جلسه 1394/07/14

بسم الله الرحمن الرحیم



امر به معروف و نهي از منكر/مقام دوم(تعريف) /

موضوع: امر به معروف و نهی از منکر/مقام دوم(تعریف) /
خلاصه مباحث گذشته:
در جلسات گذشته به بیان چندین وجه برای تعیین مصادیقِ معروف و منکر پرداخته شد.
وجه ششم:
این بیان از چندین مقدمه تشکیل شده است:
مقدمه اول: دو قسم بودن معروف(واجب و مستحب)
اتفاق فقها بر این است که: معروف دو قسم است(واجب و مستحب) .
مقدمه دوم: تابع بودن وجوب و استحبابِ «امر به معروف» از «معروف»
وجوب و استحبابِ «امر به معروف» تابع وجوب و استحبابِ «معروف» است؛ اگر معروف واجب باشد، امر به آن نیز واجب است و اگر معروف مستحب باشد، امر به آن نیز مستحب است.
این دو مقدمه از کلمات فقها استفاده می شود که به چند نمونه اشاره می شود:
    • «و المعروف هو الفعل الحسن الذي له صفة زائدة على حسنه . و ربما كان واجباً أو ندباً، فان كان واجباً فالأمر به واجب و ان كان ندباً فالأمر به ندب ... »[1]
.
    • «المعروف على ضربين: واجب، و ندب. فالأمر بالواجب واجب و المندوب مندوب، لأن الأمر لا يزيد على المأمور به نفسه. و المنكر لا ينقسم بل كله قبيح، فالنهي عنه كله واجب»[2]
.
    • «فالأمر بالمعروف ينقسم قسمين: واجب، و مندوب.فالأمر بالواجب واجب، و الأمر بالمندوب مندوب.و النّهى عن المنكر كلّه واجب، لأنّه كلّه قبيح»[3]
.
    • «و الأمر بالمعروف ينقسم الى واجب و ندب، فما تعلق منه بالواجب كان واجبا [و ما تعلق منه بالندب كان ندبا]»[4]
.
    • «و الأمر بالمعروف يصح ان يكون واجبا، و يكون ندبا، فاما الواجب فبان يكون أمر المعروف واجبا، و اما الندب فبان يكون أمر بالمعروف ندبا، لان كل واحد منهما يتبع في كونه ندبا أو واجبا حكم ما هو أمر به منهما.فان كان واجبا كان الأمر به واجبا، و ان كان ندبا كان الأمر به ندبا كما ذكرنا»[5]
.
    • «و الأمر بالمعروف يتبع المعروف في الوجوب و الندب»[6]
.
    • «و المعروف الفعل الحسن الذي له صفة زائدة على حسنه و ربما كان واجبا و ربما كان ندبا فإن كان واجبا فالأمر به واجب و إن كان ندبا فالأمر به ندب»[7]
.
    • و... تا متون فقهی معاصر که هر دو مقدمه از آن ها استفاده می شود.
تا بدینجا از این دو مقدمه استفاده می شود که قسمتی از واجبات و قسمتی از مستحبات معروف هستند.
مقدمه سوم: اجماع بر معروف بودن تمامی واجبات و مستحبات
فقها بر دو دسته اند: عده ای از ایشان تصریح دارند به این که: «کل واجب یجب الامر به و کل مستحب یستحب الامر به» و معظم فقها هم که تصریح نکرده اند ولکن از دقت در کلمات ایشان[8]
به دست می آید که اجماع و اتفاق دارند بر این که:
تمام واجبات و مستحبات «معروف» هستند؛ (و غیر از این دو نیز معروف نیستند)[9]

با تتبع در کتب فقهای عظام خواهیم یافت که نسبت به این مقدمه علاوه بر نقلِ عدم خلاف، اجماع محصّل وجود دارد.
بررسی اجماع در مقدمه سوم:
اجماع در صورتی که کاشف از رأی معصوم علیه السلام باشد حجت است؛ به عبارت دیگر اگر مجمع علیه از اصول متلقَّی از معصوم علیه السلام باشد می توان به آن تمسک کرد ولکن در جایی که از تفریعات و مسائل اجتهادی باشد در این صورت نمی توان به آن استناد کرد[10]
.
در مقام نیز احتمال قوی وجود دارد که این اجماع ناشی از استدلالات باشد-(و با توجه به این که هر یک از ایشان ممکن است از راهی به این نتیجه رسیده باشند که دیگری آن را قبول ندارد)- بنابراین حجیت ندارد.
گرچه این اجماعات حجت نیستند، ولکن نباید طلابِ محقق استبداد در رأی داشته و به راحتی فتوا بر خلاف این اجماعات بدهند؛ بلکه بایستی جانب احتیاط را رعایت نمایند.
حاصل این که این راه(مصداق) از نظر ما راه قابل اعتمادی است آن هم به خاطر وجه اول(فرازی از زیارت آل یاسین) که سنداً و دلالتاً آن را تقویت نمودیم و اجماع در وجه اخیر نیز معاضِد آن است.
نکته: کارآمد نبودن وجه ششم در ناحیه «منکر»
در ناحیه منکر نمی توان همین بیان را مطرح نمود؛ زیرا نسبت به مقدمه اول اتفاق نظر وجود نداشته بلکه تصریح بر خلاف وجود دارد و می فرمایند منکر فقط یک قسم دارد و آن حرام است(بالتّبع نهی از منکر را هم دو قسم نمی دانند)؛ بله عده ای از فقها همانند این دو مقدمه را در رابطه با منکر نیز فرموده اند،نظیر:
«و الأمر بالمعروف يتبع المعروف في الوجوب و الندب و النهي عن المنكر يتبع المنكر فإن كان المنكر محظورا كان النهي عنه واجبا و إن كان مكروها كان النهي عنه مندوبا»[11]
.
محقق کرکی قدس سره نیز فرموده اند که کلمه «منکر» از «مکروه» انصراف دارد.
بنابراین اگر این راه(وجه ششم) تمام باشد تنها نسبت به تعیین مصادیق معروف کارآمدی دارد نه مصادیق مکروه.
راه دوم(راه مفهوم):
گرچه با بیان راه اول مستغنی از راه دوم هستیم ولکن به قول محقق خوئی قدس سره از باب این که مطلب را 6 میخه(تثبیت) کنیم به بیان راه مفهومی نیز می پردازیم:
مقدمه:
تحقق ظهورات تصدیقیه متوقف است بر ظهور حال متکلّم؛ بر خلاف ظهورات تصوریّه[12]
که صرف نظر از گوینده، دلالت داشته و متوقف برآن نیستند.
ظهور حال متکلّم اقتضا می کند که اگر در مورد شخصی مصطلحات خاصی وجود دارد حمل بر همان مصطلحات شود و اگر اصطلاح خاصی نداشته باشد در این صورت حمل بر ظهورات لغتی می شود که با آن صحبت می کند.
بر اساس این مطلب است که در مورد شارع می فرمایند که بایستی در ابتدا بررسی نمود که آیا اصطلاح خاص(حقیقت شرعیه) درآن رابطه وجود دارد یا خیر؛ اگر حقیقت شرعیه باشد دیگر کلام شارع ظهور در معنای لغوی پیدا نمی کند.
یا اگر در جایی حقیقت شرعیه نباشد و لکن حقیقت متشرعیه- که برای بعد از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است-
وجود داشته باشد، باز هم کلام شارع ظهور در حقایق متشرعیه پیدا می کند.
در جایی که هیچ یک از دو حقیقت مذکور نباشند، حمل بر معانی عام وخاص عرفی می شود.
و اگر عرف عام و خاصی هم وجود نداشته باشد حمل بر معانی لغوی می شود.
بنابراین برای فهم کلام شارع؛ من جمله معنی کلمه «معروف»، بایستی این سلسله مراتب را رعایت نمود.
در بررسی معنای واژه «معروف» در مجموع به 24 معنا[13]
(ای: ما یراد من اللفظ) دست یافتیم.
در حدود همین مقدار نیز نسبت به واژه منکر معنا وجود دارد.
 

[1] التبيان فى تفسير القرآن، ج 2، ص: 549.

[2] الاقتصاد الهادي إلى طريق الرشاد (للشيخ الطوسي)، ص: 148 .

[3] الجمل و العقود في العبادات، ص: 160 .

[4] جمل العلم و العمل، ص: 39 .

[5] المهذب (لابن البراج)، ج 1، ص: 340 .

[6] الوسيلة إلى نيل الفضيلة، ص: 207 .

[7] فقه القرآن (للراوندي)، ج 1، ص: 356 .

[8] به اطلاق مقامی؛ وقتی فقها می فرمایند: (معروف دو قسم است و وجوب و استحبابِ «امر به معروف» تابع وجوب و استحباب «معروف» است) و از طرف دیگر معروف ها را هم برای مکلَّف معین نمی کنند و نمی گویند کدام یک از واجبات و مستحبات، معروف هستند؛ فهمیده می شود که هر جا وجوب و استحباب باشد، معروف هم هست ؛ به عبارت دیگر تمام. واجبات و مستحبات معروف هستند

[9] (و این نکته از مقدمه اول که معروف را بر دو قسم کرده اند به دست می آید).

[10] به قول شیخ اعظم قدس سره اگر ببینیم عده ای از فقها مثلا 100 نفر به خانمی نگاه می کنند این دلیل نمی شود بر این که نگاه کردن به آن زن جایز باشد؛ چرا که ممکن است هر یک از فقها به خاطر یکی از راه های محرمیّت با آن خانم محرم بوده و از این جهت نگاه کردنشان اشکال نداشته باشد. استاد دام ظله برای نمونه واقعی این جریان، خاطره حاج آقای قرائتی (حفظه الله) که در مشهد منتظر خانواده شون بودند را بیان کردند...

[11] الوسيلة إلى نيل الفضيلة، ص: 207 .

[12] ظهورات تصوریّه ناشی از ارتباط لفظ و معنا بوده که در کلام شهید صدر قدس سره از آن تعبیر به «قرن أکید» می شود.

[13] معنا در این جا اعم از استعمال است.