جلسه 1395/02/18

بسم الله الرحمن الرحیم





ادامه بحث در عزیمت یا رخصت بودن قاعده تجاوز و قاعده فراغ
بحث در عزیمت یا رخصت بودن قاعده تجاوز بود، مرحوم سیّد فتوائی داده که مبتنی بر عزیمت بودن قاعده تجاوز است. کسی که شک در رکن دارد، و لکن برگشت و آن رکن را آورد؛ البته بحث منحصر به رکن نیست، کسانی که قائل هستند که قاعده تجاوز عزیمت است، مرادشان این است که قاعده تجاوز تعبّد به امتثال است، اگر مکلّف برگردد، و به شکّش اعتناء بکند، و مشکوک را بیاورد، به ضمّ اینکه شارع فرموده بلی قد رکعت، بلی قد سجدت، این داخل در زیادی عمدی می شود، و بالوجدان این زیاده است، منتهی ظاهراً؛ و به این نماز نمی تواند إجتزاء بکند ظاهراً، یعنی ما دامی که شک باقی است، نمی تواند به این نماز اکتفاء بکند، ولی اگر بعداً فهمید که برگشتنش، درست بوده است، مشکلی ندارد. در حال تشهّد، شک در سجده کرد، اگر برگردد و سجده را بیاورد، که با توجه به خطاب شارع، بر این زیادی ظاهری صدق می کند. من زاد فی المکتوبه فعلیه الإعاده، بر این زیاده صدق می کند. بالوجدان زیادی ظاهریّه است، و نمی خواهیم با قاعده تجاوز ثابت بکنیم که این زیادی است. عزیمت است، یعنی تکرار و رجوعش به قصد جزئیّت، در جائی که زیاده نیاز به قصد جزئیت دارد، و یا مطلقاً در جائی که زیاده نیاز به قصد جزئیّت ندارد؛ در مثل قرائت می گویند باید قصد جزئیّت بکنید تا بشود جزء، لذا اگر در حال سوره، شک در قرائت کرد و رجاءً برگشت، این برگشت مضرّ نیست. و در مورد سجده دلیل خاص داریم که و لو به قصد جزئیت نیاوریم، اگر زیاده باشد مضرّ است؛ و از سجده تعدّی کرده اند به رکوع.
عزیمت است یعنی اگر برگردید و مشکوک را به قصد جزئیّت بیاورید، زاید است، و یا در مواردی که نیاز به قصد جزئیت ندارند، نباید بر گردد. اگر برگشتش به نحوی است که زیاده صدق می کند، نباید برگردد. در بعض موارد با قصد جزئیّت، و در بعض موارد بدون قصد جزئیّت هم زیاده صدق می کند. عزیمت است یعنی حکم زیاده را دارد ظاهراً.
در ذهن ما همانطور که مرحوم سیّد فرموده و در تنقیح و بعض دیگر توضیح داده اند، قاعده تجاوز تعبّد به تحقّق است؛ پس بر عودش، زیاده صدق می کند. در ذهن ما قاعده تجاوز بهتر از قاعده کثیر الشک است، که بحث است (لا شک لکثیر الشک) آیا عزیمت است یا رخصت؟ در ذهن ما حال قاعده تجاوز، از کثیر الشک بهتر است، قاعده تجاوز تعبّد به امتثال است، قاعده کثیر الشک هم تعبّد به امتثال است، ولی ممکن است کسی بگوید که قاعده کثیر الشک، ارفاق است.
اما قاعده فراغ
لسان قاعده فراغ با قاعده تجاوز فرق می کند، اگر کسی بگوید که قاعده فراغ رخصت است، دلیلی بر ردّش نداریم. درست است در قاعده فراغ، امر است (فامض)، و لکن لقائلٍ که ادّعا بکند این امر در مقام توهم حرمت است، یعنی بگوید که قاعده اشتغال و استصحابِ عدم اتیان می گویند که برگرد و نمی توانی بگذری، و (فامض) می گوید که برگشتن واجب نیست. در مقام توهّم وجوب برگشت، و حرمت گذشت است. قاعده فراغ، امر به مضیّ در مقام توهّم حظر است، و ظهور در وجوب ندارد و مشکل زیاده را هم ندارد. منتهی اگر برگردیم، شک داریم چیزی زیاد کردیم یا نه، که استصحاب می گوید چیزی اضافه نکردید. مفاد قاعده فراغ این است که می توانی برنگردی.
ما تابع ظاهر خطاب هستیم، خطاب قاعده تجاوز، تعبّد به امتثال است، و اگر تکرار بکنیم، بالوجدان زیاده است، ولی در قاعده فراغ، ظهور در لزوم گذشت ندارد. گر چه برگشت، خلاف احتیاط است، ولی اینکه ظهور در عزیمت داشته باشد، برای ما صاف نیست.
بقیت نکات
نکته اُولی: دخول در غیر با قصد عنوان آخر
قبلاً گذشت که در قاعده فراغ دو مبنا است، یکی می گفت فراغ حقیقی و دیگری می گفت فراغ بنائی؛ که گفتیم بنائی به معنای خیالی نیست. مرحوم خوئی قائل به فراغ حقیقی بود، و مشهور قائل به فراغ بنائی بودند. آیا این مسأله در قاعده تجاوز هم جا دارد یا نه، این قضیّه در قاعده تجاوز هم مجال دارد؛ در قاعده تجاوز به این معنی تجاوز حقیقی که داخل در غیر شده باشد، اینجور نیست، مثل اینکه اگر کسی به نیّت سجده ثانیه، دارد سجده ثانیه را انجام می دهد، و شک دارد که آیا سجده اُولی را آورده یا نه؛ یا کسی که مثلاً نمازش نشسته است، الآن در حال نشستن است، نشستنی که به تعبیر مرحوم سیّد در ذهنش این است که این نشستن، بدل از قیام است، و قبل از اینکه شروع به قرائت بکند، شک کرده که آیا تشهد را خوانده است یا نه؟ الآن نفسش را می بیند که جالس بدل از قیام است، نه جلوس تشهّدی، اگر قیام می کرد، و شک می کرد که تشهّد را خوانده است یا نه، صدق تجاوز می کرد.
مرحوم خوئی همان ضیقی که در قاعده فراغ و تجاوز دارد، به اینجا هم تسریه داده است، و فرموده در اینجا دخول در غیر صدق نمی کند، دخول در غیر، وقتی صدق می کند که غیر، از جنس مشکوک نباشد، فرموده اینجا جای قاعده تجاوز نیست، فرموده آنِ اوّل، ادامه همان جلوس قبلی است، و صدق نمی کند که داخل در غیر شده است؛ جلوس قبلی به قصد مصلّی، بقاءً غیر نمی شود. دخول در غیر صدق نمی کند الّا به دخول در مباین.
و لکن مرحوم سیّد و بعض دیگر و شاید مشهور فرموده اند که این دقّت ها درست نیست. ما که می گوئیم دخول در غیر شرط است، برای این است که تجاوز صدق بکند، دخول در غیر، برای صدق تجاوز است، که مقوِّم قاعده تجاوز است؛ و ادّعا این است که با قصد عنوان آخر بقاءً، صدق می کند که از آن تجاوز کردید؛ همین که الآن قاصد این است که این جلوسش، جلوس بدل از قیام باشد، از محل تشهّد تجاوز کرده است. همین که این شخص، قاصد این است که جلوسش بدل از قیام است، غیر صدق می کند، و صدق می کند که تجاوز کرده است. لذ این فرمایش مرحوم خوئی که در مقابل مرحوم سیّد فرموده قصد جلوس که جزء نیست، و خود جلوس گرچه جزء است، ولی احراز نکرده که جلوس قیامی است، در ذهن ما تمام نیست، و حقّ با مرحوم سیّد است.
نکته ثانیه: جریان قاعده تجاوز با خروج از محل ظاهراً
همانطور که در موارد خروج از محل واقعی، قاعده تجاوز جاری است، در جائی هم که خروج از محل ظاهراً باشد، جاری است؛ فرقی بین واقع و ظاهر نیست. اصل این مسأله واضح است، ربما ما شک داریم که آیا خروج از محلّ و دخول در غیر، صورت گرفته است یا نه.
و بعبارة اُخری: ما باید برای جریان قاعده تجاوز، إحراز بکنیم دخول در غیر را، اگر دخول در غیر و لو ظاهراً محقّق نبود، قاعده تجاوز جاری نمی شود؛ و یعتبر در جریان قاعده تجاوز، إحراز دخول در غیر. که اصل این مسأله صاف است، زیرا جریان هر قاعده ای توقّف بر احراز موضوعش دارد؛ و لکن ربما در صغریات گیر است؛ مر حوم سیّد در مسأله 39 از فروعات علم اجمالی، این بحث را مطرح کرده است. (التاسعة و الثلاثون إذا تيقن بعد القيام إلى الركعة التالية أنه ترك سجدة أو سجدتين أو تشهدا ثمَّ شك في أنه هل رجع و تدارك ثمَّ قام أو هذا القيام هو القيام الأول فالظاهر وجوب العود إلى التدارك لأصالة عدم الإتيان بها بعد تحقق الوجوب و احتمال جريان حكم الشك بعد تجاوز المحل لأن المفروض أنه فعلا شاك و تجاوز عن محل الشك لا وجه له لأن الشك إنما حدث بعد تعلق الوجوب مع كونه في المحل بالنسبة إلى النسيان و لم يتحقق التجاوز بالنسبة إلى هذا الواجب ).[1]
شخصی در حال قیام است، قبلش یقین پیدا کرده که تشهّد یا سجده را نخوانده است، و وظیفه اش این بوده که بنشیند و تدارک بکند، چون از محل نسیانی نگذشته است، و الآن یک شکّی پیدا کرد که آیا همان قیام أوّلی است که باید بنشیند و تشهّد را بخواند، یا اینکه قیام دومی است، یعنی نشسته و تشهّد را خوانده است، و این قیام دومش هست. یا در حال تشهّد به ذهنش رسید که من متوجّه بودم و قبل از شروع در تشهّد، یک سجده را نیاوردم؛ حال آیا آن سجده را آورده و شروع در تشهّد کردم، یا اینکه آن سجده را نیاوردم. شک پیدا می شود که آیا الآن من داخل در غیر شده ام؛ که اگر قیام را به هم نزده است، داخل در غیر نشده است، اگر این قیام همان قیام اوّلی است، این دخول در غیر نیست، و اگر قیام دوم است، دخول در غیر است؛ شک داریم که آیا قیام ما، مصداق دخول در غیر هست یا نیست. در حال قیام در رکعت تالیه، که یقین داشت که تشهّد و سجده را نخوانده است، و بعد شک کرد مجدّداً که آیا قیام قبلی را بهم زد و تشهّد یا سجده را تدارک کرده یا نه، که اگر همان قیام أوّلی باشد، تجاوز از محل نکرده است، و اگر این قیام ثانی است، آنها را تدارک کرده است. کسی بگوید در اینجا باز قاعده تجاوز جاری می شود.
مرحوم سیّد فرموده احتمال جریان قاعده تجاوز در اینجا ضعیف است. و همین جور است که مجالی برای قاعده تجاوز در اینجا نیست؛ چون شاید این قیام همان قیام اوّل باشد، که مجرای قاعده تجاوز نبود، و دخول در غیر محسوب نمی شد. و از آن طرف استصحاب می گوید که سجدتین و تشهد را نیاوردی و دوباره بنشین و بیاور. قاعده تجاوز در جائی جاری می شود که احراز کرده باشید تجاوز از محل را.
 

[1] العروة الوثقى (للسيد اليزدي)؛ ج 2، ص: 86.