بن الحسین- حتی نصبوا العلم علی السور فی معسکر سرخاستان، و انتهی الخبر الی سرخاستان ان العرب قد کسروا السور، و دخلوا بغته، فلم تکن له همه الا الهرب، و کان سرخاستان فی الحمام، فسمع الصیاح، فخرج هاربا فی غلاله و قال الحسن بن الحسین حین لم یقدر علی رد اصحابه: اللهم انهم قد عصونی و أطاعوک، اللهم فاحفظهم و انصرهم، و لم یزل اصحاب الحسن یتبعون القوم حتی صاروا الی الدرب الذی علی السور فکسروه، و دخل الناس من غیر مانع حتی استولوا علی جمیع ما فی العسکر، و مضی قوم فی الطلب. و ذکر عن زراره بن یوسف السجزی انه قال: مررت فی الطلب، فبینا

انا کذلک، إذ صرت الی موضع عن یسره الطریق، فوجلت من الممر فیه، ثم تقحمته بالرمح من غیر ان اری أحدا، و صحت: من أنت؟ ویلک! فإذا شیخ جسیم قد صاح زینهار- یعنی الامان- قال: فحملت علیه، فأخذته، و شددت کتافه، فإذا هو شهریار أخو ابی صالح سرخاستان، صاحب العسکر، قال: فدفعته الی قائدی یعقوب بن منصور، و حال اللیل بیننا و بین الطلب، فرجع الناس الی المعسکر، و اتی بشهریار الی الحسن بن الحسین فضرب عنقه و اما ابو صالح فمضی حتی صار علی خمسه فراسخ من معسکره، و کان علیلا، فجهده العطش و الفزع، فنزل فی غیضه یمنه الطریق الی سفح جبل، و شد دابته و استلقی، فبصر به غلام له و رجل من اصحابه یقال له جعفر بن وندامید، فنظر الیه نائما، فقال سرخاستان: یا جعفر، شربه ماء، فقد جهدنی العطش، قال: فقلت: لیس معی إناء اغرف به من هذا الموضع، فقال سرخاستان: خذ راس جعبتی فاسقنی به، قال جعفر: و ملت الی عداد من اصحابی، فقلت لهم: هذا الشیطان قد أهلکنا فلم لا نتقرب به الی السلطان، و نأخذ لأنفسنا الامان! فقالوا لجعفر: کیف لنا به؟ قال: فوقفهم علیه، و قال لهم: أعینونی ساعه، و انا اثاوره، فاخذ جعفر خشبة عظیمه و سرخاستان مستلق، فالقی نفسه علیه، و ملکوه و شدوه کتافا مع الخشبة، فقال لهم ابو صالح: خذوا منی مائه الف درهم و اترکونی، فان العرب لا تعطیکم شیئا، قالوا له: احضرها، قال: هاتوا میزانا، قالوا: و من این هاهنا میزان؟ قال: فمن این هاهنا ما أعطیکم! و لکن صیروا معی الی المنزل، و انا أعطیکم العهود و المواثیق انی أفی لکم بذلک، و اوفر علیکم، فصاروا به الی الحسن بن الحسین، فاستقبلتهم خیل للحسن بن الحسین، فضربوا رءوسهم، و أخذوا سرخاستان منهم، فهمتهم انفسهم، و مضی اصحاب الحسن بابی صالح الی الحسن، فلما وقفوه بین یدیه، دعا الحسن قواد طبرستان، مثل محمد بن المغیره بن شعبه الأزدی و عبد الله بن محمد القطقطی الضبی و الفتح بن قراط و غیرهم، فسألهم: هذا سرخاستان؟ قالوا: نعم، فقال لمحمد

ابن المغیره، قم فاقتله بابنک و أخیک، فقام الیه فضربه بالسیف، و أخذته السیوف فقتل.

ذکر خبر ابی شاس الشاعر

و کان ابو شاس الشاعر، و هو الغطریف بن حصین بن حنش فتی من اهل العراق، ربی بخراسان، أدیبا فهما، و کان سرخاستان الزمه نفسه یتعلم منه اخلاق العرب و مذاهبها، فلما نزل بسرخاستان ما نزل به، و ابو شاس فی معسکره، و معه دواب و اثقال، هجم علیه قوم البخاریة، من اصحاب الحسن، فانتهبوا جمیع ما کان معه، و اصابته جراحات، فبادر ابو شاس فاخذ جره کانت معه، فوضعها علی عاتقه، و أخذ بیده قدحا، و صاح: الماء للسبیل، حتی أصاب غفله من القوم، فهرب من مضربه، و قد اصابته جراحه، فبصر به غلام-و قد کان مر بمضرب عبد الله بن محمد بن حمید القطقطی الطبری، و کان کاتب الحسن بن الحسین- فعرفوه، عرفه خدمه، و علی عاتقه الجره و هو یسقی الماء، فادخلوه خیمتهم، و أخبروا صاحبهم بمکانه، فادخل علیه، فحمله و کساه، و اکرمه غایة الاکرام، و وصفه للحسن بن الحسین، و قال له: قل فی الأمیر قصیده، فقال ابو شاس: و الله لقد امحی ما فی صدری من کتاب الله من الهول، فکیف احسن الشعر! و وجه الحسن برأس ابی صالح سرخاستان الی عبد الله بن طاهر، و لم یزل من معسکره و ذکر عن محمد بن حفص ان حیان بن جبله مولی عبد الله بن طاهر، کان اقبل مع الحسن بن الحسین الی ناحیه طمیس، فکاتب قارن بن شهریار، و رغبه فی الطاعة، و ضمن له ان یملکه علی جبال ابیه و جده، و کان قارن من قواد مازیار و هو ابن أخیه 3 و کان مازیار صیره مع أخیه عبد الله بن قارن، و ضم إلیهما عده من ثقات قواده و قراباته، فلما استماله حیان، و کان قارن قد ضمن له ان یسلم له الجبال، و مدینه ساریه الی حد جرجان، علی ان یملکه علی جبال ابیه و جده إذا وفی له بالضمان، و کتب بذلک حیان الی عبد الله بن طاهر، سجل له عبد الله بن طاهر بکل ما سال، و کتب الی حیان بان

یتوقف و لا یدخل الجبل و لا یوغل حتی یکون من قارن ما یستدل به علی الوفاء، لئلا یکون منه مکر، فکتب حیان الی قارن بذلک، فدعا قارن بعبد الله ابن قارن و هو أخو مازیار، و دعا جمیع قواده الی طعامه، فلما أکلوا و وضعوا سلاحهم و اطمأنوا احدق بهم اصحابه فی السلاح الشاک، و کتفهم و وجه بهم الی حیان بن جبله، فلما صاروا الیه استوثق منهم، و رکب حیان فی جمعه حتی دخل جبال قارن. و بلغ مازیار الخبر فاغتم لذلک، و قال له القوهیار اخوه: فی حبسک عشرون ألفا من المسلمین، من بین إسکاف و خیاط، و قد شغلت نفسک بهم، و انما اتیت من مأمنک و اهل بیتک و قرابتک، فما تصنع بهؤلاء المحبسین عندک؟ قال: فامر مازیار بتخلیه جمیع من فی حبسه، ثم دعا ابراهیم بن مهران صاحب شرطته، و علی بن ربن النصرانی کاتبه، و شاذان بن الفضل صاحب خراجه، و یحیی بن الروذبهار جهبذه، و کان من اهل السهل عنده، فقال لهم: ان حرمکم و منازلکم و ضیاعکم بالسهل، و قد دخلت العرب إلیکم، و اکره ان اشومکم، فاذهبوا الی منازلکم، و خذوا لأنفسکم الامان ثم وصلهم، و اذن لهم فی الانصراف، فصاروا الی منازلهم و أخذوا الامان لأنفسهم. و لما بلغ اهل مدینه ساریه أخذ سرخاستان و استباحه عسکره و دخول حیان ابن جبله جبل شروین، وثبوا علی عامل مازیار بساریه- و کان یقال له مهریستانی بن شهریز- فهرب منهم، و نجا بنفسه، و فتح الناس باب السجن، و اخرجوا من فیه، و وافی حیان بعد ذلک مدینه ساریه و بلغ قوهیار أخا مازیار موافاه حیان ساریه، فاطلق محمد بن موسی بن حفص الذی کان عامل طبرستان من حبسه، و حمله علی بغل بسرج، و وجه به الی حیان لیأخذ له الامان، و یجعل له جبال ابیه و جده علی ان یسلم الیه مازیار، و یوثق

له بذلک بضمان محمد بن موسی بن حفص و احمد بن الصقیر، فلما صار محمد بن موسی الی حیان، و اخبره برسالة قوهیار الیه، قال له حیان: من هذا؟ یعنی احمد، قال: شیخ البلاد، و بقیة الخلفاء و الأمیر عبد الله بن طاهر به عارف، فبعث حیان الی احمد، فأتاه فأمره بالخروج الی مسلحه خرماباذ مع محمد بن موسی و کان لأحمد ابن یقال له إسحاق، و کان قد هرب من مازیار، یأوی نهاره الغیاض، و یصیر باللیل الی ضیعه یقال لها ساواشریان، و هی علی طریق الجادة من قدح الاصبهبذ الذی فیه قصر مازیار. فذکر عن إسحاق، انه قال: کنت فی هذه الضیعه، فمر بی عده من اصحاب مازیار، معهم دواب تقاد و غیر ذلک، قال: فوثبت علی فرس منها هجین ضخم، فرکبته عریا، و صرت الی مدینه ساریه، فدفعته الی ابی، فلما اراد احمد الخروج الی خرماباذ رکب ذلک الفرس، فنظر الیه حیان، فاعجبه، فالتفت حیان الی اللوزجان- و کان من اصحاب قارن- فقال له: رایت هذا الشیخ علی فرس نبیل قل ما رایت مثله، فقال له اللوزجان: هذا الفرس کان لمازیار، فبعث حیان الی احمد یسأله البعثه بالفرس الیه، لینظر الیه، فبعث به الیه، فلما تامل النظر و فتشه وجده مشطب الیدین، فزهد فیه، و دفعه الی اللوزجان، و قال لرسول احمد: هذا لمازیار، و مال مازیار لأمیر المؤمنین، فرجع الرسول فاخبر احمد، فغضب علی اللوزجان من ذلک، فبعث الیه احمد بالشتیمه، فقال اللوزجان: ما لی فی هذا ذنب! و رد الفرس الی احمد، و معه برذون و شهری فاره، فامر رسوله فدفعهما الیه. و غضب احمد من فعل حیان به، و قال: هذا الحائک یبعث الی شیخ مثلی فیفعل به ما فعل! ثم کتب الی قوهیار: ویحک! لم تغلط فی امرک و تترک مثل الحسن بن الحسین عم الأمیر عبد الله بن طاهر، و تدخل فی أمان هذا العبد الحائک، و تدفع اخاک، و تضع قدرک، و تحقد علیک الحسن بن الحسین

بترکک ایاه و میلک الی عبد من عبیده! فکتب الیه قوهیار: قد غلطت فی أول الأمر، و واعدت الرجل ان اصیر الیه بعد غد، و لا آمن ان خالفته ان یناهضنی و یحاربنی، و یستبیح منازلی و أموالی، و ان قاتلته فقتلت من اصحابه، و جرت الدماء بیننا وقعت الشحناء، و یبطل هذا الأمر الذی التمسته. فکتب الیه احمد: إذا کان یوم المیعاد فابعث الیه رجلا من اهل بیتک، و اکتب الیه انه قد عرضت لک عله منعتک من الحرکة، و انک تتعالج ثلاثة ایام، فان عوفیت و الا صرت الیه فی محمل، و سنحمله نحن علی قبول ذلک منک، و المصیر فی الوقت. و ان احمد بن الصقیر و محمد بن موسی بن حفص کتبا الی الحسن بن الحسین و هو فی معسکره بطمیس ینتظر امر عبد الله بن طاهر و جواب کتابه بقتل سرخاستان و فتح طمیس، فکتبا الیه ان ارکب إلینا لندفع إلیک مازیار و الجبل، و الا فاتک، فلا تقم و وجها الکتاب مع شاذان بن الفضل الکاتب، و امراه ان یعجل السیر. فلما وصل الکتاب الی الحسن رکب من ساعته، و سار مسیره ثلاثة ایام فی لیله، حتی انتهی الی ساریه، فلما اصبح سار الی خرماباذ- و هو یوم موعد قوهیار- و سمع حیان وقع طبول الحسن، فرکب فتلقاه علی راس فرسخ، فقال له الحسن: ما تصنع هاهنا! فما یؤمنک ان یبدو للقوم، فیغدروا بک، فینتقض علیک جمیع ما عملت ارجع الی الجبل، فصیر مسالحک فی النواحی و الاطراف، و اشرف علی القوم اشرافا لا یمکنهم الغدر، ان هموا به. فقال له حیان: انا علی الرجوع، و ارید ان احمل اثقالی، و اتقدم الی رجالی بالرحله، فقال له الحسن: امض أنت، فانا باعث باثقالک و رجالک خلفک، و بت اللیلة بمدینه ساریه حتی یوافوک، ثم تبکر من غد، فخرج حیان من فوره کما امره الحسن الی ساریه، ثم ورد علیه کتاب عبد الله بن طاهر ان

یعسکر بلبوره- و هی من جبال ونداهرمز، و هی احصن موضع من جباله، و کان اکثر مال مازیار بها-و امره عبد الله الا یمنع قارن مما یرید من تلک الجبال و الأموال فاحتمل قارن ما کان لمازیار هنالک من المال، و الذی کان باسباندره من ذخائر مازیار، و ما کان لسرخاستان بقدح السلتان، و احتوی علی ذلک کله. فانتقض علی حیان جمیع ما کان سنح له بسبب ذلک الفرس، و توفی بعد ذلک حیان بن جبله فوجه عبد الله مکانه علی اصحابه محمد الحسین بن مصعب، و تقدم الیه عبد الله الا یضرب علی یدی قارن فی شیء یریده، و صار الحسن ابن الحسین الی خرماباذ، فأتاه محمد بن موسی بن حفص و احمد بن الصقیر، فتناظروا سرا، فجزاهما خیرا، و کتب هو الی قوهیار، فوافی خرماباذ، و صار الی الحسن، فبره و اکرمه و اجابه الی کل ما سال، و اتعدا علی یوم، ثم صرفه و صار قوهیار الی مازیار، فاعلمه انه قد أخذ له الامان، و استوثق له و کان الحسین بن قارن قد کاتب قوهیار من ناحیه محمد بن ابراهیم بن مصعب، و ضمن له الرغائب عن امیر المؤمنین، فأجابه قوهیار، و ضمن له ما ضمن لغیره، کل ذلک لیردهم عن الحرب و مال الیه فرکب محمد بن ابراهیم من مدینه آمل، و بلغ الحسن بن الحسین الخبر فذکر عن ابراهیم بن مهران انه کان یتحدث عند ابی السعدی، فلما قرب و کان طریقه علی باب مضرب الحسن قال: فلما حاذیت مضربه، إذا بالحسن الزوال انصرف یرید منزله راکب وحده، لم یتبعه الا ثلاثة غلمان له اتراک، قال: فرمیت بنفسی، و سلمت علیه، فقال: ارکب، فلما رکبت قال: این طریق آرم؟ قلت: هی علی هذا الوادی، فقال لی: امض امامی، قال: فمضیت حتی بلغت دربا علی میلین من آرم، قال: ففزعت، و قلت: اصلح الله الأمیر! هذا موضع مهول، و لا یسلکه الا الف فارس، فأری لک ان تنصرف

و لا تدخله قال: فصاح بی: امض، فمضیت و انا طائش العقل، و لم نر فی طریقنا أحدا حتی وافینا آرم، فقال لی: این طریق هرمزداباذ؟ قلت: علی هذا الجبل فی هذا الشراک، قال: فقال لی: سر إلیها، فقلت: أعز الله الأمیر! الله الله فی نفسک و فینا و فی هذا الخلق الذی معک! قال: فصاح بی: امض یا بن اللخناء، قال: فقلت له: اعزک الله! اضرب أنت عنقی، فانه أحب الی من ان یقتلنی مازیار، و یلزمنی الأمیر عبد الله بن طاهر الذنب. قال: فانتهرنی حتی ظننت انه سیبطش بی، و مضیت و انا خلیع الفؤاد، و قلت فی نفسی: الساعة نؤخذ جمیعا، او نوقف بین یدی مازیار فیوبخنی، و یقول: جئت دلیلا علی! فبینا نحن کذلک إذ وافینا هرمزداباذ مع اصفرار الشمس، فقال لی: این کان سجن المسلمین هاهنا؟ فقلت له: فی هذا الموضع. قال: فنزل فجلس و نحن صیام، و الخیل تلحقنا متقطعه، و ذلک انه رکب من غیر علم الناس، فعلموا بعد ما مضی، فدعا الحسن بیعقوب بن منصور، فقال له: یا أبا طلحه، أحب ان تصیر الی الطالقانیه، فتلطف بحیلک لجیش ابی عبد الله محمد بن ابراهیم بن مصعب هنالک ساعتین او ثلاث ساعات او اکثر، ما امکنک و کان بینه و بین الطالقانیه فرسخان او ثلاثة فراسخ، قال ابراهیم: فبینا نحن وقوف بین یدی الحسن، إذ دعا بقیس بن زنجویه، فقال له: امض الی درب لبوره، و هو علی اقل من فرسخ، فابرز باصحابک علی الدرب. قال: فلما صلینا المغرب و اقبل اللیل، إذا انا بفرسان بین ایدیهم الشمع مشتعلا مقبلین من طریق لبوره، فقال لی: یا ابراهیم، این طریق لبوره؟ فقلت: اری نیرانا و فرسانا قد أقبلوا من ذلک الطریق، قال: و انا داهش لا اقف علی ما نحن فیه، حتی قربت النیران منا، فانظر فإذا المازیار مع القوهیار، فلم

اشعر حتی نزلا، و تقدم المازیار، فسلم علی الحسن بالإمرة، فلم یرد علیه، و قال لطاهر بن ابراهیم و أوس البلخی: خذاه إلیکما. و ذکر عن أخی و میدوار بن خواست جیلان، انه فی تلک اللیلة صار مع نفر الی قوهیار، و قال له: اتق الله، قد خلفت سرواتنا، فاذن لی اکنف هؤلاء العرب کلهم، فان الجند حیاری جیاع، و لیس لهم طریق یهربون، فتذهب بشرفها ما بقی الدهر، و لا تثق بما یعطیک العرب، فلیس لهم وفاء! فقال قوهیار: لا تفعلوا، و إذا قوهیار قد عبی علینا العرب، و دفع مازیار و اهل بیته الی الحسن لینفرد بالملک، و لا یکون احد ینازعه و یضاده. فلما کان فی السحر، وجه الحسن بالمازیار مع طاهر بن ابراهیم و أوس البلخی الی خرماباذ، و امرهما ان یمرا به الی مدینه ساریه، و رکب الحسن، و أخذ علی وادی بابک الی الکانیة مستقبلا محمد بن ابراهیم بن مصعب، فالتقیا و محمد یرید المصیر الی هرمزداباذ لاخذ المازیار، فقال له الحسن: یا أبا عبد الله، این ترید؟ قال: ارید المازیار، فقال: هو بساریه، و قد صار الی، و وجهت به الی هنالک، فبقی محمد بن ابراهیم متحیرا و کان القوهیار قد هم بالغدر بالحسن، و دفع المازیار الی محمد بن ابراهیم، فسبق الحسن الی ذلک، و تخوف القوهیار منه ان یحاربه حین رآه متوسطا الجبل ان احمد بن الصقیر کتب الی القوهیار: لا اری لک التخلیط و المناصبه لعبد الله بن طاهر، و قد کتب الیه بخبرک و ضمانک فلا تکن ذا قلبین، فعند ذلک حذره و دفعه الی الحسن، و صار محمد بن ابراهیم و الحسن بن الحسین الی هرمزداباذ، فاحرقا قصر المازیار بها، و انهبا ماله، ثم صارا الی معسکر الحسن بخرماباذ، و وجها الی اخوه المازیار، فحبسوا هناک فی داره، و وکل بهم ثم رحل الحسن الی مدینه ساریه، فأقام بها، و حبس المازیار بقرب خیمه الحسن، و بعث الحسن الی محمد بن موسی بن حفص یسأله عن القید الذی کان قیده به المازیار، فبعث به محمد الیه، فقید المازیار بذلک القید، و وافی محمد بن ابراهیم الحسن بمدینه ساریه لیناظره فی مال المازیار و اهل بیته، فکتبا بذلک

الی عبد الله بن طاهر، و انتظرا امره، فورد کتاب عبد الله الی الحسن بتسلیم المازیار و اخوته و اهل بیته الی محمد بن ابراهیم، لیحملهم الی امیر المؤمنین المعتصم، و لم یعرض عبد الله لأموالهم، و امره ان یستصفی جمیع ما للمازیار و یحرزه، فبعث الحسن الی المازیار فاحضره، و ساله عن أمواله فذکر ان ماله عند قوم سماهم، من وجوه اهل ساریه و صلحائهم عشره نفر، و احضر القوهیار، و کتب علیه کتابا، و ضمنه توفیر هذه الأموال التی ذکرها المازیار انها عند خزانه و اصحاب کنوزه، فضمن القوهیار ذلک و اشهد علی نفسه. ثم ان الحسن امر الشهود الذین احضرهم ان یصیروا الی المازیار، فیشهدوا علیه، فذکر عن بعضهم، انه قال: لما دخلنا علی المازیار، تخوفت من احمد بن الصقیر ان یفزعه بالکلام، فقلت له: أحب ان تمسک عنه، و لا تذکر ما کنت اشرت به، فسکت احمد عند ذلک، فقال المازیار: اشهدوا ان جمیع ما حملت من أموالی و صحبنی سته و تسعون الف دینار، و سبع عشره قطعه زمرد، و ست عشره قطعه یاقوت احمر، و ثمانیة اوقار سلال مجلده، فیها الوان الثیاب، و تاج و سیف من ذهب و جوهر، و خنجر من ذهب مکلل بالجوهر، و حق کبیر مملوء جوهرا، و قد وضعه بین أیدینا، و قد سلمت ذلک الی محمد بن الصباح، و هو خازن عبد الله بن طاهر و صاحب خبره علی العسکر و الی القوهیار قال: فخرجنا الی الحسن بن الحسین، فقال: اشهدتم علی الرجل؟ قال: قلنا: نعم، قال: هذا شیء کنت اخترته لی، فاحببت ان یعلم قلته و هو انه عندی. و ذکر عن علی بن ربن النصرانی الکاتب ان ذلک الحق کان شری جوهره علی المازیار و جده و شهریار ثمانیة عشر الف الف درهم، و کان المازیار حمل ذلک کله الی الحسن بن الحسین، علی ان یظهر انه خرج الیه فی الامان، و انه قد آمنه علی نفسه و ماله و ولده، و جعل له جبال ابیه، فامتنع الحسن بن

الحسین من هذا و عف عنه-و کان اعف الناس عن أخذ درهم او دینار- فلما اصبح انفذ المازیار مع طاهر بن ابراهیم و علی بن ابراهیم الحربی، و ورد کتاب عبد الله بن طاهر فی انفاذه مع یعقوب بن منصور، و قد ساروا بالمازیار ثلاث مراحل، فبعث الحسن فرده، و انفذه مع یعقوب بن منصور ثم امر الحسن بن الحسین القوهیار أخا المازیار ان یحمل الأموال التی ضمنها، و دفع الیه بغالا من العسکر، و امر بانفاذ جیش معه، فامتنع القوهیار، و قال: لا حاجه لی بهم، و خرج بالبغال هو و غلمانه، فلما ورد الجبل و فتح الخزائن، و اخرج الأموال و عباها لیحملها، وثب علیه ممالیک المازیار من الدیالمة- و کانوا ألفا و مائتین- فقالوا له: غدرت بصاحبنا، و اسلمته الی العرب، و جئت لتحمل أمواله! فاخذوه و کبلوه بالحدید، فلما جنه اللیل قتلوه، و انتهبوا تلک الأموال و البغال، فانتهی الخبر الی الحسن، فوجه جیشا الی الذین قتلوا القوهیار، و وجه قارن جیشا من قبله فی اخذهم، فاخذ منهم صاحب قارن عده، منهم ابن عم للمازیار، یقال له شهریار بن المصمغان- و کان راس العبید و محرضهم-فوجه به قارن الی عبد الله بن طاهر، فلما صار بقومس مات، و کان جماعه أولئک الدیالمة أخذوا علی السفح و الغیضة یریدون الدیلم، فنذر بهم محمد بن ابراهیم بن مصعب، فوجه من قبله الطبریة و غیرهم حتی عارضوهم، و أخذوا علیهم الطریق، فأخذوا، فبعث بهم الی مدینه ساریه مع علی بن ابراهیم، و کان مدخل محمد بن ابراهیم حین دخل من شلنبه علی طریق الروذبار الی الوریان. و قیل: ان فساد امر مازیار و هلاکه کان من قبل ابن عم له یقال له کان فی یدیه جبال طبرستان کلها، و کان فی ید المازیار السهل، و کان ذلک کالقسمة بینهم یتوارثونه، فذکر عن محمد بن حفص الطبری ان الجبال بطبرستان ثلاثة: جبل و نداهرمز فی وسط جبال طبرستان، و الثانی جبل أخیه

وندا سبجان بن الأنداد بن قارن، و الثالث جبل شروین بن سرخاب ابن باب، فلما قوی امر المازیار بعث الی ابن عمه ذلک، و قیل هو اخوه القوهیار، فالزمه بابه، و ولی الجبل والیا من قبله. یقال له دری، فلما احتاج المازیار الی الرجال لمحاربه عبد الله بن طاهر، دعا بابن عمه او أخیه القوهیار، فقال له: أنت اعرف بجبلک من غیرک، و اظهره علی امر الافشین و مکاتبته له، و قال له: صر فی ناحیه الجبل، فاحفظ علی الجبل. و کتب المازیار الی الدری یأمره بالقدوم علیه، فقدم علیه، فضم الیه العساکر، و وجهه فی وجه عبد الله بن طاهر، و ظن انه قد توثق من الجبل بابن عمه او أخیه القوهیار، و ذلک ان الجبل لم یظن انه یؤتی منه لأنه لیس فیه للعساکر و المحاربة طریق لکثرة المضایق و الشجر الذی فیه، و توثق من المواضع التی یتخوف منها بالدری و اصحابه، و ضم الیه المقاتله و اهل عسکره، فوجه عبد الله بن طاهر عمه الحسن بن الحسین بن مصعب فی جیش کثیف من خراسان الی المازیار، و وجه المعتصم محمد بن ابراهیم بن مصعب، و وجه معه صاحب خبر یقال له یعقوب بن ابراهیم البوشنجی مولی الهادی، و یعرف بقوصره، یکتب بخبر العسکر، فوافی محمد بن ابراهیم الحسن بن الحسین، و زحفت العساکر نحو المازیار حتی قربوا منه، و المازیار لا یشک انه قد توثق من الموضع الذی تلقاه الجبل فیه. و کان المازیار فی مدینته فی نفر یسیر، فدعا ابن عم المازیار الحقد الذی کان فی قلبه علی المازیار و صنیعه به و تنحیته ایاه عن جبله، ان کاتب الحسن ابن الحسین، و اعلمه جمیع ما فی عساکره، و ان الافشین کاتب المازیار. فانفذ الحسن کتاب ابن عم المازیار الی عبد الله بن طاهر، فوجه به عبد الله برجل الی المعتصم، و کاتب عبد الله و الحسن بن الحسین ابن عم المازیار- و قیل القوهیار- و ضمنا له جمیع ما یرید، و کان ابن عم المازیار اعلم عبد الله

ابن طاهر ان الجبل الذی هو علیه کان له و لأبیه و لآبائه من قبل المازیار، و ان المازیار عند تولیه الفضل بن سهل ایاه طبرستان انتزع الجبل من یدیه، و الزمه بابه، و استخف به، فشرط له عبد الله بن طاهر ان هو وثب بالمازیار، و احتال له ان یصیر الجبل فی یدیه علی حسب ما لم یزل، و لا یعرض له فیه، و لا یحارب. فرضی بذلک ابن عم المازیار، فکتب له عبد الله بن طاهر بذلک کتابا، و توثق له فیه، فوعد ابن عم المازیار الحسن بن الحسین و رجالهم ان یدخلهم الجبل، فلما کان وقت المیعاد، امر عبد الله بن طاهر الحسن بن الحسین ان یزحف للقاء الدری، و وجه عسکرا ضخما علیه قائد من قواده فی جوف اللیل، فوافوا ابن عم المازیار فی الجبل، فسلم الجبال الیهم، و ادخلهم إلیها، و صاف الدری العسکر الذی بازائه، فلم یشعر المازیار و هو فی قصره حتی وقفت الرجاله و الخیل علی باب قصره، و الدری یحارب العسکر الآخر، فحصروا المازیار، و انزلوه علی حکم امیر المؤمنین المعتصم. و ذکر عمرو بن سعید الطبری ان المازیار کان یتصید، فوافته الخیل فی الصید، فاخذ أسیرا، و دخل قصره عنوه، و أخذ جمیع ما فیه، و توجه الحسن بن الحسین بالمازیار، و الدری یقاتل العسکر الذی بازائه، لم یعلم بأخذ المازیار، فلم یشعر الا و عسکر عبد الله بن طاهر من ورائه، فتقطعت عساکره، فانهزم و مضی یرید الدخول الی بلاد الدیلم، فقتل اصحابه، و اتبعوه فلحقوه فی نفر من اصحابه، فرجع یقاتلهم، فقتل و أخذ راسه، فبعث به الی عبد الله بن طاهر و قد صار المازیار فی یده، فوعده عبد الله ابن طاهر ان هو اظهره علی کتب الافشین ان یسال امیر المؤمنین الصفح عنه، و اعلمه عبد الله انه قد علم ان الکتب عنده فاقر المازیار بذلک، فطلبت الکتب فوجدت، و هی عده کتب، فأخذها عبد الله بن طاهر،

فوجه بها مع المازیار الی إسحاق بن ابراهیم، و امره الا یخرج الکتب من یده و لا المازیار الا الی ید امیر المؤمنین، لئلا یحتال للکتب و المازیار، ففعل إسحاق ذلک، فأوصلها من یده الی ید المعتصم، فسال المعتصم المازیار عن الکتب، فلم یقر بها، فامر بضرب المازیار حتی مات، و صلب الی جانب بابک. و کان المأمون یکتب الی المازیار: من عبد الله المأمون الی جیل جیلان اصبهبذ اصبهبذان بشوار جرشاه محمد بن قارن مولی امیر المؤمنین. و قد ذکر ان بدء و هی امر الدری، کان انه لما بلغه بعد ما ضم الیه المازیار الجیش نزول جیش محمد بن ابراهیم دنباوند، وجه أخاه بزرجشنس، و ضم الیه محمدا و جعفرا ابنی رستم الکلاری و رجالا من اهل الثغر و اهل اهل الرویان، و امرهم ان یصیروا الی حد الرویان و الری لمنع الجیش، و کان الحسن بن قارن قد کاتب محمدا و جعفرا ابنی رستم، و رغبهما، و کانا من رؤساء اصحاب الدری، فلما التقی جیش الدری و جیش محمد بن ابراهیم، انقلب ابنا رستم و اهل الثغرین و اهل الرویان علی بزرجشنس أخی الدری، فاخذوه أسیرا، و صاروا مع محمد بن ابراهیم علی مقدمته، و کان الدری بموضع یقال له مزن فی قصره مع اهله و جمیع عسکره فلما بلغه غدر محمد و جعفر ابنی رستم و متابعه اهل الثغرین و الرویان لهما و اسر أخیه بزرجشنس، اغتم لذلک غما شدیدا، و أذعن اصحابه، و همتهم انفسهم، و تفرق عامتهم یطلبون الامان، و یحتالون لأنفسهم فبعث الدری الی الدیالمة فصار ببابه مقدار اربعه آلاف رجل منهم، فرغبهم و مناهم و وصلهم ثم رکب و حمل الأموال معه، و مضی کأنه یرید ان یستنقذ أخاه و یحارب محمد بن ابراهیم، و انما اراد الدخول الی الدیلم، و الاستظهار بهم علی محمد بن ابراهیم. فاستقبله محمد بن ابراهیم فی جیشه، فکانت بینهم وقعه صعبه، فلما

مضی الدری هرب الموکلون بالسجن، و کسر اهل السجن اقیادهم، و خرجوا هاربین، و لحق کل انسان ببلده و اتفق خروج اهل ساریه الذین کانوا فی حبس المازیار و خروج هؤلاء الذین کانوا فی حبس الدری فی یوم واحد، و ذلک فی شعبان لثلاث عشره لیله خلت منه سنه خمس و عشرین و مائتین فی قول محمد بن حفص و قال غیره: کان ذلک فی سنه اربع و عشرین و مائتین. و ذکر عن داود بن قحذم ان محمد بن رستم، قال: لما التقی الدری و محمد ابن ابراهیم بساحل البحر، بین الجبل و الغیضة و البحر، و الغیضة متصله بالدیلم، و کان الدری شجاعا بطلا، فکان یحمل بنفسه علی اصحاب محمد حتی یکشفهم، ثم یحمل معارضه من غیر هزیمه، یرید دخول الغیضة، شد علیه رجل من اصحاب محمد بن ابراهیم یقال له فند بن حاجبه، فأخذه أسیرا و استرجع، و اتبع الجند اصحابه و أخذ جمیع ما کان معه من الأثاث و المال و الدواب و السلاح، فامر محمد بن ابراهیم بقتل بزرجشنس أخی الدری، و دعی بالدری فمد یده فقطعت من مرفقه، و مدت رجله فقطعت من الرکبه، و کذا بالید الاخری و الرجل الاخری، فقعد الدری علی استه، و لم یتکلم و لم یتزعزع، فامر بضرب عنقه و ظفر محمد بن ابراهیم باصحاب الدری فحملهم مکبلین.

[أخبار متفرقة ]

و فی هذه السنه ولی جعفر بن دینار الیمن. و فیها تزوج الحسن بن الافشین اترنجه بنت اشناس، و دخل بها فی العمری، قصر المعتصم فی جمادی الآخرة، و احضر عرسها عامه اهل سامرا فحدثت انهم کانوا یغلفون العامه فیها بالغالیة فی تغار من فضه، و ان المعتصم کان یباشر بنفسه تفقد من حضرها. و فیها امتنع عبد الله الورثانی بورثان.

ذکر الخبر عن خلاف منکجور الاشروسنی

و فیها خالف منکجور الاشروسنی قرابه الافشین باذربیجان. ذکر الخبر عن سبب خلافه: ذکر ان الافشین عند فراغه من امر بابک و منصرفه من الجبال ولی اذربیجان- و کانت من عمله-والیه منکجور هذا، فأصاب فی قریه بابک فی بعض منازله مالا عظیما، فاحتجنه لنفسه، و لم یعلم به الافشین و لا المعتصم، و کان علی البرید باذربیجان رجل من الشیعة یقال له عبد الله بن عبد الرحمن، فکتب الی المعتصم بخبر ذلک المال، و کتب منکجور یکذب ذلک، فوقعت المناظرة بین منکجور و عبد الله بن عبد الرحمن، حتی هم منکجور بقتل عبد الله بن عبد الرحمن، فاستغاث عبد الله باهل اردبیل، فمنعوه مما اراد به منکجور، و بلغ ذلک المعتصم، فامر الافشین ان یوجه رجلا من قبله بعزل منکجور، فوجه رجلا من قواده فی عسکر ضخم، فلما بلغ منکجور ذلک، خلع و جمع الیه الصعالیک، و خرج من اردبیل، فرآه القائد فواقعه، فانهزم منکجور، و صار الی حصن من حصون اذربیجان- التی کان بابک اخربها-حصین فی جبل منیع، فبناه و اصلحه، و تحصن فیه، فلم یلبث الا اقل من شهر حتی وثب به اصحابه الذین کانوا معه فی الحصن، فاسلموه و دفعوه الی القائد الذی کان یحاربه، فقدم به الی سامرا، فامر المعتصم بحسبه، فاتهم الافشین فی امره. و قیل: ان القائد الذی وجه لحرب منکجور هذا کان بغا الکبیر. و قیل: ان بغا لما لقی منکجور خرج منکجور الیه بأمان. و فیها مات یاطس الرومی، و صلب بسامرا الی جانب بابک. و فیها مات ابراهیم بن المهدی فی شهر رمضان و صلی علیه المعتصم. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن داود.

ثم دخلت

سنه خمس و عشرین و مائتین

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

فمن ذلک کان قدوم الورثانی علی المعتصم فی المحرم بالأمان. و فیها قدم بغا الکبیر بمنکجور سامرا. و فیها خرج المعتصم الی السن، و استخلف اشناس. و فیها اجلس المعتصم اشناس علی کرسی، و توجه و وشحه فی شهر ربیع الاول. و فیها احرق غنام المرتد. و فیها غضب المعتصم علی جعفر بن دینار، و ذلک من اجل و ثوبه علی من کان معه من الشاکریه، و حبسه عند اشناس خمسه عشر یوما، و عزله عن الیمن، و ولاها ایتاخ، ثم رضی عن جعفر. و فیها عزل الافشین عن الحرس و ولیه إسحاق بن یحیی بن معاذ. و فیها وجه عبد الله بن طاهر بمازیار، فخرج إسحاق بن ابراهیم الی الدسکرة، فادخله سامرا فی شوال، و امر بحمله علی الفیل، فقال محمد بن عبد الملک الزیات: قد خضب الفیل کعاداته یحمل جیلان خراسان

و الفیل لا تخضب أعضاؤه الا لذی شان من الشان

فأبی مازیار ان یرکب الفیل، فادخل علی بغل باکاف، فجلس المعتصم فی دار العامه، لخمس لیال خلون من ذی القعده، و امر فجمع بینه و بین الافشین، و قد کان الافشین حبس قبل ذلک بیوم، فاقر المازیار ان

الافشین کان یکاتبه، و یصوب له الخلاف و المعصیة، فامر برد الافشین الی محبسه، و امر بضرب مازیار، فضرب أربعمائة سوط و خمسین سوطا، و طلب ماء فسقی، فمات من ساعته'.

ذکر الخبر عن غضب المعتصم علی الافشین و حبسه

و فیها غضب المعتصم علی الافشین فحبسه. ذکر الخبر عن سبب غضبه علیه و حبسه ایاه: ذکر ان الافشین کان ایام حربه بابک و مقامه بأرض الخرمیة، لا یأتیه هدیه من اهل أرمینیة الا وجه بها الی اشروسنه، فیجتاز ذلک بعبد الله بن طاهر، فیکتب عبد الله الی المعتصم بخبره، فکتب المعتصم الی عبد الله بن طاهر یأمر بتعریف جمیع ما یوجه به الافشین من الهدایا الی اشروسنه، ففعل عبد الله بذلک، و کان الافشین کلما تهیأ عنده مال حمله اوساط اصحابه من الدنانیر فی وسطه، فاخبر عبد الله بذلک، فبینا هو فی یوم من الأیام، و قد نزل رسل الافشین معهم الهدایا نیسابور وجه الیهم عبد الله بن طاهر، و اخذهم ففتشهم، فوجد فی أوساطهم همایین، فأخذها منهم، و قال لهم: من این لکم هذا المال؟ فقالوا: هذه هدایا الافشین، و هذه أمواله فقال: کذبتم، لو اراد أخی الافشین ان یرسل بمثل هذه الأموال لکتب الی یعلمنی ذلک لامر بحراسته و بذرقته، لان هذا مال عظیم، و انما أنتم لصوص. فاخذ عبد الله بن طاهر المال، و اعطاه الجند قبله، و کتب الی الافشین یذکر له ما قال القوم، و قال: انا انکر ان تکون وجهت بمثل هذا المال الی اشروسنه، و لم تکتب الی تعلمنی لابذرقه، فان کان هذا المال لیس لک فقد اعطیته الجند مکان المال الذی یوجهه الی امیر المؤمنین فی کل سنه، و ان کان المال لک-کما زعم القوم فإذا جاء المال من قبل امیر المؤمنین رددته إلیک، و ان یکن غیر ذلک فأمیر المؤمنین أحق بهذا المال، و انما دفعته الی الجند

لانی ارید ان اوجههم الی بلاد الترک. فکتب الیه الافشین یعلمه ان ماله و مال امیر المؤمنین واحد، و یسأله اطلاق القوم لیمضوا الی اشروسنه، فاطلقهم عبد الله بن طاهر، فمضوا، فکان ذلک سبب الوحشة بین عبد الله بن طاهر و بین الافشین. ثم جعل عبد الله یتتبع علیه، و کان الافشین یسمع أحیانا من المعتصم کلاما یدل علی انه یرید ان یعزل آل طاهر عن خراسان، فطمع الافشین فی ولایتها، فجعل یکاتب مازیار، و یبعثه علی الخلاف، و یضمن له القیام بالدفع عنه عند السلطان، ظنا منه ان مازیار ان خالف احتاج المعتصم الی ان یوجهه لمحاربته، و یعزل عبد الله بن طاهر و یولیه خراسان، فکان من امر مازیار ما قد مضی ذکره. و کان من امر منکجور باذربیجان ما قد وصفنا قبل، فتحقق عند المعتصم- بما کان من امر الافشین و مکاتبته مازیار بما کان یکاتبه به-ما کان اتهمه به من امر منکجور، و ان ذلک کان عن رای الافشین و امره ایاه به، فتغیر المعتصم للافشین لذلک، و احس الافشین بذلک، و علم تغیر حاله عنده، فلم یدر ما یصنع، فعزم-فیما ذکر-علی ان یهیئ اطوافا فی قصره، و یحتال فی یوم شغل المعتصم و قواده ان یأخذ طریق الموصل، و یعبر الزاب علی تلک الاطواف، حتی یصیر الی بلاد أرمینیة، ثم الی بلاد الخزر، فعسر ذلک علیه، فهیأ سما کثیرا، و عزم علی ان یعمل طعاما و یدعو المعتصم و قواده فیسقیهم، فان لم یجبه المعتصم استاذنه فی قواد الاتراک، مثل اشناس و ایتاخ و غیرهم فی یوم تشاغل امیر المؤمنین، فإذا صاروا الیه اطعمهم و سقاهم و سمهم، فإذا انصرفوا من عنده خرج من أول اللیل، و حمل تلک الاطواف و الإله التی یعبر بها علی ظهور الدواب حتی یجیء الی الزاب فیعبر باثقاله علی الاطواف، و یعبر الدواب سباحه کما امکنه، ثم یرسل الاطواف حتی یعبر فی دجلة، و یدخل هو بلاد أرمینیة، و کانت ولایه أرمینیة الیه، ثم

یصیر هو الی بلاد الخزر مستأمنا، ثم یدور من بلاد الخزر الی بلاد الترک، و یرجع من بلاد الترک الی بلاد اشروسنه، ثم یستمیل الخزر علی اهل الاسلام، فکان فی تهیئه ذلک. و طال به الأمر فلم یمکنه ذلک و کان قواد الافشین ینوبون فی دار امیر المؤمنین کما ینوب القواد، فکان واجن الاشروسنی قد جری بینه و بین من قد اطلع علی امر الافشین حدیث، فذکر له واجن ان هذا الأمر لا أراه یمکن و لا یتم، فذهب ذلک الرجل الذی سمع قول واجن، فحکاه للافشین و سمع بعض من یمیل الی واجن من خدم الافشین و خاصته ما قال الافشین فی واجن، فلما انصرف واجن من النوبه فی بعض اللیل أتاه فاخبره ان قد القی ذلک الی الافشین، فحذر واجن علی نفسه، فرکب من ساعته فی جوف اللیل حتی اتی دار امیر المؤمنین، و قد نام المعتصم، فصار الی ایتاخ، فقال: ان لأمیر المؤمنین عندی نصیحه، فقال له ایتاخ: ا لیس الساعة کنت هاهنا! قد نام امیر المؤمنین فقال له واجن: لیس یمکننی ان اصبر الی غد، فدق ایتاخ الباب علی بعض من یعلم المعتصم بالذی قال واجن، فقال المعتصم: قل له ینصرف اللیلة الی منزله، و یبکر علی فی غد فقال واجن: ان انصرفت اللیلة ذهبت نفسی، فأرسل المعتصم الی ایتاخ: بیته اللیلة عندک فبیته ایتاخ عنده، فلما اصبح بکر به مع صلاه الغداة، فاوصله الی المعتصم، فاخبره بجمیع ما کان عنده، فدعا المعتصم محمد بن حماد بن دنقش الکاتب، فوجهه یدعو الافشین، فجاء الافشین فی سواد، فامر المعتصم بأخذ سواده، و حبسه، فحبس فی الجوسق، ثم بنی له حبسا مرتفعا، و سماه لؤلؤه داخل الجوسق، و هو یعرف الی الان بالافشین. و کتب المعتصم الی عبد الله بن طاهر فی الاحتیال للحسن بن الافشین - و کان الحسن قد کثرت کتبه الی عبد الله بن طاهر فی نوح بن اسد- یعلمه تحامله علی ضیاعه و ناحیته، فکتب عبد الله بن طاهر الی نوح بن اسد یعلمه ما کتب به امیر المؤمنین فی امره، و یأمره بجمع اصحابه و التأهب له، فإذا قدم علیه الحسن ابن الافشین بکتاب ولایته استوثق منه، و حمله الیه فکتب عبد الله بن طاهر

الی الحسن بن الافشین یعلمه انه عزل نوح بن اسد، و انه قد ولاه الناحیة، و وجه الیه بکتاب عزل نوح بن اسد. فخرج الحسن بن الافشین فی قله من اصحابه و سلاحه، حتی ورد علی نوح بن اسد، و هو یظن انه والی الناحیة، فأخذه نوح بن اسد، و شده وثاقا. و وجه به الی عبد الله بن طاهر، فوجه به عبد الله الی المعتصم و کان الحبس الذی بنی للافشین شبیها بالمناره، و جعل فی وسطها مقدار مجلسه، و کان الرجال ینوبون تحتها کما تدور و ذکر عن هارون بن عیسی بن المنصور، انه قال: شهدت دار المعتصم و فیها احمد بن ابی دواد و إسحاق بن ابراهیم بن مصعب و محمد بن عبد الملک الزیات، فاتی بالافشین و لم یکن بعد فی الحبس الشدید، فاحضر قوم من الوجوه لتبکیت الافشین بما هو علیه و لم یترک فی الدار احد من اصحاب المراتب الا ولد المنصور، و صرف الناس. و کان المناظر له محمد بن عبد الملک الزیات، و کان الذین احضروا المازیار صاحب طبرستان و الموبذ و المرزبان بن ترکش- و هو احد ملوک السغد- و رجلان من اهل السغد، فدعا محمد بن عبد الملک بالرجلین، و علیهما ثیاب رثه، فقال لهما محمد بن عبد الملک: ما شانکما؟ فکشفا عن ظهورهما و هی عاریه من اللحم، فقال له محمد: تعرف هذین؟ قال: نعم، هذا مؤذن، و هذا امام، بنیا مسجدا باشروسنه فضربت کل واحد منهما الف سوط، و ذلک ان بینی و بین ملوک السغد عهدا و شرطا، ان اترک کل قوم علی دینهم و ما هم علیه، فوثب هذان علی بیت کان فیه أصنامهم- یعنی اهل اشروسنه- فاخرجا الأصنام، و اتخذاه مسجدا، فضربتهما علی هذا ألفا ألفا لتعدیهما، و منعهما القوم من بیعتهم فقال له محمد: ما کتاب عندک قد زینته بالذهب و الجواهر و الدیباج، فیه الکفر بالله؟ قال: هذا کتاب ورثته عن ابی، فیه ادب من آداب العجم، و ما ذکرت من الکفر، فکنت استمتع منه بالأدب، و اترک ما سوی ذلک، و وجدته محلی، فلم تضطرنی الحاجة الی

أخذ الحلیة منه، فترکته علی حاله، ککتاب کلیله و دمنه و کتاب مزدک فی منزلک، فما ظننت ان هذا یخرج من الاسلام. قال: ثم تقدم الموبذ، فقال: ان هذا کان یأکل المخنوقة، و یحملنی علی أکلها، و یزعم انها ارطب لحما من المذبوحة، و کان یقتل شاه سوداء کل یوم أربعاء، یضرب وسطها بالسیف یمشی بین نصفیها و یأکل لحمها. و قال لی یوما: انی قد دخلت لهؤلاء القوم فی کل شیء اکرهه، حتی اکلت لهم الزیت و رکبت الجمل، و لبست النعل، غیر انی الی هذه الغایة لم تسقط عنی شعره-یعنی لم یطل و لم یختتن. فقال الافشین: خبرونی عن هذا الذی یتکلم بهذا الکلام، ثقه هو فی دینه؟ - و کان الموبذ مجوسیا اسلم بعد علی ید المتوکل و نادمه-قالوا: لا، قال: فما معنی قبولکم شهاده من لا تثقون به و لا تعدلونه! ثم اقبل علی الموبذ، فقال: هل کان بین منزلی و منزلک باب او کوه تطلع علی منها و تعرف اخباری منها؟ قال: لا، قال: ا فلیس کنت ادخلک الی و ابثک سری و اخبرک بالاعجمیه و میلی إلیها و الی أهلها؟ قال: نعم، قال: فلست بالثقه فی دینک و لا بالکریم فی عهدک، إذا افشیت علی سرا اسررته إلیک. ثم تنحی الموبذ، و تقدم المرزبان بن ترکش، فقالوا للافشین: هل تعرف هذا؟ قال: لا، فقیل للمرزبان: هل تعرف هذا؟ قال: نعم، هذا الافشین، قالوا له: هذا المرزبان، فقال له المرزبان: یا ممخرق، کم تدافع و تموه! قال له الافشین: یا طویل اللحیة، ما تقول؟ قال: کیف یکتب إلیک اهل مملکتک؟ قال: کما کانوا یکتبون الی ابی و جدی قال: فقل، قال: لا اقول، فقال المرزبان: ا لیس یکتبون إلیک بکذا و کذا بالاشروسنیه ؟ قال: بلی، قال: ا فلیس تفسیره بالعربیة الی اله الالهه من

عبده فلان بن فلان، قال: بلی! قال محمد بن عبد الملک: و المسلمون یحتملون ان یقال لهم هذا! فما بقیت لفرعون حین قال لقومه: « أَنَا رَبُّکُمُ اَلْأَعْلیٰ » ! قال: کانت هذه عاده القوم لأبی و جدی، ولی قبل ان ادخل فی الاسلام، فکرهت ان أضع نفسی دونهم فتفسد علی طاعتهم فقال له إسحاق بن ابراهیم بن مصعب: ویحک یا خیذر! کیف تحلف بالله لنا فنصدقک و نصدق یمینک و نجریک مجری المسلمین، و أنت تدعی ما ادعی فرعون! قال: یا أبا الحسین، هذه سوره قرأها عجیف علی علی بن هشام، و أنت تقرؤها علی، فانظر غدا من یقرؤها علیک! قال: ثم قدم مازیار صاحب طبرستان، فقالوا للافشین: تعرف هذا؟ قال: لا، قالوا للمازیار: تعرف هذا؟ قال: نعم، هذا الافشین، فقالوا له: هذا المازیار؟ قال: نعم، قد عرفته الان، قالوا: هل کاتبته؟ قال: لا، قالوا للمازیار: هل کتب إلیک؟ قال: نعم، کتب اخوه خاش الی أخی قوهیار، انه لم یکن ینصر هذا الدین الأبیض غیری و غیرک و غیر بابک، فاما بابک فانه بحمقه قتیل نفسه و لقد جهدت ان اصرف عنه الموت فأبی حمقه الا ان دلاه فیما وقع فیه، فان خالفت لم یکن للقوم من یرمونک به غیری و معی الفرسان و اهل النجده و الباس، فان وجهت الیه لم یبق احد یحاربنا الا ثلاثة: العرب، و المغاربه، و الاتراک، و العربی بمنزله الکلب اطرح له کسره ثم اضرب راسه بالدبوس، و هؤلاء الذباب-یعنی المغاربه- انما هم اکله راس، و اولاد الشیاطین-یعنی الاتراک- فإنما هی ساعه حتی تنفذ سهامهم، ثم تجول الخیل علیهم جولة فتأتی علی آخرهم، و یعود الدین الی ما لم یزل علیه ایام العجم فقال الافشین: هذا یدعی علی أخیه و أخی دعوی لا تجب علی، و لو کنت کتبت بهذا الکتاب الیه لاستمیله الی و یثق بناحیتی کان غیر مستنکر، لانی إذا نصرت الخلیفة بیدی، کنت بالحیلة احری ان انصره لاخذ بقفاه، و آتی به الخلیفة لاحظی به عنده، کما حظی

به عبد الله بن طاهر عند الخلیفة ثم نحی المازیار. و لما قال الافشین للمرزبان الترکشی ما قال، و قال لإسحاق بن ابراهیم ما قال، زجر ابن ابی دواد الافشین، فقال له الافشین: أنت یا أبا عبد الله ترفع طیلسانک بیدک، فلا تضعه علی عاتقک حتی تقتل به جماعه، فقال له ابن ابی دواد: ا مطهر أنت؟ قال: لا، قال: فما منعک من ذلک، و به تمام الاسلام، و الطهور من النجاسة! قال: ا و لیس فی دین الاسلام استعمال التقیه؟ قال: بلی، قال: خفت ان اقطع ذلک العضو من جسدی فاموت، قال: أنت تطعن بالرمح، و تضرب بالسیف، فلا یمنعک ذلک من ان تکون فی الحرب و تجزع من قطع قلفه! قال: تلک ضرورة تعنینی فاصبر علیها إذا وقعت، و هذا شیء استجلبه فلا آمن معه خروج نفسی، و لم اعلم ان فی ترکها الخروج من الاسلام، فقال ابن ابی دواد: قد بان لکم امره یا بغا - لبغا الکبیر ابی موسی الترکی- علیک به! قال: فضرب بیده بغا علی منطقته فجذبها، فقال قد کنت اتوقع هذا منکم قبل الیوم، فقلب بغا ذیل القباء علی راسه، ثم أخذ بمجامع القباء من عند عنقه، ثم اخرجه من باب الوزیری الی محبسه.

[أخبار متفرقة]

و فی هذه السنه حمل عبد الله بن طاهر الحسن بن الافشین و اترنجه بنت اشناس الی سامرا. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن داود

ثم دخلت

سنه ست و عشرین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

خبر وثوب علی بن إسحاق برجاء بن ابی الضحاک

فمن ذلک ما کان فیها من وثوب علی بن إسحاق بن یحیی بن معاذ- و کان علی المعونة بدمشق من قبل صول ارتکین- برجاء بن ابی الضحاک، و کان علی الخراج، فقتله، و اظهر الوسواس، ثم تکلم احمد بن ابی دواد فیه، فاطلق من محبسه، فکان الحسن بن رجاء یلقاه فی طریق سامرا، فقال البحتری الطائی: عفا علی بن إسحاق بفتکته علی غرائب تیه کن فی الحسن

انسته تنقیعه فی اللفظ نازله لم تبق فیه سوی التسلیم للزمن

فلم یکن کابن حجر حین ثار و لا أخی کلیب و لا سیف بن ذی یزن

و لم یقل لک فی وتر طلبت به تلک المکارم لا قعبان من لبن

و فیها مات محمد بن عبد الله بن طاهر بن الحسین، فصلی علیه المعتصم فی دار محمد .

ذکر الخبر عن موت الافشین

و فیها مات الافشین. ذکر الخبر عن موته و ما فعل به عند موته و بعده: ذکر عن حمدون بن اسماعیل، انه قال: لما جاءت الفاکهة الحدیثه، جمع المعتصم من الفواکه الحدیثه فی طبق، و قال لابنه هارون الواثق: اذهب

بهذه الفاکهة بنفسک الی الافشین، فادخلها الیه فحملت مع هارون الواثق حتی صعد بها الیه فی البناء الذی بنی له الذی یسمی لؤلؤه، فحبس فیه، فنظر الیه الافشین، فافتقد بعض الفاکهة، اما الاجاص و اما الشاهلوج، فقال للواثق: لا اله الا الله، ما احسنه من طبق، و لکن لیس لی فیه اجاص و لا شاهلوج! فقال له الواثق: هو ذا، انصرف اوجه به إلیک، و لم یمس من الفاکهة شیئا، فلما اراد الواثق الانصراف قال له الافشین: أقرئ سیدی السلام، و قل له: اسالک ان توجه الی ثقه من قبلک یؤدی عنی ما اقول، فامر المعتصم حمدون بن اسماعیل- و کان حمدون فی ایام المتوکل فی حبس سلیمان بن وهب فی حبس الافشین هذا، فحدث بهذا الحدیث و هو فیه: قال حمدون: فبعث بی المعتصم الی الافشین، فقال لی: انه سیطول علیک فلا تحتبس قال: فدخلت علیه، و طبق الفاکهة بین یدیه لم یمس منه واحده فما فوقها، فقال لی: اجلس، فجلست فاستمالنی بالدهقنه، فقلت: لا تطول، فان امیر المؤمنین قد تقدم الی الا احتبس عندک، فاوجز. فقال: قل لأمیر المؤمنین، احسنت الی و شرفتنی، و أوطأت الرجال عقبی، ثم قبلت فی کلاما لم یتحقق عندک، و لم تتدبره بعقلک، کیف یکون هذا، و کیف یجوز لی ان افعل هذا الذی بلغک! تخبر بانی دسست الی منکجور ان یخرج، و تقبله، و تخبر انی قلت للقائد الذی وجهته الی منکجور: لا تحاربه، و اعذر، و ان احسست بأحد منا فانهزم من بین یدیه، أنت رجل قد عرفت الحرب، و حاربت الرجال، و سست العساکر، هذا یمکن راس عسکر یقول لجند یلقون قوما: افعلوا کذا و کذا، هذا ما لا یسوغ لأحد ان یفعله، و لو کان هذا یمکن ما کان ینبغی ان تقبله من عدو قد عرفت سببه، و أنت اولی بی، انما انا عبد من عبیدک، و صنیعک، و لکن مثلی و مثلک یا امیر المؤمنین مثل رجل ربی عجلا له حتی اسمنه و کبر، و حسنت

حاله، و کان له اصحاب اشتهوا ان یأکلوا من لحمه، فعرضوا له بذبح العجل فلم یجبهم الی ذلک، فاتفقوا جمیعا علی ان قالوا له ذات یوم: ویحک! لم تربی هذا الأسد؟ هذا سبع، و قد کبر، و السبع إذا کبر یرجع الی جنسه! فقال لهم: ویحک هذا عجل بقر، ما هو سبع، فقالوا: هذا سبع، سل من شئت عنه، و قد تقدموا الی جمیع من یعرفونه، فقالوا له: ان سألکم عن العجل، فقولوا له: هذا سبع، فکلما سال الرجل إنسانا عنه، و قال له: ا ما تری هذا العجل ما احسنه! قال الآخر: هذا سبع، هذا اسد، ویحک! فامر بالعجل فذبح، و لکنی انا ذلک العجل، کیف اقدر ان أکون أسدا! الله الله فی امری، اصطنعتنی و شرفتنی و أنت سیدی و مولای، اسال الله ان یعطف بقلبک علی قال حمدون: فقمت فانصرفت، و ترکت الطبق علی. حاله لم یمس منه شیئا، ثم ما لبثنا الا قلیلا، حتی قیل: انه یموت او قد مات، فقال المعتصم: اروه ابنه، فاخرجوه فطرحوه بین یدیه، فنتف لحیته و شعره، ثم امر به فحمل الی منزل ایتاخ. قال: و کان احمد بن ابی دواد دعا به فی دار العامه من الحبس، فقال له: قد بلغ امیر المؤمنین انک یا خیدر، اقلف، قال: نعم، و انما اراد ابن ابی دواد ان یشهد علیه، فان تکشف نسب الی الخرع، و ان لم یتکشف صح علیه انه اقلف، فقال: نعم، انا اقلف، و حضر الدار ذلک الیوم جمیع القواد و الناس، و کان ابن ابی دواد اخرجه الی دار العامه قبل مصیر الواثق الیه بالفاکهة، و قبل مصیر حمدون بن اسماعیل الیه. قال حمدون: فقلت له: أنت اقلف کما زعمت؟ فقال الافشین: أخرجنی الی مثل ذلک الموضع، و جمیع القواد و الناس قد اجتمعوا، فقال لی ما قال، و انما اراد ان یفضحنی، ان قلت له: نعم لم یقبل قولی، و قال لی: تکشف، فیفضحنی بین الناس، فالموت کان أحب الی من ان اتکشف

بین أیدی الناس، و لکن یا حمدون ان احببت ان اتکشف بین یدیک حتی ترانی فعلت، قال حمدون: فقلت له: أنت عندی صدوق، و ما ارید ان تکشف. فلما انصرف حمدون فابلغ المعتصم رسالته، امر بمنع الطعام منه الا القلیل، فکان یدفع الیه فی کل یوم رغیف حتی مات، فلما ذهب به بعد موته الی دار ایتاخ، اخرجوه فصلبوه علی باب العامه لیراه الناس، ثم طرح بباب العامه مع خشبته، فاحرق و حمل الرماد، و طرح فی دجلة. و کان المعتصم حین امر بحبسه وجه سلیمان بن وهب الکاتب یحصی جمیع ما فی دار الافشین و یکتبه فی لیله من اللیالی، و قصر الافشین بالمطیره، فوجد فی داره بیت فیه تمثال انسان من خشب، علیه حلیه کثیره و جوهر، و فی أذنیه حجران أبیضان مشتبکان، علیهما ذهب، فاخذ بعض من کان مع سلیمان احد الحجرین، و ظن انه جوهر له قیمه، و کان ذلک لیلا، فلما اصبح و نزع عنه شباک الذهب، وجده حجرا شبیها بالصدف الذی یسمی الحبرون، من جنس الصدف الذی یقال له البوق، من صدف اخرج من منزله صور السماجة و غیرها و أصنام و غیر ذلک، و الاطواف و الخشب التی کان أعدها، و کان له متاع بالوزیریه، فوجد فیه أیضا صنم آخر، و وجدوا فی کتبه کتابا من کتب المجوس یقال له زراوه و أشیاء کثیره من الکتب، فیها دیانته التی کان یدین بها ربه. و کان موت الافشین فی شعبان من سنه ست و عشرین و مائتین. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن داود بأمر اشناس، و کان اشناس. حاجا فی هذه السنه، فولی کل بلده یدخلها فدعی له علی جمیع المنابر التی

مر بها من سامرا الی مکة و المدینة. و کان الذی دعا له علی منبر الکوفه محمد بن عبد الرحمن بن عیسی بن موسی، و علی منبر فید هارون بن محمد بن ابی خالد المروروذی، و علی منبر المدینة محمد بن أیوب بن جعفر بن سلیمان، و علی منبر مکة محمد بن داود بن عیسی بن موسی، و سلم علیه فی هذه الکور کلها بالاماره، و کانت له ولایتها الی ان رجع الی سامرا.

ثم دخلت

سنه سبع و عشرین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر خبر خروج ابی حرب المبرقع

فمن ذلک ما کان من خروج ابی حرب المبرقع الیمانی بفلسطین و خلافه علی السلطان. ذکر الخبر عن سبب خروجه و ما آل الیه امره: ذکر لی بعض اصحابی ممن ذکر انه خبیر بامره، ان سبب خروجه علی السلطان کان ان بعض الجند اراد النزول فی داره و هو غائب عنها، و فیها اما زوجته و اما اخته، فمانعته ذلک، فضربها بسوط کان معه، فاتقته بذراعها، فأصاب السوط ذراعها، فاثر فیها، فلما رجع ابو حرب الی منزله بکت و شکت الیه ما فعل بها، و ارته الاثر الذی بذراعها من ضربه، فاخذ ابو حرب سیفه و مشی الی الجندی و هو غار، فضربه به حتی قتله، ثم هرب و البس وجهه برقعا کی لا یعرف، فصار الی جبل من جبال الأردن، فطلبه السلطان فلم یعرف له خبر، و کان ابو حرب یظهر بالنهار فیقعد علی الجبل الذی أوی الیه متبرقعا، فیراه الرائی فیأتیه، فیذکره و یحرضه علی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، و یذکر السلطان و ما یاتی الی الناس و یعیبه، فما زال ذلک دابه حتی استجاب له قوم من حراثی اهل تلک الناحیة و اهل القری، و کان یزعم انه اموی، فقال الذین استجابوا له: هذا هو السفیانی، فلما کثرت غاشیته و تباعه من هذه الطبقة من الناس، دعا اهل البیوتات من اهل تلک الناحیة، فاستجاب له منهم جماعه من رؤساء الیمانیه، منهم رجل یقال له ابن بیهس، کان مطاعا فی اهل الیمن و رجلان آخران من اهل دمشق، فاتصل الخبر

بالمعتصم و هو علیل، علته التی مات فیها، فبعث الیه رجاء بن أیوب الحضاری فی زهاء الف من الجند، فلما صار رجاء الیه وجده فی عالم من الناس. فذکر الذی أخبرنی بقصته انه کان فی زهاء مائه الف، فکره رجاء مواقعته و عسکر بحذائه، و طاوله، حتی کان أول عماره الناس الارضین و حراثتهم، و انصرف من کان من الحراثین مع ابی حرب الی الحراثة و ارباب الارضین الی ارضیهم، و بقی ابو حرب فی نفر زهاء الف او الفین، ناجزه رجاء الحرب، فالتقی العسکران: عسکر رجاء و عسکر المبرقع، فلما التقوا تامل رجاء عسکر المبرقع، فقال لأصحابه: ما اری فی عسکره رجلا له فروسیه غیره، و انه سیظهر لأصحابه من نفسه بعض ما عنده من الرجله، فلا تعجلوا علیه قال: و کان الأمر کما قال رجاء، فما لبث المبرقع ان حمل علی عسکر رجاء، فقال رجاء لأصحابه: افرجوا له، فأفرجوا له، حتی جاوزهم ثم کر راجعا، فامر رجاء اصحابه ان یفرجوا له، فأفرجوا له حتی جاوزهم، و رجع الی عسکر نفسه، ثم امهل رجاء، و قال لأصحابه: انه سیحمل علیکم مره اخری، فأفرجوا له، فإذا اراد الرجوع فحولوا بینه و بین ذلک، و خذوه ففعل المبرقع ذلک، فحمل علی اصحاب رجاء، فأفرجوا له حتی جاوزهم، ثم کر راجعا فأحاطوا به، فاخذوه فانزلوه عن دابته. قال: و قد کان قدم علی رجاء حین ترک معاجله المبرقع الحرب من قبل المعتصم مستحث، فاخذ الرسول فقیده الی ان کان من امره، و امر ابی حرب ما کان مما ذکرنا، ثم اطلقه. قال: فلما کان یوم قدوم رجاء بابی حرب علی المعتصم، عزله المعتصم علی ما فعل برسوله، فقال له رجاء: یا امیر المؤمنین، جعلنی الله فداک! وجهتنی فی الف الی مائه الف، فکرهت ان اعاجله فأهلک و یهلک من معی، و لا نغنی شیئا، فتمهلت حتی خف من معه، و وجدت فرصه،

و رایت لحربه وجها و قیاما، فناهضته و قد خف من معه و هو فی ضعف، و نحن فی قوه، و قد جئتک بالرجل أسیرا. قال ابو جعفر: و اما غیر من ذکرت انه حدثنی حدیث ابی حرب علی ما وصفت، فانه زعم ان خروجه انما کان فی سنه ست و عشرین و مائتین بالرملة، فقالوا: انه سفیانی، فصار فی خمسین ألفا من اهل الیمن و غیرهم، و اعتقد ابن بیهس و آخران معه من اهل دمشق، فوجه الیهم، المعتصم رجاء الحضاری فی جماعه کبیره، فواقعهم بدمشق، فقتل من اصحاب ابن بیهس و صاحبیه نحوا من خمسه آلاف، و أخذ ابن بیهس أسیرا، و قتل صاحبیه، و واقع أبا حرب بالرملة، فقتل من اصحابه نحوا من عشرین ألفا، و اسر أبا حرب، فحمل الی سامرا، فجعل و ابن بیهس فی المطبق و فی هذه السنه اظهر جعفر بن مهرجش الکردی الخلاف، فبعث الیه المعتصم فی المحرم ایتاخ الی جبال الموصل لحربه، فوثب بجعفر بعض اصحابه فقتله. و فیها کانت وفاه بشر بن الحارث الحافی فی شهر ربیع الاول واصله من مرو

ذکر الخبر عن وفاه المعتصم و العله التی مات بها

و فیها کانت وفاه المعتصم و ذلک-فیما ذکر-یوم الخمیس، فقال بعضهم: لثمانی عشره لیله مضت من شهر ربیع الاول لساعتین مضتا من النهار. ذکر الخبر عن العله التی کانت منها وفاته و قدر مده عمره و صفته: ذکر ان بدء علته انه احتجم أول یوم من المحرم، و اعتل عندها، فذکر عن محمد بن احمد بن رشید عن زنام الزامر، قال: قد وجد المعتصم فی علته التی توفی فیها افاقه، فقال: هیئوا الی الزلال لارکب، فرکب و رکبت معه، فمر فی دجلة بإزاء منازله، فقال: یا زنام، ازمر لی:

یا منزلا لم تبل اطلاله حاشی لاطلالک ان تبلی

لم ابک اطلالک لکننی بکیت عیشی فیک إذ ولی

و العیش اولی ما بکاه الفتی لا بد للمحزون ان یسلی

قال: فما زلت ازمر هذا الصوت حتی دعا برطلیه، فشرب منها قدحا و جعلت ازمره و اکرره، و قد تناول مندیلا بین یدیه، فما زال یبکی و یمسح دموعه فیه و ینتحب، حتی رجع الی منزله، و لم یستتم شرب الرطلیه. و ذکر عن علی بن الجعدانه، قال: لما احتضر المعتصم جعل یقول: ذهبت الحیل لیست حیله، حتی اصمت. و ذکر عن غیره انه جعل یقول: انی أخذت من بین هذا الخلق. و ذکر عنه انه قال: لو علمت ان عمری هکذا قصیر ما فعلت. ما فعلت فلما مات دفن بسامرا، فکانت خلافته ثمانی سنین و ثمانیة اشهر و یومین. و قیل: کان مولده سنه ثمانین و مائه فی شعبان و قیل: کان فی سنه تسع و سبعین و مائه، فان کان مولده سنه ثمانین و مائه فان عمره کله کان ستا و اربعین سنه و سبعه اشهر و ثمانیة عشر یوما. و ان کان مولده سنه تسع و سبعین و مائه، فان عمره کان سبعا و اربعین سنه و شهرین و ثمانیة عشر یوما و کان-فیما ذکر-ابیض اصهب اللحیة طویلها، مربوعا مشرب اللون حمره، حسن العینین. و کان مولده بالخلد و قال بعضهم: ولد سنه ثمانین و مائه فی الشهر الثامن. و هو ثامن الخلفاء، و الثامن من ولد العباس، و عمره کان ثمانیا و اربعین سنه. و مات عن ثمانیة بنین و ثمان بنات، و ملک ثمان سنین و ثمانیة اشهر، فقال محمد بن عبد الملک الزیات: قد قلت إذ غیبوک و اصطفقت علیک أید بالترب و الطین

اذهب فنعم الحفیظ کنت علی الدنیا و نعم الظهیر للدین

لا جبر الله أمه فقدت مثلک الا بمثل هارون

و قال مروان بن ابی الجنوب و هو ابن ابی حفصة: ابو إسحاق مات ضحی فمتنا و أمسینا بهارون حیینا

لئن جاء الخمیس بما کرهنا لقد جاء الخمیس بما هوینا

ذکر الخبر عن بعض اخلاق المعتصم و سیره

ذکر عن ابن ابی دواد انه ذکر المعتصم بالله، فاسهب فی ذکره، و اکثر فی وصفه، و اطنب فی فضله، و ذکر من سعه اخلاقه و کرم اعراقه و طیب مرکبه و لین جانبه، و جمیل عشرته، فقال: قال لی یوما و نحن بعموریة: ما تقول فی البسر یا أبا عبد الله؟ قلت: یا امیر المؤمنین، نحن ببلاد الروم و البسر بالعراق، قال: صدقت قد وجهت الی مدینه السلام، فجاءوا بکباستین، و علمت انک تشتهیه ثم قال: یا ایتاخ، هات احدی الکباستین، فجاء بکباسه بسر، فمد ذراعه، و قبض علیها بیده، و قال: کل بحیاتی علیک من یدی، فقلت: جعلنی الله فداک یا امیر المؤمنین! بل تضعها فأکل کما ارید، قال: لا و الله الا من یدی، قال: فو الله ما زال حاسرا عن ذراعه، و مادا یده، و انا اجتنی من العذق، و آکل حتی رمی به خالیا ما فیه بسره. قال: و کنت کثیرا ما أزامله فی سفره ذلک، الی ان قلت له یوما: یا امیر المؤمنین، لو زاملک بعض موالیک و بطانتک فاسترحت منی الیهم مره، و منهم الی مره اخری، کان ذلک انشط لقلبک، و اطیب لنفسک، و أشد لراحتک، قال: فان سیما الدمشقی یزاملنی الیوم، فمن یزاملک أنت؟ قلت: الحسن ابن یونس، قال: فأنت و ذاک قال: فدعوت الحسن فزاملنی و تهیأ ان رکب المعتصم بغلا، فاختار ان یکون منفردا، قال: فجعل یسیر بسیر بعیری، فإذا اراد ان یکلمنی رفع راسه الی، و إذا اردت ان اکلمه خفضت راسی،

قال: فانتهینا الی واد و لم نعرف غوره، و قد خلفنا العسکر وراءنا، فقال لی: مکانک حتی اتقدم فاعرف غور الماء و اطلب قلته، و اتبع أنت موضع سیری، قال: فتقدم فدخل الوادی. و جعل یطلب قله الماء، فمره ینحرف عن یمینه، و مره ینحرف عن شماله، و تاره یمشی لسننه، و انا خلفه متبع لأثره حتی قطعنا الوادی قال: و استخرجت منه لأهل الشاش الفی الف درهم لکری نهر لهم اندفن فی صدر الاسلام، فأضر ذلک بهم، فقال لی: یا أبا عبد الله، ما لی و لک، تأخذ مالی لأهل الشاش و فرغانه! قلت: هم رعیتک یا امیر المؤمنین، و الأقصی و الأدنی فی حسن نظر الامام سواء. و قال غیره: انه إذا غضب لا یبالی من قتل و لا ما فعل. و ذکر عن الفضل بن مروان انه قال: لم یکن للمعتصم لذة فی تزیین البناء، و کانت غایته فیه الأحکام قال: و لم یکن بالنفقة علی شیء اسمح منه بالنفقة فی الحرب. و ذکر محمد بن راشد، قال: قال لی ابو الحسین إسحاق بن ابراهیم: دعانی امیر المؤمنین المعتصم یوما، فدخلت علیه و علیه صدره وشی و منطقه ذهب و خف احمر، فقال لی: یا إسحاق، احببت ان اضرب معک بالصوالجه، فبحیاتی علیک الا لبست مثل لباسی، فاستعفیته من ذلک فأبی، فلبست مثل لباسه، ثم قدم الیه فرس محلاه بحلیه الذهب، و دخلنا المیدان، فلما ضرب ساعه، قال لی: أراک کسلان، و احسبک تکره هذا الزی، فقلت: هو ذاک یا امیر المؤمنین، فنزل و أخذ بیدی، و مضی یمشی و انا معه الی ان صار الی حجره الحمام، فقال: خذ ثیابی یا إسحاق، فأخذت ثیابه حتی تجرد، ثم أمرنی بنزع ثیابی ففعلت، ثم دخلنا انا و هو الحمام، و لیس معنا غلام، فقمت علیه و دلکته، و تولی امیر المؤمنین المعتصم منی مثل ذلک، و انا فی کل ذلک استعفیه، فیأبی علی، ثم خرج من الحمام فاعطیته ثیابه، و لبست ثیابی، ثم أخذ بیدی و مضی یمشی، و انا معه حتی صار الی مجلسه فقال:

یا إسحاق، جئنی بمصلی و مخدتین، فجئته بذلک، فوضع المخدتین، و نام علی وجهه، ثم قال: هات مصلی و مخدتین، فجئت بهما، فقال: القه و نم علیه بحذائی، فحلفت الا افعل، فجلست علیه، ثم حضر ایتاخ الترکی و اشناس، فقال لهما: امضیا الی حیث إذا صحت سمعتما، ثم قال: یا إسحاق، فی قلبی امر انا مفکر فیه منذ مده طویله، و انما بسطتک فی هذا الوقت لافشیه إلیک، فقلت: قل یا سیدی یا امیر المؤمنین، فإنما انا عبدک و ابن عبدک، قال: نظرت الی أخی المأمون و قد اصطنع اربعه انجبوا، و اصطنعت انا اربعه لم یفلح احد منهم، قلت: و من الذین اصطنعهم اخوک؟ قال: طاهر بن الحسین، فقد رایت و سمعت، و عبد الله بن طاهر، فهو الرجل الذی لم یر مثله، و أنت، فأنت و الله لا یعتاض السلطان منک ابدا، و اخوک محمد بن ابراهیم، و این مثل محمد! و انا فاصطنعت الافشین فقد رایت الی ما صار امره، و اشناس ففشل آیه و ایتاخ فلا شیء، و وصیف فلا مغنی فیه، فقلت: یا امیر المؤمنین، جعلنی الله فداک! اجیب علی أمان من غضبک، قال: قل، قلت: یا امیر المؤمنین اعزک الله نظر اخوک الی الأصول، فاستعملها، فانجبت فروعها، و استعمل امیر المؤمنین فروعا لم تنجب إذ لا اصول لها، قال: یا إسحاق لمقاساه ما مر بی فی طول هذه المده اسهل علی من هذا الجواب. و ذکر عن إسحاق بن ابراهیم الموصلی، انه قال: اتیت امیر المؤمنین المعتصم بالله یوما و عنده قینة کان معجبا بها، و هی تغنیه، فلما سلمت و أخذت مجلسی، قال لها: خذی فیما کنت فیه، فغنت فقال لی: کیف تراها یا إسحاق؟ قلت: یا امیر المؤمنین، أراها تقهره بحذق و تختله برفق، و لا تخرج من شیء الا الی احسن منه، و فی صوتها قطع شذور احسن من نظم الدر علی النحور، فقال: یا إسحاق، لصفتک لها احسن منها و من غنائها، و قال لابنه هارون: اسمع هذا الکلام. و ذکر عن إسحاق بن ابراهیم الموصلی انه قال: قلت للمعتصم فی شیء، فقال لی: یا إسحاق، إذا نصر الهوی بطل الرأی، فقلت له: کنت أحب

یا امیر المؤمنین ان یکون معی شبابی، فأقوم من خدمتک بما انویه، قال لی: ا و لست کنت تبلغ إذ ذاک جهدک؟ قلت: بلی، قال: فأنت الان تبلغ جهدک فسیان إذا. و ذکر عن ابی حسان انه قال: کانت أم ابی إسحاق المعتصم من مولدات الکوفه یقال لها مارده. و ذکر عن الفضل بن مروان، انه قال: کانت أم المعتصم مارده سغدیه، و کان أبوها نشا بالسواد، قال: احسبه بالبندنیجین. و کان للرشید من مارده مع ابی إسحاق، ابو اسماعیل، و أم حبیب، و آخران لم یعرف اسماهما. و ذکر عن احمد بن ابی دواد انه قال: تصدق المعتصم و وهب علی یدی و بسببی بقیمة مائه الف الف درهم .

خلافه هارون الواثق ابی جعفر

و بویع فی یوم توفی المعتصم ابنه هارون الواثق بن محمد المعتصم، و ذلک فی یوم الأربعاء لثمان لیال خلون من شهر ربیع الاول سنه سبع و عشرین و مائتین و کان یکنی أبا جعفر، و أمه أم ولد رومیة تسمی قراطیس. و هلک هذه السنه توفیل ملک الروم و کان ملکه اثنتی عشره سنه و فیها ملکت بعده امراته تذوره 3 ، و ابنها میخائیل بن توفیل صبی. و حج بالناس فیها جعفر بن المعتصم، و کانت أم الواثق خرجت معه ترید الحج، فماتت بالحیرة لاربع خلون من ذی القعده و دفنت بالکوفه فی دار داود بن عیسی.

ثم دخلت

سنه ثمان و عشرین و مائتین

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک ما کان من الواثق الی اشناس ان توجه و البسه و شاحین بالجوهر فی شهر رمضان. و فیها مات ابو الحسن المدائنی فی منزل إسحاق بن ابراهیم الموصلی و فیها مات حبیب بن أوس الطائی ابو تمام الشاعر. و فیها حج سلیمان بن عبد الله بن طاهر و فیها غلا السعر بطریق مکة، فبلغ رطل خبز بدرهم و راویه ماء بأربعین درهما و أصاب الناس فی الموقف حر شدید ثم مطر شدید فیه برد، فأضر بهم شده الحر، ثم شده البرد فی ساعه واحده، و مطروا بمنی فی یوم النحر مطرا شدیدا لم یروا مثله، و سقطت قطعه من الجبل عند جمره العقبه قتلت عده من الحاج. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن داود.

ثم دخلت

سنه تسع و عشرین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر الخبر عن حبس الواثق الکتاب و إلزامهم الأموال

فمن ذلک ما کان من حبس الواثق بالله الکتاب و إلزامهم اموالا، فدفع احمد بن إسرائیل الی إسحاق بن یحیی بن معاذ صاحب الحرس، و امر بضربه کل یوم عشره أسواط، فضربه-فیما قیل-نحوا من الف سوط، فادی ثمانین الف دینار، و أخذ من سلیمان بن وهب کاتب ایتاخ أربعمائة الف دینار، و من الحسن بن وهب اربعه عشر الف دینار، و أخذ من احمد بن الخصیب و کتابه الف الف دینار، و من ابراهیم بن رباح و کتابه مائه الف دینار، و من نجاح ستین الف دینار، و من ابی الوزیر صلحا مائه الف و اربعین الف دینار، و ذلک سوی ما أخذ من العمال بسبب عمالاتهم و نصب محمد بن عبد الملک لابن ابی دواد و سائر اصحاب المظالم العداوة، فکشفوا و حبسوا، و اجلس إسحاق بن ابراهیم، فنظر فی امرهم و أقیموا للناس و لقوا کل جهد.

ذکر الخبر عن السبب الذی بعث الواثق علی فعله

ما ذکرت بالکتاب فی هذه السنه:

ذکر عن عزون بن عبد العزیز الأنصاری، انه قال: کنا لیله فی هذه السنه عند الواثق، فقال: لست اشتهی اللیلة النبیذ، و لکن هلموا نتحدث اللیلة، فجلس فی رواقه الأوسط فی الهارونی فی البناء الاول الذی کان ابراهیم ابن رباح بناه، و قد کان فی احد شقی ذلک الرواق قبة مرتفعه فی السماء بیضاء، کأنها بیضه الا قدر ذراع-فیما تری العین-حولها فی وسطها ساج منقوش مغشی باللازورد و الذهب، و کانت تسمی قبة المنطقه، و کان ذلک الرواق یسمی رواق قبة المنطقه

قال: فتحدثنا عامه اللیل، فقال الواثق: من منکم یعلم السبب الذی به وثب جدی الرشید علی البرامکه فأزال نعمتهم؟ قال عزون: فقلت: انا و الله احدثک یا امیر المؤمنین، کان سبب ذلک ان الرشید ذکرت له جاریه لعون الخیاط، فأرسل إلیها فاعترضها، فرضی جمالها و عقلها و حسن أدبها، فقال لعون: ما تقول فی ثمنها؟ قال: یا امیر المؤمنین، امر ثمنها واضح مشهور، حلفت بعتقها و عتق رقیقی جمیعا و صدقه مالی الایمان المغلظة التی لا مخرج منها لی، و اشهدت علی بذلک العدول الا انقص ثمنها عن مائه الف دینار، و لا احتال فی ذلک بشیء من الحیل، هذه قضیتها فقال امیر المؤمنین: قد أخذتها منک بمائه الف دینار، ثم ارسل الی یحیی بن خالد یخبره بخبر الجاریه، و یأمره ان یرسل الیه بمائه الف دینار، فقال یحیی: هذا مفتاح سوء، إذا اجترأ فی ثمن جاریه واحده علی طلب مائه الف دینار فهو احری ان یطلب المال علی قدر ذلک، فأرسل یخبره انه لا یقدر علی ذلک، فغضب علیه الرشید، و قال: لیس فی بیت مالی مائه الف دینار، فاعاد علیه: لا بد منها، فقال یحیی: اجعلوها دراهم، لیراها فیستکثرها، فلعله یردها، فأرسل بها دراهم، و قال: هذه قیمه مائه الف دینار، و امر ان توضع فی رواقه الذی یمر فیه إذا اراد المتوضأ لصلاة الظهر قال: فخرج الرشید فی ذلک الوقت، فإذا جبل من بدر، فقال: ما هذا؟ قالوا: ثمن الجاریه، لم تحضر دنانیر، فأرسل قیمتها دراهم، فاستکثر الرشید ذلک، و دعا خادما له، فقال: اضمم هذه إلیک، و اجعل لی بیت مال لاضم الیه ما أریده و سماه بیت مال العروس، و امر برد الجاریه الی عون، و أخذ فی التفتیش عن المال، فوجد البرامکه قد استهلکوه، فاقبل یهم بهم و یمسک، فکان یرسل الی الصحابه و الی قوم من اهل الأدب من غیرهم فیسامرهم، و یتعشی معهم، فکان فیمن یحضر انسان کان معروفا بالأدب، و کان یعرف بکنیته یقال له ابو العود، فحضر لیله فیمن حضره، فاعجبه حدیثه، فامر خادما له ان یاتی یحیی بن خالد

إذا اصبح، فیأمره ان یعطیه ثلاثین الف درهم ففعل، فقال یحیی لأبی العود: افعل، و لیس بحضرتنا الیوم مال، غدا یجیء المال، و نعطیک ان شاء الله ثم دافعه حتی طالت به الأیام، قال: فاقبل ابو العود یحتال ان یجد من الرشید وقتا یحرضه فیه علی البرامکه- و قد کان شاع فی الناس ما کان یهم به الرشید فی امرهم-فدخل علیه لیله، فتحدثوا، فلم یزل ابو العود یحتال للحدیث حتی وصله بقول عمر بن ابی ربیعه: وعدت هند و ما کانت تعد لیت هندا انجزتنا ما تعد

و استبدت مره واحده انما العاجز من لا یستبد

فقال الرشید: اجل و الله، انما العاجز من لا یستبد، حتی انقضی المجلس و کان یحیی قد اتخذ من خدم الرشید خادما یأتیه باخباره، و اصبح یحیی غادیا علی الرشید، فلما رآه قال: قد اردت البارحه ان ارسل إلیک بشعر أنشدنیه بعض من کان عندی، ثم کرهت ان أزعجک، فانشده البیتین، فقال: ما أحسنهما یا امیر المؤمنین! و فطن لما اراد، فلما انصرف ارسل الی ذلک الخادم، فسأله عن إنشاد ذلک الشعر، فقال: ابو العود انشده، فدعا الوزیر یحیی بابی العود، فقال له: انا کنا قد لویناک بمالک، و قد جاءنا مال، ثم قال لبعض خدمه: اذهب فأعطه ثلاثین الف درهم من بیت مال امیر المؤمنین، و أعطه من عندی عشرین الف درهم لمطلنا ایاه، و اذهب الی الفضل و جعفر فقل لهما هذا رجل مستحق ان یبر، و قد کان امیر المؤمنین امر له بمال فاطلت مطله، ثم حضر المال، فأمرت ان یعطی و وصلته من عندی صله، و قد احببت ان تصلاه، فسألا: بکم وصله قال: بعشرین الف درهم، فوصله کل واحد منهما بعشرین الف درهم، فانصرف بذلک المال کله الی منزله و جد الرشید فی امرهم حتی وثب علیهم، و أزال نعمتهم، و قتل جعفرا و صنع ما صنع

فقال الواثق: صدق و الله جدی، انما العاجز من لا یستبد! و أخذ فی ذکر الخیانة و ما یستحق أهلها. قال عزون: احسبه: سیوقع بکتابه، فما مضی اسبوع حتی اوقع بکتابه، و أخذ ابراهیم بن رباح و سلیمان بن وهب و أبا الوزیر و احمد بن الخصیب و جماعتهم. قال: و امر الواثق بحبس سلیمان بن وهب کاتب ایتاخ، و اخذه بمائتی الف درهم-و قیل دینار-فقید و البس مدرعه من مدارع الملاحین، فادی مائه الف درهم، و سال ان یؤخذ بالباقی عشرین شهرا، فأجابه الواثق الی ذلک، و امر بتخلیه سبیله و رده الی کتابه ایتاخ، و امره بلبس السواد. و فی هذه السنه ولی شاربامیان لایتاخ الیمن و شخص إلیها فی شهر ربیع الآخر. و فیها ولی محمد بن صالح بن العباس المدینة. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن داود.

ثم دخلت

سنه ثلاثین و مائتین

اشارة

ذکر خبر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر مسیر بغا الی الاعراب بالمدینة

فمن ذلک ما کان من توجیه الواثق بغا الکبیر الی الاعراب الذین عاثوا بالمدینة و ما حوالیها. ذکر الخبر عن ذلک: ذکر ان بدء ذلک کان ان بنی سلیم کانت تطاول علی الناس حول المدینة بالشر، و کانوا إذا وردوا سوقا من اسواق الحجاز أخذوا سعرها کیف شاءوا، ثم ترقی بهم الأمر الی ان أوقعوا بالحجاز بناس من بنی کنانه و باهله، فاصابوهم و قتلوا بعضهم، و ذلک فی جمادی الآخرة سنه ثلاثین و مائتین، و کان راسهم عزیزه بن قطاب السلمی فوجه الیهم محمد بن صالح بن العباس الهاشمی، و هو یومئذ عامل المدینة، مدینه الرسول ص حماد بن جریر الطبری- و کان الواثق وجه حمادا مسلحه للمدینة لئلا یتطرقها الاعراب، فی مائتی فارس من الشاکریه- فتوجه الیهم حماد فی جماعه من الجند و من تطوع للخروج من قریش و الانصار و موالیهم و غیرهم من اهل المدینة، فسار الیهم فلقیته طلائعهم و کانت بنو سلیم کارهة للقتال، فامر حماد بن جریر بقتالهم، و حمل علیهم بموضع یقال له الرویثة من المدینة علی ثلاث مراحل، و کانت بنو سلیم یومئذ و امدادها جاءوا من البادیة فی ستمائه و خمسین، و عامه من لقیهم من بنی عوف من بنی سلیم، و معهم اشهب

ابن دویکل بن یحیی بن حمیر العوفی و عمه سلمه بن یحیی و عزیره بن قطاب اللبیدی من بنی لبید بن سلیم، فکان هؤلاء قوادهم، و کانت خیلهم مائه و خمسین فرسا، فقاتلهم حماد و اصحابه، ثم أتت بنی سلیم امدادها خمسمائة من موضع فیه بدوهم، و هو موضع یسمی اعلی الرویثه، بینها و بین موضع القتال اربعه امیال ، فاقتتلوا قتالا شدیدا، فانهزمت سودان المدینة بالناس، و ثبت حماد و اصحابه و قریش و الانصار، فصلوا بالقتال حتی قتل حماد و عامه اصحابه، و قتل ممن ثبت من قریش و الانصار عدد صالح، و حازت بنو سلیم الکراع و السلاح و الثیاب، و غلظ امر بنی سلیم، فاستباحت القری و المناهل، فیما بینها و بین مکة و المدینة، حتی لم یمکن أحدا ان یسلک ذلک الطریق، و تطرقوا من یلیهم من قبائل العرب. فوجه الیهم الواثق بغا الکبیر أبا موسی الترکی فی الشاکریه و الاتراک و المغاربه، فقدمها بغا فی شعبان سنه ثلاثین و مائتین، و شخص الی حره بنی سلیم، لایام بقین من شعبان، و علی مقدمته طردوش الترکی، فلقیهم ببعض میاه الحره، و کانت الوقعه بشق الحره من وراء السوارقیه، و هی قریتهم التی کانوا یأوون إلیها- و السوارقیه حصون-و کان جل من لقیه منهم من بنی عوف فیهم عزیزه بن قطاب و الاشهب- و هما راسا القواد یومئذ- فقتل بغا منهم نحوا من خمسین رجلا، و اسر مثلهم، فانهزم الباقون، و انکشف بنو سلیم لذلک، و دعاهم بغا بعد الوقعه الی الامان علی حکم امیر المؤمنین الواثق، و اقام بالسوارقیه فاتوه، و اجتمعوا الیه، و جمعهم من عشره و اثنین و خمسه و واحد، و أخذ من جمعت السوارقیه من غیر بنی سلیم من افناء الناس، و هربت خفاف بنی سلیم الا أقلها، و هی التی کانت تؤذی الناس، و تطرق الطریق، و جل من صار فی یده ممن ثبت من بنی عوف، و کان آخر من أخذ منهم من بنی حبشی من بنی سلیم، فاحتبس عنده من وصف بالشر

و الفساد، و هم زهاء الف رجل، و خلی سبیل سائرهم، ثم رحل عن السوارقیه بمن صار فی یده من أساری بنی سلیم و مستامنیهم الی المدینة فی ذی القعده سنه ثلاثین و مائتین، فحبسهم فیها فی الدار المعروفه بیزید بن معاویه، ثم شخص الی مکة حاجا فی ذی الحجه، فلما انقضی الموسم انصرف الی ذات عرق، و وجه الی بنی هلال من عرض علیهم مثل الذی عرض علی بنی سلیم فاقبلوا، فاخذ من مردتهم و عتاتهم نحوا من ثلاثمائة رجل، و خلی سائرهم، و رجع من ذات عرق و هی علی مرحلة من البستان، بینها و بین مکة مرحلتان .

ذکر الخبر عن وفاه عبد الله بن طاهر

و فی هذه السنه مات ابو العباس عبد الله بن طاهر بنیسابور یوم الاثنین لإحدی عشره لیله خلت من شهر ربیع الاول بعد موت اشناس الترکی بتسعه ایام. و مات عبد الله بن طاهر و الیه الحرب و الشرطه و السواد و خراسان و أعمالها و الری و طبرستان و ما یتصل بها و کرمان، و خراج هذه الاعمال کان یوم مات ثمانیة و اربعین الف الف درهم، فولی الواثق اعمال عبد الله بن طاهر کلها ابنه طاهرا. و حج فی هذه السنه إسحاق بن ابراهیم بن مصعب، فولی احداث الموسم. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن داود.

ثم دخلت

سنه احدی و ثلاثین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک ما کان من امر الفداء الذی جری علی ید خاقان الخادم بین المسلمین و الروم فی المحرم منها، فبلغت عده المسلمین- فیما قیل-اربعه آلاف و ثلاثمائة و اثنین و ستین إنسانا.

ذکر الخبر عن امر بنی سلیم و غیرهم من القبائل

و فیها قتل من قتل من بنی سلیم بالمدینة فی حبس بغا. ذکر الخبر عن سبب قتلهم و ما کان من امرهم: ذکر ان بغا لما صار الیه بنو هلال بذات عرق، فاخذ منهم من ذکرت انه أخذ منهم، شخص معتمرا عمره المحرم، ثم انصرف الی المدینة، فجمع کل من أخذ من بنی هلال و احتبسهم عنده مع الذین کان أخذ من بنی سلیم، و جمعهم جمیعا فی دار یزید بن معاویه فی الأغلال و الأقیاد و کانت بنو سلیم حبست قبل ذلک باشهر ثم سار بغا الی بنی مره، و فی حبس المدینة نحو من الف و ثلاثمائة رجل من بنی سلیم و هلال، فنقبوا الدار لیخرجوا، فرات امراه من اهل المدینة النقب، فاستصرخت اهل المدینة فجاءوا، فوجدوهم قد وثبوا علی الموکلین بهم، فقتلوا منهم رجلا او رجلین، و خرج بعضهم او عامتهم، فأخذوا سلاح الموکلین بهم، و اجتمع علیهم اهل المدینة، احرارهم و عبیدهم- و عامل المدینة یومئذ عبد الله بن احمد بن داود الهاشمی- فمنعوهم الخروج، و باتوا محاصریهم حول الدار حتی أصبحوا، و کان وثوبهم عشیه الجمعه، و ذلک ان عزیزه بن قطاب قال لهم: انی اتشاءم بیوم السبت،

و لم یزل اهل المدینة یعتقبون القتال، و قاتلتهم بنو سلیم، فظهر اهل المدینة علیهم، فقتلوهم اجمعین، و کان عزیزه یرتجز، و یقول: لا بد من زحم و ان ضاق الباب انی انا عزیزه بن القطاب

للموت خیر للفتی من العاب هذا و ربی عمل للبواب

و قیده فی یده قد فکه، فرمی به رجلا، فخر صریعا و قتلوا جمیعا، و قتلت سودان المدینة من لقیت من الاعراب فی ازقه المدینة ممن دخل یمتار، حتی لقوا أعرابیا خارجا من قبر النبی ص فقتلوه، و کان احد بنی ابی بکر بن کلاب من ولد عبد العزیز بن زراره و کان بغا غائبا عنهم، فلما قدم فوجدهم قد قتلوا شق ذلک علیه، و وجد منه وجدا شدیدا. و ذکر ان البواب کان قد ارتشی منهم، و وعدهم ان یفتح لهم الباب، فعجلوا قبل میعاده، فکانوا یرتجزون و یقولون و هم یقاتلون: الموت خیر للفتی من العار قد أخذ البواب الف دینار

و جعلوا یقولون حین اخذهم بغا: یا بغیه الخیر و سیف المنتبه و جانب الجور البعید المشتبه

من کان منا جانیا فلست به افعل هداک الله ما امرت به

فقال: امرت ان اقتلکم و کان عزیزه بن قطاب راس بنی سلیم حین قتل اصحابه صار الی بئر، فدخلها، فدخل علیه رجل من اهل المدینة فقتله، و صفت القتلی علی باب مروان بن الحکم، بعضها فوق بعض. و حدثنی احمد بن محمد ان مؤذن اهل المدینة اذن لیله حراستهم بنی سلیم بلیل ترهیبا لهم بطلوع الفجر، و انهم قد أصبحوا، فجعل الاعراب یضحکون، و یقولون: یا شربه السویق، تعلموننا باللیل، و نحن اعلم به منکم! فقال رجل من بنی سلیم:

متی کان ابن عباس أمیرا یصل لصقل نابیه صریف

یجور و لا یرد الجور منه و یسطو ما لوقعته ضعیف

و قد کنا نرد الجور عنا إذا انتضیت بأیدینا السیوف

امیر المؤمنین سما إلینا سمو اللیث ثار من الغریف

فان یمنن فعفو الله نرجو و ان یقتل فقاتلنا شریف

و کان سبب غیبه بغا عنهم انه توجه الی فدک لمحاربه من فیها ممن کان تغلب علیها من بنی فزاره و مره، فلما شارفهم وجه الیهم رجلا من فزاره یعرض علیهم الامان، و یأتیه باخبارهم، فلما قدم علیهم الفزاری حذرهم سطوته، و زین لهم الهرب، فهربوا و دخلوا فی البر، و دخلوا فدک الا نفرا بقوا فیها منهم، و کان قصدهم خیبر و جنفاء و نواحیها، فظفر ببعضهم، و استامن بعضهم، و هرب الباقون مع راس لهم یقال له الرکاض الی موضع من البلقاء من عمل دمشق، و اقام بغا بجنفاء و هی قریه من حد عمل الشام، مما یلی الحجاز نحوا من اربعین لیله، ثم انصرف الی المدینة بمن صار فی یدیه من بنی مره و فزاره. و فی هذه السنه صار الی بغا من بطون غطفان و فزاره و اشجع جماعه، و کان وجه الیهم و الی بنی ثعلبه، فلما صاروا الیه-فیما ذکر-امر محمد ابن یوسف الجعفری، فاستحلفهم الایمان المؤکدة الا یتخلفوا عنه متی دعاهم فحلفوا، ثم شخص الی ضریه لطلب بنی کلاب، و وجه الیهم رسله، فاجتمع الیه منهم-فیما قیل-نحو من ثلاثة آلاف رجل، فاحتبس منهم من اهل الفساد نحوا من الف رجل و ثلاثمائة رجل، و خلی سائرهم، ثم قدم بهم المدینة فی شهر رمضان سنه احدی و ثلاثین و مائتین، فحبسهم فی دار یزید بن معاویه، ثم شخص الی مکة بغا، و اقام بها حتی شهد الموسم، فبقی

بنو کلاب فی الحبس لا یجری علیهم شیء مده غیبه بغا، حتی رجع الی المدینة، فلما صار الی المدینة ارسل الی من کان استحلف من ثعلبه و اشجع و فزاره فلم یجیبوه، و تفرقوا فی البلاد، فوجه فی طلبهم فلم یلحق منهم کثیر احد.

ذکر مقتل احمد بن نصر الخزاعی علی ید الواثق

و فی هذه السنه تحرک ببغداد قوم فی ربض عمرو بن عطاء، فأخذوا علی احمد بن نصر الخزاعی البیعه. ذکر الخبر عن سبب حرکه هؤلاء القوم و ما آل الیه امرهم و امر احمد بن نصر: و کان السبب فی ذلک ان احمد بن نصر بن مالک بن الهیثم الخزاعی- و مالک بن الهیثم احد نقباء بنی العباس، و کان ابنه احمد یغشاه اصحاب الحدیث، کیحیی بن معین و ابن الدورقی و ابن خیثمة، و کان یظهر المباینة لمن یقول: القرآن مخلوق، مع منزله ابیه کانت من السلطان فی دوله بنی العباس، و یبسط لسانه فیمن یقول ذلک، مع غلظه الواثق کانت علی من یقول ذلک و امتحانه إیاهم فیه، و غلبه احمد بن ابی دواد علیه-فحدثنی بعض أشیاخنا، عمن ذکره، انه دخل علی احمد بن نصر فی بعض تلک الأیام و عنده جماعه من الناس، فذکر عنده الواثق، فجعل یقول: الا فعل هذا الخنزیر! او قال: هذا الکافر، و فشا ذلک من امره، فخوف بالسلطان، و قیل له: قد اتصل امرک به، فخافه. و کان فیمن یغشاه رجل-فیما ذکر-یعرف بابی هارون السراج و آخر یقال له طالب، و آخر من اهل خراسان من اصحاب إسحاق بن ابراهیم بن

مصعب صاحب الشرطه ممن یظهر له القول بمقالته، فحرک المطیفون به-یعنی احمد بن نصر- من اصحاب الحدیث، و ممن ینکر القول بخلق القرآن من اهل بغداد- احمد، و حملوه علی الحرکة لانکار القول بخلق القرآن، و قصدوه بذلک دون غیره، لما کان لأبیه و جده فی دوله بنی العباس من الاثر، و لما کان له ببغداد، و انه کان احد من بایع له اهل الجانب الشرقی علی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و السمع له فی سنه احدی و مائتین، لما کثر الدعار بمدینه السلام، و ظهر بها الفساد و المأمون بخراسان، و قد ذکرنا خبره فیما مضی و انه لم یزل امره علی ذلک ثابتا الی ان قدم المأمون بغداد فی سنه اربع و مائتین، فرجوا استجابه العامه له إذا هو تحرک للأسباب التی ذکرت. فذکر انه أجاب من ساله ذلک، و ان الذی کان یسعی له فی دعاء الناس له الرجلان اللذان ذکرت اسمیهما قبل و ان أبا هارون السراج و طالبا فرقا فی قوم مالا، فاعطیا کل رجل منهم دینارا دینارا، و واعداهم لیله یضربون فیها الطبل للاجتماع فی صبیحتها للوثوب بالسلطان، فکان طالب بالجانب الغربی من مدینه السلام فیمن عاقده علی ذلک، و ابو هارون بالجانب الشرقی فیمن عاقده علیه، و کان طالب و ابو هارون أعطیا فیمن أعطیا رجلین من بنی اشرس القائد دنانیر یفرقانها فی جیرانهم، فانتبذ بعضهم نبیذا، و اجتمع عده منهم علی شربه، فلما ثملوا ضربوا بالطبل لیله الأربعاء قبل الموعد بلیله، و کان الموعد لذلک لیله الخمیس فی شعبان سنه احدی و ثلاثین و مائتین، لثلاث تخلو منه، و هم یحسبونها لیله الخمیس التی اتعدوا لها، فأکثروا ضرب الطبل، فلم یجبهم احد و کان إسحاق بن ابراهیم غائبا عن بغداد و خلیفته بها اخوه محمد بن ابراهیم، فوجه الیهم محمد بن ابراهیم غلاما له یقال له رحش، فأتاهم فسألهم عن قصتهم، فلم یظهر له احد ممن ذکر بضرب الطبل، فدل علی رجل یکون فی الحمامات مصاب بعینه، یقال له

عیسی الأعور، فهدده بالضرب، فاقر علی ابنی اشرس و علی احمد بن نصر بن مالک و علی آخرین سماهم، فتتبع القوم من لیلتهم، فاخذ بعضهم، و أخذ طالبا و منزله فی الربض من الجانب الغربی، و أخذ أبا هارون السراج و منزله فی الجانب الشرقی، و تتبع من سماه عیسی الأعور فی ایام و لیال، فصیروا فی الحبس فی الجانب الشرقی و الغربی، کل قوم فی ناحیتهم التی أخذوا فیها، و قید ابو هارون و طالب بسبعین رطلا من الحدید کل واحد منهما، و اصیب فی منزل ابنی اشرس علمان أخضران فیهما حمره فی بئر، فتولی إخراجهما رجل من اعوان محمد بن عیاش- و هو عامل الجانب الغربی، و عامل الجانب الشرقی العباس بن محمد بن جبریل القائد الخراسانی- ثم أخذ خصی لأحمد ابن نصر فتهدد، فاقر بما اقر به عیسی الأعور، فمضی الی احمد بن نصر و هو فی الحمام، فقال لاعوان السلطان: هذا منزلی، فان أصبتم فیه علما او عده او سلاحا لفتنه فأنتم فی حل منه و من دمی، ففتش فلم یوجد فیه شیء، فحمل الی محمد بن ابراهیم بن مصعب و أخذوا خصیین و ابنین له و رجلا ممن کان یغشاه یقال له اسماعیل بن محمد بن معاویه بن بکر الباهلی، و منزله بالجانب الشرقی، فحمل هؤلاء السته الی امیر المؤمنین الواثق و هو بسامرا علی بغال باکف لیس تحتهم وطاء، فقید احمد بن نصر بزوج قیود، و اخرجوا من بغداد یوم الخمیس للیلة بقیت من شعبان سنه احدی و ثلاثین و مائتین، و کان الواثق قد اعلم بمکانهم، و احضر ابن ابی دواد و اصحابه، و جلس لهم مجلسا عاما لیمتحنوا امتحانا مکشوفا، فحضر القوم و اجتمعوا عنده. و کان احمد بن ابی دواد- فیما ذکر-کارها قتله فی الظاهر، فلما اتی باحمد بن نصر لم یناظره الواثق فی الشغب و لا فیما رفع علیه من ارادته الخروج علیه، و لکنه قال له: یا احمد، ما تقول فی القرآن؟ قال: کلام الله- و احمد بن نصر مستقتل قد تنور و تطیب، قال: ا فمخلوق هو؟ قال: هو

کلام الله، قال: فما تقول فی ربک، ا تراه یوم القیامه؟ قال: یا امیر المؤمنین [ جاءت الآثار عن رسول الله ص انه قال: ترون ربکم یوم القیامه کما ترون القمر لا تضامون فی رؤیته، ] فنحن علی الخبر قال: [ و حدثنی سفیان ابن عیینه بحدیث یرفعه: ان قلب ابن آدم بین إصبعین من أصابع الله یقلبه،] و کان النبی ص یدعو: یا مقلب القلوب، ثبت قلبی علی دینک، فقال له إسحاق بن ابراهیم: ویلک! انظر ما ذا تقول! قال: أنت أمرتنی بذلک، فاشفق إسحاق من کلامه، و قال: انا امرتک بذلک! قال: نعم، أمرتنی ان انصح له إذ کان امیر المؤمنین، و من نصیحتی له الا یخالف حدیث رسول الله ص فقال الواثق لمن حوله: ما تقولون فیه؟ فأکثروا، فقال عبد الرحمن بن إسحاق- و کان قاضیا علی الجانب الغربی فعزل، و کان حاضرا و کان احمد بن نصر ودا له-: یا امیر المؤمنین، هو حلال الدم، و قال ابو عبد الله الأرمنی صاحب ابن ابی دواد: اسقنی دمه یا امیر المؤمنین، فقال الواثق: القتل یاتی علی ما ترید، و قال ابن ابی دواد: یا امیر المؤمنین کافر یستتاب، لعل به عاهة او تغیر عقل-کأنه کره ان یقتل بسببه-فقال الواثق: إذا رأیتمونی قد قمت الیه، فلا یقومن احد معی، فانی احتسب خطای الیه و دعا بالصمصامه- سیف عمرو بن معدیکرب الزبیدی و کان فی الخزانه، کان اهدی الی موسی الهادی، فامر سلما الخاسر الشاعر ان یصفه له، فوصفه فاجازه-فاخذ الواثق الصمصامه- و هی صفیحة موصوله من أسفلها مسموره بثلاثة مسامیر تجمع بین الصفیحة و الصلة-فمشی الیه و هو فی وسط الدار، و دعا بنطع فصیر فی وسطه، و حبل فشد راسه، و مد الحبل، فضربه الواثق ضربه، فوقعت علی حبل العاتق، ثم ضربه اخری علی راسه، ثم انتضی سیما الدمشقی سیفه، فضرب عنقه و حز راسه. و قد ذکر ان بغا الشرابی ضربه ضربه اخری، و طعنه الواثق بطرف

الصمصامه فی بطنه، فحمل معترضا حتی اتی به الحظیرة التی فیها بابک، فصلب فیها و فی رجله زوج قیود، و علیه سراویل و قمیص، و حمل راسه الی بغداد، فنصب فی الجانب الشرقی أیاما، و فی الجانب الغربی أیاما ، ثم حول الی الشرقی، و حظر علی الراس حظیرة، و ضرب علیه فسطاط، و اقیم علیه الحرس، و عرف ذلک الموضع برأس احمد بن نصر، و کتب فی اذنه رقعه: هذا راس الکافر المشرک الضال، و هو احمد بن نصر بن مالک، ممن قتله الله علی یدی عبد الله هارون الامام الواثق بالله امیر المؤمنین، بعد ان اقام علیه الحجه فی خلق القرآن و نفی التشبیه، و عرض علیه التوبة، و مکنه من الرجوع الی الحق، فأبی الا المعانده و التصریح، و الحمد لله الذی عجل به الی ناره و الیم عقابه و ان امیر المؤمنین ساله عن ذلک، فاقر بالتشبیه و تکلم بالکفر، فاستحل بذلک امیر المؤمنین دمه، و لعنه و امر ان یتتبع من و سم بصحبه احمد بن نصر، ممن ذکر انه کان متشایعا له، فوضعوا فی الحبوس، ثم جعل نیف و عشرون رجلا و سموا فی حبوس الظلمه، و منعوا من أخذ الصدقه التی یعطاها اهل السجون، و منعوا من الزوار، و ثقلوا بالحدید و حمل ابو هارون السراج و آخر معه الی سامرا، ثم ردوا الی بغداد، فجعلوا فی المحابس. و کان سبب أخذ الذین أخذوا بسبب احمد بن نصر، ان رجلا قصارا کان فی الربض جاء الی إسحاق بن ابراهیم بن مصعب، فقال: انا ادلک علی اصحاب احمد بن نصر، فوجه معه من یتبعهم، فلما اجتمعوا وجدوا علی القصار سببا حبسوه معهم، و کان له فی المهرزار نخل، فقطع و انتهب منزله، و کان ممن حبس بسببه قوم من ولد عمرو بن اسفندیار، فماتوا فی الحبس، فقال بعض الشعراء فی احمد بن ابی دواد: ما ان تحولت من ایاد صرت عذابا علی العباد

أنت کما قلت من ایاد فارفق بهذا الخلق یا ایادی

و فی هذه السنه اراد الواثق الحج، فاستعد له، و وجه عمر بن فرج الی الطریق لإصلاحه، فرجع فاخبره بقله الماء فبدا له و حج بالناس فیها محمد بن داود بن عیسی و فیها ولی الواثق جعفر بن دینار الیمن، فشخص إلیها فی شعبان و حج هو و بغا الکبیر، و علی احداث الموسم بغا الکبیر، و کان شخوص جعفر الی الیمن فی اربعه آلاف فارس و الفی راجل و اعطی رزق سته اشهر و عقد محمد بن عبد الملک الزیات لإسحاق بن ابراهیم بن ابی خمیصه مولی بنی قشیر من اهل اضاخ فیها علی الیمامه و البحرین و طریق مکة، مما یلی البصره فی دار الخلافه، و لم یذکر ان أحدا عقد لأحد فی دار الخلافه الا الخلیفة غیر محمد بن عبد الملک الزیات و فی هذه السنه نقب قوم من اللصوص بیت المال الذی فی دار العامه فی جوف القصر، و أخذوا اثنین و اربعین ألفا من الدراهم، و شیئا من الدنانیر یسیرا، فأخذوا بعد و تتبع اخذهم یزید الحلوانی، صاحب الشرطه خلیفه ایتاخ و فیها خرج محمد بن عمرو الخارجی من بنی زید بن تغلب فی ثلاثة عشر رجلا فی دیار ربیعه، فخرج الیه غانم بن ابی مسلم بن حمید الطوسی، و کان علی حرب الموصل فی مثل عدته، فقتل من الخوارج اربعه، و أخذ محمد ابن عمرو أسیرا فبعث به الی سامرا، فبعث به الی مطبق بغداد، و نصبت رءوس اصحابه و اعلامه عند خشبة بابک و فی هذه السنه قدم وصیف الترکی من ناحیه أصبهان و الجبال و فارس، و کان شخص فی طلب الأکراد، لانهم قد کانوا تطرقوا الی هذه النواحی، و قدم معه منهم بنحو من خمسمائة نفس، فیهم غلمان صغار، جمعهم فی قیود

و اغلال، فامر بحبسهم، و أجیز وصیف بخمسه و سبعین الف دینار، و قلد سیفا و کسی.

خبر الفداء بین المسلمین و الروم

و فی هذه السنه، تم الفداء بین المسلمین و صاحب الروم، و اجتمع فیها المسلمون و الروم علی نهر یقال له. اللمس علی سلوقیه علی مسیره یوم من طرسوس. ذکر الخبر عن سبب هذا الفداء و کیف کان: ذکر عن احمد بن ابی قحطبه صاحب خاقان الخادم- و کان خادم الرشید، و کان قد نشا بالثغر- ان خاقان هذا قدم علی الواثق، و قدم معه نفر من وجوه اهل طرسوس و غیرها یشکون صاحب مظالم کان علیهم، یکنی أبا وهب، فاحضر، فلم یزل محمد بن عبد الملک یجمع بینه و بینهم فی دار العامه عند انصراف الناس یوم الاثنین و الخمیس، فیمکثون الی وقت الظهر، و ینصرف محمد بن عبد الملک و ینصرفون، فعزل عنهم، و امر الواثق بامتحان اهل الثغور فی القرآن، فقالوا بخلقه جمیعا، الا اربعه نفر، فامر الواثق بضرب أعناقهم ان لم یقولوه، و امر لجمیع اهل الثغور بجوائز علی ما رای خاقان، و تعجل اهل الثغور الی ثغورهم، و تأخر خاقان بعدهم قلیلا، فقدم علی الواثق رسل صاحب الروم- و هو میخائیل بن توفیل بن میخائیل ابن الیون بن جورجس- یسأله ان یفادی بمن فی یده من أساری المسلمین، فوجه الواثق خاقان فی ذلک، فخرج خاقان و من معه فی فداء أساری المسلمین فی آخر سنه ثلاثین و مائتین علی موعد بین خاقان و رسل صاحب الروم للالتقاء للفداء فی یوم عاشوراء، و ذلک فی العاشر من المحرم سنه احدی و ثلاثین

و مائتین ثم عقد الواثق لأحمد بن سعید بن سلم بن قتیبة الباهلی علی الثغور و العواصم، و امره بحضور الفداء، فخرج علی سبعه عشر من البرد و کان الرسل الذین قدموا فی طلب الفداء قد جری بینهم و بین ابن الزیات اختلاف فی الفداء، قالوا: لا نأخذ فی الفداء امراه عجوزا و لا شیخا کبیرا و لا صبیا، فلم یزل ذلک بینهم أیاما حتی رضوا عن کل نفس بنفس. فوجه الواثق الی بغداد و الرقة فی شری من یباع من الرقیق من ممالیک، فاشتری من قدر علیه منهم، فلم تتم العده، فاخرج الواثق من قصره من النساء الرومیات العجائز و غیرهن، حتی تمت العده، و وجه ممن مع ابن ابی دواد رجلین، یقال لأحدهما یحیی بن آدم الکرخی، و یکنی أبا رمله، و جعفر بن احمد بن الحذاء، و وجه معهما کاتبا من کتاب العرض، یقال له طالب بن داود، و امره بامتحانهم هو و جعفر، فمن قال: القرآن مخلوق فودی به، و من ابی ذلک ترک فی أیدی الروم، و امر لطالب بخمسه آلاف درهم، و امر ان یعطوا جمیع من قال: ان القرآن مخلوق، ممن فودی به دینارا لکل انسان من ماله حمل معهم، فمضی القوم. فذکر عن احمد بن الحارث انه قال: سالت ابن ابی قحطبه صاحب خاقان الخادم- و کان السفیر الموجه بین المسلمین و الروم، وجه لیعرف عده المسلمین فی بلاد الروم فاتی ملک الروم و عرف عدتهم قبل الفداء- فذکر انه بلغت عدتهم ثلاثة آلاف رجل و خمسمائة امراه، فامر الواثق بفدائهم، و عجل احمد بن سعید علی البرید لیکون الفداء علی یدیه، و وجه من یمتحن الأسراء من المسلمین، فمن قال منهم: ان القرآن مخلوق، و ان الله عز و جل لا یری فی الآخرة فودی به، و من لم یقل ذلک ترک فی أیدی الروم، و لم یکن فداء منذ ایام محمد بن زبیده فی سنه اربع او خمس و تسعین و مائه

قال: فلما کان یوم عاشوراء، لعشر خلون من المحرم سنه احدی و ثلاثین و مائتین، اجتمع المسلمون و من معهم من العلوج و قائدان من قواد الروم، یقال لأحدهما انقاس و للآخر لمسنوس، و المسلمون و المطوعة فی اربعه آلاف بین فارس و راجل، فاجتمعوا بموضع یقال له اللمس، فذکر عن محمد بن احمد بن سعید بن سلم بن قتیبة الباهلی ان کتاب ابیه أتاه، ان من فودی به من المسلمین و من کان معهم من اهل ذمتهم اربعه آلاف و ستمائه انسان، منهم صبیان و نساء ستمائه، و منهم من اهل الذمة اقل من خمسمائة و الباقون رجال من جمیع الافاق. و ذکر ابو قحطبه- و کان رسول خاقان الخادم الی ملک الروم لینظرکم عدد الأسری، و یعلم صحه ما عزم علیه میخائیل ملک الروم- ان عدد المسلمین قبل الفداء کان ثلاثة آلاف رجل و خمسمائة امراه و صبی، ممن کان بالقسطنطینیه و غیرها، الا من احضره الروم و محمد بن عبد الله الطرسوسی- و کان عندهم-فاوفده احمد بن سعید بن سلم و خاقان مع نفر من وجوه الأسری علی الواثق، فحملهم الواثق علی فرس فرس، و اعطی لکل رجل منهم الف درهم. و ذکر محمد هذا انه کان أسیرا فی أیدی الروم ثلاثین سنه، و انه کان اسر فی غزاه رامیه کان فی العلافة فاسر، و کان فیمن فودی به فی هذا الفداء، و قال: فودی بنا فی یوم عاشوراء علی نهر یقال له اللامس، علی سلوقیه قریبا من البحر، و ان عدتهم کانت اربعه آلاف و أربعمائة و ستین نفسا، النساء و ازواجهن و صبیانهن ثمانمائه و اهل ذمه المسلمین مائه او اکثر، فوقع الفداء کل نفس عن نفس صغیرا او کبیرا، فاستفرغ خاقان جمیع من کان فی بلد الروم من المسلمین ممن علم موضعه. قال: فلما جمعوا للفداء، وقف المسلمون من جانب النهر الشرقی و الروم من الجانب الغربی-و هو مخاضه-فکان هؤلاء یرسلون من هاهنا رجلا و هؤلاء

من هاهنا رجلا، فیلتقیان فی وسط النهر، فإذا صار المسلم الی المسلمین کبر و کبروا و إذا صار الرومی الی الروم تکلم بکلامهم، و تکلموا شبیها بالتکبیر. و ذکر عن السندی مولی حسین الخادم، انه قال: عقد المسلمون جسرا علی النهر، و عقد الروم جسرا، فکنا نرسل الرومی علی جسرنا و یرسل الروم المسلم علی جسرهم، فیصیر هذا إلینا و ذاک الیهم، و انکر ان یکون مخاضه. و ذکر عن محمد بن کریم انه قال: لما صرنا فی أیدی المسلمین، امتحننا جعفر و یحیی، فقلنا، و أعطینا دینارین دینارین قال: و کان البطریقان اللذان قدما بالأسری لا باس بهما فی معاشرتهما. قال: و خاف الروم عدد المسلمین لقلتهم و کثره المسلمین، فامنهم خاقان من ذلک، و ضرب بینهم و بین المسلمین اربعین یوما لا یغزون حتی یصلوا الی بلادهم و مأمنهم، و کان الفداء فی اربعه ایام، ففضل مع خاقان ممن کان امیر المؤمنین اعد لفداء المسلمین عده کبیره، و اعطی خاقان صاحب الروم ممن کان قد فضل فی یده مائه نفس، لیکون علیهم الفضل استظهارا مکان من یخشی ان یأسروه من المسلمین الی انقضاء المده، و رد الباقین الی طرسوس، فباعهم. قال: و کان خرج معنا ممن کان تنصر ببلاد الروم من المسلمین نحو من ثلاثین رجلا فودی بهم. قال محمد بن کریم: و لما انقضت المده بین خاقان و الروم الاربعون یوما، غزا احمد بن سعید بن سلم بن قتیبة، فأصاب الناس الثلج و المطر، فمات منهم قدر مائتی انسان و غرق منهم فی البدندون قوم کثیر، و اسر منهم نحو من مائتین، فوجد امیر المؤمنین الواثق علیه لذلک، و حصل جمیع من مات و غرق خمسمائة انسان، و کان اقبل الی احمد بن سعید و هو فی سبعه آلاف

بطریق من عظمائهم فجبن عنه، فقال له وجوه الناس: ان عسکرا فیه سبعه آلاف لا یتخوف علیه، فان کنت لا تواجه القوم فتطرق بلادهم. فاخذ نحوا من الف بقره و عشره آلاف شاه، و خرج فعزله الواثق، و عقد لنصر بن حمزه الخزاعی یوم الثلاثاء لاربع عشره لیله بقیت من جمادی الاولی من هذه السنه. و فی هذه السنه مات الحسن بن الحسین، أخو طاهر بن الحسین بطبرستان فی شهر رمضان. و فیها مات الخطاب بن وجه الفلس و فیها مات ابو عبد الله الأعرابی الراویه یوم الأربعاء لثلاث عشره خلت من شعبان و هو ابن ثمانین سنه. و فیها ماتت أم أبیها بنت موسی اخت علی بن موسی الرضی و فیها مات مخارق المغنی، و ابو نصر احمد بن حاتم راویه الأصمعی، و عمرو ابن ابی عمرو الشیبانی و محمد بن سعدان النحوی.

ثم دخلت

سنه اثنتین و ثلاثین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر الخبر عن مسیر بغا الکبیر الی حرب بنی نمیر

فمن ذلک ما کان من مسیر بغا الکبیر الی بنی نمیر حتی اوقع بهم. ذکر الخبر عن سبب مسیره الیهم و کیف کان الأمر بینه و بینهم: حدثنی احمد بن محمد بن مخلد بمعظم خبرهم، و ذکر انه کان مع بغا فی ذلک السفر، و اما سیاق الکلام فلغیره ذکر ان سبب شخوص بغا الی بنی نمیر کان ان عماره بن عقیل بن بلال بن جریر بن الخطفی امتدح الواثق بقصیده، فدخل علیه فانشده إیاها، فامر له بثلاثین الف درهم، و بنزل فکلم عماره الواثق فی بنی نمیر، و اخبره بعبثهم و فسادهم فی الارض، و اغارتهم علی الناس و علی الیمامه و ما قرب منها، فکتب الواثق الی بغا یأمره بحربهم. فذکر احمد بن محمد ان بغا لما اراد الشخوص من المدینة الیهم حمل معه محمد بن یوسف الجعفری دلیلا له علی الطریق، فمضی نحو الیمامه یریدهم، فلقی منهم جماعه بموضع یقال له الشریف، فحاربوه، فقتل بغا منهم نیفا و خمسین رجلا، و اسر نحوا من اربعین، ثم سار الی حظیان، ثم سار الی قریه لبنی تمیم من عمل الیمامه تدعی مراه، فنزل بها، ثم تابع الیهم رسله، یعرض علیهم الامان، و دعاهم الی السمع و الطاعة، و هم فی ذلک یمتنعون علیه، و یشتمون رسله، و یتفلتون الی حربه، حتی کان آخر من وجه الیهم رجلین، أحدهما من بنی عدی من تمیم و الآخر من بنی نمیر، فقتلوا التمیمی و اثبتوا النمیری جراحا، فسار بغا الیهم من مراه و کان مسیره الیهم فی أول صفر من سنه اثنتین و ثلاثین و مائتین، فورد بطن نخل، و سار حتی دخل نخیله، و ارسل

الیهم ان ائتونی، فاحتملت بنو ضبة من نمیر، فرکبت جبالها میاسر جبال السود- و هو جبل خلف الیمامه اکثر اهله باهله- فأرسل الیهم فأبوا ان یأتوه، فأرسل الیهم سریه فلم تدرکهم، فوجه سرایا، فاصابت فیهم و اسرت منهم. ثم انه اتبعهم بجماعه من معه و هم نحو من الف رجل سوی من تخلف فی العسکر من الضعفاء و الاتباع، فلقیهم و قد جمعوا له، و حشدوا لحربه، و هم یومئذ نحو من ثلاثة آلاف، بموضع یقال له روضه الابان و بطن السر من القرنین علی مرحلتین، و من اضاخ علی مرحلة، فهزموا مقدمته، و کشفوا میسرته، و قتلوا من اصحابه نحوا من مائه و عشرین او مائه و ثلاثین رجلا، و عقروا من ابل عسکره نحوا من سبعمائة بعیر و مائه دابه، و انتهبوا الاثقال و بعض ما کان مع بغا من الأموال. قال لی احمد: لقیهم بغا و هجم علیهم، و غلبه اللیل، فجعل بغا یناشدهم، و یدعوهم الی الرجوع و الی طاعه امیر المؤمنین، و یکلمهم بذلک محمد ابن یوسف الجعفری، فجعلوا یقولون له: یا محمد بن یوسف، قد و الله ولدناک فما رعیت حرمه الرحیم، ثم جئتنا بهؤلاء العبید و العلوج تقاتلنا بهم! و الله لنرینک العبر، و نحو ذلک من القول فلما دنا الصبح قال محمد بن یوسف لبغا: اوقع بهم من قبل ان یضیء الصبح، فیروا قله عددنا، فیجترئوا علینا، فأبی بغا علیه، فلما أضاء الصبح و نظروا الی عدد من مع بغا- و کانوا قد جعلوا رجالتهم امامهم و فرسانهم وراءهم و نعمهم و مواشیهم من ورائهم-حملوا علینا، فهزمونا حتی بلغت هزیمتنا معسکرنا، و أیقنا بالهلکة. قال: و کان قد بلغ بغا ان خیلا لهم بمکان من بلادهم، فوجه من اصحابه نحوا من مائتی فارس إلیها قال: فبینا نحن فیما نحن فیه من الاشراف علی العطب، و قد هزم بغا و من معه إذ خرجت الجماعه التی کان بغا وجهها من اللیل الی تلک الخیل، و قد اقبلت منصرفه من الموضع الذی وجهت

الیه من العسکر فی ظهور بنی نمیر، و قد فعلوا ما فعلوا ببغا و اصحابه، فنفخوا فی صفاراتهم، فلما سمعوا نفخ الصفارات، و نظروا الی من خرج علیهم فی ادبارهم، قالوا: غدر و الله العبد، و ولوا هاربین، و اسلم فرسانهم رجالتهم بعد ان کانوا علی غایة المحاماة علیهم. قال لی احمد بن محمد: فلم یفلت من رجالتهم کثیر احد، حتی قتلوا عن آخرهم، و اما الفرسان فطاروا هرابا علی ظهور الخیل. و اما غیر احمد بن محمد فانه قال: لم تزل الهزیمة علی بغا و اصحابه منذ غدوه الی انتصاف النهار، و ذلک یوم الثلاثاء لثلاث عشره خلت من جمادی الآخرة سنه ثنتین و ثلاثین و مائتین، ثم تشاغلوا بالنهب و عقر الإبل و الدواب حتی ثاب الی بغا من کان انکشف من اصحابه، و اجتمع الیه من کان تفرق عنه، فکروا علی بنی نمیر، فهزمهم و قتل منهم منذ زوال الشمس الی وقت العصر زهاء الف و خمسمائة رجل و اقام بغا بموضع الوقعه علی الماء المعروف ببطن السر، حتی جمعت له رءوس من قتل من بنی نمیر، و استراح هو و اصحابه ثلاثة ایام. فحدثنی احمد بن محمد ان من هرب من فرسان بنی نمیر من الوقعه أرسلوا الی بغا یطلبون منه الامان، فأعطاهم الامان، فصاروا الیه، فقیدهم و اشخصهم معه. و اما غیره فانه قال: سار بغا من موضع الوقعه فی طلب من شذ عنه منهم، فلم یدرک الا الضعیف ممن لم یکن له نهوض منهم و بعض المواشی و النعم، و رجع الی حصن باهله قال: و انما قاتل بغا من بنی نمیر بنو عبد الله بن نمیر و بنو بسره و بلحجاج و بنو قطن و بنو سلاه و بنو شریح و بطون من الخوالف-و هم من بنی عبد الله بن نمیر، و لم یکن فی القتال من بنی عامر بن نمیر الا القلیل-و بنو عامر بن نمیر اصحاب نخل و شاء، و لیسوا اصحاب خیل، و عبد الله بن نمیر هی التی تحارب العرب- فقال عماره

ابن عقیل لبغا: ترکت الاعقفین و بطن قو و ملات السجون من القماش

فحدثنی احمد بن محمد ان الذین دخلوا الی بغا بالأمان من بنی نمیر لما قیدهم و حبسهم و اشخصهم معه شغبوا فی الطریق، و حاولوا کسر قیودهم و الهرب، فامر بإحضارهم واحدا بعد واحد، فکان إذا حضر الواحد یضربه ما بین الاربعمائه الی الخمسمائة و اقل من ذلک و اکثر، فزعم احمد انه حضر ضربهم و لم ینطق منهم ناطق یتوجع من الضرب، و انه احضر منهم شیخ قد علق فی عنقه مصحفا، و محمد بن یوسف جالس الی جنب بغا، فضحک منه محمد بن یوسف، و قال لبغا: هذا اخبث ما کان-اصلحک الله-حین علق المصحف فی عنقه! فضربه أربعمائة او خمسمائة، فما توجع و ما استغاث. و ذکر ان فارسا من بنی نمیر لقی بغا فی وقعتهم التی ذکرت امرها یدعی المجنون، فطعن بغا و رمی المجنون رجل من الاتراک فافلت، و عاش أیاما ثلاثة، ثم مات من رمیته. قال: ثم قدم علیه و اجن الاشروسنی الصغدی فی سبعمائة رجل مددا له من الاشروسنیه الاشتیخنیه، فوجهه بغا و محمد بن یوسف الجعفری فی أثرهم، فلم یزل یتبعهم حتی و غلوا فی البلاد، و صاروا بتباله و ما یلیها من حد عمل الیمن و فاتوه، فانصرف و لم یصر فی یدیه منهم الا سته نفر او سبعه، و اقام بحصن باهله، و وجه الی جبال بنی نمیر و سهلها من هلان و السود و غیرها من عمل الیمامه سرایا فی محاربه من امتنع ممن قبل الامان منهم، فقتلوا جماعه و أسروا جماعه، و اقبل عده من ساداتهم، کلهم یطلب الامان لنفسه و البطن الذی هو منه، فقبل ذلک منهم و بسطهم و آنسهم، و لم یزل مقیما الی ان جمع الیه کل من ظن انه کان فی هذه النواحی منهم، و أخذ منهم زهاء ثمانمائه رجل، فاثقلهم بالحدید و حملهم الی البصره، فی ذی القعده من سنه اثنتین و ثلاثین و مائتین، و کتب الی صالح العباسی بالمسیر بمن قبله فی المدینة

من بنی کلاب و فزاره و مره و ثعلبه و غیرهم و اللحاق به، فوافاه صالح العباسی ببغداد، و صاروا جمیعا فی المحرم الی سامرا سنه ثلاث و ثلاثین و مائتین، و کانت عده من قدم به بغا و صالح العباسی من الاعراب سوی من مات منهم و هرب و قتل فی هذه الوقائع التی وصفناها الفی رجل و مائتی رجل من بنی نمیر و من بنی کلاب و من مره و فزاره و من ثعلبه و طیّئ و فی هذه السنه أصاب الحاج فی المرجع عطش شدید فی اربعه منازل الی الربذة، فبلغت الشربه عده دنانیر و مات خلق کثیر من العطش. و فیها ولی محمد بن ابراهیم بن مصعب فارس. و فیها امر الواثق بترک جبایه اعشار سفن البحر. و فیها اشتد البرد فی نیسان حتی جمد الماء لخمس خلون منه.

ذکر خبر موت الواثق

و فیها مات الواثق. ذکر الخبر عن العله التی کانت بها وفاته: ذکر لی جماعه من أصحابنا ان علته التی توفی منها کانت الاستسقاء، فعولج بالإقعاد فی تنور مسخن، فوجد لذلک راحه و خفه مما کان به، فأمرهم من غد ذلک الیوم بزیادة فی اسخان التنور، ففعل ذلک و قعد فیه اکثر من قعوده فی الیوم الذی قبله، فحمی علیه، فاخرج منه، و صیر فی محفه، و حضره الفضل بن إسحاق الهاشمی و عمر بن فرج و غیرهم، ثم حضر ابن الزیات و ابن ابی دواد، فلم یعلموا بموته حتی ضرب بوجهه المحفه، فعلموا انه قد مات. و قد قیل: ان احمد بن ابی دواد حضره و قد أغمی علیه، فقضی و هو

عنده فاقبل یغمضه و یصلح من شانه و کانت وفاته لست بقین من ذی الحجه و دفن فی قصره بالهارونی و کان الذی صلی علیه و ادخله قبره و تولی امره احمد بن ابی دواد، و کان الواثق امر احمد بن ابی دواد ان یصلی بالناس یوم الاضحی فی المصلی، فصلی بهم العید، لان الواثق کان شدید العله فلم یقدر علی الحضور الی المصلی، و مات من علته تلک.

ذکر الخبر عن صفه الواثق و سنه و قدر مده خلافته

ذکر من رآه و شاهده انه کان ابیض مشربا حمره، جمیلا ربعه، حسن الجسم، قائم العین الیسری، و فیها نکته بیاض. و توفی-فیما زعم بعضهم-و هو ابن ست و ثلاثین سنه، و فی قول بعضهم: و هو ابن اثنتین و ثلاثین سنه، فقال الذین زعموا انه کان ابن ست و ثلاثین: کان مولده سنه ست و تسعین و مائه، و کانت خلافته خمس سنین و تسعه اشهر و خمسه ایام و قال بعضهم: و سبعه ایام و اثنتی عشره ساعه. و کان ولد بطریق مکة، و أمه أم ولد رومیة، یقال لها قراطیس. و اسمه هارون و کنیته ابو جعفر. و ذکر انه لما اعتل علته التی مات فیها و سقی بطنه امر باحضار المنجمین، فاحضروا، و کان ممن حضر الحسن بن سهل، أخو الفضل بن سهل، و الفضل بن إسحاق الهاشمی و اسماعیل بن نوبخت و محمد بن موسی الخوارزمی المجوسی القطربلی و سند صاحب محمد بن الهیثم و عامه من ینظر فی النجوم، فنظروا فی علته و نجمه و مولده، فقالوا: یعیش دهرا طویلا، و قدروا له خمسین سنه مستقبله، فلم یلبث الا عشره ایام حتی مات.

ذکر بعض اخباره

ذکر الحسین بن الضحاک انه شهد الواثق بعد ان مات المعتصم بایام،

و قد قعد مجلسا کان أول مجلس قعده، فکان أول ما تغنی به من الغناء فی ذلک المجلس، ان تغنت شاریه جاریه ابراهیم بن المهدی: ما دری الحاملون یوم استقلوا نعشه للثواء أم للفناء

فلیقل فیک باکیاتک ما شئن صباحا و وقت کل مساء

قال: فبکی و الله و بکینا حتی شغلنا البکاء عن جمیع ما کنا فیه، ثم اندفع بعض المغنیین فغنی: ودع هریرة ان الرکب مرتحل و هل تطیق وداعا ایها الرجل!

قال: فازداد و الله فی البکاء، و قال: ما سمعت کالیوم قط تعزیه باب و نعی نفس، ثم ارفض ذلک المجلس. و ذکر عن عبد الله بن العباس بن الفضل بن الربیع ان علی بن الجهم قال فی الواثق بعد ان ولی الخلافه: قد فاز ذو الدنیا و ذو الدین بدولة الواثق هارون

افاض من عدل و من نائل ما احسن الدنیا مع الدین!

قد عم بالإحسان فی فضله فالناس فی خفض و فی لین

ما اکثر الداعی له بالبقا و اکثر التالی بامین

و قال علی بن الجهم أیضا فیه: وثقت بالملک الواثق بالله النفوس

ملک یشقی به المال و لا یشقی الجلیس

انس السیف به و استوحش العلق النفیس

اسد تضحک عن شداته الحرب العبوس

یا بنی العباس یأبی الله الا ان تسوسوا

فغنت قلم جاریه صالح بن عبد الوهاب فی هذین الشعرین، و غنت فی شعر محمد بن کناسه: فی انقباض و حشمه فإذا جالست اهل الوفاء و الکرم

أرسلت نفسی علی سجیتها و قلت ما شئت غیر محتشم

فغنته الواثق، فاستحسنه، فبعث الی ابن الزیات: ویحک من صالح ابن عبد الوهاب هذا! فابعث الیه فاشخصه، و لیحمل جاریته، فغدا بها صالح الی الواثق، فادخلت علیه، فلما تغنت ارتضاها، فبعث الیه، فقال: قل، فقال: مائه الف دینار یا امیر المؤمنین و ولایه مصر، فردها، ثم قال احمد بن عبد الوهاب أخو صالح فی الواثق: أبت دار الأحبة ان تبینا اجدک ما رایت لها معینا

تقطع حسره من حب لیلی نفوس ما اثبن و لا جزینا

فصنعت فیه قلم جاریه صالح، فغناه زرزر الکبیر للواثق، فقال: لمن ذا؟ فقال: لقلم، فبعث الی ابن الزیات، فاشخص صالحا و معه قلم، فلما دخلت علیه، قال: هذا لک؟ قالت: نعم یا امیر المؤمنین، قال: بارک الله علیک! و بعث الی صالح: استم و قل قولا یتهیأ ان تعطاه، فبعث الیه: قد أهدیتها الی امیر المؤمنین، فبارک الله لأمیر المؤمنین فیها. قال: قد قبلتها، یا محمد، عوضه خمسه آلاف دینار، و سماها اغتباط فمطله ابن الزیات، فاعادت الصوت و هو: أبت دار الأحبة ان تبینا اجدک هل رایت لها معینا

فقال لها: بارک الله علیک و علی من رباک، فقالت: یا سیدی و ما ینتفع من ربانی، و قد امرت له بشیء لم یصل الیه! فقال الواثق: یا سمانه، الدواة، فکتب الی ابن الزیات: ادفع الی صالح بن عبد الوهاب ما عوضناه من ثمن

اغتباط خمسه آلاف دینار، و أضعفها قال صالح: فصرت الی ابن الزیات فقربنی، و قال: هذه الخمسة الاولی، خذها، و الخمسة آلاف الاخری ادفعها إلیک بعد جمعه، فان سئلت، فقل: انی قبضت المال قال: فکرهت ان اسال فاقر بالقبض، فاختفیت فی منزلی حتی دفع الی المال، فقال لی سمانه: قبضت المال؟ قلت: نعم، و ترک عمل السلطان، و تجر بها، حتی توفی.

خلافه جعفر المتوکل علی الله

و فی هذه السنه بویع لجعفر المتوکل علی الله بالخلافة، و هو جعفر بن محمد بن هارون بن محمد بن عبد الله بن محمد ذی الثفنات بن علی السجاد ابن عبد الله بن العباس بن عبد المطلب.

ذکر الخبر عن سبب خلافته و وقتها

حدثنی غیر واحد، ان الواثق لما توفی حضر الدار احمد بن ابی دواد و ایتاخ و وصیف و عمر بن فرج و ابن الزیات و احمد بن خالد ابو الوزیر، فعزموا علی البیعه لمحمد بن الواثق، و هو غلام امرد، فالبسوه دراعه سوداء و قلنسوة رصافیه، فإذا هو قصیر، فقال لهم وصیف: أ ما تتقون الله! تولون مثل هذا الخلافه، و هو لا یجوز معه الصلاة! قال: فتناظروا فیمن یولونها، فذکروا عده، فذکر عن بعض من حضر الدار مع هؤلاء، انه قال: خرجت من الموضع الذی کنت فیه، فمررت بجعفر المتوکل، فإذا هو فی قمیص و سروال قاعد مع أبناء الاتراک، فقال لی: ما الخبر؟ فقلت: لم ینقطع امرهم، ثم دعوا به، فاخبره بغا الشرابی الخبر، و جاء به، فقال: اخاف ان یکون الواثق لم یمت، قال: فمر به، فنظر الیه مسجی، فجاء فجلس، فالبسه احمد بن ابی دواد الطویله و عممه و قبله بین عینیه، و قال: السلام علیک یا امیر المؤمنین و رحمه الله و برکاته! ثم غسل الواثق و صلی علیه و دفن، ثم صاروا من فورهم الی دار العامه، و لم یکن لقب المتوکل

و ذکر انه کان یوم بویع له ابن ست و عشرین سنه، و وضع العطاء للجند لثمانیة اشهر، و کان الذی کتب البیعه له محمد بن عبد الملک الزیات، و هو إذ ذاک علی دیوان الرسائل، و اجتمعوا بعد ذلک علی اختیار لقب له، فقال ابن الزیات: نسمیه المنتصر بالله، و خاض الناس فیها حتی لم یشکوا فیها، فلما کان غداه یوم بکر احمد بن ابی دواد الی المتوکل، فقال: قد رویت فی لقب أرجو ان یکون موافقا حسنا ان شاء الله، و هو المتوکل علی الله، فامر بامضائه، و احضر محمد بن عبد الملک، فامر بالکتاب بذلک الی الناس، فنفذت الیهم الکتب، نسخه ذلک: بسم الله الرحمن الرحیم، امر-ابقاک الله- امیر المؤمنین اطال الله بقاءه، ان یکون الرسم الذی یجری به ذکره علی اعواد منابره، و فی کتبه الی قضاته و کتابه و عماله و اصحاب دواوینه و غیرهم من سائر من تجری المکاتبة بینه و بینه: من عبد الله جعفر الامام المتوکل علی الله امیر المؤمنین، فرأیک فی العمل بذلک و إعلامی بوصول کتابی إلیک موفقا ان شاء الله. و ذکر انه لما امر للاتراک برزق اربعه اشهر و للجند و الشاکریه و من یجری مجراهم من الهاشمیین برزق ثمانیة اشهر، امر للمغاربه برزق ثلاثة اشهر، فأبوا ان یقبضوا، فأرسل الیهم: من کان منکم مملوکا، فلیمض الی احمد بن ابی دواد حتی یبیعه، و من کان حرا صیرناه أسوة الجند، فرضوا بذلک، و تکلم وصیف فیهم حتی رضی عنهم، فأعطوا ثلاثة، ثم اجروا بعد ذلک مجری الاتراک و بویع للمتوکل ساعه مات الواثق بیعه الخاصة و بایعته العامه حین زالت الشمس من ذلک الیوم. و ذکر عن سعید الصغیر ان المتوکل قبل ان یستخلف ذکر له و لجماعه معه انه رای فی المنام ان سکرا سلیمانیا یسقط علیه من السماء، مکتوبا علیه جعفر المتوکل علی الله، فعبرها علینا، فقلنا: هی و الله ایها الأمیر اعزک الله الخلافه، قال: و بلغ الواثق ذلک فحبسه، و حبس سعیدا معه، و ضیق علی جعفر بسبب ذلک. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن داود.

ثم دخلت

سنه ثلاث و ثلاثین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر خبر حبس محمد بن عبد الملک الزیات و وفاته

فمن ذلک ما کان من غضب المتوکل علی محمد بن عبد الملک الزیات و حبسه ایاه. ذکر الخبر عن سبب ذلک و الی ما آل الیه الأمر فیه: اما السبب فی غضبه علیه، فانه کان-فیما ذکر-ان الواثق کان استوزر محمد بن عبد الملک الزیات و فوض الیه الأمور، و کان الواثق قد غضب علی أخیه جعفر المتوکل لبعض الأمور، فوکل علیه عمر بن فرج الرخجی و محمد بن العلاء الخادم، فکانا یحفظانه و یکتبان باخباره فی کل وقت، فصار جعفر الی محمد بن عبد الملک یسأله ان یکلم له أخاه الواثق لیرضی عنه، فلما دخل علیه مکث واقفا بین یدیه ملیا لا یکلمه، ثم اشار الیه ان یقعد فقعد، فلما فرغ من نظره فی الکتب، التفت الیه کالمتهدد له، فقال: ما جاء بک؟ قال: جئت لتسأل امیر المؤمنین الرضا عنی، فقال لمن حوله: انظروا الی هذا، یغضب أخاه، و یسألنی ان استرضیه له! اذهب فإنک إذا صلحت رضی عنک، فقام جعفر کئیبا حزینا لما لقیه به من قبح اللقاء و التقصیر به، فخرج من عنده، فاتی عمر بن فرج لیسأله ان یختم له صکه لیقبض ارزاقه، فلقیه عمر بن فرج بالخیبة، و أخذ الصک، فرمی به الی صحن المسجد. و کان عمر یجلس فی مسجد، و کان ابو الوزیر احمد بن خالد حاضرا، فقام لینصرف، فقام معه جعفر، فقال: یا أبا الوزیر، ا رایت ما صنع بی عمر ابن فرج؟ قال: جعلت فداک! انا زمام علیه، و لیس یختم صکی بارزاقی

الا بالطلب و الترفق به، فابعث الی بوکیلک، فبعث جعفر بوکیله، فدفع الیه عشرین ألفا، و قال: انفق هذا حتی یهیئ الله امرک، فأخذها ثم اعاد الی ابی الوزیر رسوله بعد شهر، یسأله اعانته، فبعث الیه بعشره آلاف درهم، ثم صار جعفر من فوره حین خرج من عند عمر الی احمد بن ابی دواد، فدخل علیه، فقام له احمد، و استقبله علی باب البیت، و قبله و التزمه، و قال: ما جاء بک، جعلت فداک! قال: قد جئت لتسترضی لی امیر المؤمنین، قال: افعل و نعمه عین و کرامة، فکلم احمد بن ابی دواد الواثق فیه، فوعده و لم یرض عنه، فلما کان یوم الحلبه کلم احمد بن ابی دواد الواثق، و قال: معروف المعتصم عندی معروف، و جعفر ابنه، فقد کلمتک فیه، و وعدت الرضا، فبحق المعتصم یا امیر المؤمنین الا رضیت عنه! فرضی عنه من ساعته و کساه، و انصرف الواثق و قد قلد احمد بن ابی دواد جعفرا بکلامه حتی رضی عنه اخوه شکرا، فاحظاه ذلک عنده حین ملک. و ذکر ان محمد بن عبد الملک کان کتب الی الواثق حین خرج جعفر من عنده: یا امیر المؤمنین، أتانی جعفر بن المعتصم یسألنی ان اسال امیر المؤمنین الرضا عنه فی زی المخنثین له شعر قفا، فکتب الیه الواثق: ابعث الیه فاحضره، و مر من یجز شعر قفاه، ثم مر من یأخذ من شعره و یضرب به وجهه، و اصرفه الی منزله فذکر عن المتوکل انه قال: لما أتانی رسوله، لبست سوادا لی جدیدا، و أتیته رجاء ان یکون قد أتاه الرضا عنی، فقال: یا غلام، ادع لی حجاما، فدعی به، فقال: خذ شعره و اجمعه، فأخذه علی السواد الجدید و لم یأته بمندیل، فاخذ شعره و شعر قفاه و ضرب به وجهه. قال المتوکل: فما دخلنی من الجزع علی شیء مثل ما دخلنی حین أخذنی علی السواد الجدید، و قد جئته فیه طامعا فی الرضا، فاخذ شعری علیه. و لما توفی الواثق اشار محمد بن عبد الملک بابن الواثق، و تکلم فی ذلک

و جعفر فی حجره غیر الحجرة التی یتشاورون فیها، فیمن یعقدون، حتی بعث الیه، فعقد له هناک، فکان سبب هلاک ابن الزیات و کان بغا الشرابی الرسول الیه یدعوه، فسلم علیه بالخلافة فی الطریق، فعقدوا له و بایعوا، فامهل حتی إذا کان یوم الأربعاء لسبع خلون من صفر، و قد عزم المتوکل علی مکروه ان یناله به، امر ایتاخ بأخذه و عذابه، فبعث الیه ایتاخ، فظن انه دعی به، فرکب بعد غدائه مبادرا یظن ان الخلیفة دعا به، فلما حاذی منزل ایتاخ قیل له: اعدل الی منزل ابی منصور، فعدل و اوجس فی نفسه خیفة، فلما جاء الی الموضع الذی کان ینزل فیه ایتاخ عدل به یمنه، فأحس بالشر، ثم ادخل حجره، و أخذ سیفه و منطقته و قلنسوته و دراعته، فدفع الی غلمانه، و قیل لهم: انصرفوا، فانصرفوا لا یشکون انه مقیم عند ایتاخ لیشرب النبیذ. قال: و قد کان ایتاخ اعد له رجلین من وجوه اصحابه، یقال لهما یزید ابن عبد الله الحلوانی و هرثمة شاربامیان فلما حصل محمد بن عبد الملک خرجا یرکضان فی جندهما و شاکریتهما، حتی أتیا دار محمد بن عبد الملک، فقال لهم غلمان محمد: این تریدون؟ قد رکب ابو جعفر، فهجما علی داره، و أخذا جمیع ما فیها. فذکر عن ابن الحلوانی انه قال: اتیت البیت الذی کان محمد بن عبد الملک یجلس فیه، فرایته رث الهیئة قلیل المتاع، و رایت فیه طنافس اربعه و قنانی رطلیات، فیها شراب، و رایت بیتا ینام فیه جواریه، فرایت فیه بوریا و مخاد منضده فی جانب البیت، علی ان جواریه کن ینمن فیه بلا فرش. و ذکر ان المتوکل وجه فی هذا الیوم من قبض ما فی منزله من متاع و دواب و جوار و غلمان، فصیر ذلک کله فی الهارونی، و وجه راشدا المغربی الی بغداد فی قبض ما هنالک من أمواله و خدمه، و امر أبا الوزیر بقبض ضیاعه و ضیاع اهل بیته حیث کانت فاما ما کان بسامرا فحمل الی خزائن

مسرور سمانه، بعد ان اشتری للخلیفة، و قیل لمحمد بن عبد الملک: وکل ببیع متاعک و اتوه بالعباس بن احمد بن رشید کاتب عجیف، فوکله بالبیع علیه، فلم یزل أیاما فی حبسه مطلقا، ثم امر بتقییده فقید، و امتنع من الطعام، و کان لا یذوق شیئا، و کان شدید الجزع فی حبسه، کثیر البکاء، قلیل الکلام، کثیر التفکر، فمکث أیاما ثم سوهر، و منع من النوم، یساهر و ینخس بمسله، ثم ترک یوما و لیله، فنام و انتبه، فاشتهی فاکهة و عنبا، فاتی به، فأکل ثم اعید الی المساهرة، ثم امر بتنور من خشب فیه مسامیر حدید قیام فذکر عن ابن ابی دواد و ابی الوزیر انهما قالا: هو أول من امر بعمل ذلک، فعذب به ابن اسباط المصری حتی استخرج منه جمیع ما عنده، ثم ابتلی به فعذب به أیاما. فذکر عن الدندانی الموکل بعذابه انه قال: کنت اخرج و اقفل الباب علیه، فیمد یدیه الی السماء جمیعا حتی یدق موضع کتفیه، ثم یدخل التنور فیجلس، و التنور فیه مسامیر حدید و فی وسطه خشبة معترضه، یجلس علیها المعذب، إذا اراد ان یستریح، فیجلس علی الخشبة ساعه، ثم یجیء الموکل به، فإذا هو سمع صوت الباب یفتح قام قائما کما کان، ثم شددوا علیه. قال المعذب له: خاتلته یوما، و اریته انی اقفلت الباب و لم اقفله، انما اغلقته بالقفل، ثم مکثت قلیلا، ثم دفعت الباب غفله، فإذا هو قاعد فی التنور علی الخشبة، فقلت: أراک تعمل هذا العمل! فکنت إذا خرجت بعد ذلک شددت خناقه، فکان لا یقدر علی القعود، و استللت الخشبة حتی کانت تکون بین رجلیه، فما مکث بعد ذلک الا أیاما حتی مات. و اختلف فی الذی قتل به، فقیل: بطح، فضرب علی بطنه خمسین مقرعه، ثم قلب فضرب علی استه مثلها، فمات و هو یضرب، و هم لا یعلمون، فاصبح میتا قد التوت عنقه، و نتفت لحیته و قیل: مات بغیر ضرب و ذکر عن مبارک المغربی انه قال: ما اظنه اکل فی طول حبسه الا رغیفا

واحدا، و کان یأکل العنبة و العنبتین قال: و کنت اسمعه قبل موته بیومین او ثلاثة یقول لنفسه: یا محمد بن عبد الملک، لم یقنعک النعمه و الدواب الفره و الدار النظیفة و الکسوة الفاخره، و أنت فی عافیه حتی طلبت الوزارة، ذق ما عملت بنفسک! فکان یکرر ذلک علی نفسه، فلما کان قبل موته بیوم، ذهب عنه عتاب نفسه، فکان لا یزید علی التشهد و ذکر الله، فلما مات احضر ابناه سلیمان و عبید الله- کانا محبوسین- و قد طرح علی باب من خشب فی قمیصه الذی حبس فیه، و قد اتسخ فقالا: الحمد لله الذی اراح من هذا الفاسق، فدفعت جثته إلیهما، فغسلاه علی الباب الخشب، و دفناه و حفرا له، فلم یعمقا، فذکر ان الکلاب نبشته، و اکلت لحمه و کان ابراهیم بن العباس علی الاهواز، و کان محمد بن عبد الملک له صدیقا، فوجه الیه محمد احمد بن یوسف أبا الجهم، فأقامه للناس فصالحه عن نفسه بألف الف درهم و خمسمائة الف درهم، فقال ابراهیم: و کنت أخی باخاء الزمان فلما نبا عدت حربا عوانا

و کنت اذم إلیک الزمان فأصبحت منک اذم الزمانا

و کنت اعدک للنائبات فها انا اطلب منک الامانا

و قال: اصبحت من رای ابی جعفر فی هیئة تنذر بالصیلم

من غیر ما ذنب و لکنها عداوة الزندیق للمسلم

و احدر بعد ما قبض علیه مع راشد المغربی الی بغداد، لاخذ ماله بها، فوردها، فاخذ روحا غلامه-و کان قهرمانه-فی یده أمواله یتجر بها، و أخذ عده من اهل بیته، و أخذ معهم حمل بغل، و وجدت له بیوت فیها انواع التجارة من الحنطة و الشعیر و الدقیق و الحبوب و الزیت و الزبیب و التین و بیت

مملوء ثوما، فکان جمیع ما قبض له مع قیمته تسعین الف دینار، و کان حبس المتوکل ایاه یوم الأربعاء لسبع خلون من صفر و وفاته یوم الخمیس لإحدی عشره بقیت من شهر ربیع الاول.

ذکر غضب المتوکل علی عمر بن فرج

و فیها غضب المتوکل علی عمر بن فرج، و ذلک فی شهر رمضان، فدفع الی إسحاق بن ابراهیم بن مصعب، فحبس عنده، و کتب فی قبض ضیاعه و أمواله، و صار نجاح بن سلمه الی منزله، فلم یجد فیه الا خمسه عشر الف درهم، و حضر مسرور سمانه، فقبض جواریه، و قید عمر ثلاثین رطلا، و احضر مولاه نصر من بغداد، فحمل ثلاثین الف دینار، و حمل نصر من مال نفسه اربعه عشر الف دینار، و اصیب له بالاهواز اربعون الف دینار، و لأخیه محمد بن فرج مائه الف دینار و خمسون الف دینار، و حمل من داره من المتاع سته عشر بعیرا فرشا، و من الجوهر قیمه اربعین الف دینار، و حمل من متاعه و فرشه علی خمسین جملا، کرت مرارا، و البس فرجیه صوف و قید، فمکث بذلک سبعا، ثم اطلق عنه و قبض قصره، و أخذ عیاله، ففتشوا و کن مائه جاریه، ثم صولح علی عشره آلاف الف درهم، علی ان یرد علیه ما حیز عنه من ضیاع الاهواز فقط، و نزعت عنه الجبه الصوف و القید، و ذلک فی شوال و قال علی بن الجهم بن بدر لنجاح بن سلمه یحرضه علی عمر بن فرج: ابلغ نجاحا فتی الکتاب مالکه تمضی بها الریح اصدرا و إیرادا

لا یخرج المال عفوا من یدی عمر او یغمد السیف فی فودیه اغمادا

الرخجیون لا یوفون ما وعدوا و الرخجیات لا یخلفن میعادا

و قال أیضا یهجوه: جمعت امرین ضاع الحزم بینهما تیه الملوک و افعال الممالیک

اردت شکرا بلا بر و مرزئه لقد سلکت سبیلا غیر مسلوک

ظننت عرضک لم یقرع بقارعه و ما أراک علی حال بمتروک

و فی هذه السنه امر المتوکل بابراهیم بن الجنید النصرانی، أخی أیوب کاتب سمانه، فضرب. له بالاعمده حتی اقر بسبعین الف دینار، فوجه معه مبارکا المغربی الی بغداد حتی استخرجها من منزله، و جیء به فحبس .

ذکر غضب المتوکل علی ابی الوزیر و غیره

و فیها غضب المتوکل علی ابی الوزیر فی ذی الحجه، و امر بمحاسبته، فحمل نحوا من ستین الف دینار، و حمل بدور دراهم و حلیا، و أخذ له من متاع مصر اثنین و ستین سفطا و اثنین و ثلاثین غلاما و فرشا کثیرا، و حبس بخیانته محمد بن عبد الملک أخا موسی بن عبد الملک و الهیثم بن خالد النصرانی 3 و ابن أخیه سعدون بن علی، و صولح سعدون علی اربعین الف دینار 3 ، و صولح ابنا أخیه عبد الله و احمد علی نیف و ثلاثین الف دینار، و أخذت ضیاعهم بذلک.

[أخبار متفرقة]

و فی هذه السنه استکتب المتوکل محمد بن الفضل الجرجرائی. و فی هذه السنه عزل المتوکل یوم الأربعاء لثلاث عشره بقیت من شهر رمضان عن دیوان الخراج الفضل بن مروان، و ولاه یحیی بن خاقان الخراسانی مولی الأزد، و ولی ابراهیم بن العباس بن محمد بن صول فی هذا الیوم دیوان زمام النفقات و عزل عنه أبا الوزیر و فیها ولی المتوکل ابنه محمدا المنتصر الحرمین و الیمن و الطائف، و عقد له

یوم الخمیس لإحدی عشره لیله خلت من شهر رمضان. و فیها فلج احمد بن ابی دواد لست خلون من جمادی الآخرة. و فیها قدم یحیی بن هرثمة مکة و هو والی طریق مکة بعلی بن محمد بن علی الرضی بن موسی بن جعفر من المدینة. و فیها وثب میخائیل بن توفیل علی أمه تذوره فشمسها و أدخلها الدیر، و قتل اللغثیط لأنه اتهمها به، و کان ملکها ست سنین. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن داود.

ثم دخلت

سنه اربع و ثلاثین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر الخبر عن هرب محمد بن البعیث

فمن ذلک ما کان من هرب محمد بن البعیث بن حلبس، جیء به أسیرا من قبل اذربیجان فحبس. ذکر الخبر عن سبب هربه و ما کان آل الیه امره: ذکر ان السبب فی ذلک کان ان المتوکل کان اعتل فی هذه السنه، و کان مع ابن البعیث رجل یخدمه یسمی خلیفه، فاخبره بان المتوکل قد توفی، و اعد له دواب، فهرب هو و خلیفه الذی اخبره الخبر الی موضعه من اذربیجان، و موضعه منها مرند- و قیل: کانت له قلعتان تدعی إحداهما شاهی و الاخری یکدر- و یکدر خارج البحیره، و شاهی فی وسط البحیره، و البحیره قدر خمسین فرسخا من حد ارمیه، الی رستاق داخرقان بلاد محمد بن الرواد، و شاهی قلعه ابن البعیث حصینة یحیط بها ماء قائم ثم، یرکب الناس من اطراف المراغه الی ارمیه و هی بحیره لا سمک فیها و لا خیر. و ذکر ان ابن البعیث کان فی حبس إسحاق بن ابراهیم بن مصعب، فتکلم فیه بغا الشرابی، و أخذ منه الکفلاء نحوا من ثلاثین کفیلا، منهم محمد بن خالد بن یزید بن مزید الشیبانی، فکان یتردد بسامرا، فهرب الی مرند، فجمع بمرند الطعام، و فیها عیون ماء، فرم ما کان و هی من سورها، و أتاه من اراد الفتنة من کل ناحیه، من ربیعه و غیرهم، فصار فی نحو من الفین و مائتی رجل. و کان الوالی باذربیجان محمد بن حاتم بن هرثمة، فقصر فی طلبه، فولی

المتوکل حمدویه بن علی بن الفضل السعدی اذربیجان، و وجهه من سامرا علی البرید، فلما صار إلیهما جمع الجند و الشاکریه و من استجاب له، فصار فی عشره آلاف، فزحف الی ابن البعیث، فألجأه الی مدینه مرند- و هی مدینه استدارتها فرسخان و فی داخلها بساتین کثیره، و من خارجها کما تدور شجر الا فی موضع أبوابها-و قد جمع فیها ابن البعیث آله الحصار، و فیها عیون ماء، فلما طالت مدته، وجه المتوکل زیرک الترکی فی مائتی الف فارس من الاتراک، فلم یصنع شیئا، فوجه الیه المتوکل عمرو بن سیسل بن کال فی تسعمائة من الشاکریه، فلم یغن شیئا، فوجه الیه بغا الشرابی فی اربعه آلاف ما بین ترکی و شاکری و مغربی، و کان حمدویه بن علی و عمر بن سیسل و زیرک زحفوا الی مدینه مرند، و قطعوا ما حولها من الشجر، فقطعوا نحوا من مائه الف شجره و غیر ذلک من شجر الغیاض، و نصبوا علیها عشرین منجنیقا، و بنوا بحذاء المدینة ما یستکنون فیه، و نصب علیهم ابن البعیث من المجانیق مثل ذلک، و کان من معه من علوج رساتیقه یرمون بالمقالیع، فکان الرجل لا یقدر علی الدنو من سور المدینة، فقتل من أولیاء السلطان فی حربه فی ثمانیة اشهر نحو من مائه رجل، و جرح نحو من أربعمائة، و قتل و جرح من اصحابه مثل ذلک. و کان حمدویه و عمرو و زیرک یغادونه القتال و یراوحونه، و کان السور من قبل المدینة ذلیلا، و من القرار نحوا من عشرین ذراعا، و کانت الجماعه من اصحاب ابن البعیث یتدلون بالحبال معهم الرماح فیقاتلون، فإذا حمل علیهم من اصحاب السلطان لجئوا الی الحائط، و کانوا ربما فتحوا بابا یقال له باب الماء، فیخرج منه العده یقاتلون ثم یرجعون. و لما قرب بغا الشرابی من مرند بعث-فیما ذکر- عیسی بن الشیخ بن السلیل الشیبانی، و معه أمانات لوجوه اصحاب ابن البعیث، و لابن البعیث ان ینزلوا و ینزل علی حکم امیر المؤمنین، و الا قاتلهم، فان ظفر بهم لم یستبق منهم أحدا، و من نزل فله الامان، و کان عامه من مع ابن البعیث من ربیعه من قوم عیسی بن الشیخ، فنزل منهم قوم کثیر بالحبال، و نزل ختن ابن البعیث

علی اخته ابو الأغر. و ذکر عن ابی الأغر هذا انه قال: ثم فتحوا باب المدینة، فدخل اصحاب حمدویه و زیرک، و خرج ابن البعیث من منزله هاربا یرید ان یخرج من وجه آخر، فلحقه قوم من الجند، معهم منصور قهرمانه، و هو راکب دابه، یرید ان یصیر الی نهر علیه رحا لیستخفی فی الرحا، و فی عنقه السیف، فاخذوه أسیرا و انتهب الجند منزله و منازل اصحابه و بعض منازل اهل المدینة، ثم نودی بعد ما انتهب الناس: برئت الذمة ممن انتهب و أخذوا له اختین و ثلاث بنات و خالته و البواقی سراری، فحصل فی ید السلطان من حرمه ثلاث عشره امراه، و أخذ من وجوه اصحابه المذکورین نحو من مائتی رجل، و هرب الباقون، فوافاهم بغا الشرابی من غد، فنادی منادیه بالمنع من النهب، فکتب بغا الشرابی بالفتح لنفسه. و خرج المتوکل فیها الی المدائن فی جمادی الاولی .

ذکر الخبر عن حج ایتاخ و سببه

و حج فی هذه السنه ایتاخ، و کان والی مکة و المدینة و الموسم، و دعی له علی المنابر. ذکر الخبر عن سبب حجه فی هذه السنه: ذکر ان ایتاخ کان غلاما خزریا لسلام الابرش طباخا، فاشتراه منه المعتصم فی سنه تسع و تسعین و مائه، و کان لایتاخ رجله و باس، فرفعه المعتصم و من بعده الواثق، حتی ضم الیه من اعمال السلطان اعمالا کثیره، و ولاه المعتصم معونه سامرا مع إسحاق بن ابراهیم، و کان من قبله رجل، و من قبل إسحاق رجل، و کان من اراد المعتصم او الواثق قتله فعند ایتاخ

یقتل، و بیده یحبس، منهم محمد بن عبد الملک الزیات، و اولاد المأمون من سندس، و صالح بن عجیف و غیرهم، فلما ولی المتوکل کان ایتاخ فی مرتبته، الیه الجیش و المغاربه و الاتراک و الموالی و البرید و الحجابه و دار الخلافه، فخرج المتوکل بعد ما استوت له الخلافه متنزها الی ناحیه القاطول، فشرب لیله، فعربد علی ایتاخ، فهم ایتاخ بقتله، فلما اصبح المتوکل قیل له، فاعتذر الیه و التزمه، و قال له: أنت ابی و ربیتنی، فلما صار المتوکل الی سامرا دس الیه من یشیر علیه بالاستئذان للحج، ففعل و اذن له، و صیره امیر کل بلده یدخلها، و خلع علیه، و رکب جمیع القواد معه، و خرج معه من الشاکریه و القواد و الغلمان سوی غلمانه و حشمه بشر کثیر، فحین خرج صیرت الحجابه الی وصیف، و ذلک یوم السبت لاثنتی عشره لیله بقیت من ذی القعده و قد قیل ان هذه القصة من امر ایتاخ کانت فی سنه ثلاث و ثلاثین و مائتین و ان المتوکل انما صیر الی وصیف الحجابه لاثنتی عشره لیله بقیت من ذی الحجه من سنه ثلاث و ثلاثین و مائتین. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن داود بن عیسی بن موسی.

ثم دخلت

سنه خمس و ثلاثین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر الخبر عن مقتل ایتاخ

فمن ذلک مقتل ایتاخ الخزری. ذکر الخبر عن صفه مقتله: ذکر عن ایتاخ انه لما انصرف من مکة راجعا الی العراق، وجه المتوکل الیه سعید بن صالح الحاجب مع کسوه و الطاف، و امره ان یلقاه بالکوفه او ببعض طریقه، و قد تقدم المتوکل الی عامله علی الشرطه ببغداد بامره فیه. فذکر عن ابراهیم بن المدبر، انه قال: خرجت مع إسحاق بن ابراهیم حین قرب ایتاخ من بغداد، و کان یرید ان یأخذ طریق الفرات الی الأنبار، ثم یخرج الی سامرا، فکتب الیه إسحاق بن ابراهیم: ان امیر المؤمنین اطال الله بقاءه، قد امر ان تدخل بغداد، و ان یلقاک بنو هاشم و وجوه الناس، و ان تقعد لهم فی دار خزیمة بن خازم، فتامر لهم بجوائز قال: فخرجنا حتی إذا کنا بالیاسریه، و قد شحن ابن ابراهیم الجسر بالجند و الشاکریه، و خرج فی خاصته، و طرح له بالیاسریه صفه، فجلس علیها حتی قالوا: قد قرب منک فرکب فاستقبله، فلما نظر الیه اهوی إسحاق لینزل، فحلف علیه ایتاخ الا یفعل. قال: و کان ایتاخ فی ثلاثمائة من اصحابه و غلمانه، علیه قباء ابیض، متقلدا سیفا بحمائل، فسارا جمیعا، حتی إذا صارا عند الجسر تقدمه إسحاق عند الجسر، و عبر حتی وقف علی باب خزیمة بن خازم، و قال لایتاخ تدخل اصلح الله الأمیر! و کان الموکلون بالجسر کلما مر بهم غلام من غلمانه قدموه، حتی بقی فی خاصه غلمانه، و دخل بین یدیه قوم، و قد فرشت له دار خزیمة، و تأخر إسحاق، و امر الا یدخل الدار من غلمانه الا

ثلاثة او اربعه، و أخذت علیه الأبواب، و امر بحراسته من ناحیه الشط، و کسرت کل درجه فی قصر خزیمة بن خازم، فحین دخل اغلق الباب خلفه، فنظر فإذا لیس معه الا ثلاثة غلمان، فقال: قد فعلوها! و لو لم یؤخذ ببغداد ما قدروا علی اخذه، و لو دخل الی سامرا، فاراد باصحابه قتل جمیع من خالفه امکنه ذلک قال: فاتی بطعام قرب اللیل، فأکل فمکث یومین او ثلاثة، ثم رکب إسحاق فی حراقه و اعد لایتاخ اخری، ثم ارسل الیه ان یصیر الی الحراقة، و امر بأخذ سیفه، فحدروه الی الحراقة، و صیر معه قوم فی السلاح و صاعد إسحاق، حتی صار الی منزله، و اخرج ایتاخ حین بلغ دار إسحاق، فادخل ناحیه منها، ثم قید فأثقل بالحدید فی عنقه و رجلیه، ثم قدم بابنیه منصور و مظفر، و بکاتبیه سلیمان بن وهب و قدامه بن زیاد النصرانی بغداد. و کان سلیمان علی اعمال السلطان، و قدامه علی ضیاع ایتاخ خاصه، فحبسوا ببغداد، فاما سلیمان و قدامه فضربا، فاسلم قدامه و حبس منصور و مظفر. و ذکر عن ترک مولی إسحاق انه قال: وقفت علی باب البیت الذی فیه ایتاخ محبوس، فقال لی: یا ترک، قلت: ما ترید یا منصور؟ قال: أقرئ الأمیر السلام، و قل له: قد علمت ما کان یأمرنی به المعتصم و الواثق فی امرک، فکنت ادفع عنک ما أمکننی، فلینفعنی ذلک عندک، اما انا فقد مر بی شده و رخاء، فما أبالی ما اکلت و ما شربت، و اما هذان الغلامان، فإنهما عاشا فی نعمه و لم یعرفا البؤس، فصیر لهما مرقه و لحما و شیئا یاکلان منه قال: ترک فوقفت علی باب مجلس إسحاق، قال لی: ما لک یا ترک؟ ا ترید ان تتکلم بشیء؟ قلت: نعم، قال لی ایتاخ کذا، کذا، قال: و کانت وظیفه ایتاخ رغیفا و کوزا من ماء، و یأمر لابنیه بخوان فیه سبعه أرغفة و خمس غرف، فلم یزل ذلک قائما حیاه إسحاق، ثم لا ادری ما صنع بهما، فاما ایتاخ فقید و صیر فی عنقه ثمانون رطلا، و قید ثقیل، فمات یوم الأربعاء لخمس خلون من جمادی الآخرة سنه خمس و ثلاثین و مائتین، و اشهد إسحاق علی موته أبا الحسن إسحاق بن ثابت بن ابی عباد و صاحب برید بغداد و القضاه، و اراهم ایاه لا ضرب به و لا اثر

و حدثنی بعض شیوخنا ان ایتاخ کان موته بالعطش، و انه اطعم فاستسقی فمنع الماء، حتی مات عطشا، و بقی ابناه فی الحبس حیاه المتوکل، فلما افضی الأمر الی المنتصر أخرجهما، فاما مظفر فانه لم یعش بعد ان اخرج من السجن الا ثلاثة اشهر حتی مات، و اما منصور فعاش بعده.

ذکر خبر اسر ابن البعیث و موته

و فی هذه السنه قدم بغا الشرابی بابن البعیث فی شوال و بخلیفته ابی الأغر و باخوی ابن البعیث صقر و خالد- و کانا نزلا بأمان- و بابن لابن البعیث، یقال له العلاء، خرج بأمان، و قدم من الأسری بنحو من مائه و ثمانین رجلا، و مات باقیهم قبل ان یصلوا، فلما قربوا من سامرا حملوا علی الجمال یستشرفهم الناس، فامر المتوکل بحبسه و حبسهم، و اثقله حدیدا فذکر عن علی بن الجهم، انه قال: اتی المتوکل بمحمد بن البعیث، فامر بضرب عنقه، فطرح علی نطع، و جاء السیافون فلوحوا له، فقال المتوکل، و غلظ علیه: ما دعاک یا محمد الی ما صنعت؟ قال: الشقوة، و أنت الحبل الممدود بین الله و بین خلقه، و ان لی فیک لظنین اسبقهما الی قلبی أولاهما بک، و هو العفو، ثم اندفع بلا فضل، فقال: ابی الناس الا انک الیوم قاتلی امام الهدی و الصفح بالناس اجمل

و هل انا الا جبله من خطیه و عفوک من نور النبوه یجبل

فإنک خیر السابقین الی العلا و لا شک ان خیر الفعالین تفعل

قال علی: ثم التفت الی المتوکل، فقال: ان معه لادبا، و بادرت فقلت: بل یفعل امیر المؤمنین خیرهما و یمن علیک، فقال: ارجع الی منزلک. و حدثنی انه انشدنی بالمراغة جماعه من اشیاخها اشعارا لابن

البعیث بالفارسیه، و یذکرون أدبه و شجاعته، و له اخبار و احادیث. و حدثنی بعض من ذکر انه شهد المتوکل حین اتی بابن البعیث، و کلمه ابن البعیث بما کلمه به، فتکلم فیه المعتز، و هو جالس مع ابیه المتوکل، فاستوهبه فوهب له، و عفی عنه. و کان ابن البعیث حین هرب قال: کم قد قضیت أمورا کان أهملها غیری و قد أخذ الإفلاس بالکظم

لا تعذلینی فیما لیس ینفعنی إلیک عنی جری المقدار بالقلم

ساتلف المال فی عسر و فی یسر ان الجواد الذی یعطی علی العدم

و کان ابن البعیث حین هرب خلف فی منزله ثلاثة بنین له، یقال لهم: البعیث و جعفر و حلبس، و جواری، فحبسوا ببغداد فی قصر الذهب، فتکلم بغا الشرابی بعد موت ابن البعیث- و مات بعد دخوله سامرا بشهر-فی ابی الأغر ختنه، فاطلق و اطلقت خاله لابن البعیث، فخرجت من السجن، فماتت فرحا من یومها، و بقی الباقون فی الحبس. و ذکر ان ابن البعیث صیر فی عنقه مائه رطل، فلم یزل مکبوبا علی وجهه حتی مات. و لما أخذ ابن البعیث اخرج من الحبس من کان محبوسا بسبب کفالته به، و قد کان بعضهم مات فی الحبس، فاخرج بعد باقی عیاله و صیر بنوه: حلبس و البعیث و جعفر فی عداد الشاکریه مع عبید الله بن خاقان، و اجریت علیهم الأنزال.

امر المتوکل مع النصاری

و فی هذه السنه امر المتوکل بأخذ النصاری و اهل الذمة کلهم بلبس الطیالسة العسلیه و الزنانیر و رکوب السروج برکب الخشب و بتصییر کرتین علی مؤخر السروج، و بتصییر زرین علی قلانس من لبس منهم قلنسوة مخالفه لون القلنسوة التی یلبسها المسلمون، و بتصییر رقعتین علی ما ظهر من لباس

ممالیکهم مخالف لونهما لون الثوب الظاهر الذی علیه، و ان تکون احدی الرقعتین بین یدیه عند صدره، و الاخری منهما خلف ظهره، و تکون کل واحده من الرقعتین قدر اربع أصابع، و لونهما عسلیا، و من لبس منهم عمامة فکذلک یکون لونها لون العسلی، و من خرج من نسائهم فبرزت فلا تبرز الا فی إزار عسلی، و امر بأخذ ممالیکهم بلبس الزنانیر و بمنعهم لبس المناطق، و امر بهدم بیعهم المحدثة، و بأخذ العشر من منازلهم، و ان کان الموضع واسعا صیر مسجدا، و ان کان لا یصلح ان یکون مسجدا صیر فضاء، و امر ان یجعل علی أبواب دورهم صور شیاطین من خشب مسموره، تفریقا بین منازلهم و بین منازل المسلمین، و نهی ان یستعان بهم فی الدواوین و اعمال السلطان التی یجری احکامهم فیها علی المسلمین، و نهی ان یتعلم أولادهم فی کتاتیب المسلمین، و لا یعلمهم مسلم، و نهی ان یظهروا فی شعانینهم صلیبا، و ان یشمعلوا فی الطریق، و امر بتسویة قبورهم مع الارض، لئلا تشبه قبور المسلمین. و کتب الی عماله فی الافاق: بسم الله الرحمن الرحیم، اما بعد، فان الله تبارک و تعالی بعزته التی لا تحاول و قدرته علی ما یرید، اصطفی الاسلام فرضیه لنفسه، و اکرم به ملائکته، و بعث به رسله، و أید به أولیاءه، و کنفه بالبر، و حاطه بالنصر، و حرسه من العاهة، و اظهره علی الأدیان، مبرأ من الشبهات، معصوما من الآفات، محبوا بمناقب الخیر، مخصوصا من الشرائع باطهرها و أفضلها، و من الفرائض بازکاها و أشرفها، و من الأحکام باعدلها و اقنعها، و من الاعمال بأحسنها و اقصدها، و اکرم اهله بما أحل لهم من حلاله، و حرم علیهم من حرامه، و بین لهم من شرائعه و احکامه، و حد لهم من حدوده و مناهجه، و اعد لهم من سعه جزائه و ثوابه، فقال فی کتابه فیما امر به و نهی عنه، و فیما حض علیه فیه و وعظ: « إِنَّ اَللّٰهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ اَلْإِحْسٰانِ وَ إِیتٰاءِ ذِی اَلْقُرْبیٰ وَ یَنْهیٰ عَنِ اَلْفَحْشٰاءِ وَ اَلْمُنْکَرِ وَ اَلْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ » ، و قال فیما حرم علی اهله

مما غمط فیه اهل الأدیان من ردیء المطعم و المشرب و المنکح لینزههم عنه و لیظهر به دینهم، لیفضلهم علیهم تفضیلا: « حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ اَلْمَیْتَةُ وَ اَلدَّمُ وَ لَحْمُ اَلْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اَللّٰهِ بِهِ وَ اَلْمُنْخَنِقَةُ » الی آخر الآیة، ثم ختم ما حرم علیهم من ذلک فی هذه الآیة بحراسة دینه، ممن عند عنه و باتمام نعمته علی اهله الذین اصطفاهم، فقال عز و جل: « اَلْیَوْمَ یَئِسَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اِخْشَوْنِ اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ » الآیة، و قال عز و جل: « حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهٰاتُکُمْ وَ بَنٰاتُکُمْ » و قال: « إِنَّمَا اَلْخَمْرُ وَ اَلْمَیْسِرُ وَ اَلْأَنْصٰابُ وَ اَلْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ اَلشَّیْطٰانِ » الآیة، فحرم علی المسلمین من مآکل اهل الأدیان ارجسها و انجسها، و من شرابهم ادعاه الی العداوة و البغضاء، و اصده عن ذکر الله و عن الصلاة، و من مناکحهم أعظمها عنده وزرا، و أولاها عند ذوی الحجی و الألباب تحریما، ثم حباهم محاسن الأخلاق و فضائل الکرامات، فجعلهم اهل الایمان و الأمانة، و الفضل و التراحم و الیقین و الصدق، و لم یجعل فی دینهم التقاطع و التدابر، و لا الحمیة و لا التکبر، و لا الخیانة و لا الغدر، و لا التباغی و لا التظالم، بل امر بالأولی و نهی عن الاخری، و وعد و اوعد علیها جنته و ناره، و ثوابه و عقابه، فالمسلمون بما اختصهم الله من کرامته، و جعل لهم من الفضیلة بدینهم الذی اختاره لهم، بائنون علی الأدیان بشرائعهم الزاکیة، و احکامهم المرضیة الطاهره، و براهینهم المنیره، و بتطهیر الله دینهم بما أحل و حرم فیه لهم و علیهم، قضاء من الله عز و جل فی اعزاز دینه، حتما و مشیئه منه فی اظهار حقه ماضیه، و اراده منه فی اتمام نعمته علی اهله نافذه « لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْییٰ مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ » ، و لیجعل الله الفوز و العاقبه للمتقین، و الخزی فی الدنیا و الآخرة علی الکافرین. و قد رای امیر المؤمنین- و بالله توفیقه و ارشاده-ان یحمل اهل الذمة جمیعا

بحضرته و فی نواحی اعماله، أقربها و أبعدها، و اخصهم و أخسهم علی تصییر طیالستهم التی یلبسونها، من لبسها من تجارهم و کتابهم، و کبیرهم و صغیرهم، علی الوان الثیاب العسلیه، لا یتجاوز ذلک منهم متجاوز الی غیره، و من قصر عن هذه الطبقة من اتباعهم و ارذالهم، و من یقعد به حاله عن لبس الطیالسة منهم أخذ بترکیب خرقتین صبغهما ذلک الصبغ یکون استداره کل واحده منهما شبرا تاما فی مثله، علی موضع امام ثوبه الذی یلبسه، تلقاء صدره، و من وراء ظهره، و ان یؤخذ الجمیع منهم فی قلانسهم بترکیب ازره علیها تخالف ألوانها الوان القلانس، ترتفع فی أماکنها التی تقع بها، لئلا تلصق فتستر و لا ما یرکب منها علی حباک فتخفی، و کذلک فی سروجهم باتخاذ رکب خشب لها، و نصب اکر علی قرابیسها، تکون ناتئه عنها، و موفیه علیها، لا یرخص لهم فی إزالتها عن قرابیسهم، و تأخیرها الی جوانبها، بل یتفقد ذلک منهم، لیقع ما وقع من الذی امر امیر المؤمنین بحملهم علیه ظاهرا یتبینه الناظر من غیر تامل، و تأخذه الاعین من غیر طلب، و ان تؤخذ عبیدهم و اماؤهم، و من یلبس المناطق من تلک الطبقة بشد الزنانیر و الکساتیج مکان المناطق التی کانت فی أوساطهم، و ان توعز الی عمالک فیما امر به امیر المؤمنین فی ذلک ایعازا تحدوهم به الی استقصاء ما تقدم الیهم فیه، و تحذرهم ادهانا و میلا، و تتقدم الیهم فی انزال العقوبة بمن خالف ذلک من جمیع اهل الذمة عن سبیل عناد و تهوین الی غیره، لیقتصر الجمیع منهم علی طبقاتهم و أصنافهم علی السبیل التی امر امیر المؤمنین بحملهم علیها، و اخذهم بها ان شاء الله. فاعلم ذلک من رای امیر المؤمنین و امره، و انفذ الی عمالک فی نواحی عملک ما ورد علیک من کتاب امیر المؤمنین بما تعمل به ان شاء الله، و امیر المؤمنین یسال الله ربه و ولیه ان یصلی علی محمد عبده و رسوله صلی الله علیه و ملائکته، و ان یحفظه فیما استخلفه علیه من امر دینه، و یتولی ما ولاه مما لا یبلغ حقه فیه الا بعونه، حفظا یحمل به ما حمله، و ولایه یقضی بها حقه منه و یوجب بها له اکمل ثوابه، و افضل مزیده، انه کریم رحیم. و کتب ابراهیم بن العباس فی شوال سنه خمس و ثلاثین و مائتین

فقال علی بن الجهم: العسلیات التی فرقت بین ذوی الرشده و الغی

و ما علی العاقل ان تکثروا فانه اکثر للفیء

ظهور محمود بن الفرج النیسابوری

و فی هذه السنه ظهر بسامرا رجل یقال له محمود بن الفرج النیسابوری فزعم انه ذو القرنین، و معه سبعه و عشرون رجلا عند خشبة بابک، و خرج من اصحابه بباب العامه رجلان، و ببغداد فی مسجد مدینتها آخران، و زعما انه نبی، و انه ذو القرنین، فاتی به و باصحابه المتوکل، فامر بضربه بالسیاط، فضرب ضربا شدیدا، فمات من بعد من ضربه ذلک، و حبس اصحابه، و کانوا قدموا من نیسابور، و معهم شیء یقرءونه، و کان معهم عیالاتهم، و فیهم شیخ یشهد له بالنبوة، و یزعم انه یوحی الیه، و ان جبریل یأتیه بالوحی، فضرب محمود مائه سوط، فلم ینکر نبوته حین ضرب، و ضرب الشیخ الذی کان یشهد له اربعین سوطا، فأنکر نبوته حین ضرب و حمل محمود الی باب العامه، فاکذب نفسه، و قال: الشیخ قد اختدعنی، و امر اصحاب محمود ان یصفعوه فصفعوه، کل واحد منهم عشر صفعات، و أخذ له مصحف فیه کلام قد جمعه ذکر انه قرآنه، و ان جبریل ع کان یأتیه به، ثم مات یوم الأربعاء لثلاث خلون من ذی الحجه فی هذه السنه و دفن فی الجزیرة.

ذکر عقد المتوکل البیعه لبنیه الثلاثة

و فی هذه السنه عقد المتوکل البیعه لبنیه الثلاثة: لمحمد و سماه المنتصر، و لأبی عبد الله بن قبیحه- و یختلف فی اسمه، فقیل ان اسمه محمد، و قیل:

اسمه الزبیر، و لقبه المعتز- و لإبراهیم و سماه المؤید بولایة العهد، و ذلک-فیما قیل-یوم السبت لثلاث بقین من ذی الحجه-و قیل للیلتین بقیتا منه- و عقد لکل واحد منهم لواءین، أحدهما اسود و هو لواء العهد، و الآخر ابیض و هو لواء العمل، و ضم الی کل واحد من العمل ما انا ذاکره. فکان ما ضم الی ابنه محمد المنتصر من ذلک إفریقیة و المغرب کله من عریش مصر الی حیث بلغ سلطانه من المغرب و جند قنسرین و العواصم و الثغور الشامیة و الجزریة و دیار مضر و دیار ربیعه و الموصل و هیت و عانات و الخابور و قرقیسیا و کورباجرمی و تکریت و طساسیج السواد و کور دجلة و الحرمین و الیمن و عک و حضر موت و الیمامه و البحرین و السند و مکران و قندابیل و فرج بیت الذهب و کور الاهواز و المستغلات بسامرا و ماه الکوفه و ماه البصره و ماسبذان و مهرجانقذق و شهرزور و دراباذ و الصامغان و أصبهان و قم و قاشان و قزوین و امور الجبل و الضیاع المنسوبة الی الجبال و صدقات العرب بالبصرة. و کان ما ضم الی ابنه المعتز کور خراسان و ما یضاف إلیها، و طبرستان و الری و أرمینیة و اذربیجان و کور فارس ضم الیه فی سنه اربعین خزن بیوت الأموال فی جمیع الافاق، و دور الضرب، و امر بضرب اسمه علی الدراهم. و کان ما ضم الی ابنه المؤید جند دمشق و جند حمص و جند الأردن و جند فلسطین، فقال ابو الغصن الأعرابی: ان ولاه المسلمین الجله محمد ثم ابو عبد الله

ثمت ابراهیم آبی الذلة بورک فی بنی خلیفه الله

و کتب بینهم کتابا نسخته: هذا کتاب کتبه عبد الله جعفر الامام المتوکل علی الله امیر المؤمنین، و اشهد الله علی نفسه بجمیع ما فیه و من حضر من اهل بیته و شیعته و قواده و قضاته و کفاته و فقهائه و غیرهم من المسلمین لمحمد المنتصر بالله، و لأبی عبد الله المعتز بالله، و ابراهیم المؤید بالله، بنی امیر المؤمنین، فی اصاله من رایه، و عموم من عافیه بدنه، و اجتماع من فهمه، مختارا لما شهد به، متوخیا بذلک طاعه ربه، و سلامه رعیته و استقامتها و انقیاد طاعتها، و اتساع کلمتها،

و صلاح ذات بینها، و ذلک فی ذی الحجه سنه خمسه و ثلاثین و مائتین انه جعل، الی محمد المنتصر بالله بن جعفر الامام المتوکل علی الله امیر المؤمنین ولایه عهد المسلمین فی حیاته و الخلافه علیهم من بعده، و امره بتقوی الله التی هی عصمه من اعتصم بها و نجاه من لجأ إلیها، و عز من اقتصر علیها، فان بطاعة الله تتم النعمه، و تجب من الله الرحمه، و الله غفور رحیم و جعل عبد الله جعفر الامام المتوکل علی الله امیر المؤمنین الخلافه من بعد محمد المنتصر بالله ابن امیر المؤمنین الی ابی عبد الله المعتز بالله ابن امیر المؤمنین، ثم من بعد ابی عبد الله المعتز ابن امیر المؤمنین الخلافه الی ابراهیم المؤید بالله ابن امیر المؤمنین و جعل عبد الله جعفر الامام المتوکل علی الله امیر المؤمنین لمحمد المنتصر بالله ابن امیر المؤمنین علی ابی عبد الله المعتز بالله و ابراهیم المؤید بالله ابنی امیر المؤمنین السمع و الطاعة و النصیحه و المشایعه و الموالاة لأولیائه و المعاداة لاعدائه، فی السر و الجهر، و الغضب و الرضا، و المنع و الإعطاء، و التمسک ببیعته، و الوفاء بعهده، لا یبغیانه غائله، و لا یحاولانه مخاتله، و لا یمالئان علیه عدوا، و لا یستبدان دونه بأمر یکون فیه نقض لما جعل الیه امیر المؤمنین من ولایه العهد فی حیاته و الخلافه من بعده. و جعل عبد الله جعفر الامام المتوکل علی الله امیر المؤمنین علی محمد المنتصر بالله ابن امیر المؤمنین لأبی عبد الله المعتز بالله و ابراهیم المؤید بالله ابنی امیر المؤمنین الوفاء بما عقده لهما، و عهد به إلیهما من الخلافه بعد محمد المنتصر بالله ابن امیر المؤمنین، و ابراهیم المؤید بالله ابن امیر المؤمنین الخلیفة من بعد ابی عبد الله المعتز بالله ابن امیر المؤمنین، و الإتمام علی ذلک، و الا یخلعهما و لا واحدا منهما، و لا یعقد دونهما و لا دون واحد منهما بیعه لولد، و لا لأحد من جمیع البریه، و لا یؤخر منهما مقدما، و لا یقدم منهما مؤخرا، و لا ینقصهما و لا واحدا منهما شیئا من أعمالهما التی ولاهما عبد الله جعفر الامام المتوکل علی الله امیر المؤمنین و کل واحد منهما، من الصلاة و المعاون و القضاء

و المظالم و الخراج و الضیاع و الغنیمه و الصدقات و غیر ذلک من حقوق أعمالهما، و ما فی عمل کل واحد منهما، من البرید و الطرر و خزن بیوت الأموال و المعاون و دور الضرب و جمیع الاعمال التی جعلها امیر المؤمنین، و یجعلها الی کل واحد منهما، و لا ینقل عن واحد منهما أحدا من ناحیته من القواد و الجند و الشاکریه و الموالی و الغلمان و غیرهم، و لا یعترض علیه فی شیء من ضیاعه و اقطاعاته و سائر أمواله و ذخائره و جمیع ما فی یده، و ما حواه و ملکت یده من تالد و طارف، و قدیم و مستأنف، و جمیع ما یستفیده و یستفاد له بنقص، و لا یحرم و لا یجنف، و لا یعرض لأحد من عماله و کتابه و قضاته و خدمه و وکلائه و اصحابه، و جمیع أسبابه بمناظره و لا محاسبه، و لا غیر ذلک من الوجوه و الأسباب کلها، و لا یفسخ فیما وکده امیر المؤمنین لهما فی هذا العقد و العهد، بما یزیل ذلک عن جهته، او یؤخره عن وقته، او یکون ناقضا لشیء منه. و جعل عبد الله جعفر المتوکل علی الله امیر المؤمنین علی ابی عبد الله المعتز بالله ابن امیر المؤمنین ان افضت الیه الخلافه بعد محمد المنتصر بالله ابن امیر المؤمنین لإبراهیم المؤید بالله ابن امیر المؤمنین مثل الشرائط التی اشترطها علی محمد المنتصر بالله ابن امیر المؤمنین بجمیع ما سمی فیه و وصف فی هذا الکتاب، و علی ما بین و فسر، مع الوفاء من ابی عبد الله المعتز بالله ابن امیر المؤمنین، بما جعله امیر المؤمنین لإبراهیم المؤید بالله ابن امیر المؤمنین من الخلافه و تسلیم ذلک راضیا به ممضیا له، مقدما ما فیه حق الله علیه و ما امره به امیر المؤمنین، غیر ناکث و لا ناکب بذلک، و لا مبدل، فان الله تعالی جده و عز ذکره یتوعد من خالف امره، و عند عن سبیله فی محکم کتابه: « فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی اَلَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اَللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. » علی ان لأبی عبد الله المعتز بالله ابن امیر المؤمنین و لإبراهیم المؤید بالله ابن امیر المؤمنین علی محمد المنتصر بالله ابن امیر المؤمنین، الامان، و هما مقیمان بحضرته او أحدهما، او کانا غائبین عنه، او مجتمعین کانا او متفرقین و یستمر ابو عبد الله

المعتز بالله ابن امیر المؤمنین فی ولایته بخراسان و أعمالها المتصلة بها و المضمومة إلیها، و یستمر ابراهیم المؤید بالله ابن امیر المؤمنین فی ولایته بالشام و اجنادها، فعلی محمد المنتصر بالله ابن امیر المؤمنین، ان یمضی أبا عبد الله المعتز بالله ابن امیر المؤمنین الی خراسان و أعمالها المتصلة بها و المضمومة إلیها، و ان یسلم له ولایتها و أعمالها کلها و اجنادها و الکور الداخله فیما ولی جعفر الامام المتوکل علی الله امیر المؤمنین أبا عبد الله المعتز بالله ابن امیر المؤمنین، فلا یعوقه عنها، و لا یحبسه قبله و لا فی شیء من البلدان دون خراسان و الکور و الاعمال المضمومة إلیها، و ان یعجل اشخاصه إلیها والیا علیها و علی جمیع أعمالها، مفردا بها مفوضا الیه أعمالها کلها، لینزل حیث أحب من کور عمله، و لا ینقله عنها، و ان یشخص معه جمیع من ضم الیه امیر المؤمنین، و یضم من موالیه و قواده و شاکریته و اصحابه و کتابه و عماله و خدمه و من اتبعه من صنوف الناس بأهالیهم و أولادهم و عیالهم و أموالهم، و لا یحبس عنه أحدا، و لا یشرک فی شیء من اعماله أحدا، و لا یوجه علیه أمینا و لا کاتبا و لا بریدا، و لا یضرب علی یده فی قلیل و لا کثیر. و ان یطلق محمد المنتصر بالله لإبراهیم المؤید بالله ابن امیر المؤمنین الخروج الی الشام و اجنادها فیمن ضم امیر المؤمنین و یضمه الیه من موالیه و قواده و خدمه و جنوده و شاکریته و صحابته و عماله و خدامه و من اتبعه من صنوف الناس باهالیها و أولادهم و أموالهم، و لا یحبس عنهم أحدا، و یسلم الیه ولایتها و أعمالها و جنودها کلها، لا یعوقه عنها، و لا یحبسه قبله و لا فی شیء من البلدان دونها، و ان یعجل اشخاصه الی الشام و اجنادها والیا علیها، و لا ینقله عنها، و ان علیه له فیمن ضم الیه من القواد و الموالی و الغلمان و الجنود و الشاکریه و اصناف الناس و فی جمیع الأسباب و الوجوه مثل الذی اشترط علی محمد المنتصر بالله ابن امیر المؤمنین لأبی عبد الله المعتز بالله ابن امیر المؤمنین فی خراسان و أعمالها علی ما رسم من ذلک، و بین و لخص، و شرح فی هذا الکتاب. و لإبراهیم المؤید بالله ابن امیر المؤمنین علی ابی عبد الله المعتز بالله ابن

امیر المؤمنین- إذا افضت الخلافه الیه، و ابراهیم المؤید بالله مقیم بالشام- ان یقره بها او کان بحضرته، او کان غائبا عنه، ان یمضیه الی عمله من الشام، و یسلم الیه اجنادها و ولایتها و أعمالها کلها، و لا یعوقه عنها، و لا یحبسه قبله و لا فی شیء من البلدان دونها، و ان یعجل اشخاصه إلیها والیا علیها و علی جمیع أعمالها، علی مثل الشرط الذی أخذ لأبی عبد الله المعتز بالله ابن امیر المؤمنین علی محمد المنتصر بالله ابن امیر المؤمنین فی خراسان و أعمالها، علی ما رسم و وصف و شرط فی هذا الکتاب، لم یجعل امیر المؤمنین لواحد ممن وقعت علیه و له هذه الشروط، من محمد المنتصر بالله، و ابی عبد الله المعتز بالله، و ابراهیم المؤید بالله، بنی امیر المؤمنین، ان یزیل شیئا مما اشترطنا فی هذا الکتاب، و وکدنا، و علیهم جمیعا الوفاء به، لا یقبل الله منهم الا ذلک، و لا التمسک الا بعهد الله فیه، و کان عهد الله مسؤلا. اشهد الله رب العالمین جعفر الامام المتوکل علی الله امیر المؤمنین و من حضره من المسلمین بجمیع ما فی هذا الکتاب علی امضائه ایاه، علی محمد المنتصر بالله، و ابی عبد الله المعتز بالله، و ابراهیم المؤید بالله، بنی امیر المؤمنین بجمیع ما سمی و وصف فیه، و کفی بالله شهیدا و معینا لمن أطاعه راجیا، و وفی بعهده خائفا و حسیبا، و معاقبا من خالفه معاندا، او صدف عن امره مجاهدا. و قد کتب هذا الکتاب اربع نسخ، وقعت شهاده الشهود بحضره امیر المؤمنین فی کل نسخه منها، فی خزانه امیر المؤمنین نسخه، و عند محمد المنتصر ابن امیر المؤمنین نسخه، و عند ابی عبد الله المعتز بالله ابن امیر المؤمنین نسخه، و نسخه عند ابراهیم المؤید بالله ابن امیر المؤمنین. و قد ولی جعفر الامام المتوکل علی الله أبا عبد الله المعتز بالله ابن امیر المؤمنین اعمال فارس و أرمینیة و اذربیجان الی ما یلی اعمال خراسان و کورها و الاعمال المتصلة بها و المضمومة إلیها، علی ان یجعل له علی محمد المنتصر بالله ابن امیر المؤمنین فی ذلک الذی جعل له فی الحیاطة فی نفسه و الوثاق فی اعماله، و المضمومین الیه، و سائر من یستعین به من الناس جمیعا فی خراسان و الکور المضمومة إلیها و المتصلة بها علی ما سمی و وصف فی هذا الکتاب

و قال ابراهیم بن العباس بن محمد بن صول یمدح بنی المتوکل الثلاثة: المنتصر، و المعتز، و المؤید: اضحت عری الاسلام و هی منوطه بالنصر و الاعزاز و التأیید

بخلیفه من هاشم و ثلاثة کنفوا الخلافه من ولاه عهود

قمر توالت حوله اقماره یکنفن مطلع سعده بسعود

کنفتهم الآباء و اکتنفت بهم فسعوا باکرم انفس و جدود

و له فی المعتز بالله: اشرق المشرق بالمعتز بالله و لاحا

انما المعتز طیب بث فی الناس ففاحا

و له أیضا فیها: الله اظهر دینه و اعزه بمحمد

و الله اکرم بالخلافة جعفر بن محمد

و الله أید عهده بمحمد و محمد

و مؤید لمؤیدین الی النبی محمد

و فیها کانت وفاه إسحاق بن ابراهیم صاحب الجسر فی یوم الثلاثاء لست بقین من ذی الحجه و قیل کانت وفاته لسبع بقین منه، و صیر ابنه مکانه، و کسی خمس خلع، و قلد سیفا، و بعث المتوکل حین انتهی الیه خبر مرضه بابنه المعتز لعیادته مع بغا الشرابی و جماعه من القواد و الجند و ذکر ان ماء دجلة تغیر فی هذه السنه الی الصفرة ثلاثة ایام، ففزع

الناس لذلک، ثم صار فی لون ماء المدود و ذلک فی ذی الحجه. و فیها اتی المتوکل بیحیی بن عمر بن حسین بن زید بن علی بن ابی طالب ع من بعض النواحی، و کان-فیما ذکر-قد جمع قوما، فضربه عمر بن فرج ثمان عشره مقرعه، و حبس ببغداد فی المطبق. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن داود.

ثم دخلت

سنه ست و ثلاثین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

خبر مقتل محمد بن ابراهیم بن مصعب

فمن ذلک ما کان من مقتل محمد بن ابراهیم بن مصعب بن زریق، أخی إسحاق بن ابراهیم بفارس. ذکر الخبر عن مقتله و کیف قتل: حدثنی غیر واحد، عن محمد بن إسحاق بن ابراهیم، ان أباه إسحاق بلغه عنه انه اکول لا یملا جوفه شیء، و انه امر باتخاذ الطعام و الاکثار منه، ثم ارسل الیه فدعاه، ثم امره ان یأکل، و قال له: انی أحب ان اری اکلک، فأکل و اکثر حتی عجب إسحاق منه، ثم قدم الیه بعد ما ظن انه شبع و امتلا من الطعام حمل مشوی، فأکل منه حتی لم یبق منه الا عظامه، فلما فرغ من اکله، قال: یا بنی، مال ابیک لا یقوم بطعام بطنک، فالحق امیر المؤمنین، فان ماله احمل لک من مالی فوجهه الی الباب و الزمه الخدمه، فکان فی خدمه السلطان حیاه ابیه، و خلیفه ابیه ببابه، حتی مات أبوه إسحاق، فعقد له المعتز علی فارس، و عقد له المنتصر علی الیمامه و البحرین و طریق مکة، فی المحرم من هذه السنه، و ضم الیه المتوکل اعمال ابیه کلها، و زاده المنتصر ولایه مصر، و ذلک انه کان-فیما ذکر-حمل الی المتوکل و أولیاء عهده مما کان فی خزائن ابیه من الجواهر و الأشیاء النفیسة ما حظی به عندهم، فرفعوه و رفعوا مرتبته. فلما بلغ محمد بن ابراهیم ما فعل بابن أخیه محمد بن إسحاق تنکر للسلطان، و بلغ المتوکل عنه امور أنکرها، فأخبرنی بعضهم ان تنکر محمد بن ابراهیم انما کان لابن أخیه محمد بن إسحاق، و اعتلاله علیه بحمل خراج فارس

الیه و ان محمدا شکا الی المتوکل ما کان من تنکر عمه محمد بن ابراهیم فی ذلک، فبسط یده علیه، و اطلق له العمل فیه بما أحب، فولی محمد بن إسحاق الحسین بن اسماعیل بن ابراهیم بن مصعب فارس، و عزل عمه، و تقدم محمد الی الحسین بن اسماعیل فی قتل عمه محمد بن ابراهیم، فذکر انه لما صار الی فارس اهدی الیه فی یوم النیروز هدایا، فکان فیما اهدی الیه حلواء، فأکل محمد بن ابراهیم منها، ثم دخل الحسین بن اسماعیل علیه، فامر بإدخاله الی موضع آخر و اعاده الحلواء علیه، فأکل أیضا منها، فعطش فاستسقی، فمنع الماء، و رام الخروج من الموضع الذی ادخل الیه، فإذا هو محبوس لا سبیل له الی الخروج، فعاش یومین و لیلتین، و مات فحمل ماله و عیاله الی سامرا علی مائه جمل و لما ورد نعی محمد بن ابراهیم علی المتوکل امر بالکتاب فیه الی طاهر بن عبد الله بن طاهر بالتعزیة فکتب: اما بعد، فان امیر المؤمنین یوجب لک مع کل فائده و نعمه تهنئتک بمواهب الله و تعزیتک عن ملمات اقداره، و قد قضی الله فی محمد بن ابراهیم مولی امیر المؤمنین ما هو قضاؤه فی عباده، حتی یکون الفناء لهم و البقاء له. و امیر المؤمنین یعزیک عن محمد بما اوجب الله لمن عمل بما امره به فی مصائبه، من جزیل ثوابه و اجره، فلیکن الله و ما قربک منه اولی بک فی احوالک کلها، فان مع شکر الله مزیده، و مع التسلیم لامر الله رضاه، و بالله توفیق امیر المؤمنین. و السلام .

ذکر خبر وفاه الحسن بن سهل

و فی هذه السنه توفی الحسن بن سهل فی قول بعضهم فی أول ذی الحجه منها، و قال قائل هذه المقاله: مات محمد بن إسحاق بن ابراهیم فی هذا الشهر لاربع بقین منه و ذکر عن القاسم بن احمد الکوفی، انه قال: کنت فی خدمه الفتح بن خاقان فی سنه خمس و ثلاثین و مائتین، و کان الفتح یتولی للمتوکل اعمالا، منها اخبار الخاصة و العامه بسامرا و الهارونی و ما یلیها، فورد

کتاب ابراهیم بن عطاء المتولی الاخبار بسامرا یذکر وفاه الحسن بن سهل، و انه شرب شربه دواء فی صبیحة یوم الخمیس لخمس لیال بقین من ذی القعده من سنه خمس و ثلاثین و مائتین افرطت علیه، و انه توفی فی هذا الیوم وقت الظهر، و ان المتوکل امر بتجهیز جهازه من خزائنه فلما وضع علی سریره تعلق به جماعه من التجار من غرماء الحسن بن سهل، و منعوه من دفنه، فتوسط امرهم یحیی بن خاقان و ابراهیم بن عتاب و رجل یعرف ببرغوث، فقطعوا امرهم، و دفن فلما کان من الغد ورد کتاب صاحب البرید بمدینه السلام بوفاه محمد بن إسحاق بن ابراهیم بعد الظهر یوم الخمیس لخمس خلون من ذی الحجه، فجزع علیه المتوکل جزعا، و قال: تبارک الله و تعالی! کیف توافت منیه الحسن و محمد بن إسحاق فی وقت واحد!

ذکر خبر هدم قبر الحسین بن علی

و فیها امر المتوکل بهدم قبر الحسین بن علی و هدم ما حوله من المنازل و الدور، و ان یحرث و یبذر و یسقی موضع قبره، و ان یمنع الناس من اتیانه، فذکر ان عامل صاحب الشرطه نادی فی الناحیة: من وجدناه عند قبره بعد ثلاثة بعثنا به الی المطبق، فهرب الناس، و امتنعوا من المصیر الیه، و حرث ذلک الموضع، و زرع ما حوالیه. و فیها استکتب المتوکل عبید الله بن یحیی بن خاقان، و صرف محمد بن الفضل الجرجرائی و فیها حج محمد المنتصر، و حجت معه جدته شجاع أم المتوکل، فشیعها المتوکل الی النجف. و فیها هلک ابو سعید محمد بن یوسف المروزی الکبح فجاءه، ذکر ان فارس بن بغا الشرابی و هو خلیفه ابیه، عقد لأبی سعید هذا، و هو مولی طیّئ علی اذربیجان و أرمینیة، فعسکر بالکرخ، کرخ فیروز، فلما کان لسبع بقین من شوال و هو بالکرخ مات فجاءه، لبس احد خفیه و مد الآخر لیلبسه

فسقط میتا، فولی المتوکل ابنه یوسف ما کان أبوه ولیه من الحرب، و ولاه بعد ذلک خراج الناحیة و ضیاعها، فشخص الی الناحیة فضبطها، و وجه عماله فی کل ناحیه. و حج بالناس فی هذه السنه المنتصر محمد بن جعفر المتوکل.

ثم دخلت

سنه سبع و ثلاثین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر وثوب اهل أرمینیة بعاملهم یوسف بن محمد

فمن ذلک ما کان من وثوب اهل أرمینیة بیوسف بن محمد فیها. ذکر الخبر عن سبب وثوبهم به: قد ذکرنا فیما مضی قبل سبب استعمال المتوکل یوسف بن محمد هذا ایاه علی أرمینیة، فاما سبب وثوب اهل أرمینیة به، فانه کان-فیما ذکر-انه لما صار الی عمله من أرمینیة خرج رجل من البطارقه یقال له بقراط بن اشوط، و کان یقال له بطریق البطارقه، یطلب الإمارة، فأخذه یوسف بن محمد، و قیده و بعث به الی باب الخلیفة، فاسلم بقراط و ابنه، فذکر ان یوسف لما حمل بقراط بن اشوط اجتمع علیه ابن أخی بقراط بن اشوط و جماعه من بطارقه أرمینیة، و کان الثلج قد وقع فی المدینة التی فیها یوسف، و هی-فیما قیل- طرون، فلما سکن الثلج أناخوا علیها من کل ناحیه، و حاصروا یوسف و من معه فی المدینة، فخرج یوسف الی باب المدینة، فقاتلهم فقتلوه و کل من قاتل معه، فاما من لم یقاتل معه، فإنهم قالوا له: ضع ثیابک، و انج عریانا، فطرح قوم منهم کثیر ثیابهم، و نجوا عراه حفاه، فمات اکثرهم من البرد، و سقطت أصابع قوم منهم و نجوا، و کانت البطارقه لما حمل یوسف بقراط بن اشوط تحالفوا علی قتله، و نذروا دمه، و وافقهم علی ذلک موسی بن زراره، و هو علی ابنه بقراط، فنهی سواده بن عبد الحمید الحجافی یوسف بن ابی سعید عن المقام بموضعه، و اعلمه بما أتاه من اخبار البطارقه، فأبی ان یفعل، فوافاه القوم فی شهر رمضان، فاحدقوا بسور المدینة و الثلج ما بین عشرین ذراعا الی اقل حول المدینة الی خلاط الی دبیل، و الدنیا کلها ثلج

و کان یوسف قبل ذلک قد فرق اصحابه فی رساتیق عمله، فتوجه الی کل ناحیه منها قوم من اصحابه، فوجه الی کل طائفه منهم من البطارقه، و ممن معهم جماعه، فقتلوهم فی یوم واحد، و کانوا قد حاصروه فی المدینة أیاما، فخرج الیهم فقاتل حتی قتل، فوجه المتوکل بغا الشرابی الی أرمینیة طالبا بدم یوسف، فشخص إلیها من ناحیه الجزیرة، فبدا بارزن بموسی بن زراره، و هو ابو الحر و له اخوه: اسماعیل و سلیمان و احمد و عیسی و محمد و هارون، فحمل بغا موسی بن زراره الی باب الخلیفة، ثم سار فأناخ بجبل الخویثیه، و هم جمه اهل أرمینیة، و قتله یوسف بن محمد، فحاربهم فظفر بهم، فقتل زهاء ثلاثین ألفا، و سبی منهم خلقا کثیرا، فباعهم بإرمینیة، ثم سار الی بلاد الباق فاسر اشوط بن حمزه أبا العباس و هو صاحب الباق- و الباق من کور البسفرجان و بنی النشوی، ثم سار الی مدینه دبیل من أرمینیة، فأقام بها شهرا، ثم سار الی تفلیس. و فی هذه السنه ولی عبد الله بن إسحاق بن ابراهیم بغداد و معاون السواد. و فیها قدم محمد بن عبد الله بن طاهر من خراسان، لثمان بقین من شهر ربیع الآخر، فولی الشرطه و الجزیة و اعمال السواد و خلافه امیر المؤمنین بمدینه السلام، ثم صار الی بغداد. و فیها عزل المتوکل محمد بن احمد بن ابی دواد عن المظالم، و ولاها محمد ابن یعقوب المعروف بابی الربیع. و فیها رضی عن ابن أکثم، و کان ببغداد فاشخص الی سامرا، فولی القضاء علی القضاه، ثم ولی أیضا المظالم، و کان عزل المتوکل محمد بن احمد ابن ابی دواد عن مظالم سامرا لعشر بقین من صفر من هذه السنه.

ذکر غضب المتوکل علی ابن ابی دواد

و فیها غضب المتوکل علی ابن ابی دواد، و امر بالتوکیل علی ضیاع احمد ابن ابی دواد لخمس بقین من صفر، و حبس یوم السبت لثلاث خلون من شهر ربیع الاول ابنه ابو الولید محمد بن احمد بن ابی دواد فی دیوان الخراج، و حبس اخوته عند عبید الله بن السری خلیفه صاحب الشرطه فلما کان یوم الاثنین حمل ابو الولید مائه الف دینار و عشرین الف دینار و جواهر بقیمة عشرین الف دینار، ثم صولح بعد ذلک علی سته عشر الف الف درهم، و اشهد علیهم جمیعا ببیع کل ضیعه لهم، و کان احمد بن ابی دواد قد فلج، فلما کان یوم الأربعاء لسبع خلون من شعبان، امر المتوکل بولد احمد بن ابی دواد، فحدروا الی بغداد، فقال ابو العتاهیة: لو کنت فی الرأی منسوبا الی رشد و کان عزمک عزما فیه توفیق

لکان فی الفقه شغل لو قنعت به عن ان تقول: کلام الله مخلوق

ما ذا علیک و اصل الدین یجمعهم ما کان فی الفرع لو لا الجهل و الموق

و اقیم فیها الخلنجی للناس فی جمادی الآخرة. و فیها ولی ابن أکثم قضاء الشرقیه حیان بن بشر، و ولی سوار بن عبد الله العنبری قضاء الجانب الغربی، و کلاهما اعور، فقال الجماز: رایت من الکبائر قاضیین هما احدوثه فی الخافقین

هما اقتسما العمی نصفین قدا کما اقتسما قضاء الجانبین

و تحسب منهما من هز راسا لینظر فی مواریث و دین

کأنک قد وضعت علیه دنا فتحت بزاله من فرد عین

هما فال الزمان بهلک یحیی إذ افتتح القضاء باعورین

خبر انزال جثه ابن نصر و دفعه الی اولیائه

و فیها امر المتوکل فی یوم الفطر منها بانزال جثه احمد بن نصر بن مالک الخزاعی، و دفعه الی اولیائه ذکر الخبر عما فعل به و ما کان من الأمر بسبب ذلک: ذکر ان المتوکل لما امر بدفع جثته الی اولیائه لدفنه، فعل ذلک، فدفع الیهم، و قد کان المتوکل لما افضت الیه الخلافه، نهی عن الجدال فی القرآن و غیره، و نفذت کتبه بذلک الی الافاق، و هم بانزال احمد بن نصر عن خشبته، فاجتمع الغوغاء و الرعاع الی موضع تلک الخشبة، و کثروا و تکلموا، فبلغ ذلک المتوکل، فوجه الیهم نصر بن اللیث، فاخذ منهم نحوا من عشرین رجلا، فضربهم و حبسهم، و ترک انزال احمد بن نصر من خشبته لما بلغه من تکثیر العامه فی امره، و بقی الذین أخذوا بسببه فی الحبس حینا، ثم أطلقوا، فلما دفع بدنه الی اولیائه فی الوقت الذی ذکرت، حمله ابن أخیه موسی الی بغداد، و غسل و دفن، و ضم راسه الی بدنه، و أخذ عبد الرحمن بن حمزه جسده فی مندیل مصری، فمضی به الی منزله، فکفنه و صلی علیه، و تولی ادخاله القبر مع بعض اهله رجل من التجار، و یقال له الابزاری فکتب صاحب البرید ببغداد- و کان یعرف بابن الکلبی، من موضع بناحیه واسط، یقال له الکلبانیه- الی المتوکل بخبر العامه، و ما کان من اجتماعها و تمسحها بالجنازة، جنازة احمد بن نصر و بخشبه راسه، فقال المتوکل لیحیی بن أکثم: کیف دخل ابن الابزاری القبر علی کبره خزاعة! فقال: یا امیر المؤمنین، کان صدیقا له فامر المتوکل بالکتاب الی محمد بن عبد الله ابن طاهر بمنع العامه من الاجتماع و الحرکة فی مثل هذا و شبهه، و کان

بعضهم اوصی ابنه عند موته ان یرهب العامه، فکتب المتوکل ینهی عن الاجتماع. و غزا الصائفه فی هذه السنه علی بن یحیی الأرمنی و حج بالناس فیها علی بن عیسی بن جعفر بن ابی جعفر المنصور، و کان والی مکة.

ثم دخلت

سنه ثمان و ثلاثین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر ظفر بغا بإسحاق بن اسماعیل و إحراقه مدینه تفلیس

فمن ذلک ما کان من ظفر بغا بإسحاق بن اسماعیل مولی بنی امیه بتفلیس و إحراقه مدینه تفلیس. ذکر الخبر عما کان من بغا فی ذلک: ذکر ان بغا لما صار الی دبیل بسبب قتل القاتلین من اهل أرمینیة یوسف ابن محمد، اقام بها شهرا، فلما کان یوم السبت لعشر خلون من شهر ربیع الاول من سنه ثمان و ثلاثین و مائتین، وجه بغا زیرک الترکی، فجاوز الکر- و هو نهر عظیم مثل الصراة ببغداد و اکبر، و هو ما بین المدینة و تفلیس فی الجانب الغربی و صغدبیل فی الجانب الشرقی- و کان معسکر بغا فی الشرقی، فجاوز زیرک الکر الی میدان تفلیس، و لتفلیس خمسه أبواب: باب المیدان، و باب قریس، و باب الصغیر، و باب الربض، و باب صغدبیل- و الکر نهر ینحدر مع المدینة- و وجه بغا أیضا أبا العباس الواثی النصرانی الی اهل أرمینیة عربها و عجمها، فأتاهم زیرک مما یلی المیدان و ابو العباس مما یلی باب الربض، فخرج إسحاق بن اسماعیل الی زیرک، فناوشه القتال، و وقف بغا علی تل مطل علی المدینة مما یلی صغدبیل، لینظر ما یصنع زیرک و ابو العباس، فبعث بغا النفاطین فضربوا المدینة بالنار، و هی من خشب الصنوبر، فهاجت الریح فی الصنوبر، فاقبل إسحاق بن اسماعیل الی المدینة لینظر، فإذا النار قد أخذت فی قصره و جواریه، و أحاطت به النار، ثم أتاه الاتراک و المغاربه فاخذوه أسیرا، و أخذوا ابنه عمرا، فاتوا بهما بغا، فامر بغا به، فرد الی باب

الحسک، فضربت عنقه هناک صبرا، و حمل راسه الی بغا، و صلبت جیفته علی الکر، و کان شیخا محدودا ضخم الراس، یخضب بالوسمه، آدم اصلع احول، فنصب راسه علی باب الحسک. و کان الذی تولی قتله غامش خلیفه بغا، و احترق فی المدینة نحو من خمسین الف انسان، و اطفئت النار فی یوم و لیله، لأنها نار الصنوبر، لا بقاء لها، و صبحهم المغاربه، فأسروا من کان حیا، و سلبوا الموتی. و کانت امراه إسحاق نازله بصغدبیل، و هی حذاء تفلیس فی الجانب الشرقی، و هی مدینه بناها کسری انوشروان، و کان إسحاق قد حصنها و حفر خندقها، و جعل فیها مقاتله من الخویثیه و غیرهم و اعطاهم بغا الامان علی ان یضعوا أسلحتهم، و یذهبوا حیث شاء و کانت امراه إسحاق ابنه صاحب السریر. ثم وجه بغا- فیما ذکر- زیرک الی قلعه الجردمان- و هی بین برذعه و تفلیس- فی جماعه من جنده، ففتح زیرک الجردمان، و أخذ بطریقها القطریج أسیرا، فحمله الی العسکر ثم نهض بغا الی عیسی بن یوسف ابن اخت اصطفانوس، و هو فی قلعه کثیش من کوره البیلقان، و بینها و بین البیلقان عشره فراسخ، و بینها و بین برذعه خمسه عشر فرسخا، فحاربه، ففتحها، و اخذه و حمله و حمل ابنه معه و أباه، و حمل أبا العباس الواثی- و اسمه سنباط بن اشوط- و حمل معه معاویه بن سهل بن سنباط بطریق اران، و حمل آذر نرسی بن إسحاق الخاشنی .

ذکر مقدم الروم بمراکبهم الی دمیاط

و فی هذه السنه جاءت للروم ثلاثمائة مرکب مع عرفا و ابن قطونا و امردناقه- و هم کانوا الرؤساء فی البحر-مع کل واحد منهم مائه مرکب، فأناخ ابن قطونا

بدمیاط، و بینها و بین الشط شبیه بالبحیره یکون فیها الماء الی صدر الرجل، فمن جازها الی الارض امن من مراکب البحر، فجازها قوم فسلموا، و غرق قوم کثیر من نساء و صبیان، و احتمل من کانت له قوه فی السفن، فنجوا الی ناحیه الفسطاط، و بینها و بین الفسطاط مسیره اربعه ایام و کان والی معونه مصر عنبسة بن إسحاق الضبی، فلما قرب العید، امر الجند الذین بدمیاط ان یحضروا الفسطاط لتحمل لهم فی العید، و اخلی دمیاط من الجند، فانتهی مراکب الروم من ناحیه شطا التی یعمل فیها الشطوی، فأناخ بها مائه مرکب من الشلندیه، تحمل کل مرکب ما بین الخمسین رجلا الی المائه، فخرجوا الیه و احرقوا ما وصلوا الیه من دورها و اخصاصها، و احتملوا سلاحا کان فیها أرادوا حمله الی ابی حفص صاحب اقریطش نحوا من الف قناه و آلتها، و قتلوا من امکنهم قتله من الرجال، و أخذوا من الأمتعة و القند و الکتان ما کان عبئ لیحمل الی العراق، و سبوا من المسلمات و القبطیات نحوا من ستمائه امراه، و یقال ان المسلمات منهن مائه و خمس و عشرون امراه و الباقی من نساء القبط. و یقال ان الروم الذین کانوا فی الشلندیات التی أناخت بدمیاط کانوا نحوا من خمسه آلاف رجل، فاوقروا سفنهم من المتاع و الأموال و النساء، و احرقوا خزانه القلوع و هی شرع السفن، و احرقوا مسجد الجامع بدمیاط، و احرقوا کنائس، و کان من حزر منهم ممن غرق فی بحیره دمیاط من النساء و الصبیان اکثر ممن سباه الروم ثم رحل الروم عنها. و ذکر ان ابن الأکشف کان محبوسا فی سجن دمیاط، حبسه عنبسة، فکسر قیده و خرج، فقاتلهم، و اعانه قوم، فقتل من الروم جماعه، ثم صاروا الی اشتوم تنیس، فلم یحمل الماء سفنهم إلیها، فخشوا ان توحل، فلما لم یحملهم الماء صاروا الی اشتومها- و هی مرسی بینه و بین تنیس اربعه فراسخ و اقل، و له سور و باب حدید کان المعتصم امر بعمله-فخربوا عامته، و احرقوا ما فیه من

المجانیق و العرادات، و أخذوا بابیه الحدید، فحملوها، ثم توجهوا الی بلادهم، لم یعرض لهم احد. و خرج المتوکل فی هذه السنه یوم الاثنین لخمس خلون من جمادی الآخرة من سامرا یرید المدائن، فصار الی الشماسیه یوم الثلاثاء لثلاث عشره لیله خلت من جمادی الآخرة، فأقام هنالک الی یوم السبت، و عبر بالعشی الی قطربل، ثم رجع و دخل بغداد یوم الاثنین لإحدی عشره لیله بقیت منه فمضی فی سوقها و شارعها حتی نزل الزعفرانیه، ثم صار الی المدائن. و غزا الصائفه فیها علی بن یحیی الأرمنی و حج بالناس فیها علی بن عیسی بن جعفر بن ابی جعفر.

ثم دخلت

سنه تسع و ثلاثین و مائتین

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها من ذلک امر المتوکل بأخذ اهل الذمة بلبس دراعتین عسلیتین علی الأقبیة و الدراریع فی المحرم منها، ثم امره فی صفر بالاقتصار فی مراکبهم علی رکوب البغال و الحمر دون الخیل و البراذین. و فیها نفی المتوکل علی بن الجهم بن بدر الی خراسان. و فیها قتل صاحب الصناریه بباب العامه فی جمادی الآخرة منها. و فیها امر المتوکل بهدم البیع المحدثة فی الاسلام. و فیها مات ابو الولید محمد بن احمد بن ابی دواد ببغداد فی ذی الحجه. و فیها غزا الصائفه علی بن یحیی الأرمنی و حج بالناس فیها عبد الله بن محمد بن داود بن عیسی بن موسی بن محمد ابن علی، و کان والی مکة. و فیها حج جعفر بن دینار، و کان والی طریق مکة مما یلی الکوفه فولی احداث الموسم. و فیها اتفق شعانین النصاری و یوم النیروز، و ذلک یوم الأحد لعشرین لیله خلت من ذی القعده، فذکر ان النصاری زعمت انهما لم یجتمعا فی الاسلام قط.

ثم دخلت

سنه اربعین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر الخبر عن وثوب اهل حمص بعاملهم

4 فمما کان فیها من ذلک وثوب اهل حمص بعاملهم علی المعونة. ذکر الخبر عن سبب ذلک و ما آل الیه امرهم و وثوبهم: ذکر ان عاملهم علی المعونة قتل رجلا کان من رؤسائهم، و کان العامل یومئذ ابو المغیث الرافعی موسی بن ابراهیم، فوثب اهل حمص فی جمادی الآخرة من هذه السنه، فقتلوا جماعه من اصحابه، ثم اخرجوه و اخرجوا صاحب الخراج من مدینتهم، فبلغ ذلک المتوکل، فوجه الیهم عتاب بن عتاب، و وجه معه محمد بن عبدویه کرداس الأنباری، و امره ان یقول لهم: ان امیر المؤمنین قد ابدلکم رجلا مکان رجل، فان سمعوا و أطاعوا و رضوا، فول علیهم محمد بن عبدویه، و ان أبوا و ثبتوا علی الخلاف فاقم بمکانک، و اکتب الی امیر المؤمنین حتی یوجه إلیک رجاء، او محمد بن رجاء الحضاری او غیره من الخیل لمحاربتهم، فخرج عتاب بن عتاب من سامرا یوم الاثنین لخمس بقین من شهر جمادی الآخرة، فرضوا بمحمد بن عبدویه، فولاه علیهم ففعل فیهم الأعاجیب.

[أخبار متفرقة]

و فیها مات احمد بن ابی دواد ببغداد فی المحرم بعد ابنه ابی الولید محمد، و کان ابنه محمد توفی قبله بعشرین یوما فی ذی الحجه ببغداد. و فیها عزل یحیی بن أکثم عن القضاء فی صفر، و قبض منه ما کان له

ببغداد و مبلغه خمسه و سبعون الف دینار، و من أسطوانة فی داره ألفا دینار و اربعه آلاف جریب بالبصرة. و فیها ولی جعفر بن عبد الواحد بن جعفر بن سلیمان بن علی القضاء علی القضاه فی صفر. و حج بالناس فی هذه السنه عبد الله بن محمد بن داود و حج جعفر بن دینار و هو والی الاحداث بالموسم

ثم دخلت

سنه احدی و اربعین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر الخبر عن وثوب اهل حمص بعاملهم مره اخری

فمن ذلک ما کان من وثوب اهل حمص بعاملهم علی المعونة، و هو محمد ابن عبدویه. ذکر الخبر عما کان من امرهم فیها و ما آل الیه الأمر بینهم. ذکر ان اهل حمص وثبوا فی جمادی الآخرة من هذه السنه بمحمد بن عبدویه عاملهم علی المعونة، و اعانهم علی ذلک قوم من نصاری حمص، فکتب بذلک الی المتوکل، فکتب الیه یأمره بمناهضتهم، و امده بجند من راتبه دمشق، مع صالح العباسی الترکی، و هو عامل دمشق و جند من جند الرملة، فأمره ان یأخذ من رؤسائهم ثلاثة نفر فیضربهم بالسیاط ضرب التلف، فإذا ماتوا صلبهم علی أبوابهم، و ان یأخذ بعد ذلک من وجوههم عشرین إنسانا فیضربهم ثلاثمائة سوط، کل واحد منهم، و یحملهم فی الحدید الی باب امیر المؤمنین، و ان یخرب ما بها من الکنائس و البیع، و ان یدخل البیعه التی الی جانب مسجدها فی المسجد، و الا یترک فی المدینة نصرانیا الا اخرجه منها، و ینادی فیهم قبل ذلک، فمن وجده فیها بعد ثلاثة احسن أدبه و امر لمحمد بن عبدویه بخمسین الف درهم، و امر لقواده و وجوه اصحابه بصلات، و امر لخلیفته علی بن الحسین بخمسه عشر الف درهم، و لقواده بخمسه آلاف خمسه آلاف درهم، و امر بخلع، فاخذ محمد بن عبدویه عشره منهم، فکتب بأخذهم، و انه قد حملهم الی دار امیر المؤمنین و لم

یضربهم، فوجه المتوکل رجلا من اصحاب الفتح بن خاقان یقال له محمد بن رزق الله، لیرد من الذین وجه بهم ابن عبدویه محمد بن عبد الحمید الحمیدی و القاسم بن موسی بن فوعوس الی حمص، و ان یضربهما ضرب التلف، و یصلبهما علی باب حمص، فردهما و ضربهما بالسیاط حتی ماتا، و صلبهما علی باب حمص، و قدم بالآخرین سامرا و هم ثمانیة، فلما صاروا بنصیبین مات واحد منهم، فاخذ المتوکل بهم راسه، و قدم بسبعه منهم سامرا و برأس المیت ثم کتب محمد بن عبدویه انه أخذ عشره نفر منهم بعد ذلک، و ضرب منهم خمسه نفر بالسیاط فماتوا، ثم ضرب خمسه فلم یموتوا ثم کتب محمد ابن عبدویه بعد ذلک انه ظفر برجل منهم من المخالفین یقال له عبد الملک بن إسحاق ابن عماره- و کان فیما ذکر-راسا من رءوس الفتنة، فضربه بباب حمص بالسیاط حتی مات، و صلبه علی حصن یعرف بتل العباس. قال ابو جعفر: و فی هذه السنه مطر الناس-فیما ذکر- بسامرا مطرا جودا فی آب و فیها ولی القضاء بالشرقیه فی المحرم ابو حسان الزیادی .

ذکر الخبر عن ضرب عیسی بن جعفر و ما آل الیه امره

و فیها ضرب عیسی بن جعفر بن محمد بن عاصم صاحب خان عاصم ببغداد- فیما قیل-الف سوط. ذکر الخبر عن سبب ضربه و ما کان من امره فی ذلک: و کان السبب فی ذلک انه شهد عند ابی حسان الزیادی قاضی الشرقیه علیه انه شتم أبا بکر و عمر و عائشة و حفصة، سبعه عشر رجلا، شهاداتهم-فیما ذکر-مختلفه من هذا النحو، فکتب بذلک صاحب برید بغداد الی عبید الله ابن یحیی بن خاقان، فانهی عبید الله ذلک الی المتوکل، فامر المتوکل ان

یکتب الی محمد بن عبد الله بن طاهر یأمره بضرب عیسی هذا بالسیاط، فإذا مات رمی به فی دجلة، و لم تدفع جیفته الی اهله. فکتب عبید الله الی الحسن بن عثمان جواب کتابه الیه فی عیسی: بسم الله الرحمن الرحیم، ابقاک الله و حفظک، و اتم نعمته علیک، وصل کتابک فی الرجل المسمی عیسی بن جعفر بن محمد بن عاصم صاحب الخانات، و ما شهد به الشهود علیه من شتم اصحاب رسول الله ص و لعنهم و اکفارهم، و رمیهم بالکبائر، و نسبتهم الی النفاق، و غیر ذلک مما خرج به الی المعانده لله و لرسوله ص، و تثبتک فی امر أولئک الشهود و ما شهدوا به، و ما صح عندک من عدالة من عدل منهم، و وضح لک من الأمر فیما شهدوا به، و شرحک ذلک فی رقعه درج کتابک، فعرضت علی امیر المؤمنین اعزه الله ذلک، فامر بالکتاب الی ابی العباس محمد بن طاهر مولی امیر المؤمنین ابقاه الله بما قد نفذ الیه، مما یشبه ما عنده ابقاه الله، فی نصره دین الله، و احیاء سنته، و الانتقام ممن الحد فیه، و ان یضرب الرجل حدا فی مجمع الناس حد الشتم، و خمسمائة سوط بعد الحد للأمور العظام التی اجترأ علیها، فان مات القی فی الماء من غیر صلاه لیکون ذلک ناهیا لکل ملحد فی الدین، خارج من جماعه المسلمین، و اعلمتک ذلک لتعرفه ان شاء الله تعالی-و السلام علیک و رحمه الله و برکاته. و ذکر ان عیسی بن جعفر بن محمد بن عاصم هذا-و قد قال بعضهم: ان اسمه احمد بن محمد بن عاصم- لما ضرب ترک فی الشمس حتی مات، ثم رمی به فی دجلة. و فی هذه السنه انقضت الکواکب ببغداد و تناثرت، و ذلک لیله الخمیس للیلة خلت من جمادی الآخرة و فیها وقع بها الصدام فنفقت الدواب و البقر. و فیها اغارت الروم علی عین زربه، فأسرت من کان بها من الزط، مع نسائهم و ذراریهم و جوامیسهم و بقرهم

خبر الفداء بین المسلمین و الروم فی هذه السنه و فیها کان الفداء بین المسلمین و الروم. ذکر الخبر عن السبب الذی کان ذلک من اجله: ذکر ان تذوره صاحبه الروم أم میخائیل، وجهت رجلا یقال له جورجس بن قریافس یطلب الفداء لمن فی أیدی الروم من المسلمین، و کان المسلمون قد قاربوا عشرین ألفا، فوجه المتوکل رجلا من الشیعة یقال له نصر بن الأزهر بن فرج، لیعرف صحه من فی أیدی الروم من أساری المسلمین، لیأمر بمفاداتهم، و ذلک فی شعبان من هذه السنه بعد ان اقام عندهم حینا فذکر ان تذوره امرت بعد خروج نصر بعرض من فی اسارها من المسلمین علی النصرانیة، فمن تنصر منهم کان أسوة من تنصر قبل ذلک، و من ابی قتلته، فذکر انها قتلت من الأسری اثنی عشر ألفا، و یقال ان قنقله الخصی کان یقتلهم من غیر امرها و نفذ کتاب المتوکل الی عمال الثغور الشامیة و الجزریة ان شنیفا الخادم قد جری بینه و بین جورجس رسول عظیم الروم فی امر الفداء قول، و قد اتفق الأمر بینهما، و سال جورجس هذا هدنة لخمس لیال تخلو من رجب سنه احدی و اربعین و مائتین الی سبع لیال بقین من شوال من هذه السنه، لیجمعوا الأسری، و لتکون مده لهم الی انصرافهم الی مأمنهم فنفذ الکتاب بذلک یوم الأربعاء لخمس خلون من رجب، و کان الفداء یقع فی یوم الفطر من هذه السنه و خرج جورجس رسول ملکه الروم الی ناحیه الثغور یوم السبت لثمان بقین من رجب علی سبعین بغلا اکتریت له، و خرج معه ابو قحطبه المغربی الطرطوسی لینظروا وقت الفطر، و کان جورجس قدم معه جماعه من البطارکه و غلمانه بنحو من خمسین إنسانا، و خرج شنیف الخادم للفداء فی النصف من شعبان، معه مائه فارس: ثلاثون من الاتراک، و ثلاثون من المغاربه، و اربعون من فرسان الشاکریه، فسال جعفر بن عبد الواحد- و هو قاضی القضاه- ان یؤذن

له فی حضور الفداء، و ان یستخلف رجلا یقوم مقامه-فاذن له، و امر له بمائه و خمسین ألفا معونه و ارزاق ستین ألفا، فاستخلف ابن ابی الشوارب- و هو یومئذ فتی حدث السن-و خرج فلحق شنیفا، و خرج اهل بغداد من اوساط الناس، فذکر ان الفداء وقع من بلاد الروم علی نهر اللامس، یوم الأحد لاثنتی عشره لیله خلت من شوال سنه احدی و اربعین و مائتین، فکان اسری المسلمین سبعمائة و خمسه و ثمانین إنسانا، و من النساء مائه و خمسا و عشرین امراه. و فی هذه السنه جعل المتوکل کوره شمشاط عشرا، و نقلهم من الخراج الی العشر، و اخرج لهم بذلک کتابا.

ذکر غاره البجه علی حرس من ارض مصر

و فی هذه السنه غارت البجه علی حرس من ارض مصر، فوجه المتوکل لحربهم محمد بن عبد الله القمی ذکر الخبر عن امرهم و ما آلت الیه حالهم: ذکر ان البجه کانت لا تغزو المسلمین و لا یغزوهم المسلمون لهدنه بینهم قدیمه، قد ذکرناها فیما مضی قبل من کتابنا هذا، و هم جنس من اجناس الحبش بالمغرب، و بالمغرب من السودان- فیما ذکر- البجه و اهل غانه الغافر و بینور و رعوین و الفرویه و بکسوم و مکاره اکرم و النوبه و الحبش و فی بلاد البجه معادن ذهب، فهم یقاسمون من یعمل فیها، و یؤدون الی عمال السلطان فی مصر فی کل سنه عن معادنهم أربعمائة مثقال تبر قبل ان یطبخ و یصفی فلما کان ایام المتوکل امتنعت البجه عن أداء ذلک الخراج سنین متوالیه فذکر ان المتوکل ولی برید مصر رجلا من خدمه یقال له یعقوب بن ابراهیم الباذغیسی مولی الهادی، و هو المعروف بقوصره، و جعل الیه برید مصر و الإسکندریة و برقه و نواحی المغرب، فکتب یعقوب الی المتوکل ان البجه قد نقضت العهد

الذی کان بینها و بین المسلمین، و خرجت من بلادها الی معادن الذهب و الجوهر، و هی علی التخوم فیما بین ارض مصر و بلاد البجه، فقتلوا عده من المسلمین ممن کان یعمل فی المعادن و یستخرج الذهب و الجوهر، و سبوا عده من ذراریهم و نسائهم، و ذکروا ان المعادن لهم فی بلادهم، و انهم لا یأذنون للمسلمین فی دخولها، و ان ذلک اوحش جمیع من کان یعمل فی المعادن من المسلمین، فانصرفوا عنها خوفا علی انفسهم و ذراریهم فانقطع بذلک ما کان یؤخذ للسلطان بحق الخمس من الذهب و الفضه و الجوهر الذی یستخرج من المعادن، فاشتد انکار المتوکل لذلک و احفظه، و شاور فی امر البجه، فانهی الیه انهم قوم اهل بدو و اصحاب ابل و ماشیه، و ان الوصول الی بلادهم صعب لا یمکن ان یسلک الیهم الجیوش، لأنها مفاوز و صحاری، و بین ارض الاسلام و بینها مسیره شهر، فی ارض قفر و جبال وعر، لا ماء فیها و لا زرع و لا معقل، و لا حصن، و ان من یدخلها من أولیاء السلطان یحتاج ان یتزود لجمیع المده التی یتوهم ان یقیمها فی بلادهم الی ان یخرج الی ارض الاسلام، فان امتد به المقام حتی یتجاوز تلک المده هلک و جمیع من معه، و اخذتهم البجه بالأیدی دون المحاربة، و ان ارضهم ارض لا ترد علی السلطان شیئا من خراج و لا غیره. فامسک المتوکل عن التوجیه الیهم، و جعل امرهم یتزید، و جرأتهم علی المسلمین تشتد حتی خاف اهل الصعید من ارض مصر علی انفسهم و ذراریهم منهم، فولی المتوکل محمد بن عبد الله المعروف بالقمی محاربتهم، و ولاه معاون تلک الکور- و هی قفط و الأقصر و اسنا و ارمنت و اسوان- و تقدم الیه فی محاربه البجه، و ان یکاتب عنبسة بن إسحاق الصبی العامل علی حرب مصر و کتب الی عنبسة باعطائه جمیع ما یحتاج الیه من الجند و الشاکریه المقیمین بمصر. فازاح عنبسة علته فی ذلک، و خرج الی ارض البجه، و انضم الیه

جمیع من کان یعمل فی المعادن و قوم کثیر من المتطوعه، فکانت عده من معه نحوا من عشرین الف انسان، بین فارس و راجل، و وجه الی القلزم، فحمل فی البحر سبعه مراکب موقره بالدقیق و الزیت و التمر و السویق و الشعیر، و امر قوما من اصحابه ان یلججوا بها فی البحر حتی یوافوه فی ساحل البحر من ارض البجه، فلم یزل محمد بن عبد الله القمی یسیر فی ارض البجه حتی جاوز المعادن التی یعمل فیها الذهب، و صار الی حصونهم و قلاعهم، و خرج الیه ملکهم-و اسمه علی بابا و اسم ابنه لعیس- فی جیش کثیر و عدد اضعاف من کان مع القمی من الناس، و کانت البجه علی ابلهم و معهم الحراب و ابلهم فره تشبه بالمهاری فی النجابه، فجعلوا یلتقون أیاما متوالیه، فیتناوشون و لا یصححون المحاربة، و جعل ملک البجه یتطارد للقمی لکی تطول الأیام طمعا فی نفاد الزاد و العلوفه التی معهم، فلا یکون لهم قوه، و یموتون هزلا، فیأخذهم البجه بالأیدی. فلما توهم عظیم البجه ان الازواد قد نفدت، اقبلت السبع المراکب التی حملها القمی حتی خرجت الی ساحل من سواحل البحر فی موضع یعرف بصنجه، فوجه القمی الی هنالک جماعه من اصحابه یحمون المراکب من البجه، و فرق ما کان فیها علی اصحابه، فاتسعوا فی الزاد و العلوفه، فلما رای ذلک علی بابا رئیس البجه قصد لمحاربتهم، و جمع لهم، و التقوا فاقتتلوا قتالا شدیدا، و کانت الإبل التی یحاربون علیها إبلا زعره، تکثر الفزع و الرعب من کل شیء، فلما رای ذلک القمی جمع اجراس الإبل و الخیل التی کانت فی عسکره کلها، فجعلها فی اعناق الخیل، ثم حمل علی البجه، فنفرت ابلهم لأصوات الاجراس، و اشتد رعبها، فحملتهم علی الجبال و الأودیة، فمزقتهم کل ممزق، و اتبعهم القمی باصحابه، فاخذهم قتلا و اسرا حتی ادرکه اللیل، و ذلک فی أول سنه احدی و اربعین، ثم رجع الی معسکره و لم یقدر علی احصاء القتلی لکثرتهم، فلما اصبح القمی وجدهم قد جمعوا جمعا من الرجاله، ثم صاروا الی موضع أمنوا فیه طلب القمی، فوافاهم القمی فی

اللیل فی خیله، فهرب ملکهم، فاخذ تاجه و متاعه، ثم طلب علی بابا الامان علی ان یرد الی مملکته و بلاده، فاعطاه القمی ذلک، فادی الیه الخراج للمدة التی کان منعها-و هی اربع سنین-لکل سنه أربعمائة مثقال، و استخلف علی بابا علی مملکته ابنه لعیس، و انصرف القمی بعلی بابا الی باب المتوکل، فوصل الیه فی آخر سنه احدی و اربعین و مائتین، فکسا علی بابا هذا دراعه دیباج و عمامة سوداء، و کسا جمله رحلا مدبجا و جلال دیباج، و وقف بباب العامه مع قوم من البجه نحو من سبعین غلاما علی الإبل بالرحال، و معهم الحراب فی رءوس حرابهم رءوس القوم الذین قتلوا من عسکرهم، قتلهم القمی فامر المتوکل ان یقبضوا من القمی یوم الاضحی من سنه احدی و اربعین و مائتین و ولی المتوکل البجه و طریق ما بین مصر و مکة سعدا الخادم الایتاخی، فولی سعد محمد بن عبد الله القمی، فخرج القمی بعلی بابا، و هو مقیم علی دینه، فذکر بعضهم انه رای معه صنما من حجارة کهیئة الصبی یسجد له. و مات فی هذه السنه یعقوب بن ابراهیم المعروف بقوصره فی جمادی الآخرة. و حج بالناس فی هذه السنه عبد الله بن محمد بن داود، و حج جعفر بن دینار فیها، و هو والی طریق مکة و احداث الموسم.

ثم دخلت

سنه اثنتین و اربعین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر احداث الزلازل بالبلاد

فمما کان فیها من ذلک الزلازل الهائلة التی کانت بقومس و رساتیقها فی شعبان، فتهدمت فیها الدور، و مات من الناس بها مما سقط علیهم من الحیطان و غیرها بشر کثیر، ذکر انه بلغت عدتهم خمسه و اربعین ألفا و سته و تسعین نفسا، و کان عظم ذلک بالدامغان 3 و ذکر انه کان بفارس و خراسان و الشام فی هذه السنه زلازل و أصوات منکره، و کان بالیمن أیضا مثل ذلک مع خسف بها.

ذکر خروج الروم من ناحیه شمشاط

و فیها خرجت الروم من ناحیه شمشاط بعد خروج علی بن یحیی الأرمنی من الصائفه حتی قاربوا آمد، ثم خرجوا من الثغور الجزریة، فانتهبوا عده قری، و أسروا نحوا من عشره آلاف انسان، و کان دخولهم من ناحیه ابریق، قریه قربیاس، ثم انصرفوا راجعین الی بلادهم، فخرج قربیاس و عمر بن عبد الله الأقطع و قوم من المتطوعه فی أثرهم، فلم یلحقوا منهم أحدا، فکتب الی علی بن یحیی ان یسیر الی بلادهم شاتیا. و فیها قتل المتوکل عطاردا- رجلا کان نصرانیا فاسلم- فمکث مسلما

سنین کثیره ثم ارتد فاستتیب، فأبی الرجوع الی الاسلام، فضربت عنقه للیلتین خلتا من شوال، و احرق بباب العامه. و فی هذه السنه مات ابو حسان الزیادی قاضی الشرقیه فی رجب. و فیها مات الحسن بن علی بن الجعد قاضی مدینه المنصور. و حج بالناس فیها عبد الصمد بن موسی بن محمد بن ابراهیم الامام بن محمد بن علی، و هو والی مکة. و حج فیها جعفر بن دینار و هو والی طریق مکة و احداث الموسم.

ثم دخلت

سنه ثلاث و اربعین و مائتین

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث ففیها کان شخوص المتوکل الی دمشق لعشر بقین من ذی القعده، فضحی ببلد، فقال یزید بن محمد المهلبی حین خرج: أظن الشام تشمت بالعراق إذا عزم الامام علی انطلاق

فان تدع العراق و ساکنیها فقد تبلی الملیحه بالطلاق

و فیها مات ابراهیم بن العباس، فولی دیوان الضیاع الحسن بن مخلد بن الجراح، خلیفه ابراهیم فی شعبان، و مات هاشم بن بنجور فی ذی الحجه. و حج بالناس فیها عبد الصمد بن موسی. و حج جعفر بن دینار، و هو والی طریق مکة و احداث الموسم.

ثم دخلت

سنه اربع و اربعین و مائتین

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک دخول المتوکل دمشق فی صفر، و کان من لدن شخص من سامرا الی ان دخلها سبعه و تسعون یوما-و قیل سبعه و سبعون یوما- و عزم علی المقام بها، و نقل دواوین الملک إلیها، و امر بالبناء بها فتحرک الاتراک فی أرزاقهم و ارزاق عیالاتهم، فامر لهم بما ارضاهم به ثم استوبا البلد، و ذلک ان الهواء بها بارد ندی و الماء ثقیل، و الریح تهب فیها مع العصر، فلا تزال تشتد حتی یمضی عامه اللیل، و هی کثیره البراغیث، و غلت فیها الأسعار، و حال الثلج بین السابلة و المیرة. و فیها وجه المتوکل بغا من دمشق لغزو الروم فی شهر ربیع الآخر، فغزا الصائفه فافتتح صمله، و اقام المتوکل بدمشق شهرین و أیاما، ثم رجع الی سامرا، فاخذ فی منصرفه علی الفرات، ثم عدل الی الأنبار، ثم عدل من الأنبار علی طریق الحرف إلیها، فدخلها یوم الاثنین لسبع بقین من جمادی الآخرة. و فیها عقد المتوکل لأبی الساج علی طریق مکة مکان جعفر بن دینار - فیما زعم بعضهم-و الصواب عندی انه عقد له علی طریق مکة فی سنه ثنتین و اربعین و مائتین. و فیها اتی المتوکل- فیما ذکر- بحربه کانت للنبی ص تسمی العنزه، ذکر انها کانت للنجاشی ملک الحبشه، فوهبها للزبیر بن العوام، فأهداها الزبیر لرسول الله ص، فکانت عند المؤذنین، و کان یمشی بها بین یدی رسول الله ص فی العیدین، و کانت

ترکز بین یدیه فی الفناء فیصلی إلیها فامر المتوکل بحملها بین یدیه، فکان یحملها بین یدیه صاحب الشرطه، و یحمل حربته خلیفه صاحب الشرطه. و فیها غضب المتوکل علی بختیشوع، و قبض ماله، و نفاه الی البحرین، فقال اعرابی: یا سخطه جاءت علی مقدار ثار له اللیث علی اقتدار

منه و بختیشوع فی اغترار لما سعی بالساده الاقمار

بالامراء القاده الأبرار ولاه عهد السید المختار

و بالموالی و بنی الأحرار رمی به فی موحش القفار

بساحل البحرین للصغار.

و فی هذه السنه اتفق عید المسلمین الاضحی و شعانین النصاری و عید الفطر للیهود. و حج بالناس فیها عبد الصمد بن موسی.

ثم دخلت

سنه خمس و اربعین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر خبر بناء الماحوزه

ففیها امر المتوکل ببناء الماحوزه، و سماها الجعفری، و اقطع القواد و اصحابه فیها، و جد فی بنائها، و تحول الی المحمدیه لیتم امر الماحوزه، و امر بنقض القصر المختار و البدیع، و حمل ساجهما الی الجعفری، و انفق علیها-فیما قیل- اکثر من الفی الف دینار، و جمع فیها القراء فقرءوا، و حضر اصحاب الملاهی فوهب لهم الفی الف درهم، و کان یسمیها هو و اصحابه الخاصة المتوکلیة، و بنی فیها قصرا سماه لؤلؤه، لم یر مثله فی علوه، و امر بحفر نهر یأخذ راسه خمسه فراسخ فوق الماحوزه من موضع یقال له کرمی یکون شربا لما حولها من فوهه النهر إلیها، و امر بأخذ جبلتا و الخصاصة العلیا و السفلی و کرمی، و حمل أهلها علی بیع منازلهم و ارضهم، فاجبروا علی ذلک حتی تکون الارض و المنازل فی تلک القری کلها له، و یخرجهم عنها، و قدر للنهر من النفقة مائتی الف دینار، و صیر النفقة علیه الی دلیل بن یعقوب النصرانی کاتب بغا فی ذی الحجه من سنه خمس و اربعین و مائتین، و القی فی حفر النهر اثنی عشر الف رجل یعملون فیه، فلم یزل دلیل یعتمل فیه، و یحمل المال بعد المال و یقسم عامته فی الکتاب، حتی قتل المتوکل، فبطل النهر، و اخربت الجعفریة، و نقضت و لم یتم امر النهر. و زلزلت فی هذه السنه بلاد المغرب حتی تهدمت الحصون و المنازل و القناطر، فامر المتوکل بتفرقه ثلاثة آلاف درهم فی الذین أصیبوا بمنازلهم، و زلزل عسکر

المهدی ببغداد فیها، و زلزلت المدائن و بعث ملک الروم فیها باسری من المسلمین، و بعث یسال المفاداه بمن عنده، و کان الذی قدم من قبل صاحب الروم رسولا الی المتوکل شیخا یدعی اطروبیلیس معه سبعه و سبعون رجلا من اسری المسلمین، اهداهم میخائیل ابن توفیل ملک الروم الی المتوکل، و کان قدومه علیه لخمس بقین من صفر من هذه السنه، فانزل علی شنیف الخادم ثم وجه المتوکل نصر بن الأزهر الشیعی مع رسول صاحب الروم، فشخص فی هذه السنه، و لم یقع الفداء الا فی سنه ست و اربعین. و ذکر انه کانت فی هذه السنه بأنطاکیة زلزله و رجفه فی شوال، قتلت خلقا کثیرا، و سقط منها الف و خمسمائة دار، و سقط من سورها نیف و تسعون برجا، و سمعوا أصواتا هائله لا یحسنون وصفها من کوی المنازل، و هرب أهلها الی الصحاری، و تقطع جبلها الأقرع، و سقط فی البحر، فهاج البحر فی ذلک الیوم، و ارتفع منه دخان اسود مظلم منتن، و غار منها نهر علی فرسخ لا یدری این ذهب 3 و سمع فیها-فیما قیل- اهل تنیس فی مصر ضجه دائمة هائله، فمات منها خلق کثیر 3 و فیها زلزلت بالس و الرقة و حران و راس عین و حمص و دمشق و الرها و طرسوس و المصیصة و اذنه و سواحل الشام و رجفت اللاذقیه، فما بقی منها منزل، و لا افلت من أهلها الا الیسیر، و ذهبت جبله بأهلها و فیها غارت مشاش- عین مکة- حتی بلغ ثمن القربه بمکة ثمانین درهما، فبعثت أم المتوکل فانفقت علیها. و فیها مات إسحاق بن ابی إسرائیل و سوار بن عبد الله و هلال الرازی.

ذکر الخبر عن هلاک نجاح بن سلمه

و فیها هلک نجاح بن سلمه. ذکر الخبر عن سبب هلاکه: حدثنی الحارث بن ابی اسامه ببعض ما انا ذاکره من اخباره و ببعض ذلک غیره، ان نجاح بن سلمه کان علی دیوان التوقیع و التتبع علی العمال، و کان قبل ذلک کاتب ابراهیم بن رباح الجوهری، و کان علی الضیاع، فکان جمیع العمال یتقونه و یقضون حوائجه، و لا یقدرون علی منعه من شیء یریده، و کان المتوکل ربما نادمه، و کان انقطاع الحسن بن مخلد و موسی بن عبد الملک الی عبید الله بن یحیی بن خاقان و هو وزیر المتوکل، و کانا یحملان الیه کل ما یأمرهما به، و کان الحسن بن مخلد علی دیوان الضیاع، و موسی علی دیوان الخراج، فکتب نجاح بن سلمه رقعه الی المتوکل فی الحسن و موسی یذکر انهما قد خانا و قصرا فیما هما بسبیله، و انه یستخرج منهما اربعین الف الف درهم، فأدناه المتوکل و شاربه تلک العشیة، و قال: یا نجاح، خذل الله من یخذلک، فبکر الی غدا حتی ادفعهما إلیک، فغدا و قد رتب اصحابه، و قال: یا فلان خذ أنت الحسن، و یا فلان خذ أنت موسی، فغدا نجاح الی المتوکل، فلقی عبید الله، و قد امر عبید الله ان یحجب نجاح عن المتوکل، فقال له: یا أبا الفضل، انصرف حتی ننظر و تنظر فی هذا الأمر، و انا أشیر علیک بأمر لک فیه صلاح، قال: و ما هو؟ قال: اصلح بینک و بینهما، و تکتب رقعه تذکر فیها انک کنت شاربا، و انک تکلمت بأشیاء تحتاج الی معاوده النظر فیها، و انا اصلح الأمر عند امیر المؤمنین، فلم یزل یخدعه حتی کتب رقعه بما امره به، فادخلها علی المتوکل، و قال: یا امیر المؤمنین قد رجع نجاح عما قال البارحه، و هذه رقعه موسی و الحسن یتقبلان به بما کتبا، فتأخذ ما ضمنا عنه، ثم تعطف علیهما، فتأخذ منهما قریبا مما ضمن لک عنهما. فسر المتوکل، و طمع فیما قال له عبید الله، فقال: ادفعه إلیهما،

فانصرفا به، و امرا بأخذ قلنسوته عن راسه و کانت خزا، فوجد البرد، فقال: ویحک یا حسن! قد وجدت البرد، فامر بوضع قلنسوته علی راسه، و صار به موسی الی دیوان الخراج، و وجها الی ابنیه ابی الفرج و ابی محمد، فاخذ ابو الفرج و هرب ابو محمد، ابن بنت حسن بن شنیف، و أخذ کاتبه إسحاق بن سعد بن مسعود القطر بلی و عبد الله بن مخلد المعروف بابن البواب- و کان انقطاعه الی نجاح- فاقر لهما نجاح و ابنه بنحو من مائه و اربعین الف دینار سوی قیمه قصورهما و فرشهما و مستغلاتهما بسامرا و بغداد، و سوی ضیاع لهما کثیره، فامر بقبض ذلک کله، و ضرب مرارا بالمقارع فی غیر موضع الضرب نحوا من مائتی مقرعه، و غمز و خنق، خنقه موسی الفرانق و المعلوف. فاما الحارث فانه قال: عصر خصیتیه حتی مات، فاصبح میتا یوم الاثنین لثمان بقین من ذی القعده من هذه السنه، فامر بغسله و دفنه، فدفن لیلا، و ضرب ابنه محمد و عبد الله بن مخلد و إسحاق بن سعد نحوا من خمسین خمسین، فاقر إسحاق بخمسین الف دینار، و اقر عبد الله بن مخلد بخمسه عشر الف دینار. و قیل عشرین الف دینار و کان ابنه احمد بن بنت حسن قد هرب فظفر به بعد موت نجاح، فحبس فی الدیوان، و أخذ جمیع ما فی دار نجاح و ابنه ابی الفرج من متاع، و قبضت دورهما و ضیاعهما حیث کانت و اخرجت عیالهما، و أخذ وکیله بناحیه السواد، و هو ابن عیاش، فاقر بعشرین الف دینار، و بعث الی مکة فی طلب الحسن بن سهل بن نوح الأهوازی و حسن بن یعقوب البغدادی، و أخذ بسببه قوم فحبسوا. و قد ذکر فی سبب هلاکه غیر ما قد ذکرناه، ذکر انه کان یضاد عبید الله بن یحیی بن خاقان- و کان عبید الله متمکنا من المتوکل، و الیه الوزارة و عامه اعماله، و الی نجاح توقیع العامه- فلما عزم المتوکل علی بناء الجعفری قال له نجاح- و کان فی الندماء- یا امیر المؤمنین، اسمی

لک قوما تدفعهم الی حتی استخرج لک منهم اموالا تبنی بها مدینتک هذه، انه یلزمک من الأموال فی بنائها ما یعظم قدره، و یجل ذکره فقال له: سمهم، فرفع رقعه یذکر فیها موسی بن عبد الملک و عیسی بن فرخان شاه خلیفه الحسن بن مخلد، و الحسن بن مخلد و زیدان بن ابراهیم، خلیفه موسی بن عبد الملک، و عبید الله بن یحیی و اخویه: عبد الله بن یحیی و زکریاء و میمون بن ابراهیم و محمد بن موسی المنجم و أخاه احمد بن موسی، و علی بن یحیی بن ابی منصور و جعفرا المعلوف مستخرج دیوان الخراج و غیرهم نحوا من عشرین رجلا، فوقع ذلک من المتوکل موقعا اعجبه، و قال له: اغد غدوه، فلما اصبح لم یشک فی ذلک و ناظر عبید الله بن یحیی المتوکل، فقال له: یا امیر المؤمنین، اراد الا یدع کاتبا و لا قائدا الا اوقع بهم، فمن یقوم بالأعمال یا امیر المؤمنین! و غدا نجاح، فاجلسه عبید الله فی مجلسه، و لم یؤذن له، و احضر موسی بن عبد الملک و الحسن بن مخلد، فقال لهما عبید الله: انه ان دخل الی امیر المؤمنین دفعکما الیه فقتلکما و أخذ ما تملکان، و لکن اکتبان الی امیر المؤمنین رقعه تقبلان به فیها بألفی الف دینار، فکتبا رقعه بخطوطهما، و أوصلها عبید الله ابن یحیی، و جعل یختلف بین امیر المؤمنین و نجاح و موسی بن عبد الملک و الحسن ابن مخلد، فلم یزل یدخل و یخرج و یعین موسی و الحسن، ثم أدخلهما علی المتوکل، فضمنا ذلک، و خرج معهما فدفعه إلیهما جمیعا، و الناس جمیعا الخواص و العوام، و هما لا یشکان انهما و عبید الله بن یحیی مدفوعون الی نجاح، للکلام الذی دار بینه و بین المتوکل، فأخذاه، و تولی تعذیبه موسی بن عبد الملک، فحبسه فی دیوان الخراج بسامرا، و ضربه دررا و امر المتوکل بکاتبه إسحاق ابن سعد- و کان یتولی خاص أموره و امر ضیاع بعض الولد-ان یغرم واحدا و خمسین الف دینار، و حلف علی ذلک، و قال: انه أخذ منی فی ایام الواثق و هو یخلف عن عمر بن فرج خمسین دینارا، حتی اطلق ارزاقی، فخذوا لکل دینار ألفا و زیاده الف فضلا کما أخذ فضلا فحبس و نجم علیه فی ثلاثة

انجم، و لم یطلق حتی ادی تعجیل سبعه عشر الف دینار، و اطلق بعد ان أخذ منه کفلاء بالباقی، و أخذ عبد الله بن مخلد، فاغرم سبعه عشر الف دینار و وجه عبید الله الحسین بن اسماعیل- و کان احد حجاب المتوکل- و عتاب ابن عتاب عن رساله المتوکل ان یضرب نجاح خمسین مقرعه ان هو لم یقر و یؤد ما وصف علیه، فضربه ثم عاوده فی الیوم الثانی بمثل ذلک، ثم عاوده فی الیوم الثالث بمثل ذلک، فقال: ابلغ امیر المؤمنین انی میت و امر موسی ابن عبد الملک جعفرا المعلوف و معه عونان من اعوان دیوان الخراج، فعصروا مذاکیره حتی برد فمات و اصبح فرکب الی المتوکل فاخبره بما حدث من وفاه نجاح، فقال لهما المتوکل: انی ارید مالی الذی ضمنتاه، فاحتالاه، فقبضا من أمواله و اموال ولده جمله، و حبسا أبا الفرج- و کان علی دیوان زمام الضیاع من قبل ابی صالح بن یزداد- و قبضا امتعته کلها و جمیع ملکه، و کتبا علی ضیاعه لأمیر المؤمنین، و أخذا ما أخذا من اصحابه، فکان المتوکل کثیرا ما یقول لهما کلما شرب: ردوا علی کاتبی، و الا فهاتوا المال، و ضم توقیع دیوان العامه الی عبید الله بن یحیی، فاستخلف علیه یحیی بن عبد الرحمن بن خاقان، ابن عمه، و مکث موسی بن عبد الملک و الحسن بن مخلد علی ذلک یطالبهما المتوکل بالأموال التی ضمناها من قبل نجاح، فما اتی علی ذلک الا یسیرا حتی رکب موسی بن عبد الملک یشیع المنتصر من الجعفری، و هو یرید سامرا الی منزله الذی ینزله بالجوسق، فبلغه معه ساعه، ثم انصرف راجعا، فبینا هو یسیر إذ صاح بمن معه خذونی، فبدروه فسقط علی ایدیهم مفلوجا، فحمل الی منزله، فمکث یومه و لیلته، ثم توفی، فصیر علی دیوان الخراج أیضا عبید الله ابن یحیی بن خاقان، فاستخلف علیه احمد بن إسرائیل کاتب المعتز، و کان أیضا خلیفته علی کتابه المعتز فقال القصافی: ما کان یخشی نجاح صوله الزمن حتی ادیل لموسی منه و الحسن

غدا علی نعم لاحرار یسلبها فراح و هو سلیب المال و البدن

و فیها ضرب بختیشوع المتطبب مائه و خمسین مقرعه، و اثقل بالحدید، و حبس فی المطبق فی رجب .

غاره الروم علی سمیساط

و فیها اغارت الروم علی سمیساط، فقتلوا و سبوا نحوا من خمسمائة و غزا علی بن یحیی الأرمنی الصائفه و منع اهل لؤلؤه رئیسهم من الصعود إلیها ثلاثین یوما، فبعث ملک الروم الیهم بطریقا یضمن لکل رجل منهم الف دینار، علی ان یسلموا الیه لؤلؤه، فاصعدوه الیهم ثم أعطوا أرزاقهم الفائته و ما أرادوا، فسلموا لؤلؤه و البطریق الی بلکاجور فی ذی الحجه، و کان البطریق الذی کان صاحب الروم وجهه الیهم یقال له لغثیط، فلما دفعه اهل لؤلؤه الی بلکاجور و قیل: ان علی بن یحیی الأرمنی حمله الی المتوکل الی الفتح بن خاقان، فعرض علیه الاسلام فأبی، فقالوا: نقتلک، فقال: أنتم اعلم، و کتب ملک الروم یبذل مکانه الف رجل من المسلمین. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن سلیمان بن عبد الله بن محمد بن ابراهیم الامام، و هو یعرف بالزینبی، و هو والی مکة. و کان نیروز المتوکل الذی ارفق اهل الخراج بتاخیره ایاه عنهم فیها یوم السبت لإحدی عشره لیله خلت من شهر ربیع الاول، و لسبع عشره لیله خلت من حزیران و لثمان و عشرین من اردیوهشت ماه، فقال البحتری الطائی: ان یوم النیروز عاد الی العهد الذی کان سنه أردشیر.

ثم دخلت

سنه ست و اربعین و مائتین

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

فمن ذلک غزو عمر بن عبد الله الأقطع الصائفه، فاخرج سبعه آلاف راس و غزوه قربیاس، فاخرج خمسه آلاف راس، و غزو الفضل بن قارن بحرا فی عشرین مرکبا، فافتتح حصن انطالیه و غزوه بلکاجور فغنم و سبی. و غزو علی بن یحیی الأرمنی الصائفه، فاخرج خمسه آلاف راس و من الدواب و الرمک و الحمیر نحوا من عشره آلاف و فیها تحول المتوکل الی المدینة التی بناها الماحوزه، فنزلها یوم عاشوراء من هذه السنه.

ذکر خبر الفداء بین الروم و المسلمین فی هذه السنه

و فیها کان الفداء فی صفر علی یدی علی بن یحیی الأرمنی، ففودی بألفین و ثلاثمائة و سبعه و ستین نفسا و قال بعضهم: لم یتم الفداء فی هذه السنه الا فی جمادی الاولی. و ذکر عن نصر بن الأزهر الشیعی- و کان رسول المتوکل الی ملک الروم فی امر الفداء-انه قال: لما صرت الی القسطنطینیة حضرت دار میخائیل الملک بسوادی و سیفی و خنجری و قلنسوتی، فجرت بینی و بین خال الملک بطرناس المناظرة-و هو القیم بشان الملک-و أبوا ان یدخلونی بسیفی و سوادی، فقلت: انصرف، فانصرفت فرددت من الطریق و معی الهدایا نحو من الف نافجه مسک و ثیاب حریر و زعفران کثیر و طرائف، و قد کان اذن لوفود برجان و غیرهم ممن ورد علیه، و حملت الهدایا التی معی، فدخلت علیه، فإذا هو علی

سریر فوق سریر، و إذا البطارقه حوله قیام، فسلمت ثم جلست علی طرف السریر الکبیر، و قد هیئ لی مجلس، و وضعت الهدایا بین یدیه، و بین یدیه ثلاثة تراجمه: غلام فراش کان لمسرور الخادم، و غلام لعباس بن سعید الجوهری، و ترجمان له قدیم یقال له سرحون، فقالوا لی: ما نبلغه؟ قلت: لا تزیدون علی ما اقول لکم شیئا، فاقبلوا یترجمون ما اقول، فقبل الهدایا و لم یأمر لأحد منها بشیء، و قربنی و أکرمنی، و هیأ لی منزلا بقربه، فخرجت فنزلت فی منزلی، و أتاه اهل لؤلؤه برغبتهم فی النصرانیة، و انهم معه، و وجهوا برجلین ممن فیها رهینه من المسلمین. قال: فتغافل عنی نحوا من اربعه اشهر، حتی أتاه کتاب مخالفه اهل لؤلؤه، و اخذهم رسله و استیلاء العرب علیها، فراجعوا مخاطبتی، و انقطع الأمر بینی و بینهم فی الفداء، علی ان یعطوا جمیع من عندهم و اعطی جمیع من عندی، و کانوا اکثر من الف قلیلا، و کان جمیع الأسری الذین فی ایدیهم اکثر من الفین، منهم عشرون امراه، معهن عشره من الصبیان، فأجابونی الی المخالفه، فاستحلفت خاله، فحلف عن میخائیل، فقلت: ایها الملک قد حلف لی خالک، فهذه الیمین لازمه لک؟ فقال برأسه: نعم، و لم اسمعه یتکلم بکلمة منذ دخلت بلاد الروم الی ان خرجت منها، انما یقول الترجمان و هو یسمع، فیقول برأسه: نعم أو لا، و لیس یتکلم و خاله المدبر امره، ثم خرجت من عنده بالأسری باحسن حال، حتی إذا جئنا موضع الفداء أطلقنا هؤلاء جمله و هؤلاء جمله، و کان عداد من صار فی أیدینا من المسلمین اکثر من الفین منهم عده ممن کان تنصر و صار فی ایدیهم اکثر من الف قلیلا، و کان قوم تنصروا، فقال لهم ملک الروم: لا اقبل منکم حتی تبلغوا موضع الفداء، فمن اراد ان اقبله فی النصرانیة فلیرجع من موضع الفداء، و الا فلیضمن و یمض مع اصحابه، و اکثر من تنصر اهل المغرب، و اکثر من تنصر بالقسطنطینیه، و کان هنالک صائغان قد تنصرا، فکانا یحسنان الی الأسری، فلم یبق فی بلاد الروم من المسلمین ممن ظهر علیه الملک الا سبعه نفر، خمسه اتی بهم من سقلیه، اعطیت فداءهم علی ان یوجه بهم الی سقلیه، و رجلان کانا من رهائن لؤلؤه،

فترکتهما، و قلت: اقتلوهما، فإنهما رغبا فی النصرانیة. و مطر اهل بغداد فی هذه السنه واحدا و عشرین یوما فی شعبان و رمضان، حتی نبت العشب فوق الاجاجیر. و صلی المتوکل فیها صلاه الفطر بالجعفریة، و صلی عبد الصمد بن موسی فی مسجد جامعها، و لم یصل بسامرا احد. و ورد فیها الخبر ان سکه بناحیه بلخ تنسب الی الدهاقین مطرت دما عبیطا. و حج بالناس فی هذه السنه محمد بن سلیمان الزینبی. و حج فیها محمد بن عبد الله بن طاهر، فولی اعمال الموسم. و ضحی اهل سامرا فیها یوم الاثنین علی الرؤیة و اهل مکة یوم الثلاثاء.

ثم دخلت

سنه سبع و اربعین و مائتین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث

ذکر الخبر عن مقتل المتوکل

فمما کان فیها من ذلک مقتل المتوکل. ذکر الخبر عن سبب مقتله و کیف قتل: قال ابو جعفر: ذکر لی ان سبب ذلک کان ان المتوکل کان امر بإنشاء الکتب بقبض ضیاع وصیف بأصبهان و الجبل و اقطاعها الفتح بن خاقان، فکتبت الکتب بذلک، و صارت الی الخاتم علی ان تنفذ یوم الخمیس لخمس خلون من شعبان، فبلغ ذلک وصیفا، و استقر عنده الذی امر به فی امره، و کان المتوکل اراد ان یصلی بالناس یوم الجمعه فی شهر رمضان فی آخر جمعه منه، و کان قد شاع فی الناس فی أول رمضان ان امیر المؤمنین یصلی فی آخر جمعه من الشهر بالناس، فاجتمع الناس لذلک و احتشدوا، و خرج بنو هاشم من بغداد لرفع القصص و کلامه إذا هو رکب فلما کان یوم الجمعه اراد الرکوب للصلاة، فقال له عبید الله بن یحیی و الفتح بن خاقان: یا امیر المؤمنین، ان الناس قد اجتمعوا و کثروا، من اهل بیتک و غیرهم، و بعض متظلم و بعض طالب حاجه، و امیر المؤمنین یشکو ضیق الصدر و وعکه، فان رای امیر المؤمنین ان یأمر بعض ولاه العهود بالصلاة، و نکون معه جمیعا فلیفعل فقال: قد رایت ما رأیتما، فامر المنتصر بالصلاة، فلما نهض المنتصر لیرکب للصلاة قالا: یا امیر المؤمنین، قد رأینا رایا، و امیر المؤمنین اعلی عینا، قال: و ما هو؟ اعرضاه علی، قالا: یا امیر المؤمنین، مر أبا عبد الله المعتز بالله الصلاة

لتشرفه بذلک فی هذا الیوم الشریف، فقد اجتمع اهل بیته، و الناس جمیعا فقد بلغ الله به. قال: و قد کان ولد للمعتز قبل ذلک بیوم، فامر المعتز، فرکب و صلی بالناس، فأقام المنتصر فی منزله-و کان بالجعفریة- و کان ذلک مما زاد فی اغرائه به، فلما فرغ المعتز من خطبته قام الیه عبید الله بن یحیی و الفتح بن خاقان، فقبلا یدیه و رجلیه، و فرغ المعتز من الصلاة، فانصرف و انصرفا معه، و معهم الناس فی موکب الخلافه، و العالم بین یدیه، حتی دخل علی ابیه و هما معه، و دخل معه داود بن محمد بن ابی العباس الطوسی، فقال داود: یا امیر المؤمنین، ائذن لی فاتکلم، قال: قل، فقال: و الله یا امیر المؤمنین، لقد رایت الامین و المأمون و رایت المعتصم صلوات الله علیهم، و رایت الواثق بالله، فو الله ما رایت رجلا علی منبر احسن قواما، و لا احسن بدیها، و لا اجهر صوتا، و لا اعذب لسانا، و لا اخطب من المعتز بالله، اعزه الله یا امیر المؤمنین ببقائک، و امتعک الله و إیانا بحیاته! فقال له المتوکل: اسمعک الله خیرا، و أمتعنا بک، فلما کان یوم الأحد، و ذلک یوم الفطر وجد المتوکل فتره، فقال: مروا المنتصر فلیصل بالناس، فقال له عبید الله بن یحیی بن خاقان: یا امیر المؤمنین، قد کان الناس تطلعوا الی رؤیة امیر المؤمنین فی یوم الجمعه فاجتمعوا و احتشدوا، فلم یرکب امیر المؤمنین، و لا نامن ان هو لم یرکب ان یرجف الناس بعلته، و یتکلموا فی امره، فان رای امیر المؤمنین ان یسر الأولیاء و یکبت الأعداء برکوبه فعل فأمرهم بالتأهب و التهیؤ لرکوبه، فرکب فصلی بالناس و انصرف الی منزله، فأقام یومه ذلک و من الغد لم یدع بأحد من ندمائه. و ذکر انه رکب یوم الفطر، و قد ضربت له المصاف نحوا من اربعه امیال، و ترجل الناس بین یدیه، فصلی بالناس، و رجع الی قصره، فاخذ حفنة من تراب، فوضعها علی راسه، فقیل له فی ذلک، فقال: انی رایت

کثره هذا الجمع، و رایتهم تحت یدی، فاحببت ان اتواضع لله عز و جل، فلما کان من غد یوم الفطر لم یدع بأحد من ندمائه، فلما کان الیوم الثالث و هو یوم الثلاثاء لثلاث خلون من شوال-اصبح نشیطا فرحا مسرورا، فقال: کأنی أجد مس الدم، فقال الطیفوری و ابن الابرش- و هما طبیباه: یا امیر المؤمنین، عزم الله لک علی الخیر، افعل، ففعل، و اشتهی لحم جزور، فامر به فاحضر بین یدیه، فاتخذه بیده. و ذکر عن ابن الحفصی المغنی انه کان حاضر المجلس، قال ابن الحفصی: و ما کان احد ممن یأکل بین یدیه حاضرا غیری و غیر عثعث و زنام و بنان غلام احمد بن یحیی بن معاذ، فانه جاء مع المنتصر قال: و کان المتوکل و الفتح بن خاقان یاکلان معا، و نحن فی ناحیه بازائهم و الندماء مفترقون فی حجرهم، لم یدع بأحد منهم بعد قال ابن الحفصی: فالتفت الی امیر المؤمنین، فقال: کل أنت و عثعث بین یدی و یأکل معکما نصر بن سعید الجهبذ، قال: فقلت: یا سیدی، نصر و الله یأکلنی، فکیف ما یوضع بین أیدینا! فقال: کلوا بحیاتی، فأکلنا ثم علقنا أیدینا بحذائه قال: فالتفت امیر المؤمنین التفاته، فنظر إلینا معلقی الأیدی، فقال: ما لکم لا تاکلون؟ قلت: یا سیدی، قد نفد ما بین أیدینا، فامر ان یزاد، فغرف لنا من بین یدیه. قال ابن الحفصی: و لم یکن امیر المؤمنین فی یوم من الأیام اسر منه فی ذلک الیوم قال: و أخذ مجلسه، و دعا بالندماء و المغنین فحضروا، و اهدت الیه قبیحه أم المعتز مطرف خز اخضر، لم یر الناس مثله حسنا، فنظر الیه فاطال النظر، فاستحسنه و کثر تعجبه منه، و امر به فقطع نصفین، و امر برده علیها، ثم قال لرسولها: اذکرتنی به، ثم قال: و الله ان نفسی لتحدثنی انی لا البسه، و ما أحب ان یلبسه احد بعدی، و انما امرت بشقه لئلا یلبسه احد بعدی، فقلنا له: یا سیدنا، هذا یوم سرور

یا امیر المؤمنین نعیذک بالله ان تقول هذا یا سیدنا، قال: و أخذ فی الشراب و اللهو، و لهج بان یقول: انا و الله مفارقکم عن قلیل، قال: فلم یزل فی لهوه و سروره الی اللیل. و ذکر بعضهم ان المتوکل عزم هو و الفتح ان یصیرا غداءهما عند عبد الله ابن عمر البازیار یوم الخمیس لخمس لیال خلون من شوال، علی ان یفتک بالمنتصر، و یقتل وصیفا و بغا و غیرهما من قواد الاتراک و وجوههم، فکثر عبثه یوم الثلاثاء قبل ذلک بیوم-فیما ذکر ابن الحفصی- بابنه المنتصر مره یشتمه، و مره یسقیه فوق طاقته، و مره یأمر بصفعه، و مره یتهدده بالقتل. فذکر عن هارون بن محمد بن سلیمان الهاشمی انه قال: حدثنی بعض من کان فی الستارة من النساء، انه التفت الی الفتح، فقال له: برئت من الله و من قرابتی من رسول الله ص ان لم تلطمه-یعنی المنتصر- فقام الفتح و لطمه مرتین، یمر یده علی قفاه، ثم قال المتوکل لمن حضر: اشهدوا جمیعا انی قد خلعت المستعجل- المنتصر- ثم التفت الیه، فقال: سمیتک المنتصر، فسماک الناس لحمقک المنتظر، ثم صرت الان المستعجل، فقال المنتصر: یا امیر المؤمنین، لو امرت بضرب عنقی کان اسهل علی مما تفعله بی، فقال: اسقوه، ثم امر بالعشاء فاحضر و ذلک فی جوف اللیل، فخرج المنتصر من عنده، و امر بنانا غلام احمد ابن یحیی ان یلحقه، فلما خرج وضعت المائدة بین یدی المتوکل، و جعل یأکلها و یلقم و هو سکران. و ذکر عن ابن الحفصی ان المنتصر لما خرج الی حجرته أخذ بید زرافه، فقال له: امض معی، فقال: یا سیدی، ان امیر المؤمنین لم یقم، فقال: ان امیر المؤمنین قد اخذه النبیذ، و الساعة یخرج بغا و الندماء، و قد احببت ان تجعل امر ولدک الی، فان اوتامش سألنی ان ازوج ابنه من ابنتک، و ابنک من ابنته، فقال له زرافه: نحن عبیدک یا سیدی، فمرنا بأمرک و أخذ المنتصر

بیده و انصرف به معه قال: و کان زرافه قد قال لی قبل ذلک: ارفق بنفسک، فان امیر المؤمنین سکران و الساعة یفیق، و قد دعانی تمره، و سألنی ان اسالک ان تصیر الیه فنصیر جمیعا الی حجرته قال: فقلت له: انا اتقدمک الیه، قال: و مضی زرافه مع المنتصر الی حجرته. فذکر بنان غلام احمد بن یحیی ان المنتصر قال له: قد املکت ابن زرافه من ابنه اوتامش و ابن اوتامش من ابنه زرافه؟ قال بنان: فقلت للمنتصر: یا سیدی، فأین النثار فهو یحسن الاملاک؟ فقال: غدا ان شاء الله، فان اللیل قد مضی قال: و انصرف زرافه الی حجره تمره، فلما دخل دعا بالطعام فاتی به، فما اکل الا ایسر ذلک حتی سمعنا الضجة و الصراخ، فقمنا، فقال بنان: فما هو الا ان خرج زرافه من منزل تمره، إذا بغا استقبل المنتصر، فقال المنتصر: ما هذه الضجة؟ قال: خیر یا امیر المؤمنین، قال: ما تقول، ویلک! قال: اعظم الله اجرک فی سیدنا امیر المؤمنین! کان عبدا لله دعاه فأجابه، قال: فجلس المنتصر، و امر بباب البیت الذی قتل فیه المتوکل و المجلس، فاغلق و اغلقت الأبواب کلها، و بعث الی وصیف یأمره باحضار المعتز و المؤید عن رساله المتوکل. و ذکر عن عثعث ان المتوکل دعا بالمائدة بعد قیام المنتصر و خروجه و معه زرافه، و کان بغا الصغیر المعروف بالشرابی قائما عند الستر، و ذلک الیوم کان نوبه بغا الکبیر فی الدار، و کان خلیفته فی الدار ابنه موسی- و موسی هذا هو ابن خاله المتوکل، و بغا الکبیر یومئذ بسمیساط- فدخل بغا الصغیر الی المجلس، فامر الندماء بالانصراف الی حجرهم، فقال له الفتح: لیس هذا وقت انصرافهم، و امیر المؤمنین لم یرتفع، فقال له بغا: ان امیر المؤمنین أمرنی إذا جاوز السبعه الا اترک فی المجلس أحدا، و قد شرب اربعه عشر رطلا، فکره الفتح قیامهم، فقال له بغا: ان حرم امیر المؤمنین خلف الستارة، و قد سکر، فقوموا فاخرجوا، فخرجوا جمیعا، فلم یبق الا الفتح و عثعث و اربعه من خدم الخاصة، منهم شفیع و فرج الصغیر و مؤنس و ابو عیسی مارد