اشارة

‌سرشناسه : طبری، محمدبن جریر، ۲۲۴؟-۳۱۰ق.

عنوان قراردادی : [تاریخ الرسل و الملوک]

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ الطبری: تاریخ الامم و‌الملوک/ لابی‌جعفر‌محمدبن جریر الطبری؛ تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم.

وضعیت ویراست : [ویراست؟].

مشخصات نشر : بیروت: روائع التراث العربی، ۱۳۸۷ق.= ۱۹۶۷م.= ۱۳۴۶ -

مشخصات ظاهری : ۱۱ج.

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری

یادداشت : عربی.

یادداشت : جلد یازدهم کتاب حاضر شامل "صله تاریخ الطبری" از عریب‌بن سعد القرطبی می‌باشد.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ؟: ۱۳).

یادداشت : کتابنامه.

عنوان دیگر : صله تاریخ الطبری

عنوان دیگر : تاریخ الرسل و الملوک

موضوع : اسلام -- تاریخ-- متون قدیمی تا قرن ۱۴.

موضوع : تاریخ جهان -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع : ایران -- تاریخ

شناسه افزوده : ابراهیم، محمدابوالفضل، مصحح

شناسه افزوده : قرطبی، عریب‌بن سعد. صله تاریخ الطبری

رده بندی کنگره : DS۳۵/۶۳/ط۲ت‌۲ ۱۳۴۶ الف

رده بندی دیویی : ۹۰۹/۰۹۷۶۷۱

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۵-۲۳۹۶

اشارة

صلة تاریخ الطبری لعریب بن سعد القرطبی

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ

ثم دخلت

سنه احدی و تسعین و مائتین

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس ذکر اخبار القرامطة و قتل صاحب الشامة فیها کتب الوزیر القاسم بن عبید الله الی محمد بن سلیمان الکاتب- و کان المکتفی قد ولاه حرب القرمطی صاحب الشامة، و صیر الیه امر القواد و الجیوش- فأمره بمناهضه صاحب الشامة و الجد فی امره و جمع القواد و الرجال علی محاربته. فسار الیه محمد بن سلیمان بجمیع من کان معه و اهل النواحی التی تلیه من الاعراب و غیرهم حتی قربوا من حماه، و صار بینهم و بینها نحو اثنی عشر میلا، فلقوا اصحاب القرمطی هنالک یوم الثلاثاء لست خلون من المحرم. و کان القرمطی قد قدم بعض اصحابه فی ثلاثة آلاف فارس و کثیر من الرجاله فی مقدمته، و تخلف هو فی جماعه منهم، ردءا لهم، و جعل السواد وراءه، و کان معه مال جمعه، فالتقی رجال السلطان بمن تقدم من القرامطة لحربهم، و التحم القتال بینهم، و صبر الفریقان. ثم انهزم اصحاب القرمطی، و اسر من رجالهم بشر کثیر، و قتل منهم عدد عظیم، و تفرق الباقون فی البوادی، و تبعهم اصحاب السلطان لیله الأربعاء یقتلونهم و یأسرونهم. فلما رای القرمطی ما نزل باصحابه من الانهزام و التفرق و القتل و الاسر حمل أخا له یقال له ابو الفضل مالا، و تقدم الیه ان یلحق بالبوادی و یستتر بها، الی ان یظهر القرمطی بموضع، فیصیر الیه اخوه بالمال، و رکب هو و ابن عمه المسمی بالمدثر، و صاحبه المعروف بالمطوق، و غلام له رومی و أخذ دلیلا و سار یرید الکوفه عرضا فی

البریه حتی انتهی الی موضع یعرف بالدالیة من اعمال طریق الفرات، فنفد ما کان معهم من الزاد و العلف، فوجه بعض من کان معه لیأخذ لهم ما احتاجوا الیه فدخل الدالیة لشراء حاجته، فأنکر زیه، و سئل عن امره فاستراب و ارتاب، و اعلم المتولی لمسلحه تلک الناحیة بخبره، و کان علی المعاون رجل یعرف بابی خلیفه بن کشمرد فرکب فی جماعه، و سال هذا الرجل عن خبره، فاعلمه ان صاحب الشامة بالقرب منه، فی ثلاثة نفر، و عرفه بمکانه. فمضی صاحب المعاون الیهم و اخذهم و وجه بهم الی المکتفی و هو بالرقة، و رجعت الجیوش من طلب القرامطة، بعد ان أفنوا اکثرهم قتلا و اسرا و کتب محمد بن سلیمان الکاتب الی الوزیر القاسم بن عبید الله بمحاربته للقرامطه، و ما فتح الله له علیهم، و قتله و اسره لاکثرهم، و انه تقدم فی جمع الرءوس و هو باعث منها بعدد عظیم. و فی یوم الاثنین لاربع بقین من المحرم ادخل صاحب الشامة الی الرقة ظاهرا للناس علی فالج، و علیه برنس جریر، و دراعه دیباج، و بین یدیه المدثر و المطوق علی جملین ثم ان المکتفی خلف عساکره مع محمد بن سلیمان، و شخص هو فی خاصته و غلمانه و خدمه، و شخص معه القاسم بن عبید الله الوزیر من الرقة الی بغداد، و حمل معه القرمطی و المدثر و المطوق و جماعه ممن اسر فی الوقعه و ذلک فی أول صفر، فلما صار الی بغداد عزم علی ان یدخل القرمطی مدینه السلام مصلوبا علی دقل و الدقل علی ظهر فیل، فامر بهدم طاقات الأبواب التی یجتاز بها الفیل بالدقل ثم استسمج ذلک، فعمل له دمیانه، غلام یا زمان کرسیا، و رکبه علی ظهر الفیل، فی ارتفاع ذراعین و نصف، و اقعد فیه القرمطی صاحب الشامة، و دخل المکتفی مدینه السلام، صبیحة یوم الاثنین للیلتین خلتا من شهر ربیع الاول و قد قدم بین یدیه الأسری مقیدین علی جمال علیهم دراریع الحریر و برانس الحریر، و المطوق وسطهم، و هو غلام ما نبتت لحیته بعد، قد جعل فی فیه خشبة مخروطه و الجم بها فی فمه کهیئة اللجام ثم شدت

الی قفاه، و ذلک انه لما دخل الرقة کان یشتم الناس إذا دعوا علیه، و یبزق فی وجوههم، فجعل له هذا لئلا یتکلم و لا یشتم. ثم امر المکتفی ببناء دکه فی المصلی العتیق بالجانب الشرقی فی ارتفاعها عشره اذرع لقتل القرامطة، و کان خلف المکتفی وراءه محمد بن سلیمان الکاتب بجمله من قواد القرامطة و قضاتهم و وجوههم فقید جمیعهم، و دخلوا بغداد بین یدیه یوم الخمیس لاثنتی عشره لیله خلت من ربیع الاول، و قد امر القواد بتلقیه و الدخول معه فدخل فی اتم ترتیب حتی إذا صار بالثریا نزل بها و خلع علیه، و طوق بطوق من ذهب، و سور بسوارین من ذهب، و خلع علی جمیع القواد القادمین معه و طوقوا و سوروا. ثم صرفوا الی منازلهم و امر بالأسری الی السجن. و ذکر عن صاحب الشامة انه أخذ و هو فی حبس المکتفی سکرجة من المائدة التی کانت تدخل علیه و کسرها و أخذ شظیة منها، فقطع بها بعض عروقه و خرج منه دم کثیر، حتی شدت یده، و قطع دمه، و ترک أیاما حتی رجعت الیه قوته. و لما کان یوم الاثنین لسبع بقین من ربیع الاول، امر المکتفی القواد و الغلمان بحضور الدکة فی المصلی العتیق، و خرج من الناس خلق کثیر، و حضر الواثقی و هو یلی الشرطه بمدینه السلام و محمد بن سلیمان کاتب الجیش، فقعدوا علی الدکة فی موضع هیئ لهم، و حمل الأسری الذین جاء بهم المکتفی، و الذین جاء بهم محمد بن سلیمان و من کان فی السجن من القرامطة، و قوم من اهل بغداد ذکر انهم علی مذاهبهم، و قوم من سائر البلدان من غیر القرامطة حبسوا لجنایات مختلفه فاحضر جمیعهم الدکة و وکل بکل رجل منهم عونان، و قیل انهم کانوا فی نحو ثلاثمائة و ستین. ثم احضر صاحب الشامة و المدثر و المطوق، و اقعدوا فی الدکة و قدم اربعه و ثلاثون رجلا من القرامطة فقطعت ایدیهم و ارجلهم، و ضربت أعناقهم واحدا بعد واحد. و کانت ترمی رءوسهم و جثثهم و ایدیهم و ارجلهم کل ما قطع منها الی اسفل الدکة. فلما فرغ من قتل هؤلاء قدم المدثر فقطعت یداه و رجلاه، و ضربت عنقه، ثم المطوق. ثم قدم صاحب الشامة فقطعت یداه و رجلاه و أضرمت نار عظیمه، و ادخل فیها خشب صلیب، و کانت توضع الخشبة الموقده فی خواصره و بطنه، و هو یفتح

عینیه و یغمضهما، حتی خشی علیه ان یموت، فضربت عنقه و رفع راسه فی خشبة و کبر من کان علی الدکة و کبر سائر الناس فی أسفلها، ثم ضربت اعناق باقی الأسری و انصرف القواد و من حضر ذلک الموضع وقت العشاء فلما کان بالغد حملت الرءوس الی الجسر، و صلب بدن القرمطی فی الجسر الأعلی ببغداد، و حفرت لأبدان القتلی آبار الی جانب الدکة، فطرحوا فیها ثم امر بعد ذلک بایام بهدم الدکة ففعل ذلک. و استامن علی یدی القاسم بن سیما رجل من القرامطة، یسمی اسماعیل ابن النعمان، و یکنی أبا محمد، لم یکن بقی منهم بنواحی الشام غیره و غیر من انضوی الیه، و کان هذا الرجل من موالی بنی العلیص، فرغب فی الدخول فی الطاعة، خوفا علی نفسه، فأومن هو و من معه، و هم نیف و ستون رجلا، و وصلوا الی بغداد. و اجریت لهم الأرزاق، و احسن الیهم ثم صرفوا مع القاسم بن سیما الی عمله، و أقاموا معه مده فهموا بالغدر به فوضع السیف فیهم، و اباد جمیعهم. و فی آخر جمادی الاولی من هذه السنه ورد کتاب من ناحیه جبی بان سیلا أتاها من الجبل، غرق فیه نحو من ثلاثین فرسخا و ذهب فیه خلق کثیر، و خربت به المنازل و القری، و هلکت المواشی و الغلات، و اخرج من الغرقی الف و مائتان سوی من لم یوجد منهم. و فی یوم الأحد غره رجب، خلع المکتفی علی محمد بن سلیمان کاتب الجیش و علی وجوه القواد، و امرهم بالسمع و الطاعة لمحمد بن سلیمان، و برز محمد الی مضربه بباب الشماسیه و عسکر هنالک، ثم خرج بالجیوش الی جانب دمشق، لقبض الاعمال من هارون بن خمارویه إذ تبین ضعفه، و ذهب رجاله فی حرب القرامطة، و رحل محمد بن سلیمان فی زهاء عشره آلاف، و ذلک لست خلون من رجب، و امر بالجد فی المسیر. و لثلاث بقین من رجب قرئ علی الناس کتاب لإسماعیل بن احمد بان الترک قصدوا المسلمین فی جیش عظیم، و ان فی عسکرهم سبعمائة قبة ترکیة لرؤساء منهم خاصه فنودی فی الناس بالنفیر و خرج مع صاحب العسکر خلق کثیر فوافی

الترک غارین، فکبسوهم لیلا، و قتل منهم خلق کثیر، و انهزم الباقون، و استبیح عسکرهم و انصرف المسلمون سالمین غانمین 3 . و ورد أیضا الخبر من الثغور، بان صاحب الروم وجه إلیها عسکرا فیه عشره صلبان و مائه الف رجل، فأغاروا و کبسوا و احرقوا ثم ورد کتاب ابی معد بان الاخبار اتصلت من طرسوس بان غلام زرافه خرج الی مدینه انطالیه علی ساحل البحر. فافتتحها عنوه، و قتل بها خمسه آلاف رجل من الروم، و اسر نحو هذه العده منهم، و استنقذ من أساری المسلمین اربعه آلاف انسان، و وجد للروم ستین مرکبا فغرقها و أخذ ما کان فیها من الذهب و الفضه و المتاع و الانیه و ان کل رجل حضر هذه الغزاة أصاب فی فیئه الف دینار، فاستبشر المسلمون بذلک. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک بن عبد الله بن العباس بن محمد

ثم دخلت

سنه اثنتین و تسعین و مائتین

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس ففیها وجه صاحب البصره الی السلطان رجلا ذکر انه اراد الخروج علیه، و صار الی واسط مخالفا بها، فاقصد الیه من یقبض علیه و علی قوم ذکروا انهم بایعوه، و وجه بهم الی بغداد، فحمل هذا الرجل علی فالج، و بین یدیه ابن له صبی علی جمل، و معه سبعه و ثلاثون رجلا، علی جمال علیهم برانس الحریر، و اکثرهم یستغیث و یبکی، و یحلف انه بریء فامر المکتفی بحبسهم و فی هذه السنه اغارت الروم علی مرعش و نواحیها، فنفر اهل المصیصة و طرسوس، و أصیبت جماعه من المسلمین فیهم ابو الرجال بن ابی بکار. و فیها انتهی محمد بن سلیمان الکاتب الی احواز مصر لحرب هارون، و وجه الیه المکتفی فی البحر دمیانه، و امره بدخول النیل، و قطع المواد عمن بمصر من الجند، فمضی و قطع عن اهل مصر المیرة، و زحف الیهم محمد بن سلیمان علی الظهر، حتی دنا من الفسطاط، و کاتب القواد الذین بها، فخرج الیه بدر الحمامی، و کان رئیس القوم، ثم تتابع قواد مصر بالخروج الیه، و الاستئمان له، فلما رای ذلک هارون و من بقی معه خرجوا محاربین لمحمد بن سلیمان، و کانت بینهم وقعات. ثم انها وقعت بین اصحاب هارون فی بعض الأیام عصبیة اقتتلوا فیها، فخرج الیهم هارون لیسکنهم، فرماه بعض المغاربه بسهم فقتله و بلغ محمد بن سلیمان الخبر، فدخل هو و من معه الفسطاط، و احتووا علی دور آل طولون و أموالهم، و تقبض علی جمیعهم، و هم بضعه عشر رجلا، فقیدهم و حبسهم، و استصفی أموالهم، و کتب بالفتح الی المکتفی، و کانت هذه الوقیعه فی صفر، و کتب الی محمد بن سلیمان فی

اشخاص آل طولون الی بغداد، و الا یبقی منهم أحدا بمصر و لا الشام، ففعل ذلک. و لثلاث خلون من ربیع الاول، سقط الحائط من الجسر الاول علی جثه القرمطی و هو مصلوب، فطحنه و لم یبق منه شیء. 4 و فی شهر رمضان ورد الخبر علی السلطان بان قائدا من القواد المصریین یعرف بالخلیجی، و یسمی بابراهیم تخلف عن محمد بن سلیمان فی آخر حدود مصر، مع جماعه استمالهم من الجند و غیرهم، و مضی الی مصر مخالفا للسلطان، و کان معه فی طریقه جماعه أحبوا الفتنة حتی کثر جمعه، فلما صار الی مصر اراد عیسی النوشری محاربته، فعجز عن ذلک لکثرة من کان مع ابن الخلیجی، فانحاز عنه الی الإسکندریة، و اخلی مصر، فدخلها الخلیجی. و فیها ندب السلطان لمحاربه الخلیجی و اصلاح امر المغرب فاتکا مولی المعتضد، و ضم الیه بدرا الحمامی، و جعله مشیرا علیه فیما یعمل به، و ندب معه جماعه من القواد و جندا کثیرا، و خلع علی فاتک و علی بدر الحمامی لسبع خلون من شوال، . و امرا بسرعة الخروج و تعجیل السیر فخرجا لاثنتی عشره لیله خلت من شوال. و للنصف من شوال دخل رستم مدینه طرسوس والیا علیها و علی الثغور الشامیة. و فیها کان الفداء بین المسلمین و الروم لست بقین من ذی القعده، ففودی من المسلمین الف و مائتا نفس، ثم غدر الروم، و انصرفوا، و رجع المسلمون بمن فی ایدیهم من أساری الروم. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک بن عبد الله بن العباس بن محمد

ثم دخلت

سنه ثلاث و تسعین و مائتین

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس ففیها ورد الخبر بان الخلیجی المتغلب علی مصر واقع احمد بن کیغلغ و جماعه من القواد بالقرب من العریش، فهزمهم الخلیجی، اقبح هزیمه، فندب السلطان للخروج الیه جماعه من القواد المقیمین بمدینه السلام فیهم ابراهیم بن کیغلغ و غیره و فی شهر ربیع الاول من هذه السنه ورد الخبر بان أخا للحسین بن زکرویه، ظهر بالدالیة من طریق الفرات فی نفر من اصحابه، ثم اجتمع الیه جماعه من الاعراب و المتلصصة فسار بهم نحو دمشق، فی جمادی الاولی و حارب أهلها، فندب السلطان للخروج الیه الحسین بن حمدان بن حمدون، فی جمع کثیر من الجند ثم ورد الخبر بان هذا القرمطی سار الی طبریة، فامتنع أهلها من ادخاله، فحاربهم حتی دخلها فقتل عامه من بها من الرجال و النساء، و نهبها و انصرف الی ناحیه البادیة. و ذکر من حضر مجلس محمد بن داود بن الجراح، و قد ادخل الیه قوم من القرامطة بعد قتل الحسین بن زکرویه المصلوب بجسر بغداد فقال الرجل: کان زکرویه ابو حسین المقتول مختفیا عندی فی منزلی، و قد اعد له سرداب تحت الارض، علیه باب حدید، و کان لنا تنور، فإذا جاءنا الطلب، وضعنا التنور علی باب السرداب، و قامت امراه تسخنه فمکث زکرویه کذلک اربع سنین، فی ایام المعتضد، ثم انتقل من منزلی الی دار قد جعل فیها بیت وراء باب الدار، فإذا فتح الباب انطبق علی باب البیت، فیدخل الداخل، فلا یری باب البیت الذی هو فیه، فلم تزل هذه حاله حتی مات المعتضد، فحینئذ انفذ الدعاه، و استهوی طوائف من اهل البادیة، و صار اهل قریه صوعر یتفلونه علی ایدیهم، و یسجدون له و اعترف لزکرویه جمیع من رسخ حب الکفر فی قلبه من عربی و مولی و نبطی و غیرهم، بانه رئیسهم و کهفهم و ملاذهم، و سموه السید و المولی، و ساروا به و هو محجوب عن اهل عسکره، و القاسم یتولی الأمور دونه، یمضیها علی رایه

و ذکر محمد بن داود ان زکرویه بن مهرویه هذا اقام رجلا کان یعلم الصبیان بقریة تدعی زابوقه، من عمل الفلوجة یسمی عبد الله بن سعید، و یکنی أبا غانم، فتسمی بنصر لیعمی امره، و یخفی خبره، فاستهوی طوائف من الاصبغیین و العلیصیین و صعالیک من بطون کلب، و قصد بهم ناحیه الشام، و کان عامل السلطان علی دمشق و الأردن احمد بن کیغلغ، و کان مقیما بمصر علی حرب الخلیجی، فاغتنم ذلک عبد الله ابن سعید المتسمی بنصر و سار الی مدینه بصری، فحارب أهلها، ثم آمنهم فلما استسلموا له قتل مقاتلتهم و سبی ذراریهم، و استاق أموالهم، ثم نهض الی دمشق، فخرج الیه من کان بقی بها مع صالح بن الفضل خلیفه احمد بن کیغلغ فقتل صالحا، و فض عسکره و لم یطمع فی مدینه دمشق إذ دافعهم أهلها عنها ثم قصد القرمطی و من معه مدینه طبریة، فقتلوا طائفه من أهلها، و سبوا النساء و الذریة بها، فحینئذ انفذ السلطان لمحاربتهم الحسین بن حمدان فی جماعه من القواد و الرجال، فوردوا دمشق، و قد دخل القرامطة طبریة فلما اتصل بهم خروج القواد الیهم، عطفوا نحو السماوه، و تبعهم الحسین بن حمدان و هم ینتقلون من ماء الی ماء و یعورون ما وراءهم من المیاه. فانقطع الحسین عن اتباعهم لما عدم الماء، و عاد الی الرحبه، و قصدت القرامطة الی هیت، فصبحوها و لم یصلوا الی المدینة لحصانه سورها لسبع بقین من شعبان، مع طلوع الشمس، فنهبوا ربضها، و قتلوا من قدروا علیه من أهلها، و احرقت المنازل و انهبت السفن التی فی الفرات، و قتل من اهل البلد نحو مائتی نفس، و أوقروا ثلاثة آلاف بعیر بالأمتعة و الحنطة ثم رحلوا الی البادیة. ثم شخص باثرهم محمد بن کنداج الیهم، فلما کان بقربه منهم، هربوا منه و عوروا المیاه بینهم و بینه، فانفذت الیه الإبل و الروایا و الزاد، و کتب الی الحسین بن حمدان بالنفوذ الیهم من جهة الرحبه، و الاجتماع مع محمد بن کنداج علی الإیقاع بهم. فلما احسن الکلبیون الذین کانوا مع عبد الله بن سعید القرمطی المتسمی بنصر، وثبوا علیه، و قتلوه، و تقربوا برأسه الی محمد بن کنداج، و اقتتلت القرامطة حتی وقعت بینهما الدماء. ثم انفذ زکرویه داعیه له یسمی القاسم بن احمد، الی اکره السواد، فاستهواهم

و وعدهم بان ظهوره قد حضر، و انه قد بایع له بالکوفه نحو اربعین الف رجل و فی سوادها أربعمائة الف رجل، و ان یوم موعدهم الذی ذکره الله یوم الزینة وَ أَنْ یُحْشَرَ اَلنّٰاسُ ضُحًی و امرهم بالمسیر الی الکوفه لیفتتحوها فی غداه یوم النحر، و هو یوم الخمیس فإنهم لا یمنعون منها فتوجه القاسم بن احمد باهل السواد و من یجتمع الیه من الصعالیک، حتی وافوا باب الکوفه فی ثمانمائه فارس، علیهم الدروع و الجواشن و الإله الحسنه، و معهم جماعه من الرجاله علی الرواحل، و قد انصرف الناس عن مصلاهم، فاوقعوا بمن لحقوه من العوام، و قتلوا منهم زهاء عشرین نفسا. و خرج الیهم إسحاق بن عمران عامل الکوفه و من کان معه من الجند فصافوا القرامطة الحرب الی وقت العصر، و کان شعار القرامطة: یا احمد یا محمد، و هم یدعون: یا لثارات الحسین! یعنون المصلوب بجسر بغداد، و أظهروا الاعلام البیض، و ضربوا علی القاسم بن احمد قبة، و قالوا: هذا ابن رسول الله، فاقتتلوا قتالا شدیدا ثم انهزمت القرامطة نحو القادسیة، و اصلح اهل الکوفه سورهم و خندقهم، و حرسوا مدینتهم و کتب إسحاق بن عمران الی السلطان یستمده، فندب الیه جماعه فیهم طاهر بن علی بن وزیر و وصیف بن صوارتکین و الفضل بن موسی بن بغا و بشر الخادم و جنی الصفوانی و رائق الخزری، و ضم الیهم جماعه من غلمان الحجر، و امر القاسم بن سیما و من ضم الیه من رؤساء البوادی بدیار ربیعه و طریق الفرات و غیرهم بالنهوض الی القرامطة، إذ کان اصحاب السلطان متفرقین فی نواحی الشام و مصر، فنفذت الکتب بذلک الیهم. و فی یوم الجمعه لاثنتی عشره لیله خلت من رجب، قرئ علی المنبر ببغداد کتاب بان اهل صنعاء و سائر اهل الیمن اجتمعوا علی الخارجی و حاربوه و فلوا جموعه، فانحاز الی بعض النواحی بالیمن، فخلع السلطان علی مظفر بن حاج، و عقد له علی الیمن و خرج إلیها لخمس خلون من ذی القعده، فأقام بها حتی مات و لتسع بقین من رجب اخرجت مضارب المکتفی الی باب الشماسیه، فضربت هنالک لیخرج الی الشام، و یحاصر ابن الخلیجی، فورد کتاب من قبل فاتک القائد و اصحابه، یذکرون

محاربتهم له و ظفرهم به، و انهم موجهون له الی مدینه السلام، فردت مضارب المکتفی، و صرفت خزائنه، و قد کانت جاوزت تکریت، ثم ادخل مدینه السلام للنصف من شهر رمضان ابن الخلیجی واحد و عشرون رجلا معه علی جمال، و علیهم برانس و دراریع حریر، فحبسوا ثم خلع المکتفی علی وزیره العباس بن الحسن خلعا لحسن تدبیره فی امر هذا الفتح ثم لخمس خلون من شوال، ادخل بغداد راس القرمطی المتسمی بنصر الذی انتهب مدینه هیت منصوبا فی قناه و لسبع خلون من شوال ورد الخبر مدینه السلام، بان الروم أغاروا علی قورس و قتلوا مقاتلتهم، و دخلوا المدینة، و اخربوا مسجدها، و سبوا من بقی فیها، و قتلوا رؤساء بنی تمیم المنضوین إلیها و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک الهاشمی.

ثم دخلت

سنه اربع و تسعین و مائتین

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس ففیها دخل ابن کیغلغ طرسوس غازیا فی أول المحرم، و خرج معه رستم، و هی غزاه رستم الثانیه، فبلغوا حصن سلندو، و افتتحوه و قتلوا من الروم مقتله عظیمه، و أسروا و سبوا نحوا من خمسه آلاف راس، و انصرفوا سالمین. و لإحدی عشره لیله خلت من المحرم، ورد الخبر بان زکرویه القرمطی، ارتحل من نهر المثنیة یرید الحاج و انه وافی موضعا بینه و بین بعض مراحلهم اربعه امیال. و ذکر محمد بن داود انهم مضوا فی جهة المشرق، حتی صاروا بماء سلیم، و صار ما بینهم و بین السواد مفازة، فأقام بموضعه ینتظر قافلة الحاج حتی وافته لسبع خلون من المحرم، فانذرهم اهل المنزل بارتصاد القرامطة لهم، و ان بینهم و بین موضعهم اربعه امیال فارتحلوا و لم یقیموا، و کان فی هذه القافلة ابن موسی و سیما الابراهیمی فلما امعنت القافلة فی السیر، صار القرمطی الی الموضع الذی انتقلت عنه القافلة. و سال اهل القیروان عنها فاخبروه انها تنقلت و لم تقم، فاتهمهم بانذار القافلة و قتل من العلافین بها جماعه، و احرق العلف ثم ارتصد أیضا زکرویه قافلة خراسان، فاوقع بأهلها و جعل اصحابه ینخسون الجمال بالرماح، و یبعجونها بالسیوف، فنفرت و اختلطت القافلة، و أکب اصحاب زکرویه علی الحاج، فقتلوهم کیف شاءوا، و سبوا النساء، و احتووا علی ما فی القافلة. ثم وافی علیهم اهل القافلة الثانیه، و فیها المبارک القمی و احمد بن نصر العقیلی و احمد ابن علی بن الحسین الهمذانی، و قد کان رحل القرامطة عن محلتهم، و عوروا میاهها و ملأوا برکها بجیف الإبل و الدواب التی کانت معهم، و انتقلوا الی منزل العقبه فوافاهم بها اهل القافلة الثانیه، و دارت بینهم حرب شدیده، حتی اشرف اهل القافلة علی الظفر بالقرامطة، و کشفوهم ثم ان الفجره تمکنوا فی ساقتهم من غره، فرکبوها و وضعوا

رماحهم فی جنوب ابلهم و بطونها، فطرحتهم الإبل و تمکنوا منهم، فقتلوهم عن آخرهم الا من استفدوه، و سبوا النساء و اکتسحوا الأموال و الأمتعة، و قتل المبارک القمی و المظفر ابنه، و قتل ابو العشائر، ثم قطعت یداه و رجلاه ثم ضربت عنقه، و افلت من الجرحی قوم وقعوا بین القتلی، فتحاملوا فی اللیل و مضوا فمنهم من مات فی الطریق، و منهم من نجا، و هم قلیل و کان نساء القرامطة و صبیانهم یطرفون بین القتلی و یعرضون علیهم الماء، فمن کان فیه رمق، او طلب الماء اجهزوا علیه و قیل انه کان فی القافلة من الحاج نحو عشرین الف رجل فقتل جمیعهم غیر نفر یسیر و ذکر ان الذی أخذوا من المال و الأمتعة فی هذه القافلة قیمه الفی الف دینار، و ورد الخبر علی السلطان بمدینه السلام، عشیه یوم الجمعه لاربع عشر لیله بقیت من المحرم بما کان من فعل القرامطة بالحاج، فعظم ذلک علیه، و علی الناس، و ندب السلطان محمد ابن داود بن الجراح الوزیر للخروج الی الکوفه، و المقام بها، و انفاذ الجیوش الی القرمطی، فخرج من بغداد لإحدی عشره لیله بقیت من المحرم، و حمل معه اموالا کثیره لاعطاء الجند ثم صار زکرویه الی زبالة فهولها و بث الطلائع امامه و وراءه خوفا من اصحاب السلطان و ارتصادا لورود القافلة الاخری التی کانت فیها الاثقال و اموال التجار و جوهر نفیس للسلطان، و بها من القواد نفیس المولدی و صالح الأسود، و معه الشمسه و الخزانه، و کان المعتضد قد جعل فی الشمسه جوهرا نفیسا، و معهم أیضا ابراهیم بن ابی الاشعث، قاضی مکة و المدینة، و میمون بن ابراهیم الکاتب و الفرات بن احمد بن الفرات و الحسن بن اسماعیل و علی بن العباس النهیکی. فلما صارت هذه القافلة بفید، بلغهم خبر القرامطة فأقاموا أیاما ینتظرون القوه من قبل السلطان، و اقبل القرامطة الی موضع یعرف بالخلیج، فلقوا القافلة، و حاربوا أهلها ثلاثة ایام ثم عطش اهل القافلة و کانوا علی غیر ماء، فلم یتمکنوا منها، فاستسلموا، فوضع القرامطة فیهم السیف، و لم یفلت منهم الا الیسیر، و أخذ القرامطة جمیع ما فی القافلة، و سبوا النساء، و اکتسحوا الأموال ثم توجه زکرویه بمن معه الی فید، و بها عامل السلطان فتحصن منه، و جعل زکرویه یراسل اهل فید بان یسلموا الیه عاملهم فلم یجیبوه الی ذلک ثم تنقل الی النباج ثم الی حفیر ابی موسی الأشعری

و فی أول شهر ربیع الاول انهض المکتفی و صیف بن سوارتکین و معه جماعه من القواد الی القرامطة فنفذوا من القادسیة علی طریق خفان، و التقی وصیف بالقرامطة، یوم السبت لثمان بقین من ربیع الاول، فاقتتلوا یومهم ذلک، حتی حجز بینهم المساء، ثم عاودهم الحرب فی الیوم الثانی، فظفر جیش السلطان بالقرامطة، و قتلوا منهم مقتله عظیمه، و خلصوا الی زکرویه، فضربه بعض الجند ضربه بالسیف، اتصلت بدماغه، و أخذ أسیرا، و أخذ معه ابنه و زوجته و کاتبه و جماعه من خاصته و قرابته و احتوی الجند علی جمیع ما فی عسکره، و عاش زکرویه خمسه ایام ثم مات فشق بطنه، و حمل کذلک و انطلق من کان بقی فی یدیه من اسری الحاج و فیها غزا ابن کیغلغ من طرسوس، فأصاب من العدو اربعه آلاف راس سبی، و دواب و مواشی کثیره و متاعا، و اسلم علی یده بطریق من البطارقه. و فیها کتب أندرونقس البطریق، و کان علی حرب اهل الثغور من قبل صاحب الروم الی السلطان یطلب الامان، فأجیب الی ذلک، و خرج بنحو مائتی نفس من المسلمین کانوا عنده اسری، و اخرج ماله و متاعه الی طرسوس و فی جمادی الآخرة ظفر الحسین بن حمدان بجماعه من اصحاب زکرویه کانوا هربوا من الوقعه، فقتل اکثرهم و اسر نساءهم و صبیانهم. و فیها وافی رسل ملک الروم باب الشماسیه بکتاب الی المکتفی یسأله الفداء بمن معهم من المسلمین لمن فی أیدی الاسلام من الروم، فدخلوا بغداد و معهم هدیه کبیره و عشره من أساری المسلمین. و فیها أخذ قوم من اصحاب زکرویه أیضا و وجهوا الی باب السلطان. و فیها کانت وقعه بین الحسین بن حمدان و اعراب کلب و النمر و اسد و غیرهم کانوا خرجوا علیه فهزموه حتی بلغوا به باب حلب. و فیها هزم وصیف بن سوارتکین الاعراب بفید ثم رحل سالما بمن معه من الحاج. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه خمس و تسعین و مائتین

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة]

فمن ذلک ما کان من خروج عبد الله بن ابراهیم المسعی عن مدینه أصبهان الی قریه من قراها علی فراسخ منها، و انضمام نحو من عشره آلاف کردی الیه، مظهرا الخلاف علی السلطان، فامر المکتفی بدرا الحمامی بالشخوص الیه، و ضم الیه جماعه من القواد فی نحو من خمسه آلاف من الجند'. و فیها کانت وقعه للحر بن موسی علی اعراب طیّئ، فواقعهم علی غره منهم، فقتل من رجالهم سبعین، و اسر من فرسانهم جماعه و فیها توفی اسماعیل بن احمد فی صفر، لاربع عشره لیله خلت منه، و قام ابنه احمد ابن اسماعیل فی عمل ابیه مقامه و ذکر ان المکتفی قعد له و عقد بیده لواءه، و دفعه الی طاهر بن علی، و خلع علیه، و امره بالخروج الیه باللواء. و فیها وجه منصور بن عبد الله بن منصور الکاتب الی عبد الله بن ابراهیم المسمعی و کتب الیه یخوفه عاقبه الخلاف، فتوجه الیه فلما صار الیه ناظره، فرجع الی طاعه السلطان، و شخص فی نفر من غلمانه، و استخلف بأصبهان خلیفه له و معه منصور بن عبد الله حتی صار الی باب السلطان، فرضی عنه المکتفی و وصله و خلع علیه و علی ابنه. و فیها اوقع الحر بن موسی بالکردی المتغلب علی تلک الناحیة، فتعلق بالجبال فلم یدرک. و فیها فتح المظفر بن حاج ما کان تغلب علیه بعض الخوارج بالیمن، و أخذ رئیسا من رؤسائهم یعرف بالحکیمی. و فیها لثلاث عشره لیله بقیت من جمادی الآخرة امر خاقان المفلحی بالخروج الی اذربیجان لحرب یوسف بن ابی الساج، و ضم الیه نحو اربعه آلاف رجل من الجند. و لثلاث عشره لیله بقیت من شهر رمضان دخل بغداد رسول ابی مضر بن الاغلب، و معه فتح الانجحی و هدایا وجه بها معه الی المکتفی

و فیها کان الفداء بین المسلمین و الروم فی ذی القعده ففدی ممن کان عندهم من الرجال ثلاثة آلاف نفس.

ذکر عله المکتفی بالله و ما کان من امره الی وقت وفاته

و کان المکتفی علی بن احمد یشکو عله فی جوفه، و فسادا فی احشائه، فاشتدت العله به فی شعبان من هذا العام، و اخذه ذرب شدید افرط علیه، و أزال عقله، حتی أخذ صافی الحرمی خاتمه من یده، و انفذه الی وزیره العباس بن الحسن و هو لا یعقل شیئا من ذلک، و کان العباس یکره ان یلی الأمر عبد الله بن المعتز، و یخافه خوفا شدیدا، فعمل فی تصییر الخلافه الی ابی عبد الله محمد بن المعتمد علی الله، فاحضره داره لیلا، و احضر القاضی محمد بن یوسف وحده، و کلمه بحضرته، و قال له: ما لی عندک ان سقت هذا الأمر إلیک؟ فقال له محمد بن المعتمد: لک عندی ما تستحقه من الجزاء و الایثار و قرب المنزله، فقال له العباس: ارید ان تحلف لی الا تخلینی من احدی حالتین، اما ان ترید خدمتی فانصح لک و ابلغ جهدی فی طاعتک و جمع المال لک، کما فعلته بغیرک، و اما ان تؤثر غیری فتوقرنی و تحفظنی، و لا تبسط علی یدا فی نفسی و مالی، و لا علی احد بسببی، فقال له محمد بن المعتمد- و کان حسن العقل، جمیل المذهب: لو لم تسق هذا الی ما کان لی معدل عنک فی کفایتک و حسن اثرک فکیف إذا کنت السبب له، و السبیل الیه! فقال له العباس: ارید ان تحلف لی علی ذلک فقال: ان لم اوف لک بغیر یمین لم اوف لک بیمین، فقال القاضی محمد بن یوسف للعباس: ارض منه بهذا، فانه اصلح من الیمین. قال العباس: قد قنعت و رضیت ثم قال له العباس: مد یدک حتی ابایعک. فقال له محمد: و ما فعل المکتفی؟ قال: هو فی آخر امره، و اظنه، قد تلف فقال محمد: ما کان الله لیرانی أمد یدی لبیعه و روح المکتفی فی جسده، و لکن ان مات فعلت ذلک فقال محمد بن یوسف: الصواب ما قال، و انصرفوا علی هذه الحال

ثم ان المکتفی افاق و عقل امره، فقال له صافی الحرمی: لو رای امیر المؤمنین ان یوجه الی عبد الله بن المعتز و محمد بن المعتمد، فیوکل بهما فی داره و یحبسهما فیها، فان الناس ذکروهما لهذا الأمر، و ارجفوا بهما، فقال له المکتفی: هل بلغک ان أحدهما احدث بیعه علینا؟ فقال له صافی: لا، قال له: فما اری لهما فی ارجاف الناس ذنبا فلا تعرض لهما، و وقع الکلام بنفسه، و خاف ان یزول الأمر عن ولد ابیه، فکان إذا عرض له بشیء من هذا الأمر استجر فیه الحدیث و تابع المعنی و اهتبل به جدا. و عرض لمحمد بن المعتمد فی شهر رمضان فالج فی مجلس العباس بن الحسن الوزیر من غیظ اصابه فی مناظره کانت بینه و بین ابن عمرویه صاحب الشرطه، فامر العباس ان یحمل فی قبة من قبابه علی افره بغاله، فحمل الی منزله فی تلک الصورة، و انصرفت نفسه الی تأمیل غیره. ثم اشتدت العله بالمکتفی فی أول ذی القعده، فسال عن أخیه ابی الفضل جعفر فصح عنده انه بالغ، فاحضر القضاه و اشهدهم بانه قد جعل العهد الیه من بعده.

ذکر وفاه المکتفی

و مات المکتفی بالله علی بن احمد لیله الأحد لثلاث عشره لیله خلت من ذی القعده سنه خمس و تسعین و مائتین، و دفن یوم الاثنین فی دار محمد بن عبد الله بن طاهر. و کانت خلافته ست سنین و تسعه عشر یوما، و کان یوم توفی ابن اثنتین و ثلاثین سنه. و کان ولد سنه اربع و ستین و مائتین و کنیته ابو محمد، و أمه أم ولد ترکیة، و کان جمیلا رقیق اللون حسن الشعر، وافر اللحیة. و ولد أبا القاسم عبد الله المستکفی، و محمدا أبا احمد، و العباس، و عبد الملک، و عیسی، و عبد الصمد، و الفضل، و جعفرا، و موسی، و أم محمد، و أم الفضل، و أم سلمه، و أم العباس، و أم العزیز، و أسماء، و ساره و أمه الواحد. قال: و کان جعفر بن المعتضد بدار ابن طاهر التی هی مستقر اولاد الخلفاء فتوجه فیه صافی الحرمی لساعتین بقیتا من لیله الأحد و احضره القصر و قد کان العباس

ابن الحسن فارق صافیا علی ان یجیء بالمقتدر الی داره التی کان یسکنها علی دجلة، لینحدر به معه الی القصر، فعرج به صافی عن دار العباس إذ خاف حیله تستعمل علیه، و عد ذلک من حزم صافی و عقله.

ذکر خلافه المقتدر

و فیها بویع جعفر بن احمد المقتدر یوم الأحد لثلاث عشره لیله خلت من ذی القعده سنه خمس و تسعین و مائتین و هو یومئذ ابن ثلاث عشره سنه واحد و عشرین یوما، و کان مولده یوم الجمعه لثمان بقین من شهر رمضان من سنه اثنتین و ثمانین و مائتین، و کنیته ابو الفضل و أمه أم ولد یقال لها شغب و کانت البیعه للمقتدر فی القصر المعروف بالحسنی، فلما دخله و رای السریر منصوبا امر بحصیر صلاه فبسط له، و صلی اربع رکعات و ما زال یرفع صوته بالاستخارة ثم جلس علی السریر، و بایعه الناس و دارت البیعه علی یدی صافی الحرمی و فاتک المعتضدی، و حضر العباس بن الحسن الوزیر و ابنه احمد حتی تمت البیعه ثم غسل المکتفی، و دفن فی موضع من دار محمد بن عبد الله بن طاهر. و ذکر الطبری انه کان فی بیت المال یوم بویع المقتدر خمسه عشر الف الف دینار، و ذکر ذلک الصولی، و حکی انه کان فی بیت مال العامه ستمائه الف دینار، و خلع المقتدر یوم الاثنین الثانی من بیعته علی الوزیر ابی احمد العباس بن الحسن خلعا مشهوره الحسن، و قلده کتابته و امر بتکنیته، و ان تجری الأمور مجراها علی یده. و قلد ابنه احمد بن العباس العرض علیه، و کتابه السیده أمه و کتابه هارون و محمد اخویه، و کتب العباس الی الکور و الاطراف بالبیعه کتابا علی نسخه واحده و اعطی الجند مال البیعه، للفرسان ثلاثة اشهر، و للرجاله سته اشهر، و امر اصحاب الدواوین علی ما کانوا علیه، و خلع المقتدر علی سوسن مولی المکتفی الذی کان حاجبه، و اقره علی حجابته، و خلع علی فاتک المعتضدی، و مؤنس الخازن و یمن غلام المکتفی، و ابن عمرویه، صاحب الشرطه ببغداد، و علی احمد بن کیغلغ، و کان قد قدم

مبایعه المقتدر بقوم حاولوا فتق سجن دمشق، و اقامه فتنه بها، فحملوا علی جمال، و طوفوا، و خلع علی کثیر من الخدم، فمن کان الیه منهم عمل جعلت الخلعه علیه لإقراره علی عمله، و من لم یکن الیه عمل کانت الخلعه تشریفا له، و رد المقتدر رسوم الخلافه الی ما کانت علیه من التوسع فی الطعام و الشراب، و اجراء الوظائف، و فرق فی بنی هاشم خمسه عشر الف دینار و زادهم فی الأرزاق، و اعاد الرسوم، فی تفریق الاضاحی علی القواد و العمال و اصحاب الدواوین و القضاه و الجلساء، ففرق علیهم یوم الترویه و یوم عرفه من البقر و الغنم ثلاثون الف راس، و من الإبل الف راس، و امر باطلاق من کان فی السجون ممن لا خصم له و لا حق لله عز و جل علیه، و بعد ان امتحن محمد بن یوسف القاضی أمورهم. و رفع الیه ان الحوانیت و المستغلات التی بناها المکتفی فی رحبه باب الطاق اضرت بالضعفاء، إذ کانوا یقعدون فیها لتجاراتهم بلا اجره لأنها افنیه واسعه، فسال عن غلتها فقیل: له تغل الف دینار فی کل شهر، فقال: و ما مقدار هذا فی صلاح المسلمین و استجلاب حسن دعائهم! فامر بهدمها و إعادتها الی ما کانت علیه. و لم یل الخلافه من بنی العباس اصغر سنا من المقتدر، فاستقل بالأمور، و نهض بها، و استصلح الی الخاصة و العامه و تحبب إلیها، و لو لا التحکم علیه فی کثیر من الأمور لکان الناس معه فی عیش رغد، و لکن أمه و غیرها من حاشیته کانوا یفسدون کثیرا من امره. و فی هذه السنه، کانت وقعه عج بن حاج مع الجند بمنی فی الیوم الثانی من ایام منی، و قتل بینهم جماعه، و هرب الناس الذین کانوا بمنی الی بستان ابن عامر، و انتهب الجند مضرب ابی عدنان، و أصاب المنصرفین من الحاج فی منصرفهم ببعض الطریق عطش، حتی مات منهم جماعه قال الطبری: سمعت بعض من یحکی ان الرجل کان یبول فی کفه ثم یشربه. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه ست و تسعین و مائتین

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة ]

فمن ذلک ما کان من اجتماع جماعه من القواد و الکتاب و القضاه علی خلع جعفر المقتدر، و کانوا قد تناظروا و تأمروا عند موت المکتفی علی من یقدمونه للخلافة، و اجمع رأیهم علی عبد الله بن المعتز، فاحضروه و ناظروه فی تقلدها، فأجابهم الی تولی الأمر، علی الا یکون فی ذلک سفک دماء و لا حرب، فاخبروه ان الأمر یسلم الیه عفوا، و ان من وراءهم من الجند و القواد و الکتاب قد رضوا به، فبایعهم علی ذلک سرا، و کان الراس فی هذا الأمر العباس بن الحسن الوزیر، و محمد بن داود ابن الجراح، و ابو المثنی احمد بن یعقوب القاضی و غیرهم، فخالفهم علی ذلک العباس، و نقض ما کان عقده معهم فی امر ابن المعتز، و أحب ان یختبر امر المقتدر، و ان کان فیه محمل للقیام بالخلافة مع حداثة سنه، و کیف یکون حاله معه، و علم ان تحکمه علیه سیکون فوق تحکمه علی غیره، فصدهم عن ابن المعتز، و انفذ عقد البیعه للمقتدر علی ما تقدم ذکره. ثم ان المقتدر اجری الأمور مجراها فی حیاه المکتفی، و قلد العباس جمیعها، و زاده فی المنزله و الحظوة و صیر الیه الأمر و النهی، فتغیر العباس علی القواد، و استخف بهم و اشتد کبره علی الناس و احتجابه عنهم و استخفافه بکل صنف منهم، و کان قبل ذلک صافی النیه لعامه القواد و الخدم منصفا لهم فی اذنه لهم و لقائه ثم تجبر علیهم، و کانوا یمشون بین یدیه فلا یأمرهم بالرکوب، و ترک الوقوف علی المتظلمین، و السماع منهم، فاستثقله الخاصة و العامه، و کثر الطعن علیه، و الانکار لفعله و الهجاء له، فقال بعض شعراء بغداد فیه: یا أبا احمد لا تحسن بأیامک ظنا و احذر الدهر فکم اهلک املاکا و افنی کم رأینا من وزیر صار فی الأجداث رهنا

این من کنت تراهم درجوا قرنا فقرنا

و کان مما یشنع به الحسین بن حمدان علی العباس، انه شرب یوما عنده، فلما سکر الحسین، استخرج العباس خاتمه من اصبعه، و انفذه الی جاریته مع فتی له، و قال لها: یقول لک مولاک: اشتهی الوزیر سماع غنائک، فاحضری الساعة و لا تتاخری، فهذا خاتمی علامه إلیک قال الحسین: و قد کنت خفت منه شیئا من هذا لبلاغات بلغتنی عنه، و کتب رایت له إلیها بخطه، فحفظت الجاریه و حذرتها، فلم تصغ الی قول الفتی و لا اجابته. و کان الحسین یحلف مجتهدا انه سمعه یکفر و یستخف بحق الرسول صلی الله علیه و سلم، و انه قال فی بعض ما جری من القول: قد کان أجیرا لخدیجة، ثم جاء منه ما رایت قال: فاعتقدت قتله من ذلک الوقت، و اعتقد غیره من القواد فیه مثل ذلک، و اجتمعت القلوب علی بغضته، فحینئذ وثب به القوم فقتلوه، و کان الذی تولی قتله بدر الأعجمی و الحسین بن حمدان و وصیف بن سوارتکین و ذلک یوم السبت لإحدی عشره لیله بقیت من ربیع الاول من العام المؤرخ.

ذکر البیعه لابن المعتز

و فی غد هذا الیوم خلع المقتدر، خلعه القواد و الکتاب و قضاه بغداد، ثم وجهوا فی عبد الله بن المعتز، و ادخل دار ابراهیم بن احمد الماذرائی التی علی دجلة و الصراة ثم حمل منها الی دار المکتفی بظهر المخرم، و احضر القضاه، و بایعوا عبد الله بن المعتز فحضرهم و لقبوه المنتصف بالله، و هو لقب اختاره لنفسه. و استوزر محمد بن داود بن الجراح، و استحلفه علی الجیش، و کان الناس

یحلفون بحضره القضاه، و کان الذی یأخذ البیعه علی الناس و علی القواد و یتولی استحلافهم و الدعاء باسمائهم محمد بن سعید الأزرق کاتب الجیش، و احضر عبد الله بن علی بن ابی الشوارب القاضی و طولب بالبیعه لابن المعتز فلجلج، و قال: ما فعل جعفر المقتدر! فدفع فی صدره و قتل ابو المثنی لما توقف عن البیعه، و لم یشک الناس ان الأمر تام له إذ اجتمع اهل الدولة علیه، و کان اجل من تخلف عن سوسن الحاجب، فانه بقی بدار المقتدر مثبتا لأمره و حامیا له. و فی هذا الیوم کانت بین الحسین بن حمدان و بین غلمان الدار التی کان بها المقتدر حرب شدیده من غدوه الی انتصاف النهار، و ثبت سوسن الحاجب به و حامی عنه، و احضر الغلمان و وعدهم الزیادة، و قوی نفس صافی و نفس مؤنس الخادم و مؤنس الخازن، فکلهم حماه و دافع عنه، حتی انفضت الجموع التی کان محمد بن داود جمعها لبیعه ابن المعتز، و ذلک ان مؤنسا الخادم حمل غلمانا من غلمان الدار الی الشذوات، فصاعد بها فی دجلة فلما جازوا الدار التی کان فیها ابن المعتز و محمد ابن داود صاحوا بهم، و رشقوهم بالنشاب، فتفرقوا و هرب من کان فی الدار من الجند و القواد و الکتاب، و هرب ابن المعتز و من کان معه، و لحق بعض الذین کانوا بایعوا ابن المعتز بالمقتدر، فاعتذروا الیه بأنهم منعوا من المصیر نحوه، و اختفی بعضهم، فأخذوا و قتلوا و انتهبت العامه دور محمد بن داود و العباس بن الحسن، و أخذ ابن المعتز فقتل و قتل معه جماعه، منهم احمد بن یعقوب القاضی، ذبح ذبحا، و قالوا له: تبایع للمقتدر! فقال: هو صبی و لا یجوز المبایعة له. و قال الطبری، و لم یر الناس اعجب من امر ابن المعتز و المقتدر، فان الخاصة و العامه اجتمعت علی الرضا بابن المعتز و تقدیمه، و خلع المقتدر لصغر سنه، فکان امر الله قدرا مقدورا، و لقد تحیر الناس فی امر دوله المقتدر و طول أیامها علی و هی أصلها و ضعف ابتنائها ثم لم یر الناس و لم یسمعوا بمثل سیرته و ایامه و طول خلافته. و قال محمد بن یحیی الصولی: و فی یوم الاثنین لتسع لیال بقین من ربیع الاول خلع المقتدر علی علی بن محمد بن الفرات للوزارة، و رکب الناس معه الی داره بسوق العطش، و تکلم فی اطلاق جماعه ممن کان بایع ابن المعتز، فاذن له المقتدر فی ذلک،

فخلی سبیل طاهر بن علی و نزار بن محمد و ابراهیم بن احمد الماذرائی و الحسین بن عبد الله الجوهری المعروف بابن الجصاص، و وضع العطاء للغلمان و الأولیاء الذین بقوا مع المقتدر صله ثانیه للفرسان ثلاثة اشهر و للرجاله ست نوائب، و ولی مؤنسا الخادم شرطه جانبی بغداد و ما یلیها، و تقدم الیه بالنداء علی محمد بن داود و یمن و محمد الرقاص، و ان یبذل لمن جاء بمحمد بن داود عشره آلاف دینار، و خلع علی عبد الله بن علی بن محمد بن ابی الشوارب لقضاء جانبی بغداد، و قلد الوزیر علی بن محمد أخاه جعفر بن محمد دیوان المشرق و المغرب، و اشاع انه یخلفه علیهم و قلد نزارا الکوفه و طساسیجها، و عزل عنها المسمعی، ثم عزل نزارا و ولی الکوفه نجحا الطولونی، و خلع علی ابی الأغر خلیفه بن المبارک السلمی لغزاه الصائفه و عظم امر سوسن الحاجب و تجبر و طغی، فاتهمه المقتدر و لم یأمنه، و ادار الرأی فی امره مع ابن الفرات، فاوصی الیه المقتدر: خذ من الرجال من شئت و من المال و السلاح ما شئت، و تول من الاعمال ما احببت، و خل عن الدار أولها من ارید فأبی علیه، و قال: امر أخذته بالسیف لا اترکه الا بالسیف فاحکم المقتدر الرأی مع ابن الفرات فی قتله فلما دخل معه المیدان فی بعض الأیام اظهر صافی الحرمی العله، و جلس فی بعض طرق المیدان متعاللا فنزل سوسن لیعوده، فوثب الیه جماعه فیهم تکین الخاصة و غیره من القواد، فأخذوا سیفه، و ادخلوه بیتا، فلما سمع من کان معه بذلک من غلمانه و اصحابه تفرقوا، و مات سوسن بعد ایام فی الحبس. و قلد الحجابه نصرا الحاجب المعروف بالقشوری، و کان موصوفا بعقل و فضل. و کان النصاری فی آخر ایام العباس بن الحسن قد علا امرهم، و غلب علیهم الکتاب منهم، فرفع فی امرهم الی المقتدر، فعهد فیهم بنحو ما کان عهد به المتوکل من رفضهم و اطراحهم و اسقاطهم عن الخدمه، ثم لم یدم ذلک فیهم. و فی یوم السبت لاربع بقین من ربیع الاول سقط ببغداد الثلج من غدوه الی العصر، حتی صار فی السطوح و الدور منه نحو من اربعه أصابع، و ذلک امر لم یر مثله ببغداد. و فی یوم الاثنین للیلتین بقیتا من ربیع الاول سلم محمد بن یوسف القاضی و محمد

ابن عمرویه و ابن الجصاص و الأزرق کاتب الجیش فی جماعه غیرهم الی مؤنس الخازن، فقتل بعضهم، و شفع فی بعض فاطلق. و فیها وجه القاسم بن سما فی جماعه من القواد و الجند فی طلب الحسین بن حمدان، فشخص لذلک حتی صار الی قرقیسیا و الرحبه، و کتب الی ابی الهیجاء عبد الله بن حمدان بان یطلب أخاه و یتبعه، فخرج فی اثره، و التقی بأخیه بین تکریت و السودقانیه، بموضع یعرف بالأعمی، فانهزم عبد الله عن أخیه الحسین ثم بعث الحسین الی السلطان یطلب الامان لنفسه فاعطی ذلک. و لسبع بقین من جمادی الآخرة خلع علی ابن دلیل النصرانی کاتب ابن ابی الساج و رسوله، و عقد لیوسف علی اذربیجان و المراغه و حملت الیه الخلع، و امر بالشخوص الی عمله و للنصف من شعبان خلع علی مؤنس الخادم، و امر بالشخوص الی طرسوس لغزو الروم، فخرج فی عسکر کثیف و جماعه من القواد و کان مؤنس قد ثقل علی صافی الحرمی، و أحب الا یجاوره ببغداد، فیسعی مع الوزیر ابن الفرات فی ابعاده، فاغزی فی الصائفه، و ضم الیه ابو الأغر خلیفه بن المبارک فلم یرضه مؤنس، و کتب الی المقتدر یذمه، فکتب الیه فی الانصراف فانصرف، و حبس و اجتمع قول الناس بلا اختلاف بینهم، انه لم یکن فی زمن ابی الأغر فارس للعرب و لا للعجم اشجع منه و لا اعظم ایدا و جلدا. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه سبع و تسعین و مائتین

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فی المحرم من هذا العام، ولد للمقتدر ابن فامر ان یکتب اسمه علی الاعلام و التراس و الدنانیر و الدراهم و السمات و لم یعش ذلک المولود. و فیها ورد کتاب مؤنس الخادم علی السلطان لست خلون من المحرم بانه ظهر علی الروم فی غزاته الیهم التی تقدم ذکرها فی سنه ست و تسعین، و هزمهم و قتل منهم مقتله عظیمه و اسر لهم اعلاجا کثیره، و قرئ کتابه بذلک علی العامه ببغداد، ثم قفل مؤنس منصرفا. و فی صفر من هذه السنه اخر طاهر بن محمد بن عمرو بن اللیث الصفار ایراد ما کان یلزمه من المال الموظف علیه من اموال فارس، و دافع به، فکتب سبکری، غلام عمرو بن اللیث، یتضمن حمل المال و ایراده، و استاذن فی توجیه طاهر و اخویه اسری الی باب السلطان، فأجیب الی ذلک، فاجتمع سبکری و من والاه علیهم، و دارت بینهم حرب شدیده، حتی استولی سبکری علی فارس و کرمان، و بعث بطاهر و اخویه الی السلطان فادخلوا فی عماریات مکشوفة، و خلع علی رسول سبکری. ثم ان اللیث بن علی بن اللیث لما بلغه فعل سبکری بطاهر و یعقوب ابنی محمد، غضب لذلک، و سار یرید فارس، فتلقاه سبکری، و اقتتلا قتالا شدیدا، فانهزم سبکری، و قدم علی السلطان یستمده، فندب مؤنس الخادم الی فارس، و ضم الیه زهاء خمسه آلاف من الأولیاء و الغلمان، و کتب الی اصحاب المعاون بأصبهان و الاهواز و الجبل فی معاونه مؤنس علی محاربه اللیث بن علی، و اشخص معه الوزیر ابن الفرات محمد بن جعفر العبرتای، و ولاه الخراج و الضیاع بفارس، فاحتاج الجند الی أرزاقهم، فوعدهم بها محمد بن جعفر فلم یرضوا وعده، و وثبوا علیه و نهبوا عسکره، و اصابته ضربه، و زعم بعض اصحاب مؤنس انه أخذ له مائه الف دینار

و فی لیله الأربعاء لخمس خلون من شهر ربیع الآخر سنه سبع و تسعین ولد للمقتدر ابو العباس محمد الراضی بالله بدیر حنیناء قبل طلوع الفجر. و فی ذی الحجه من هذا العام کانت بین مؤنس الخادم و بین اللیث بن علی حرب بناحیه النوبندجان، فهزم اللیث و اصحابه، و اسر مؤنس اللیث و أخاه اسماعیل و علی بن حسین بن درهم و الفضل بن عنبر، و صاروا فی قبضته، فحملهم بین یدیه الی بغداد، و ادخل اللیث علی فیل، و من کان معه علی جمال مشهورین، قد البسوا البرانس ثم حبسوا. و فیها وجه المقتدر القاسم بن سیما غازیا فی الصائفه الی الروم فی جمع کثیف من الجند فی شوال فغنم و سبی. و فیها ولی ورقاء بن محمد الشیبانی امر السواد بطریق مکة فرفع المؤن عن الناس، و حسم عنها ضر الاعراب و ما کانوا یفعلونه فی الطریق من السلب و القتل، و حسن اثر ورقاء هنالک، و لم یزل مقیما بتلک الناحیة الی ان رجع الحاج مسلمین شاکرین لفعله فیهم. و لجمادی الاولی من هذا العام ورد الخبر بان ارکان البیت الأربعة غرقت فی سیول کانت بمکة و غرق الطواف و فاضت بئر زمزم، و انه کان سیلا لم یر مثله فی قدیم الأیام و حدیثها. و فی شوال منها توفی محمد بن طاهر بن عبد الله بن طاهر المعروف بالصنادیقی، و دفن فی مقابر قریش، و صلی علیه القاضی احمد بن إسحاق بن البهلول. و فی شهر رمضان منها توفی یوسف بن یعقوب القاضی و محمد بن داود الاصبهانی الفقیه. و ورد الخبر بوفاه عیسی النوشری عامل مصر، فولی السلطان مکانه تکین الخاصة، و توجه من بغداد الی مصر. و فی شوال من هذه السنه توفی جعفر بن محمد بن الفرات أخو الوزیر، و کان یلی دیوان المشرق و المغرب، فولی الوزیر ابنه المحسن دیوان المغرب و ولی ابنه الفضل دیوان المشرق. و فی هذا العام توفی القاسم بن زرزور المغنی، و کان من الحذاق المجیدین، و اسن حتی قارب تسعین سنه. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک الهاشمی.

ثم دخلت

سنه ثمان و تسعین و مائتین

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها قدم القاسم بن سیما من غزاه الصائفه الی الروم، و معه خلق کثیر من الأسری، و خمسون علجا قد حملوا علی الجمال مشهورین، بأیدی جماعه منهم اعلام الروم، علیها صلبان الذهب و الفضه، و ذلک یوم الخمیس لاربع عشر لیله بقیت من شهر ربیع الاول. و فیها خالف سبکری و التوی بما علیه، فندب لمحاربته وصیف کامه غلام الموفق، و شخص معه وجوه القواد، و فیهم الحسین بن حمدان و بدر غلام النوشری و بدر الکبیر المعروف بالحمامی، فواقعوا سبکری فی باب شیراز و هزموه، و أسروا القتال صاحبه و هرب بعض قواده عنه و فتق عسکره بماله و اثقاله الی ناحیه کرمان، و ورد الخبر بان سبکری اسر، و کان الذی اسره سیمجور غلام احمد بن اسماعیل، ثم قدم وصیف کامه بالقتال صاحب سبکری، فادخل علی فیل و علیه برنس طویل، و بین یدیه ثلاثة عشر أسیرا علی الجمال، و علیهم دراریع و برانس من دیباج، فخلع علی وصیف و سور و طوق بطوق ذهب منظوم بجوهر، ثم دخل سبکری و حضر دخوله الوزیر ابن الفرات و سائر القواد یوم الاثنین لإحدی عشر لیله بقیت من شوال، و کان قد حمل علی فیل و شهر ببرنس طویل، و بین یدیه الکرک و من یضرب بالصنوج، و خلفه اللیث بن علی علی فیل آخر، فخلع علی ابن الفرات و حمل و کان یوما مشهودا. و حدث محمد بن یحیی الصولی انه شهد هذا الیوم قال: فتذکرت فیه حدیثا کان حدثناه صافی الحرمی یوم بویع فیه المقتدر بالله، قال صافی: رایت الخلیفة المقتدر بالله و هو صبی فی حجر المعتضد، و المعتضد ینظر فی دفتر کان کثیرا ما ینظر فیه، و هو یضرب علی کتف المقتدر، و یقول له: کأنی بملوک فارس قد ادخلوا إلیک علی الفیله و الجمال، علیهم البرانس، و کان صافی یوم بیعه المقتدر یحدث بهذا، و یدعو الی الله ان یحقق هذا القول

و فیها وردت علی المقتدر هدایا من خراسان أنفذها الیه احمد بن اسماعیل بن احمد، فیها غلمان علی دوابهم و خیولهم و ثیاب و مسک کثیر و بزاه و سمور و طرائف، لم یعهد بمثلها فیما اهدی من قبل. و فیها جلس ابن الفرات الوزیر لکتاب العطاء، فحاسبهم و اشرف لهم علی خیانة نحو مائه الف دینار، فوری عن الأمر قلیلا إذ کان کتابه منهم، و استخرج ما وجد من المال فی رفق و ستر. و فی جمادی الآخرة من هذا العام فلج عبد الله بن علی بن ابی الشوارب القاضی، فامر المقتدر ابنه محمد بن عبد الله بتولی امور الناس خلیفه لأبیه، حتی یظهر حاله و ما یکون من علته فنظر کما کان ینظر أبوه، و انفذ الأمور مثل تنفیذه

ثم دخلت

سنه تسع و تسعین و مائتین

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة]

فمن ذلک غزوه رستم الصائفه من ناحیه طرسوس، و هو والی الثغور، فحاصر حصن ملیح الأرمینی، ثم دخل علیه و احرق ارباض ذی الکلاع. و فیها ورد رسول احمد بن اسماعیل بکتاب منه الی السلطان بانه فتح سجستان، و ان اصحابه دخلوها و اخرجوا من کان فیها من اصحاب الصفار، و ان المعدل بن علی ابن اللیث صار الیه بمن معه من اصحابه فی الامان، و کان المعدل یومئذ مقیما معهم بزرنج، و صار الی احمد بن اسماعیل و هو مقیم ببست و الرخج، فوجه به احمد و بعیاله و من معه الی هراة، و وردت الخریطة بذلک علی السلطان یوم الاثنین لعشر خلون من صفر. و فیها وافی بغداد العطیر صاحب زکرویه و معه الأغر، و هو احد قواد زکرویه مستأمنا .

ذکر القبض علی ابن الفرات

و فی ذی الحجه غضب المقتدر علی وزیره علی بن محمد بن الفرات لاربع خلون منه، و حبس و وکل بدوره، و أخذ کل ما وجد له و لأهله، و انتهبت دوره اقبح نهب، و فجر الشرط بنسائه و نساء اهله، و کان ادعی علیه انه کتب الی الاعراب بان یکبسوا بغداد فی خبر طویل. و استوزر محمد بن عبید الله بن یحیی بن خاقان فکانت وزارة ابن الفرات ثلاث سنین و ثمانیة اشهر و اثنی عشر یوما، و طولب ابن الفرات بأمواله و ذخائره، فاجتمع منها مع ودائع کانت له سبعه آلاف الف دینار-فیما حکی عن الصولی- و کان مشاهدا و مشرفا علی اخبارهم

قال: و ما سمعنا بوزیر جلس فی الوزارة و هو یملک من العین و الورق و الضیاع و الأثاث ما یحیط بعشره آلاف الف غیر ابن الفرات. قال: و کانت له ایاد جلیله و فضائل کثیره قد ذکرتها فی کتاب الوزراء قال و لم یر وزیر اودع وجوه الناس من الأموال ما اودع ابن الفرات من قبل ولایته الوزارة، و کانت غلته تبلغ الف الف دینار و لم یمسک الناس ببغداد عن انتقاص ابن الفرات و هجوه مع حسن آثاره، و احضر محمد بن عبید الله بن یحیی بن خاقان دار المقتدر فی الوقت الذی ضم فیه علی ابن الفرات، فقلد الوزارة، و انصرف الی منزله بباب الشماسیه فی طیار، و رکب یوم الخمیس بعده، فخلع علیه و حمل و قلد سیفا. و قیل ان السبب فی ولایته کان بعنایة أم ولد المعتضد بامره علی ان ضمن لها مائه الف دینار، و قوی امره عندها ریاء کان یظهره و کان الخدم من الدار یأتونه بالکتب، فلا یکلم الواحد منهم الا بعد مائه رکعة یصلیها، فکانوا ینصرفون بوصفه و ما رأوا منه، و خلع علی ابنه عبد الله بن محمد لخلافه ابیه، و استبدل بالعمال، و عزل کل من کان خطوطه الی علی بن الفرات و آله. و فی هذه السنه مات وصیف موشجیر یوم الخمیس لاربع عشره لیله بقیت من شهر رمضان. و فیها مات الخرقی المحدث. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها امر جعفر المقتدر برفع مطالبه المواریث عن الناس، و ان یورث ذوو الارحام، و لا یعرض لأحد فی میراث الا لمن صح انه غیر وارث و کان الناس من قبل ذلک فی بلاء و تعلل متصل من المستخرجین و العاملین. و فیها اخرج محمد بن إسحاق بن کنداجیق بعض اصحابه لمحاربه قوم من القرامطة جاءوا الی سوق البصره، فعاثوا بها، و بسطوا ایدیهم و أسیافهم علی الناس فیها، فلما واقفهم اصحاب ابن کنداجیق، صدمهم القرامطة صدمه شدیده حتی هزموهم، و قتل من اصحاب ابن کنداجیق جماعه، و کان محمد بن إسحاق قد خرج کالممد لهم، فلما بلغه امرهم و شده شوکتهم انصرف مبادرا الی المدینة، فانهض السلطان محمد بن عبد الله الفارقی فی رجل کثیر معونه لابن کنداجیق و مددا له فأقاما بالبصرة و لم یتعرضا لمحاربه. و فی شعبان من هذه السنه قبض علی ابراهیم بن احمد الماذرائی، و علی ابن أخیه محمد بن علی بن احمد، فطالبهم ابو الهیثم بن ثوابه بخمسمائة الف، فجملوا منها خمسین ألفا الی بیت المال، و صانعوا الوزیر ابن خاقان و ابنه و ابن ثوابه بمال کثیر، و صادر ابن ثوابه جماعه علی مائه الف دینار، فحمل منها ابن الجصاص عشرین ألفا، و فرضت البقیة علی جماعه، منهم ابن ابی الشوارب القاضی و غیره. و ظهر فی هذا العام ضعف امر محمد بن عبید الله بن یحیی بن خاقان الوزیر، و تغلب ابنه عبد الله علیه و تحکمه فی الأمور دونه، و کثر التخلیط من محمد فی رایه و جمیع امره، فکان یولی العمل الواحد جماعه فی اسبوع من الأیام، و تقدم بالمصانعات حتی قلد عماله بادوریا فی احد عشر شهرا احد عشر عاملا، و کان یدخل الرجل الذی قد عرفه دهرا طویلا فیسلم علیه فلا یعرفه، حتی یقول له: انا فلان ابن فلان، ثم یلقاه بعد ساعه فلا یعرفه

و فیها ورد الخبر بانخساف جبل بالدینور، یعرف بالتل و خروج ماء کثیر من تحته غرقت فیه عده من القری، و ورد الخبر أیضا بانخساف قطعه عظیمه من جبل لبنان و سقوطها الی البحر، و کان ذلک حدثا لم یر مثله. و فیها ورد کتاب صاحب البرید بالدینور، یذکر ان بغله هناک وضعت فلوه و نسخه کتابه: بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله الموقظ بعبره قلوب الغافلین، و المرشد بآیاته الباب العارفین، الخالق ما یشاء بلا مثال، ذلک الله البارئ المصور فی الارحام ما یشاء و ان الموکل بخبر التطواف بقرماسین رفع یذکر ان بغله لرجل یعرف بابی برده من اصحاب احمد بن علی المری وضعت فلوه، و یصف اجتماع الناس لذلک، و تعجبهم لما عاینوا منه، فوجهت من أحضرنی البغله و الفلوه فوجدت البغله کمتاء خلوقیه و الفلوه سویه الخلق تامه الأعضاء منسدله الذنب سبحان الملک القدوس لا معقب لحکمه و هو سریع الحساب. و کان المقتدر لما رای عجز محمد بن عبید الله الوزیر و تبلده قد انفذ احمد بن العباس أخا أم موسی الهاشمیة الی الاهواز، لیقدم باحمد بن یحیی المعروف بابن ابی البغل لیولیه الوزارة، فخرج الیه، و اقبل به حتی صار بواسط، فلما قرب من دار السلطان سلم احمد بن العباس علی احمد بن محمد بالوزارة، و حمل الیه ثلاثة آلاف دینار، فاتصل الخبر بمحمد بن عبید الله الوزیر من قبل حاشیته و عیونه، فرکب الی الدار، و صانع جماعه من الخدم و الحرم، و ضمن لام ولد المعتضد التی کانت عنیت بولایته فی أول امره خمسین الف دینار، فنقضت امر ابن ابی البغل، و رد والیا علی فارس. و فی شوال من هذا العام توفی عبید الله بن عبد الله بن طاهر، و کان اکثر الناس أدبا و جلاله و فهما و مروءة، و هو ابن احدی و ثمانین سنه، و صلی علیه احمد بن عبد الصمد الهاشمی، و دفن فی مقابر قریش و فیها مات ابو الفضل عبد الواحد بن الفضل بن عبد الوارث یوم السبت لسبع بقین من ذی الحجه. و اقام الحج للناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک بن عبد الله الهاشمی.

ثم دخلت

سنه احدی و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس ففیها وافی بغداد علی بن عیسی بن داود بن الجراح مقدمه من مکة، و ذلک یوم الاثنین لعشر خلون من المحرم، فمضی به من فوره الی دار المقتدر، فقلد الوزارة و خلع علیه لولایتها، و قلد سیفا، و قبض علی محمد بن عبید الله و ابنیه عبد الله و عبد الواحد فحبسوا و کانوا قد رکبوا فی ذلک النهار الی الدار، و وعدوا بان یخلع علیهم و یسلم علی بن عیسی الیهم، فسلموا الیه، و وقع الأمر بضد ما ظنوه، و قعد علی ابن عیسی لمحمد بن عبید الله و ناظره فقال له: اخربت الملک، و ضیعت الأموال، و ولیت بالعنایة، و صانعت علی الولایات بالرشوة، و زدت علی السلطان اکثر من الف الف دینار فی السنه، فقال: ما کنت افعل الا ما أراه صوابا و کان محمد بن عبید الله فیما ذکر من تسناه یأخذ المصانعات علی یدی ابی الهیثم بن ثوابه، و لا یفی بعهد لکل من صانعه برشوه، حتی قیلت فیه اشعار کثیره منها: وزیر ما یفیق من الرقاعه یولی ثم یعزل بعد ساعه

إذا اهل الرشا صاروا الیه فاحظی القوم أوفرهم بضاعة

و لیس بمنکر ذا الفعل منه لان الشیخ افلت من مجاعه

و کان محمد بن عبید الله قبل ان یستحیل به الحال فیما ذکر اهل الخبر. و حسن الرأی فیه ذا دهاء و عقل، و کان ابنه عبد الله کاتبا بلیغا حسن الکلام ملیح اللفظ حسن الخط، جوادا یعطی العطایا الجزیله، و یقدم الأیادی الجلیله، وصل عبد الله بن حمدون من ماله فی مده ولایته بتسعین الف دینار الی ما وصل به غیره، و اعطاه کثیرا ممن کان امله. و فی هذه السنه رضی عن القاضی محمد بن یوسف، و قلد الشرقیه، و عسکر المهدی و خلع علیه دراعه و طیلسان و عمامة سوداء، و رکب من دار الخلیفة الی مسجد الرصافه، فصلی رکعتین، ثم قرئ علیه عهده بالولایة

و فیها ورد الخبر بوثوب ابی الهیجاء عبد الله بن حمدان بالموصل و معه جماعه من الأکراد، و کانوا أخواله لان أمه کردیه، و اغاث الجند اهل الموصل، فقتلت بینهم مقتله عظیمه، و صار ابو الهیجاء الی الأکراد، و تامر علیهم کالخالع للطاعة. و تظلم اهل البصره من عاملهم محمد بن إسحاق بن کنداج، و شکوا به الی علی ابن عیسی الوزیر، فعزله عنهم بعد ان استامر فیه المقتدر لئلا یستبد بالرأی دونه، و ولی البصره نجحا الطولونی، ثم ولی محمد بن إسحاق بن کنداج الدینور، و ولی سلیمان بن مخلد دیوان الدار، و کتابه غریب خال المقتدر، و ولی علی بن عیسی ابراهیم أخاه دیوان الجیش، و استخلف علیه سعید بن عثمان و الحسین بن علی. و فی شهر ربیع الآخر من هذه السنه دخل مؤنس الخادم مدینه السلام، و معه ابو الهیجاء قد اعطاه أمانا فخلع علی مؤنس و علیه. و قلد نصر القشوری مع الحجابه التی کان یتولاها ولایه السوس و جندی‌سابور و مناذر الکبری و مناذر الصغری، فاستخلف علی جمیع ذلک یمنا الهلالی الخادم. و فی هذه السنه اغارت الاتراک علی المسلمین بخراسان، فسبت منهم نحو عشرین ألفا، الی ما ذهبت به من الأموال و قتلت من الرجال، فخرج الیهم احمد بن اسماعیل، و کان والیها فی جیوش کثیره، و اتبعهم فقتل منهم خلقا کثیرا و استنقذ بعض الأسری، و اوفد الی السلطان رجلا شیخا یعرف بالحمادی یستحمد الیه بفعله بالاتراک، و یخطب الیه شرطه مدینه السلام و اعمال فارس و کرمان فأجیب الی کرمان وحدها و کتب له بها کتاب عهد. و فی جمادی الآخرة من هذه السنه اطلق محمد بن عبید الله الذی کان وزیرا و ابنه عبد الله و امرا بلزوم منازلهما. و فیها خلع علی القاسم بن الحر و ولی سیراف، و خلع علی علی بن خالد الکردی، و ولی حلوان. و فی هذه السنه رکب ابو العباس محمد بن المقتدر من القصر المعروف بالحسنی، و بین یدیه لواء عقده له أبوه المقتدر علی المغرب، و معه القواد کلهم، و الغلمان الحجریه و جماعه الخدم حول رکابه، و علی بن عیسی عن یمینه و مؤنس الخادم عن یساره و نصر الحاجب بین یدیه، فسار فی الشارع الأعظم، و رجع فی الماء و الناس معه،

فاعترضه رجل بمربعه الحرشی، فنثر علیه دراهم مسیفه، و قال له: بحق امیر المؤمنین الا أذنت لی فی طلی الفرس بالغالیة، فوقف له و جعل الرجل یطلی وجه الفرس، فنفر منه، و قیل له: دع وجهه، و اطل سائر بدنه، فاقبل یطلی عرف الفرس و قوائمه بالغالیة، فقال محمد بن المقتدر لمن حوله: اعرفوا لنا هذا الرجل. و فی هذه السنه قلد ابو بکر محمد بن علی الماذرائی اعمال مصر و الاشراف علی اعمال الشام و تدبیر الجیوش، و خلع علیه، و ذلک یوم الخمیس للنصف من شهر رمضان و خلع فی هذا النهار أیضا علی القاسم بن سیما، و عقد له علی الإسکندریة و اعمال برقه. و فی هذه السنه فی جمادی الآخرة، ورد الخبر بوفاه علی بن احمد الراسبی، و کان یتقلد جندی‌سابور و السوس و ماذرایا الی آخر حدودها، و کان یورد من ذلک الف الف دینار و أربعمائة الف دینار فی کل سنه، و لم یکن معه احد یشرکه فی هذه الاعمال من اصحاب السلطان لأنه تضمن الحرب و الخراج و الضیاع و الشحنه و سائر ما فی عمله، فتخلف-فیما وردت به الاخبار-من العین الف الف دینار و من آنیه الذهب و الفضه قیمه مائه الف دینار و من الخیل و البغال و الجمال الف راس، و من الخز الرفیع الطاقی ازید من الف ثوب، و کان مع ذلک واسع الضیعه کثیر الغلة و کان له ثمانون طرازا ینسج له فیها الثیاب من الخز و غیره فلما ورد الخبر بوفاه الراسبی، انفذ المقتدر عبد الواحد بن الفضل بن وارث فی جماعه من الفرسان و الرجاله لحفظ ماله الی ان یوجه من ینظر فیه، ثم وجه مؤنس الخادم للنظر فی ذلک، فیقال: انه صار الیه منه مال جلیل، و خلع علی ابراهیم بن عبد الله المسمعی، و ولی النظر فی دور الراسبی. و توفی مؤنس الخازن یوم الأحد لثمان بقین من شهر رمضان، و لم یتخلف احد عن جنازته من الرؤساء، و صلی علیه القاضی محمد بن یوسف، و دفن بطرف الرصافه، و کان جلیل القدر عند السلطان، فلما مات قلد ابنه الحسن ما کان یتولاه من عرض الجیوش، فجلس و نظر، و عاقب و اطلق، و فرق سائر الاعمال التی کانت الی مؤنس

علی جماعه من القواد الذین کانوا فی رسمه، و ضم اصحابه الی ملازمه ابی العباس بن المقتدر، و لم یخلع علی الحسن بن مؤنس للولایة مکان ابیه، فعلم ان ولایته لا تتم و عزل بعد شهرین، و عزل محمد بن عبید الله بن طاهر و کان خلیفته علی الجانب الشرقی، و قدم مکانه بدر الشرابی، و عزل خزری بن موسی خلیفه مؤنس علی الجانب الغربی و ولی مکانه إسحاق الاشروسنی، و ولی شفیع اللؤلؤی البرید و سمی شفیعا الاکبر. و ورد الخبر فی شعبان بان احمد بن اسماعیل بن احمد صاحب خراسان قتله غلمانه غیله علی فراشه، و کان قد اخاف بعضهم فتواطئوا علی قتله ثم اجتمع سائر غلمانه فضبطوا الأمر و بایعوا لابنه نصر بن احمد و ورد کتابه علی المقتدر یسأله تجدید العهد له، و وردت کتب عمومته و بنی عمه یسال کل واحد منهم ناحیه من نواحی خراسان، فافرد الخلیفة بالولایة ابنه و تم له الأمر. قال الصولی: شهدت فی هذا العام بین یدی محمد بن عبید الله الوزیر مناظره کانت بین ابن الجصاص و ابراهیم بن احمد الماذرائی، فقال ابراهیم بن احمد الماذرائی فی بعض کلامه: لابن الجصاص مائه الف دینار من مالی صدقه، لقد ابطلت فی الذی حکیته و کذبت! فقال له ابن الجصاص: قفیز دنانیر من مالی صدقه، لقد صدقت انا و ابطلت أنت، فقال له ابن الماذرائی: من جهلک انک لا تعلم ان مائه الف دینار اکثر من قفیز دنانیر، فعجب الناس من کلامهما قال الصولی: و انصرفت الی ابی بکر بن حامد فخبرته الخبر، فقال: نعتبر هذا بمحنه، فاحضر کیلجه و ملاها دنانیر ثم وزنها فوجد فیها اربعه آلاف دینار، فنظرنا فإذا القفیز سته و تسعون الف دینار کما قال الماذرائی. و فی هذه السنه مات ابو بکر جعفر بن محمد المعروف بالفاریابی المحدث، لاربع بقین من المحرم و صلی علیه ابنه و دفن فی مقابر الشونیزیه و فیها توفی عبد الله بن محمد بن ناجیه المحدث و کان مولده سنه عشر و مائتین. و فیها مات الحسن بن الحسن بن رجاء، و کان یتقلد اعمال الخراج و الضیاع بحلب، مات فجاءه، و حمل تابوته الی مدینه السلام، و وصل یوم السبت لخمس

بقین من شهر ربیع الاول. و فیها مات محمد بن عبد الله بن علی بن ابی الشوارب القاضی المعروف بالأحنف، و کان خلیفه ابیه علی قضاء عسکر المهدی و الشرقیه و النهروانات و الزوابی و التل و قصر ابن هبیرة و البصره و کور دجلة و واسط و الاهواز، و دفن یوم الأحد لتسع لیال خلون من جمادی الاولی فی حجره بمقام باب الشام و له ثمان و ثلاثون سنه و فی هذه السنه بعد قتل احمد بن اسماعیل ورد الخبر بان رجلا طالبیا حسینیا خرج بطبرستان یدعو الی نفسه یعرف بالأطروش. و فی آخر هذه السنه توفی احمد بن عبد الصمد بن طومار الهاشمی، و کان من قبل نقیب بنی هاشم العباسیین و الطالبیین، فقلد ما کان یتقلده أخو أم موسی، فضج الهاشمیون من ذلک، و سألوا رد ما کان یتولاه ابن طومار الی ابنه محمد بن احمد، فأجیبوا الی ذلک، و کان لأحمد بن عبد الصمد یوم توفی اثنتان و ثمانون سنه. و اقام الحج للناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک الهاشمی.

ثم دخلت

سنه اثنتین و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها رکب شفیع الخادم المعروف بالمقتدری فی جماعه من الجند و الفرسان و الرجال الی دار الحسین بن احمد المعروف بابن الجصاص، التی فی سوق یحیی، و لحقه صاحب الشرطه بدر الشرابی، فوکل شفیع بالأبواب و قبض علی جمیع ما تحویه داره من مال و جوهر و فرش و اثاث و رقیق و دواب، و حمل فی وقته ذلک صنادیق مختومه، ذکر ان فیها جوهر و آنیه ذهب، و وجد فی داره فرشا سلطانیا من فرش أرمینیة و طبرستان جلیلا لا یعرف قدره، و وجد فیها من مرتفع ثیاب مصر خمسمائة سفط و حفرت داره فوجدت له فی بستانه اموال جلیله مدفونة فی جرار خضر و قماقم مرصصه الرءوس، فحملت کهیئتها الی دار المقتدر، و أخذ هو فقید بخمسین رطلا من حدید و غل، و تسمع الناس ما جری علیه، فصودر علی مائه الف دینار بعد هذا کله، و اطلق الی منزله. و قال ابو الحسن بن عبد الحمید کاتب السیده: ان الذی صح مما قبض من مال الحسین بن احمد بن الجصاص الجوهری من العین و الورق و الانیه و الثیاب و الفرش و الکراع و الخدم-لا ثمن ضیعه فی ذلک و لا ثمن بستان-ما قیمته سته آلاف الف دینار. و فی هذه السنه فی رجب ورد کتاب محمد بن علی الماذرائی الی السلطان من مصر یزعم ان وقعه کانت بین اصحاب السلطان و بین جیش القیروان فقتل من اصحاب الشیعی سبعه آلاف و اسر نحوهم، و انهزم من بقی منهم، و مضوا علی وجوههم، فمات اکثرهم قبل وصولهم الی برقه، و وردت کتب التجار بدخول الشیعة برقه، و عظم ما أحدثوا فی تلک الناحیة، و ان الغلبه انما کانت لهم

قال الصولی: و فیها جلس علی بن عیسی للمظالم فی کل یوم ثلاثاء، فحضرته یوما، و قد جیء برجل یزعم انه نبی، فناظره فقال: انا احمد النبی، و علامتی ان خاتم النبوه فی ظهری، ثم کشف عن ظهره فإذا سلعه صغیره، فقال له: هذه سلعه الحماقة، و لیست بخاتم النبوه، ثم امر بصفعه و تقییده و حبسه فی المطبق. و فی شهر رمضان من هذه السنه وافی باب الشماسیه قائد من قواد صاحب القیروان یقال له ابو جده، و معه من اصحابه مائتا فارس، نازعین الی الخلیفة فاحضر القائد دار السلطان، و خلع علیه، و اخرج هو و اصحابه الی البصره لیکونوا مع محمد بن إسحاق بن کنداج. و فیها اطلق المقتدر من سجنه الصفاری المعروف بالقتال، خلع علیه، و اقطعه دارا ینزلها و اجری علیه الرزق، و امره بحضور الدار فی یومی الموکب مع الأولیاء، و اطلق أیضا محمد بن اللیث الکردی و خلع علیه، و هو ممن ادخل مع اللیث، و طوف علی جمل. و فیها جاء رجل حسن البزة طیب الرائحة الی باب غریب خال المقتدر، و علیه دراعه و خف احمر و سیف جدید بحمائل، و هو راکب فرسا و معه غلام، فاستأذن للدخول، فمنعه البواب، فانتهره و اغلظ علیه، و نزل فدخل، ثم قعد الی جانب الخال، و سلم علیه بغیر الإمرة، فقال له غریب و قد استبشع امره: ما تقول اعزک الله؟ قال: انا رجل من ولد علی بن ابی طالب، و عندی نصیحه للخلیفة لا یسعنی ان یسمعها غیره، و هی من المهم الذی ان تأخر وصولی الیه حدث امر عظیم. فدخل الخال الی المقتدر و الی السیده، و اعلمهما بامره، فبعث فی الوزیر علی بن عیسی و احضر الخال الرجل، فاجتهد الوزیر و الحاجب نصر و الخال ان یعلمهم النصیحه ما هی، فأبی حتی ادخل الی الخلیفة، و أخذ سیفه، و ادنی منه، و تنحی الغلمان و الخدم، فاخبر المقتدر بشیء لم یقف علیه احد، ثم امره بالانصراف الی منزل اقیم له و خلع علیه ما یلبسه، و وکل به خدم یخدمونه، و امر المقتدر ان یحضر ابن طومار نقیب الطالبیین و مشایخ آل ابی طالب، فیسمعون منه و یفهمون امره، فدخلوا علیه و هو

علی برذعه طبریة مرتفعه، فما قام الی واحد منهم، فسأله ابن طومار عن نسبته فزعم انه محمد بن الحسن بن علی بن موسی بن جعفر الرضا و انه قدم من البادیة، فقال له ابن طومار: لم یعقب الحسن- و کان قوم یقولون انه اعقب، و قوم قالوا لم یعقب- فبقی الناس فی حیره من امره، حتی قال ابن طومار: هذا یزعم انه قدم من البادیة و سیفه جدید الحلیة و الصنعه، فابعثوا بالسیف الی دار الطاق، و سلوا عن صانعه و عن نصله، فبعث به الی اصحاب السیوف بباب الطاق، فعرفوه و احضروا رجلا ابتاعه من صیقل هناک، فقیل له: لمن ابتعت هذا السیف؟ فقال: لرجل یعرف بابن الضبعی، کان أبوه من اصحاب ابن الفرات، و تقلد له المظالم بحلب، فاحضر الضبعی الشیخ، و جمع بینه و بین هذا المدعی الی بنی ابی طالب فاقر بانه ابنه، فاضطرب الدعی و تلجج فی قوله، فبکی الشیخ بین یدی الوزیر حتی رحمه و وعده بان یستوهب عقوبته و یحبسه او ینفیه، فضج بنو هاشم، و قالوا: یجب ان یشهر هذا بین الناس، و یعاقب أشد عقوبة، ثم حبس الدعی، و حمل بعد ذلک علی جمل، و شهر فی الجانبین یوم الترویه و یوم عرفه، ثم حبس فی حبس المصریین بالجانب الغربی. و فی هذه السنه اضطرب امر خراسان لما قتل احمد بن اسماعیل، و اشتغل نصر بن احمد والده بمحاربه عمه، و دارت بینهما فتوق، فکتب احمد بن علی المعروف بصعلوک، و کان یلی الری من قبل احمد بن اسماعیل ایام حیاته الی المقتدر، و وجه الیه رسولا یخطب الیه اعمال الری و قزوین و جرجان و طبرستان، و ما یستضیف الی هذه الاعمال، و یضمن فی ذلک مالا کثیرا، و عنی به نصر الحاجب، حتی انفذ الیه الکتب بالولایة، و وصله المقتدر من المال الذی ضمن بمائه الف درهم، و امر بمائده تقام له فی کل شهر من شهور الأهلة بخمسه آلاف درهم، و اقطعه من ضیاع السلطان بالری ما یقوم فی کل سنه بمائه الف درهم. و فی هذه السنه رکب المقتدر الی المیدان، و رکب باثره علی بن عیسی الوزیر لیلحقه، فنفرت دابته و سقط سقطه مؤلمه، و امر الخلیفة اصحاب الرکاب باقامته،

و حمله علی دابته، فانهضوه و حملوه، و قیلت فیه اشعار منها: سقوطک یا علی لکسف بال و خزی عاجل و سقوط حال

فما قلنا لعا لک بل سررنا و کان لما رجونا خیر فال

أضعت المال فی شرق و غرب فلم یحظ الامام بجمع مال

قال: و کان علی بن عیسی بخیلا، فابغضه الناس لذلک. و وردت الاخبار بدخول صاحب إفریقیة الإسکندریة و تغلبه علی برقه و غیرها، و کتب تکین الخاصة والی مصر یطلب المدد، و یستصرخ السلطان، فعظم ذلک علی المقتدر و رجاله و کانوا من قبل مستخفین بأمر عبید الله الشیعی و بابی عبد الله القائم بدعوته، و کانوا قد فحصوا عن نسبه و مکانه، و باطن امره. قال محمد بن یحیی الصولی: حدثنا ابو الحسن علی بن سراج المصری، و کان حافظا لاخبار الشیعة ان عبید الله هذا القائم بإفریقیة هو عبید الله بن عبد الله بن سالم من اهل عسکر مکرم بن سندان الباهلی صاحب شرطه زیاد، و من موالیه و سالم جده، قتله المهدی علی الزندقة. قال: و أخبرنی غیر ابن سراج ان جده کان ینزل بنی سهم من باهله بالبصرة، و کان یدعی انه یعرف مکان الامام القائم و له دعاه فی النواحی، یجمعون له المال بسببه، فوجه الی ناحیه المغرب رجلا یعرف بابی عبد الله الصوفی المحتسب، فأری الناس نسکا، و دعاهم سرا الی طاعه الامام، فافسد علی زیاده الله بن الاغلب القیروان، و کان عبید الله هذا مقیما بسلمیه مده، ثم خرج الی مصر فطلب بها، و ظفر به محمد ابن سلیمان، فاخذ منه مالا، و اطلقه، ثم ثار المحتسب علی ابن الاغلب و طرده عن القیروان، و قدم علیه عبید الله، فقال المحتسب للناس: الی هذا کنت ادعو، و کان عبید الله یعرف أول دخوله القیروان بابن البصری، فأظهر شرب الخمر و الغناء، فقال المحتسب: ما علی هذا خرجنا، و انکر فعله، فدس علیه عبید الله رجلا من المغاربه یعرف بابن خنزیر، فقتله، و ملک عبید الله البلاد، و حاصر اهل طرابلس حتی فتحها، و أخذ اموالا عظیمه ثم ملک برقه و اقبل جیشه یرید مصر، و قدم ولد

عبید الله الإسکندریة، و خطب فیها خطبا کثیره محفوظه، لو لا کفر فیها لاجتلبت بعضها. و لما وردت الاخبار باستطاله صاحب القیروان بجهة مصر، انهض المقتدر مؤنسا الخادم و ندب معه العساکر، و کتب الی عمال اجناد الشام بالمصیر الی مصر. و کتب الی ابنی کیغلغ و ذکا الأعور، و ابی قابوس الخراسانی باللحاق بتکین لمحاربته. و خلع علی مؤنس فی شهر ربیع الاول سنه ثنتین و ثلاثمائة و خرج متوجها الی مصر، و تقدم علی بن عیسی الوزیر بترتیب الجمازات من مصر الی بغداد لیروح علیه الاخبار فی کل یوم، فورد الخبر بان جیش عبید الله الخارج مع ابنه، و مع قائده حباسه انهزموا و بشر علی بن عیسی بذلک المقتدر، فتصدق فی یومه بمائه الف درهم، و وصل علی ابن عیسی بمال عظیم، فلم یقبله ثم رجع علی و قد باع له ابن ما شاء الله ضیعه باربعه آلاف دینار، و فرقها کلها شکرا لله عز و جل، و دخل مؤنس الخادم بالجیوش مصر فی جمادی الآخرة، و قد انصرف کثیر من اهل المغرب عن الإسکندریة و نواحیها، و انصرف ولد عبید الله قافلا الی القیروان و کتب محمد بن علی الماذرائی یذکر ضیق الحال بمصر و کثره الجیوش بها و ما یحتاج الیه من الأموال لها، فانفذ الیه المقتدر مائتی بدره دراهم علی مائتی جمازه مع جابر بن اسلم صاحب شرطه الجانب الشرقی ببغداد. و ورد الخبر من مصر فی ذی القعده بان الاخبار تواترت علیهم بموت عبید الله الشیعی فانصرف مؤنس یرید بغداد، و عزل المقتدر تکین عن مصر، و ولاه دمشق و نقل ذکا الأعور من حلب الی مصر. و فی هذه السنه صرف ابو ابراهیم بن بشر بن زید أبا بکر الکریزی العامل عن اعمال قصر ابن هبیرة و نواحیه، فطالبه و ضربه بالمقارع حتی مات، و حمل الی مدینه السلام فی تابوت. و فیها مات القاسم بن الحسن بن الاشیب، و یکنی أبا محمد، و کان قد حدث و حمل عنه الناس توفی للیلتین بقیتا من جمادی الاولی، و لم یتخلف عن جنازته قاض و لا فقیه و لا عدل. و فیها ماتت بدعه جاریه عریب مولاه المأمون لست خلون من ذی الحجه

و صلی علیها ابو بکر بن المهتدی، و خلفت مالا کثیرا و جوهرا و ضیاعا و عقارات، فامر المقتدر بالله بقبض ذلک کله، و توفیت و لها ستون سنه ما ملکها رجل قط. و قطع فی هذه السنه بطریق مکة علی حاتم الخراسانی و علی خلق عظیم معه، خرج علیهم رجل من الحسینیة مع بنی صالح بن مدرک الطائی، فأخذوا الأموال و استباحوا الحرم و مات من سلم عطشا، و سلمت القوافل غیر قافلة حاتم. و اقام الحج للناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک الهاشمی.

ثم دخلت

سنه ثلاث و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها ورد الخبر بان رجلا من الطالبیین ثار بجهة واسط و انضم الیه جماعه من الاعراب و السواد، و کان للأعراب رئیس یقال له محرز بن رباح، و ذلک انه بلغهم بان صاحب فارس و الاهواز و البصره بعث الی حضره السلطان من المال المجتمع قبله ثلاثمائة الف دینار، حملت فی ثلاث شذوات، فطمعوا فی انتهابها و أخذها، و کمنوا للرسل فی بعض الطریق، ففطن بهم اهل الشذوات، فافلتت منها واحده، و صاعدت، و رجعت الاثنتان الی البصره، و لم یظفر الخارجون بشیء فصاروا الی عقر واسط، و أوقعوا بأهلها، و احرقوا مسجدها، و استباحوا الحرم و بلغ حامد بن العباس خبرهم، و کان یتقلد اعمال الخراج و الضیاع بکسکر و کور دجلة و ما اتصل بذلک، فوجه من قبله محمد بن یوسف المعروف بخزری، و کان یتقلد له معونه واسط، و ضم الیه غلمانه و قوما فرض لهم فرضا، و کتب الی السلطان بالخبر، فامده بلؤلؤ الطولونی، فلم یبلغ الیه لؤلؤ حتی قتل الطالبی و محرز بن رباح و اکثر الاعراب الخارجین معهما، و اسر منهم نحو مائه اعرابی، و کتب حامد بالفتح الی المقتدر، و بعث بالأسری، فادخلوا مدینه السلام فی جمادی الاولی و قد البسوا البرانس، و حملوا علی الجمال، فضجوا و عجوا و زعم قوم منهم انهم براء، فامر المقتدر بردهم الی حامد لیطلق البریء، و یقتل النطف، فقتلهم اجمعین علی جسر واسط، و صلبهم. و فی هذه السنه فی جمادی الاولی ورد الخبر بان الروم حشدوا و خرجوا علی المسلمین، فظفروا بقوم غزاه من اهل طرسوس، و ظفرت طائفه منهم اخری بخلق کثیر من اهل مرعش و شمشاط، فسبوا من المسلمین نحوا من خمسین ألفا، و عظم الأمر فی ذلک، و عم حتی وجه السلطان بمال و رجال الی ذلک الثغر، فدارت علی الروم بعد ذلک وقعات کثیره

و فیها کانت لهارون بن غریب الخال جنایة و هو سکران بمدینه السلام، علی رجل من الخزر یعرف بجوامرد، و لقیه لیلا فضرب راسه بطبرزین کان فی یده، فقتله بلا سبب، فشغب رفقاؤه الذین کان فی جملتهم، و طلبوا هارون لیقتلوه، فمنع منهم و کانوا نحو المائه، فشکوا امره، و ترددوا طالبین لاخذ الحق منه، فلم ینظر لهم فلما أعوزهم ذلک، خرجوا باجمعهم الی عسکر ابن ابی الساج، و کان قد تحرک علی السلطان، و انفذ الیه المقتدر رشیقا الحرمی ختن نصر الحاجب رسولا لیصرفه عن مذهبه، فحبسه ابن ابی الساج عند نفسه، و منعه ان یکتب کتابا الی المقتدر ثم انه اطلقه بعد ذلک، و بعث بهدایا و مال فرضی عنه. و فیها عظم امر الحسین بن حمدان بنواحی الموصل، فانفذ الیه السلطان أبا مسلم رائقا الکبیر، و کان اسن الغلمان المعتضدیه و اعلاهم رتبه، و کان فیه تصاون و تدین و حسن عقل، فشخص و معه وجوه القواد و الغلمان، فحارب الحسین بن حمدان، و هو فی نحو خمسه عشر ألفا، فقتل رائق من قواد ابن حمدان جماعه منهم الحسن بن محمد ابن أبا الترکی، و کان فارسا شجاعا مقداما و ابو شیخ ختن ابن ابی مسعر الأرمینی و وجه الحسین بن حمدان الی رائق جماعه یسأله ان یأخذ له الامان، و انما اراد ان یشغله بهذا عن محاربته، و مضی الحسین مصعدا و معه الأکراد و الاعراب و عشر عماریات، فیها حرمه و کان مؤنس الخادم قد انصرف من الغزاة و صار الی آمد، فوجه القواد و الغلمان فی اثر الحسین، فلحقوه و قد عبر باصحابه و اثقاله وادیا، و هو واقف یرید العبور فی خمسین فارسا، و معه العماریات، فکابرهم حتی اخذوه أسیرا، و سلم عیاله و أخذ ابنه ابو الصقر أسیرا فلما رای الأکراد هذا عطفوا علی العسکر فنهبوه و هرب ابنه حمزه و ابن أخیه ابو الغطریف، و معهما مال، ففطن بهما عامل آمد، و کان العامل سیما غلام نصر الحاجب، فاخذ ما معهما من المال و حبسهما. ثم ذکر ان أبا الغطریف مات فی الحبس، فاخذ راسه، و کان الظفر بحسین بن حمدان یوم الخمیس للنصف من شعبان، و رحل مؤنس یرید بغداد، و معه الحسین ابن حمدان و اخوته علی مثل سبیله، و اکثر اهله، فصیر الحسین علی جمل مصلوبا علی

نقنق، و تحته کرسی، و یدیر النقنق رجل، فیدور الحسین من موقفه یمینا و شمالا، و علیه دراعه دیباج سابغه قد غطت الرجل الذی یدیر النقنق، ما یراه احد، و ابنه الذی کان هرب من مدینه السلام ابو الصقر قد حمل بین یدیه علی جمل، و علیه قباء دیباج و برنس، و کان قد امتنع من وضع البرنس علی راسه، فقال له الحسین: البسه یا بنی فان اباک البس البرانس اکثر هؤلاء الذین تراهم-و أومأ الی القتال و جماعه من الصفاریه-و نصبت القباب بباب الطاق، و رکب ابو العباس محمد بن المقتدر بالله و بین یدیه نصر الحاجب، و معه الحربه و خلفه مؤنس و علی بن عیسی و اخوه الحسین خلف جمله عظیمه، علیهم السواد فی جمله الجیش. و لما صار الحسین بسوق یحیی قال له رجل من الهاشمیین: الحمد لله الذی امکن منک، فقال له الحسین: و الله لقد امتلأت صنادیقی من الخلع و الالویه، و افنیت أعداء الدولة، و انما اصارنی الی هذا الخوف علی نفسی، و ما الذی نزل بی الا دون ما سینزل بالسلطان إذا فقد من اولیائه مثلی و بلغ الدار و وقف بین یدی المقتدر بالله، ثم سلم الی نذیر الحرمی فحبسه فی حجره من الدار، و شغب الغلمان و الرجاله یطلبون الزیادة، و منعوا من الدخول علی مؤنس او علی احد من القواد، و مضوا الی دار علی بن عیسی الوزیر، فاحرقوا بابه، و ذبحوا فی اصطبله دوابه و عسکروا بالمصلی ثم سفر بالأمر بینهم، فدخلوا و اعترفوا بخطئهم و کان الغلمان سبعمائة، و کان الرجاله خلقا کثیرا، فوعدهم مؤنس الزیادة، فزیدوا شیئا یسیرا، فرضوا. و فی آخر شهر رمضان ادخل خمسه نفر أساری من اصحاب الحسین، فیهم حمزه ابنه و رجل یقال له علی بن الناجی لثلاث بقین من هذا الشهر، ثم قبض علی عبید الله و ابراهیم ابنی حمدان، و حبسا فی دار غریب الخال ثم أطلقا. و فی هذه السنه فی صفر قلد ورقاء بن محمد الشیبانی معونه الکوفه و طریق مکة، و عزل عن الکوفه إسحاق بن عمران، و کان عقده علی طریق مکة و قصبه الکوفه و اربعه من طساسیجها: طسوج السیلحین، و طسوج فرات بادقلا، و طسوج بابل و خطرنیه و الخرب، و طسوج سورا، و خلع علیه و عقد له لواء

و فی هذه السنه اغلظ علی بن عیسی لأحمد بن العباس أخی أم موسی، و قال له: قد افنیت مال السلطان ترتزق فی کل شهر من شهور الأهلة سبعه آلاف دینار، و کتب رقعه بتفصیلها، فلم تزل أم موسی ترفق لعلی بن عیسی الی ان امسک عنه. و فی هذه السنه نظر علی بن عیسی بعین رایه الی امر القرامطة فخافهم علی الحاج و غیرهم، فشغلهم بالمکاتبة و المراسله و الدخول فی الطاعة، و هاداهم و اطلق لهم التسوق بسیراف، فردهم بذلک و کفهم، فخطاه الناس فلما عاینوا بعد ذلک ما فعله القرامطة حین احرجوا، علموا ان الذی فعله علی صواب کله و شنع علی علی بن عیسی بهذا السبب انه قرمطی، و وجد حساده السبیل الی مطالبته بذلک، و کان الرجل ارجح عقلا، و احسن مذهبا من الدخول فیما نسب الیه. و فی هذه السنه مات ابو الهیثم بن ثوابه الاکبر بالکوفه فی الحبس بعد ان أخذ منه إسحاق بن عمران مالا جلیلا للسلطان و لنفسه و قیل انه احتال فی قتله خوف ان یقر علیه یوما بما أخذ منه لنفسه. و فیها مات الفضل بن یحیی بن فرخان شاه الدیرانی النصرانی من دیرقنا فقبض السلطان علی جمیع املاکه، و کانت له عند رجل مائه و خمسون الف دینار، فأخذت من الرجل، و وجه شفیع المقتدری و معه غلمان و خدم الی قنا فاحصوا ترکته و ضیاعه. و فیها مات ادریس بن ادریس العدل فی القادسیة و هو حاج الی مکة، و کان امره قد علا فی التجارة و المکانه عند السلطان، و کان یحج فی کل سنه، و یحمل معه مالا ینفقه علی من احتاج الی النفقة قال محمد بن یحیی الصولی: انا سمعته یوما یقول: یلزمنی کل سنه فی الحج نفقه غیر ما اصرفه فی أبواب البر خمسه آلاف دینار. و فیها مات ابو الأغر السلمی فجاءه لسبع خلون من ذی الحجه قال نصف النهار بعد ان تغدی ثم حرک للصلاة فوجد میتا. و اقام الحج للناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک الهاشمی.

ثم دخلت

سنه اربع و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[مخالفة خالد ابن محمد الشعرانی المعروف بابی یزید علی السلطان]

و فی المحرم من هذه السنه ورد کتاب صاحب البرید بکرمان یذکر ان خالد ابن محمد الشعرانی المعروف بابی یزید- و کان علی بن عیسی الوزیر ولاه الخراج بکرمان و سجستان- خالف علی السلطان، و دعی أمیرا، و جمع الناس الی نفسه، و ضمن لهم الأموال علی ان ینهضوا معه لمحاربه بدر الحمامی صاحب فارس، و ضمن القواد کانوا معه مالا عظیما، و عجل لهم منه بعضه حتی اجتمع له نحو عشره آلاف فارس و راجل، و کان ضعیف الرأی ناقص القریحه، فکتب المقتدر الی بدر الحمامی فی انفاذ جیش الیه و معاجلته، فوجه الیه بدر قائدا من قواده یعرف بدرک و ضم الیه من جنده و رجال فارس عسکرا کثیرا، و کتب بدر قبل انفاذ الجیش الی ابی یزید الشعرانی یرغبه فی الطاعة، و یتضمن له العافیه، مع الانهاض فی المنزله، و خوفه و بال المعصیة، فجاوبه ابو یزید: و الله ما اخافک لانی فتحت المصحف فبدر الی منه قول الله عز و جل: لاٰ تَخٰافُ دَرَکاً وَ لاٰ تَخْشیٰ و مع ذلک ففی طالعی کوکب بیبانی لا بد ان یبلغنی غایة ما ارید، فانفذ بدر الجیش الیه، و حوصر حتی أخذ أسیرا فقیلت فیه اشعار منها: یا با یزید قائل البهتان لا تغترر بالکوکب البیبانی

و اعلم بان القتل غایة جاهل باع الهدی بالغی و العصیان

قد کنت بالسلطان عالی رتبه من ذا الذی أغراک بالسلطان

ثم اتی الخبر بان أبا یزید هذا مات فی طریقه، فحمل راسه الی مدینه السلام و نصب علی سور السجن الجدید، و عزل یمن الطولونی عن اماره البصره، و ولیها الحسن بن خلیل بن ریمال، علی یدی شفیع المقتدری، إذ کانت امارتها الیه.

ذکر التقبض علی علی بن عیسی الوزیر

و ولایه علی بن الفرات ثانیه

و قبض فی هذه السنه علی الوزیر علی بن عیسی یوم الاثنین، لثمان لیال خلون من ذی الحجه، و نهبت منازل اخوته و منازل حاشیته و ذویه، و حبس فی دار المقتدر، و قلد الوزارة فی هذا الیوم علی بن محمد بن موسی بن الفرات، و خلع علیه سبع خلع، و حمل علی دابه بسرجه و لجامه، فجلس فی داره بالمخرم المعروفه بدار سلیمان بن وهب، و ردت علیه اکثر ضیاعه التی کانت قبضت منه عند التسخط علیه، و ظهر من کان استتر بسببه من صنائعه و موالیه. و ذکر عنه انه لما ولی ابن الفرات الوزارة و خلع علیه بالغداة، زاد ثمن الشمع فی کل من منه قیراط ذهب، لکثرة ما کان ینفقه منه فی وقیده، و ینفق بسببه و زاد فی ثمن القراطیس لکثرة استعماله إیاها فعد الناس ذلک من فضائله، و کان الیوم الذی خلع علیه فیه یوما شدید الحر. فحدثنی ابن الفضل بن وارث انه سقی فی داره فی ذلک الیوم، و تلک اللیلة اربعون الف رطل من الثلج، و رکب علی بن محمد الی المسجد الجامع و معه موسی بن خلف صاحبه فصیح به الهاشمیون: قد أسلمنا، و ضجوا فی امر أرزاقهم، فامر ابن الفرات من کان معه الا یکلمهم فی شیء، فافرطوا فی القول، فأنکر ذلک المقتدر و امر بان یحجب اصحاب المراتب عن الدار، فصار مشایخهم الی ابن الفرات و اعتذروا الیه، و قالوا له: هذا فعل جهالنا، فکلم الخلیفة فیهم حتی رضی عنهم، و ضم الی ابن الفرات جماعه من الغلمان الحجریه، لیرکبوا برکوبه و یکونوا معه فی کل موضع یکون فیه. و فیها ورد الکتاب من خراسان یذکر فیه انه وجد بالقندهار فی ابراج سورها برج متصل بها فیه خمسه آلاف راس، فی سلال من حشیش، و من هذه الرءوس تسعه و عشرون راسا، فی اذن کل راس منها رقعه مشدودة بخیط ابریسم، باسم کل رجل منهم

و الأسماء: شریح بن حیان، خباب بن الزبیر، الخلیل بن موسی التمیمی، الحارث ابن عبد الله، طلق بن معاذ السلمی، حاتم بن حسنه، هانئ بن عروه، عمر بن علان، جریر بن عباد المدنی، جابر بن خبیب بن الزبیر، فرقد بن الزبیر السعدی، عبد الله ابن سلیمان بن عماره، سلیمان بن عماره، مالک بن طرخان صاحب لواء عقیل ابن السهیل بن عمرو، عمرو بن حیان، سعید بن عتاب الکندی، حبیب بن انس، هارون بن عروه، غیلان بن العلاء، جبریل بن عباده، عبد الله البجلی، مطرف ابن صبح ختن عثمان بن عفان رضی الله عنه، وجدوا علی حالهم الا انهم قد جفت جلودهم و الشعر علیها بحالته لم یتغیر، و فی الرقاع من سنه سبعین من الهجره .

[أخبار متفرقة]

و فی هذه السنه عزل یمن الطولونی عن شرطه بغداد، و ولیها نزار بن محمد الضبی. و فی المحرم من هذه السنه توفی عبد العزیز بن طاهر بن عبد الله بن طاهر أخو محمد بن طاهر، و کان عبدا صالحا حسن المذهب، کثیر الخیر، و دفن فی مقابر قریش، و صلی علیه مطهر بن طاهر. و فیها مات محدث عدل یعرف بابی نصر الخراسانی فی جمادی الاولی. و فیها مات ابو الحسن احمد بن العباس بن الحسن الوزیر فی شعبان، و کان قد عنی بالأدب و رشح نفسه للوزارة، و اهله قوم لها. و فیها مات لؤلؤ غلام ابن طولون 3 . و فیها مات ابو سلیمان داود بن عیسی بن داود بن الجراح قبل القبض علی أخیه علی بن عیسی بشهرین، فلم یتخلف احد عن جنازته من الاجلاء. و فی هذه السنه قدم طرخان بن محمد بن إسحاق بن کنداجیق من الدینور حاجا فی شهر رمضان، فرکب الی الوزیر علی بن عیسی یوم الاثنین لإحدی عشره لیله بقیت من شوال، و لیس عنده خبر، فعزاه الوزیر عن ابیه، فجزع علیه جزعا شدیدا و خلع علیه فی یوم الخمیس بعد ثلاثة ایام و عقد له لواء علی اعمال ابیه، فکتب

الی أخیه یستخلفه علی العمل، و نوظر عن الاعمال التی کانت الی ابیه، فقطع الأمر معه علی ستین الف دینار، حملها عنه حمد کاتبه، و جیء بتابوت محمد بن إسحاق لاربع بقین من شوال، و دفن فی داره بالجانب الغربی. و اقام الحج للناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک الهاشمی.

ثم دخلت

سنه خمس و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها دخل مدینه السلام رسل ملک الروم و رئیساهم: شیخ و حدث، و معهما عشرون علجا، فانزلوا الدار التی کانت لصاعد، و وسع علیهم فی الأنزال و الوظائف، ثم ادخلوا بعد ایام الی دار الخلیفة من باب العامه، و جیء بهم فی الشارع الأعظم، و قد عبی لهم المصاف من باب المخرم الی الدار، فانزل الرئیسان عن دابتهما عند باب العامه، و ادخلا الدار و قد زینت المقاصیر بأنواع الفرش، ثم أقیما من الخلیفة علی نحو مائه ذراع، و الوزیر علی بن محمد بین یدیه قائم، و الترجمان واقف یخاطب الوزیر، و الوزیر یخاطب الخلیفة، و قد اعد من آلات الذهب و الفضه و الجوهر و الفرش ما لم یر مثله، و طیف بهما علیه ثم صیر بهما الی دجلة، و قد اعدت علی الشطوط الفیله و الزرافات و السباع و الفهود، و خلع علیهما، و کان فی الخلع طیالسه دیباج مثقلة، و امر لکل واحد من الاثنین بعشرین الف درهم، و حمل فی الشذا مع الذین جاءوا معهما، و عبر بهما الی الجانب الغربی و قد مد المصاف علی سائر شراع دجلة الی ان مر بهما تحت الجسر الی دار صاعد، و ذلک یوم الخمیس لست بقین من المحرم. و قدم ابراهیم بن احمد الماذرائی من مکة، فقبض علیه ابن الفرات و اغلظ له و صادره علی مال عجل بعضه، و نجم الباقی علیه، و کتب ابن الفرات الی علی بن احمد ابن بسطام المتقلد لاعمال الشام فی المصیر الی مصر، و القبض علی الحسین بن احمد المعروف بابی زنبور، و علی ابن أخیه ابی بکر محمد بن علی، و حملهما الی مدینه السلام علی جمازات، و نفذ الیه بهما من بغداد بعد مصادرتهما و الاستقصاء علیهما، و حمل مال المصادره الی مدینه السلام، و قد کانا قبل ذلک ظفرا بابن بسطام، فأحسنا الیه فجازاهما ابن بسطام أیضا، بان رفق بهما و حسن أمورهما، و عنی بهما بعض حاشیه السلطان ببغداد و قیل للخلیفة: ان الوزیر انما وجه فی قتلهما، فانفذ

خادما من ثقات خدمه علی الجمازات فی طریق البریه الی دمشق، و منها الی مصر و امر ابن بسطام الا یناظرهما الا بحضره الخادم الموجه الیه، و الا یعنف علیهما و کان ذلک مما یحبه ابن بسطام، لأنه کان أساء بهما غایة الإساءة، و أخذ منهما مالا جلیلا یقال انه احتجنه، و تقلد ابو الطیب اخوه مناظره ابن بسطام، رفقا به أیضا و لم یشتدا علیه فی شیء مما کان الیه و احسنا الیه، و سلماه الی تکین صاحب مصر لیناظر بحضرته، فنسب ابو الطیب بفعله ذلک الی العجز و قال فیه بعض الشعراء بمصر شعرا ذکرته لما فیه من مذهبهم فی شنعه التعذیب و الاستقصاء: یا أبا الطیب الذی اظهر الله به العدل لیس فیک انتصار

قد تانیت و انتظرت فهل بعد تانیک وقفه و انتظار

جد بالخائن البخیل فکشفه ففی کشفه علیه دمار

این ضرب المقارع الارزنیات و این الترهیب و الانتهار

این صفع القفا و این التهاویل إذا علقت علیه الثفار

این ضیق القیود و الالسن الفظه این القیام و الاخطار

این عرک الاذان و اللطم للهام و عصر الخصا و این الزیار

این نتف اللحا و شد الحیازیم و این الحبوس و المضمار

لیس یرضی بغیر ذا منک سلطانک فاشدد فان رفقک عار

فبهذا یجیک مالک فاسمع و إلیک الخیار و الاختیار

و قبض ببغداد علی ابن اخت ابراهیم بن احمد الماذرائی، و هو ابو الحسین محمد بن احمد، و کان یکتب لبدر الحمامی، و یخلف أبا زنبور و أبا بکر محمد بن علی و طالبه ابن الفرات باموال، فاغرمه و أخذ جمیع ما وجد له فی داره. و فی هذه السنه ورد الخبر بان الحسن بن خلیل بن ریمال امیر البصره من قبل شفیع المقتدری أساء السیرة فی البصره، و مدیده الی امور قبیحه، و وظف علی الاسواق وظائف، فوثبوا به، فرکب و احرق السوق التی حول الجامع، و رکضت خیله فی المسجد، و قتلوا جماعه من العامه ممن کان فی المسجد، و لم تصل الجمعه فی ذلک الیوم ثم کثر اهل البصره فحاصروه فی داره بموضع یعرف ببنی نمیر، و اجتمع اصحابه الیه الی ان تقدم المقتدر الی شفیع المقتدری بعزله، فعزله و ولی رجلا من اصحابه یعرف بابن ابی دلف

الخزاعی، فانحدر و افرج اهل البصره للحسن بن خلیل حین خرج، و قد کان اهل البصره أطلقوا المحبوسین و منعوا من صلاه الجمعه شهرا متوالیا. و فی هذه السنه ورد رجل من عسکر ابن ابی الساج یعرف بکلب الصحراء فی الامان فذکر انه علوی، و ان ابن ابی الساج کان یعتقله و انه هرب منه، فأجری له ثلاثمائة دینار فی المجتازین، و کتب الی ابن ابی الساج بذلک، فدس الیه من یناظره عن نسبه، و کان قد تزوج بامرأة ابن ابی ناظره، و هی ابنه الحسن بن محمد بن ابی عون، فاحضر ابن طومار النقیب، فناظره، و کان دعیا فسلم الی نزار بن محمد صاحب الشرطه ببغداد فوضعه فی الحبس. و فی شوال من هذه السنه دخل مؤنس الخادم الی الری لمحاربه ابن ابی الساج، بعد ان هزم ابن ابی الساج خاقان المفلحی، فما ترک أحدا من اصحابه یتبعه، و لا یأخذ من اصحابه شیئا و دخل ابن الفرات الی المقتدر بالله، فاعلمه ان علی ابن عیسی کتب الی ابن ابی الساج یأمره ان یصیر الی الری، حیله علی الخلیفة و تدبیرا علیه، فسمع المقتدر بالله هذا الکلام من ابن الفرات، فلما خرج سال علی ابن عیسی عنه، و کان محبوسا عنده فی داره، فقال له علی: الناحیة التی انهضت إلیها ابن ابی الساج منغلقه بأخی صعلوک، فکتبت الیه بمحاربته، و لا أبالی من قتل منهما، و قد استأذنت امیر المؤمنین فی فعلی هذا، فاذن فیه، و سألته التوقیع به فوقع، و توقیعه عندی، فاحضر التوقیع، فحسن موقع ذلک له من المقتدر و وسع علی علی بن عیسی فی محبسه و لم یضیق علیه. و فیها ورد الخبر بقتل عثمان العنزی القائد والی طریق خراسان، و ادخل بغداد فی تابوت، ثم ظفر بقاتله، و کان رجلا کردیا من غلمان علان الکردی، فضرب و ثقل بالحدید حتی مات. و فیها وردت هدایا احمد بن هلال صاحب عمان علی المقتدر بالله، و فیها الوان الطیب و رماح و طرائف من طرائف البحر، فیها طیر صینی اسود یتکلم افصح من الببغاء بالهندیة و الفارسیه، و فیها ظباء سود. و فیها قدم القاسم بن سیما الفرغانی من مصر بعد ان عظم بلاؤه، و حسن اثره فی حرب حباسه قائد الشیعة بمصر، و کان اهل مصر قد هزموا و دار سیف اهل المغرب بهم

حتی لحقهم القاسم، فنجاهم کلهم و هزم حباسه و اصحابه، فرکبوا اللیل، و وردت کتب اهل مصر و صاحب البرید بها یذکرون جلیل فعله، و حسن مقامه و هو لا یشک فی ان السلطان یجزل له العطاء و یقطعه الاقطاع الخطیره، و یولیه الاعمال العالیه فلما وصل الی باب الشماسیه أقاموه بها، و منعوه الدخول الی ان مل و ضجر ثم أذنوا له فی الوصول، فاعتدوا بذلک نعمه علیه و کان القاسم رجل صدق، کثیر الفتوح، حسن النیه، فلم یزل منذ دخل بغداد کمدا علیلا الی ان توفی فی آخر هذه السنه یوم الجمعه لسبع لیال بقین من ذی الحجه. و فیها ماتت بنت للمقتدر، فدفنت بالرصافة، و حضرها آل السلطان، و طبقات الناس. و فیها مات القاسم بن زکریاء المطرز المحدث فی صفر. و فی شهر ربیع الآخر مات القاسم بن غریب الخال، و لم یتخلف عن جنازته احد من القواد و الاجلاء، و رکب ابن الفرات الوزیر الی غریب معزیا فی عشی ذلک الیوم الذی دفن ابنه فی غداته. و فی هذا الشهر ورد الخبر بموت العباس بن عمرو الغنوی، و کان عامل دیار مضر، و مقیما بالرقة، فحمل ما تخلف من المال و الأثاث و السلاح و الکراع الی المقتدر، و اضطرب بعد موته امر دیار مضر، فقلدها وصیف البکتمری، فلم یظهر منه فیها اثر یرضی، فعزل، و قلدها جنی الصفوانی فضبطها. و فیها مات عبد الله بن ابراهیم المسمعی یوم السبت لتسع لیال بقین من شهر ربیع الآخر، و دفن فی داره التی أقطعها بباب خراسان، و کان عبد الله بن ابراهیم المسمعی عاقلا عالما، قد کتب الحدیث، و سمع عن الریاشی سماعا کثیرا، و کان حسن الحفظ، و کان ابنه عالما الا انه کان دونه. و فیها مات سبکری غلام عمرو بن اللیث الصفار ببغداد. و فیها مات غریب خال المقتدر یوم الأربعاء لثمان بقین من جمادی الآخرة، و صلی علیه احمد بن العباس الهاشمی أخو أم موسی، و دفن بقصر عیسی و حضر جنازته الوزیر علی بن محمد و جمیع حاشیته و القواد و القضاه، و کان نصر الحاجب قد احس من المقتدر سوء رای فی الوزیر ابن الفرات و استثقالا لمکانه، و عملا فی الإیقاع به،

فوجه نصر الی المقتدر یشعره بان ابن الفرات قد حضر الجنازة فی جمیع اهله و حاشیته، و قال له: ان کنت عازما علی انفاذ امرک فیهم، فالیوم امکنک إذ لا تقدر علی جمعهم هکذا، فوجه المقتدر: اخر هذا فلیس وقته، و خلع بعد جمعه من ذلک الیوم علی هارون ابن غریب، و قلد ما کان یتقلد أبوه من الاعمال، و عقد له لواؤه بعد ذلک. و فی هذه السنه مات مصعب بن إسحاق بن ابراهیم یوم الأحد سلخ شعبان، و قد بلغ سنا عالیه، و صلی علیه الفضل بن عبد الملک امام مکة، و کان آخر من بقی من ولد إسحاق بن ابراهیم، و انتهت الیه وصیته، و کان أعیا الناس لسانا و اکثرهم فی القول خطلا، و کان طویل اللحیة مغفلا الا انه کان صالحا و کتب الحدیث و رواه، و له اخبار و کتب مصحفه منها ما کتب به الی اهله من القادسیة لما حج و الفی هذا الکتاب بخطه، فحکیته علی ألفاظه. بسم الله الرحمن الرحیم کتابی إلیکم من القادسیة و کنت قد اغفلت امر الاضاحی فقولوا لابن ابی الورد- یعنی وکیلا له- یشتری لکم ثلاث بقرات یحضیها علی احد و عشرین أمهات الأولاد اثنی عشر و ابی و أمی تمام العشرین، و انا آخرهم الحادی و العشرین، فرأیکم فی ذلک تعجیله ان شاء الله. و قال فیه بعض جیرانه من الشعراء: وصی إسحاق یا بنی صدقه عما قلیل سیاخذ الصدقه

ضد لإسحاق فی براعته یظهر من غیر منطق حمقه

و ان اتی بالکلام بدله فقال فی حلقه لنا لحقه

و ورد الخبر من فارس بموت إسحاق الاشروسنی، و کان قد تقلد شرطه الجانب الشرقی من بغداد. و اقام الحج فی هذه السنه ابن الفضل بن عبد الملک و أبوه حاضر معه.

ثم دخلت

سنه ست و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها ورد الخبر بوقعه کانت بین مؤنس الخادم و بین یوسف بن ابی الساج، و ذلک یوم الأربعاء لثمان لیال خلون من صفر، فکانت الهزیمة علی مؤنس و اصحابه. و لحق نصر السبکی مؤنسا و هو منهزم، و بین یدیه مال، فاراد اسره و أخذ المال الذی کان بیده فوجه الیه یوسف: لا تعرض له و لا لشیء مما معه، و اسر فی هذه الوقیعه جماعه من القواد، فاکرمهم یوسف، و خلع علیهم و حملهم، ثم اطلقهم فود من کان فی عسکر مؤنس انهم أسروا. و فی هذه السنه امرت السیده أم المقتدر قهرمانه لها، تعرف بثمل ان تجلس بالرصافة للمظالم، و تنظر فی کتب الناس یوما فی کل جمعه، فأنکر الناس ذلک، و استبشعوه، و کثر عیبهم له و الطعن فیه و جلست أول یوم، فلم یکن لها فیه طائل، ثم جلست فی الیوم الثانی، و احضرت القاضی أبا الحسن، فحسن امرها و اصلح علیها، و خرجت التوقیعات علی سداد، فانتفع بذلک المظلومون، و سکن الناس الی ما کانوا نافروه من قعودها و نظرها. و فیها امر المقتدر یمنا الطولونی- و کانت الیه الشرطه ببغداد- بان یجلس فی کل ربع من الارباع فقیها یسمع من الناس ظلاماتهم، و یفتی فی مسائلهم حتی لا یجری علی احد ظلم، و امره الا یکلف الناس ثمن الکاغذ الذی تکتب فیه القصص، و ان یقوم به، و الا یأخذ الأعوان الذین یشخصون مع الناس اکثر من دانقین فی اجعالهم. و فی هذه السنه استطاب المقتدر الزبیدیه فسکنها، و اقام بها مده، و نقل إلیها بعض الحرم، و رتب القواد فی مضاربهم حوالی الزبیدیه، و جلس فی یوم سبت لاطعامهم و وصل جماعه منهم و شرب مع الحرم، و فرق علیهن مالا کثیرا. قال محمد بن یحیی الصولی: و وافق هذا الیوم قصدی الی نصر الحاجب مسلما علیه، فأمرنی بعمل شعر اصف فیه حسن النهار، و ان اوصله الی المقتدر، ففعلت

و ما برحت من عنده حتی جاء خادم لام موسی، و معه خمسه آلاف درهم فقال: هذه للصولی، و قد استحسن امیر المؤمنین الشعر، و کان أولها: لها کل یوم من تعتبه عتب تحملنی ذنبا و ما کان لی ذنب

و فیها: کواکب سعد قابلتها منیره فلا شخصها یخفی و لا نورها یخبو

و اطلع أفق الغرب شمس خلافه و ما خلت ان الشمس یطلعها الغرب

تلبس حسنا بالخلیفه جعفر و اشرق من اشراقه البعد و القرب

بمقتدر بالله عال علی الهوی له من رسول الله منتسب رحب

و لما هزم ابن ابی الساج مؤنسا الخادم ارجف الناس بالوزیر ابن الفرات، و أکثروا الطعن علیه، و نسبوا کل ما حدث الی تضییعه، و انکفی علیه اعداؤه و من کان یحسده، و اغری الخلیفة به، فکتبت رقعه و اخرجت من دار السلطان الی علی ابن عیسی و هو محبوس، و سمی له فیها جماعه لیقول فیهم بمعرفته، و لیستوزر من یشیر به منهم، و کان فی جمله التسمیه ابراهیم بن عیسی، فوقع تحته شره لا یصلح، و وقع تحت اسم ابن بسطام کاتب سفاک للدماء، و وقع تحت اسم ابن ابی البغل ظالم لا دین له، و وقع تحت اسم حامد بن العباس عامل موسر عفیف قد کبر، و وقع تحت اسم الحسین بن احمد الماذرائی لا علم لی به، و قد کفی ما فی ناحیته، و وقع تحت اسم احمد بن عبید الله بن خاقان احمق متهور و وقع تحت اسم سلیمان بن الحسن بن مخلد کاتب حدث و وقع تحت اسم ابن ابی الحواری لا اله الا الله فاجمع رای المقتدر و من کان یشاوره علی تقلید حامد بن العباس الوزارة و اعان علی ذلک نصر الحاجب و رآه صوابا، فانفذ المقتدر حاجبه المعروف بابن بویح للإقبال بحامد، و قبض علی علی بن محمد بن الفرات یوم الخمیس بعد العصر لثلاث بقین من شهر ربیع الآخر، و علی من ظفر به من آله و حاشیته، فکانت وزارته فی هذه المده سنه و خمسه اشهر و تسعه عشر یوما. و فر ابنه المحسن من دیوان المغرب و کان یلیه، فدخل الی منزل الحسین بن ابی العلاء فلم یستتر امره، و أخذ فجیء به الی دار السلطان و دخل حامد بن العباس بغداد یوم الاثنین للیلتین خلتا من جمادی الاولی عشیا، فبات فی دار نصر الحاجب التی

فی دار السلطان، و وصل یوم الثلاثاء من غدوه الی المقتدر، و خلع علیه بعد ان تلقاه الناس من نهر سابس الی بغداد، و لم یتخلف عنه احد، و رای السلطان و من حوله ضعف حامد و کبره، فعلموا انه لا بد له من معین، فاخرج علی بن عیسی من محبسه، و انفذ الی الوزیر حامد و معه کتاب من الخلیفة یعلمه فیه انه لم یصرف علیا عن الوزارة لخیانه و لا لشیء انکره، و لکنه واصل الاستعفاء، فعوفی، قال: و قد انفذته إلیک لتولیه الدواوین و تستخلفه و تستعین به فان ذلک اجمع لامورک، و أعون علی جمیل نیتک فسلم الکتاب الی الوزیر شفیع المقتدری، فتطاول لعلی بن عیسی حین دخل الیه و اجلسه الی جانبه فأبی علیه و جلس منزویا قلیلا، و قرأ الرقعة، و أجاب فیها بالشکر و القبول و رکب الوزیر حامد و علی بن عیسی الی الجمعه، و کثر دعاء الناس لهما و ولی ابن حماد الموصلی مناظره ابن الفرات بحضره شفیع اللؤلؤی، و احضر حامد بن العباس المحسن بن علی بن محمد بن الفرات و موسی بن خلف فطالبهما بالمال، و اسرف فی صفعهما و ضربهما و شتمهما، فقال له موسی بن خلف: أعز الله الوزیر! لا تسن هذا علی اولاد الوزراء فان لک أولادا، فغاظه ذلک، فزاد فی عقوبته، فحمل من بین یدیه، و تلف و اوقع بالمحسن، فامر المقتدر بالله باطلاق المحسن، فاطلق. و لما بلغ ابن الفرات الخبر، اظهر انه رای أخاه فی النوم، کأنه یقول له: أعطهم مالک، فإنک تسلم، فاستدعی ابن الفرات ان یسمع الخلیفة منه، فاحضره فاقر له فان قبل یوسف بن بنخاس و هارون بن عمران الجهبذین الیهودیین سبعمائة الف دینار، فاحضرهما حامد، فاقرا بالمال، فأخذه منهما، و اقر بمائه الف دینار له عند بعض أسبابه، فأخذت، و أخذوا قبل ذلک منه نحو مائتی الف دینار، فکانت الجمله التی أخذت منه و من أسبابه الف الف دینار و کان السلطان انفذ جمازات الی الحسین بن احمد الماذرائی، یأمره بالقدوم، فارجف الناس ان ذلک للوزارة و قیل أیضا: لیحاسب عن اعماله، فقدم الی بغداد للنصف من شهر رمضان سنه ست و اهدی الی الخلیفة هدایا جلیله، و الی السیده، و حمل مالا، و اهدی الی علی بن عیسی مالا و هدایا، فردها و امره ان یحملها الی السلطان، و اخرج ابن الفرات، و اجتمعت الجماعه لمناظرته، فاقر للحسین بن احمد انه حمل الیه عند تقلده الوزارة فی الدفعه

الثانیه ستمائه الف دینار، فاقر بوصول المال الیه، و ذکر وجوها یترفه فیها، فقبل بعض ذلک، و الزم الباقی، و رد الحسین بن احمد علی مصر و أعمالها، و اخوه علی الشام، و شخص إلیها لست بقین من ذی القعده، و خرج توقیع الخلیفة باسقاط جمیع ما صودر علیه الحسین بن احمد و ابن أخیه محمد بن علی بن احمد و الاقتصار بهما من جمیع ذلک علی مائتی الف دینار. و ورد الخبر یوم الترویه سنه ست و ثلاثمائة بان احمد بن قدام، ابن اخت سبکری- و کان احد قواد کثیر بن احمد امیر سجستان- وثب علی کثیر، فقتله و ملک البلد، و کاتب السلطان بمقاطعته علی البلد، و کان کثیر هذا یحجب أبا یزید خالد بن محمد المقتول الذی ذکرنا امره قبل هذا 4. و فیها وثب جماعه من الهاشمیین علی علی بن عیسی حین تاخرت أرزاقهم، و قد خرج من عند حامد بن العباس و شتموه و زنوه، و خرقوا دراعته و ارجلوه، فخلصه القواد منهم، فحاربوهم و ضربوا ضربا شدیدا، و اتصل ذلک بالمقتدر بالله، فامر فیهم بامور عظام، و ان ینفوا الی البصره مقیدین، فحملوا فی سفینه مطبقة بعد ان ضرب بعضهم بالدرة، و امر بان یحبسوا فی المحبس، فلما وصلوا اجلسهم سبک الطولونی امیر البصره علی حمیر مقیدین، و ادخلهم الی دار فی جانب المحبس، و کلمهم بجمیل، و وعدهم، و فرق فیهم اموالا الا انه اسر ذلک، ثم نفذ الکتاب باطلاقهم، فاحسن الیهم سبک الطولونی، و احضرهم و زادهم، و صنع لهم طعاما ثم وصلهم، و اکریت لهم سمیریات، فکان مقامهم بالبصرة عشره ایام، و وصلهم حامد و أم موسی و أخوها و علی بن عیسی. و فی هذه السنه أخذ من القاضی محمد بن یوسف مائه الف دینار ودیعة، کانت لابن الفرات، و زفت ابنه القاسم بن عبید الله الی ابی احمد بن المکتفی بالله، فعملت لهما ولیمة انفق فیها مال جلیل یزید علی عشرین الف دینار. و فیها عزل نزار بن محمد عن شرطه بغداد و ولیها محمد بن عبد الصمد ختن تکین من قواد نصر الحاجب. و فیها مات إسحاق بن عمران یوم الأربعاء لسبع خلون من صفر. و فیها مات محمد بن خلف، و کان الیه قضاء الاهواز و ولی ابن البهلول قاضی الشرقیه مکانه

و فیها ورد الخبر فی أول جمادی الاولی بوفاه عج بن حاج، امیر الحجاز، فکتب السلطان الی أخیه ان یلی مکانه. و فیها مات القاضی احمد بن عمر بن سریج و کان اعلم من بقی بمذهب الشافعی و اقومهم به، و دفن یوم الثلاثاء لخمس بقین من ربیع الآخر. و فی هذه السنه مات الحسین بن حمدان فی الحبس، و قد قیل قتل، و قد کان علی بن محمد بن الفرات تضمن عنه قبل القبض علیه ان یغرم السلطان مالا عظیما یقیم به الکفلاء، فعورض فی ذلک و قیل له: انما یرید الحیله علی الخلیفة، فامسک. و حج بالناس فی هذه السنه ابو بکر احمد بن العباس أخو أم موسی.

ثم دخلت

سنه سبع و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها اشخص عبد الله بن حمدان الی مؤنس الخادم لمعاونته علی حرب یوسف ابن ابی الساج، فواقعه باردبیل، و انهزم ابن ابی الساج، فاسر و ادخل مدینه السلام مشهرا، علیه الدراعه الدیباج التی ألبسها عمرو بن اللیث الصفار، و البس برنسا طویلا بشفاشج و جلاجل، و حمل علی الفالج، و ادخل من باب خراسان، فساء الناس ما فعل به إذ لم تکن له فعله ذمیمه فی کل من اسره او ظفر به، و حمل مؤنس و کسی و خلع علی وجوه اصحابه، و وکل المقتدر بابن ابی الساج، و حبس فی الدار، و امر بالتوسع علیه فی مطعمه و مشربه، و هرب سبک غلام ابن ابی الساج عند الوقیعه، و کان صاحب امره کله و مدبر جیشه، و هرب معه اکثر رجال ابن ابی الساج، فقال مؤنس لیوسف: اکتب الی سبک فی الاقبال إلیک، فان ذلک مما یرفق الخلیفة علیک. ففعل ابن ابی الساج، و کتب الی سبک، فجاوبه: انی لا افعل حتی اعلم صنعهم فیک، و إحسانهم إلیک، فحینئذ آتی طائعا. و کانت لابن ابی الساج اشعار و هو محبوس منها: اقول کما قال ابن حجر أخو الحجی و کان امرا راض الأمور و دوسا:

فلو انها نفس تموت سویه و لکنها نفس تساقط أنفسا

و لست بهیاب المنیه لو أتت و لم ابق رهنا للتأسف و الاسی

اجازی علی الاحسان فیما فعلته و قدمته ذخرا جزاء الذی اسا

و انی لأرجو ان أءوب مسلما کما سلم الرحمن فی الیم یونسا

فاجزی امام الناس حق صنیعه و امنح شکری ذا العنایه مؤنسا

و فیها رکبت أم موسی القهرمانه بهدیه امرت أم المقتدر بتهیئتها و اهدائها عن بنات غریب الخال لأزواجهن بنی بدر الحمامی، فسارت أم موسی فی موکب عظیم

فیه الفرسان و الرجاله، و قید بین یدیها اثنا عشر فرسا بسروجها و لجمها، منها سته بحلیه ذهب، و سته بحلیه فضه، مع کل فرس خادم بجنبه علیه منطقه ذهب و سیوف بمناطق ذهب، و اربعون طختا من فاخر الثیاب و مائه الف دینار مسیفه، کل ذلک هدیه من قبل النساء الی ازواجهن. و فیها قدم ابو القاسم بن بسطام من مصر الی بغداد، بعد ان کتب الیه فی القدوم لإدارة أدارها علی بن عیسی علیه، و مطالبه ذهب الی اخذه بها فلما قدم وجه الی الخلیفة و الی السیده بهدیه فخمه، و اموال جزیله، فقطعا عنه مطالبه علی بن عیسی، و انقطع بنفسه الی الوزیر حامد، فاعتنی به و کان ذلک سببا لفساد ما بین الوزیر حامد و بین علی بن عیسی، و وقعت بینهما ملاحاة، خرجا معها الی التهاتر و التساب، و بعث ذلک حامد الوزیر الی ان یضمن للخلیفة فیما کان یتقلده علی و احمد ابنا عیسی اموالا عظیمه، فأجیب الی ذلک و استعمل حامد علیها عبید الله بن الحسن بن یوسف، فبلغته عنه بعد ذلک خیانة أقلقته، فاستأذن الخلیفة و شخص من بغداد الی واسط، و اقام بها أیاما و انحدر منها الی الاهواز و احکم ما اراد، و اوفی ما علیه من الأموال مقسطا فی کل شهر سوی ما وهب و انفق فزعم انه وهب مائه الف دینار، و انفق مائه الف دینار. و قدم الی بغداد فی غره ذی القعده و خلع علیه و حمل قال الصولی: رایته یوما و قد شکا الیه شفیع المقتدری فناء شعیره، فجذب الدواة الی نفسه و کتب له بمائه کر، و کتب لام موسی بمائه کر، و کتب لمؤنس الخادم بمائه کر. و فی هذه السنه تتابعت الاخبار من مصر باقبال صاحب المغرب إلیها و موافاته الإسکندریة. ثم ورد الخبر فی جمادی الآخرة بوقعه کانت بین اصحاب السلطان و بینهم فی جمادی الاولی، و انه قتل من البرابر نحو من اربعه آلاف، و من اصحاب السلطان مثلهم، فندب المقتدر مؤنسا الخادم للخروج الی مصر مره ثانیه، فخرج فی شهر رمضان سنه سبع، و شیعه الی مضربه ابو العباس محمد بن امیر المؤمنین المقتدر و اجلاء الناس، و سار فی آخر شهر رمضان فکان فی الطریق باقی سنه سبع

و فیها مات ابو احمد بن عبید الله بن یحیی بن خاقان لایام مضت من صفر. و فی آخر صفر لست بقین منه توفی محمد بن عبد الحمید، کاتب السیده، و کان ممن عرضت علیه الوزارة فاباها، و کان موسرا بخیلا، و کان من مشایخ الکتاب الذین یعول علیهم فی الأمور و فی احکام الدواوین، و أخذت السیده أم المقتدر بالله من مخلفیه من العین مائه الف دینار، و استکتبت السیده احمد بن عبید الله بن احمد ابن الخصیب بعده و کان یکتب لثمل قهرمانتها، فضبط الأمر ضبطا شدیدا و حمد اثره فیه. و اقام الحج للناس فی هذه السنه احمد بن العباس الهاشمی.

ثم دخلت

سنه ثمان و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس و فیها ورد مؤنس الخادم مصر یوم الخمیس لاربع خلون من المحرم، و کان المقتدر قد وجهه إلیها لمحاربه الشیعة بها علی ما تقدم ذکره فی العام قبله، فالفی مؤنس أبا القاسم الشیعی مضطربا بالفیوم، فخرج القضاه و القواد و وجوه اهل مصر الی مؤنس، و نزل خارج المدینة، و اجتبی ابو القاسم خراج الفیوم، و ضیاع مصر، و دفع مؤنس ارزاق الجند من اموال اهل مصر، و باع بعض ضیاعها فیما اعطاهم، و ضم مؤنس الجیوش الیه، و قویت بذلک نفوس اهل مصر، و جرت بین ابی القاسم الشیعی و بین اهل مصر مکاتبات و اشعار بعث بها مؤنس الی الخلیفة، و فیها توبیخ لهم و تحامل علیهم، و سب کثیر ترکنا ذکره لما فیه و قد اجتلبنا بعضها ما لم یکن فیه کبیر رفث، و کذلک ما فعلنا فی الجواب، و أول شعر الشیعی: أیا اهل شرق الله زالت حلومکم أم اختدعت من قله الفهم و الأدب

صلاتکم مع من؟ و حجکم بمن؟ و غزوکم فیمن؟ أجیبوا بلا کذب

صلاتکم و الحج و الغزو ویلکم بشراب خمر عاکفین علی الریب

الا ان حد السیف اشفی لذی الوصب و احری بنیل الحق یوما إذا طلب

ا لم ترنی بعت الرفاهة بالسری و قمت بأمر الله حقا کما وجب

صبرت و فی الصبر النجاح و ربما تعجل ذو رای فأخطأ و لم یصب

الی ان اراد الله اعزاز دینه فقمت بأمر الله قومه محتسب

و نادیت اهل الغرب دعوه واثق برب کریم من تولاه لم یخب

فجاءوا سراعا نحو اصید ماجد یبادونه بالطوع من جمله العرب

و سرت بخیل الله تلقاء أرضکم و قد لاح وجه الموت من خلل الحجب

و اردفتها خیلا عتاقا یقودها رجال کأمثال اللیوث لها جنب

شعارهم جدی و دعوتهم ابی و قولهم قولی علی النای و القرب

فکان بحمد الله ما قد عرفتم و فزت بسهم الفلج و النصر و الغلب

و ذلک دابی ما بقیت و دابکم فدونکم حربا تضرم کاللهب

فذکر الصولی انه امر بالجواب، فقال قصیده له طویله، کتبنا منها أبیاتا و حذفنا منها مثل الذی حذفناه مما قبله: عجبت و ما یخلو الزمان من العجب لذی خطل فی القول اهدی لنا الکذب

و جاء بملحون من الشعر ساقط فأخطأ فیما قال فیه و لم یصب

تباعد عن قصد الصواب طریقه فما عرفت تاویل اعرابه العرب

و لو کان ذا لب و رای موفق لقصر عن ذکر القصائد و الخطب

فمن أنت یا مهدی السفاهه و الخنا ابن لی فقد حقت علی وجهک الریب

فلو کنت من اولاد احمد لم یغب عن الناس ما تسمو الیه من النسب

و لو کنت منهم ما انتهکت محارما یذبون عنها بالاسنه کالشهب

و لم تقتل الأطفال فی کل بلده فترکب من أماتهم شر مرتکب

ابحت فروج المحصنات و بعت من اصبت من الاسلام بیعک للجلب

و کم مصحف خرقته فرماده مثاره مسفی الریح من حیث ما تهب

کفرت بما فیه و بدلت آیه و قضبت حبل الدین کفرا فما انقضب

و قد رویت أسیافنا من دمائکم فلم ینجکم منا سوی الجد فی الهرب

تضیء بأیدینا و تظلم فیکم فکانت لنا نارا و کنتم لها حطب

فقل لی ای الناس أنتم و ما الذی دعاکم الی ذکر الجحاجحة النجب

أولئک قوم خیم الملک فیهم فشدت أواخیه و مدت له الطنب

بهم غزونا اما سالت و حجنا فشق لما اسمعت جیبک و انتحب

أیا اهل غرب الله اظلم امرکم علیکم فأنتم فی نکوب و فی حرب

و لو کانت الدنیا مطیه راکب لکان لکم منها بما حزتم الذنب

قال محمد بن یحیی الصولی: فلما صنعت هذا الشعر عن عهد الخلیفة الی أوصلنی الی نفسه، فانشدته جمیعه، فلما فرغت من الإنشاد قال علی بن عیسی للخلیفة: یا سیدی، هذا عبدک الصولی - و کان جده محمد الصولی حادی عشر

النقباء، و هو الذی أخذ البیعه للسفاح مع ابی حمید- قال: فنظر الی کالإذن لی فی الکلام فتکلمت و دعوت قال: فامر لی بعشره آلاف درهم. و کتب ابو القاسم الی اهل مکة یدعوهم الی الدخول فی طاعته، و یعدهم بحسن السیرة فیهم، فأجابوه: ان لهذا البیت ربا یدفع عنه، و لن نؤثر علی سلطاننا غیره. و بقی ابو القاسم الشیعی بالفیوم و مؤنس بمصر، و کل واحد منهما محجم عن لقاء صاحبه، و ساءت احوال من بینهما و معهما. و فی هذه السنه غلت الأسعار ببغداد، فظنت العامه ان ذلک من فعل حامد بن العباس، بسبب ضمانه للمقتدر، ما کان ضمنه، و انه هو منع من حمل الاطعمه الی بغداد، فشغبوا علیه و سبوه، و فتحوا السجون و کبسوا دار صاحب الشرطه محمد بن عبد الصمد، و کان ینزل فی الجانب الشرقی فی الدار المعروفه لعلی بن الجهشیار، و انتهبوا بعض دوابه و آلته حتی تحول الی باب خراسان الی الجانب الغربی، و وثب الناس به فی الجانب الغربی أیضا، حتی رکب الیهم محمد بن عبد الصمد فی جیش کثیف فی السلاح، فارتدعوا، و قتل قوم من العامه بباب الطاق و سعر السلطان علی الدقاقین، فکان ذلک أشد علی الناس و اعظم، و اشار نصر الحاجب ان یترک الناس، و لا یسعر علیهم، فکان ذلک صوابا، و صلح امر السعر. و اقام الحج للناس فی هذه السنه احمد بن العباس أخو أم موسی.

ثم دخلت

سنه تسع و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها زاد شغب الناس ببغداد علی حامد بن العباس الوزیر، بسبب غلاء الأسعار حتی صاروا الی حد الخلعان، و حاربهم السلطان عند باب الطاق، و رکب هارون ابن غریب الخال و نازوک و یاقوت و غیرهم، بعد ان فتحت العامه السجون، و وثبوا علی ابن درهم خلیفه صاحب المعونة، و أرادوا قتله حتی حماه بعضهم، فلما رای ذلک حامد بن العباس دخل الی المقتدر فقال له: لعبدک حوائج، ان رایت قضاءها له، اکدت بذلک إنعامک علیه، قال: افعل، فما هی؟ قال: أولها فسخ ضمانی فقد جاء من العامه ما تری، و ظنوا ان هذا الغلاء من جهتی فأجاب المقتدر الی ذلک، و ساله ان یأذن له فی الشخوص الی واسط، لینفذ عماله بما فیها من الاطعمه الی بغداد، فأجابه الی ذلک، و ساله ان یعفیه من الوزارة فلم یجبه الی ذلک، فشخص حامد الی واسط و لم یبق غایة فی حمل الاطعمه، حتی صلح امر الأسعار ببغداد ثم قدم فی غره شهر ربیع الآخر، فتلقاه الناس، و شکروا فعله، و قد کان المقتدر عرض علی علی بن عیسی الوزارة فاباها، فکساه و وصله، و اعطاه سوادا یدخل به علیه، کما یفعل الوزیر، فاستعفی من ذلک و لم یفارق الدراعه. و فی هذه السنه زحف ثمل الفتی الی الإسکندریة، فاخرج عنها قائد الشیعة و رجال کتامه، و الفی لهم بها سلاحا کثیرا و أثاثا و متاعا و اطعمه، فاحتوی علی الجمیع و اطلق کل من کان فی سجنهم ثم اقبل ممدا لمؤنس و اجتمعا بفسطاط مصر، و زحفا الی الفیوم لملاقاه ابی القاسم الشیعی و مناجزته، و معهما جنی الصفوانی و غیره من القواد، فجعل مؤنس یقصر المحلات، فعوتب علی ذلک، فقال لهم: انکم انما تمشون فی طرق المنایا، فلعل الله یصرفهم عنا، و یکفینا امرهم کما فعل قبل هذا فلقی جنی الصفوانی بعض قواد ابی القاسم، فهزمه و قتل کثیرا ممن کان معه، و انهزم الباقون الی ابی القاسم، فراعه امرهم، و قفل عن الفیوم منصرفا الی إفریقیة للیلة بقیت من صفر، و حمل ما

خف من امتعته، و احرق الباقی بالنار، و أخذ علی طریق قلیله الماء، فهلک کثیر من رجاله عطشا بعد ضربه الف سوط، و قطع یدیه و رجلیه و کان الحلاج هذا رجلا

غویا خبیثا، یتنقل فی البلدان، و یموه علی الجهال، و یری قوما انه یدعو الی الرضا

من آل محمد، و یظهر انه سنی لمن کان من اهل السنه، و شیعی لمن کان مذهبه التشیع،

و معتزلی لمن کان مذهبه الاعتزال و کان مع ذلک خفیف الحرکات شعوذیا قد حاول

الطب، و جرب الکیمیا، فلم یزل یستعمل المخاریق حتی استهوی بها من لا تحصیل

عنده، ثم ادعی الربوبیه، و قال بالحلول، و عظم افتراؤه علی الله عز و جل و رسله،

و وجدت له کتب فیها حماقات، و کلام مقلوب و کفر عظیم و کان فی بعض کتبه: انی المغرق لقوم نوح و المهلک لعاد و ثمود، و کان یقول لأصحابه: أنت نوح و أنت موسی،

و أنت محمد، قد اعدت ارواحهم الی أجسادکم و یزعم بعض الجهله المتبعین له بانه کان یغیب عنهم ثم ینزل علیهم من الهواء، اغفل ما کانوا، و حرک لقوم یده فنثر منها دراهم،

و کان فی القوم ابو سهل بن نوبخت النوبختی فقال له: دع هذا و أعطنی درهما واحدا علیه اسمک و اسم ابیک، و انا أومن بک، و خلق کثیر معی فقال له: کیف و هذا لم یصنع؟ ،

فقال له: من احضر ما لیس یحاضر صنع غیر مصنوع، قال محمد بن یحیی الصولی: انا رایت هذا الرجل مرات، و خاطبته، فرایته جاهلا یتعاقل، و عییا

یتفصح، و فاجرا یظهر التنسک، و یلبس الصوف، فأول من ظفر به علی بن احمد الراسبی، لما اطلع منه علی هذه الحال، فقیده و ادخله بغداد علی جمل قد شهره،

و کتب بقصته و ما ثبت عنده فی امره، فاحضره علی بن عیسی ایام وزارته فی سنه احدی و ثلاثمائة، و احضر الفقهاء، و نوظر فاسقط فی لفظه، و لم یحسن من القرآن شیئا

و لا من الفقه و لا من الحدیث و لا من الشعر، و لا من اللغة، و لا من اخبار الناس فسحفه و صفعه، و امر به فصلب حیا فی الجانب الشرقی ثم فی الجانب

الغربی، لیراه الناس، ثم حبس فی دار الخلیفة، فجعل یتقرب الیهم بالسنه، فظنوا ما یقول حقا ثم انطلق، و قد کان ابن الفرات کبسه فی وزارته الاولی و عنی بطلبه موسی ابن خلف فافلت هو و غلام له، ثم ظفر به فی هذه السنه، فسلم الی الوزیر حامد،

و کان عنده یخرجه الی من حضره فیصفع و ینتف لحیته. و احضر یوما صاحب له یعرف بالسمری فقال له حامد الوزیر: أ ما زعمت بان صاحبکم هذا کان ینزل علیکم من الهواء، اغفل ما کنتم؟ قال: بلی، فقال له: فلم لا یذهب حیث شاء، و قد ترکته فی داری وحده، غیر مقید، ثم احضر حامد الوزیر

القاضی و الفقهاء و استفتاهم فیه، فحصلت علیه شهادات بما سمع منه اوجبت قتله، فعرف المقتدر بما ثبت علیه، و ما افتی به الفقهاء فیه، فوقع الی صاحب شرطته محمد ابن عبد الصمد بان یخرجه الی رحبه الجسر، و یضربه الف سوط، و یقطع یدیه و رجلیه، ففعل ذلک به، ثم احرقه بالنار و ذلک فی آخر سنه ثلاثمائة و تسع. و اقام الحج للناس فی هذه السنه احمد بن العباس.

ثم دخلت

سنه عشر و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس و فی هذه السنه اعتل المقتدر بالله عله شدیده، فزعموا ان أم موسی القهرمانه أرسلت الی بعض اهله برسالة تقرب علیه ولایه الأمر، و انکشف ذلک له و لامه و جمیع خاصته، و قبضوا علیها و علی أختها أم محمد و أخیها احمد بن العباس، و أخذت منهم اموال، و أخذت لهم ودائع عند قوم و کثر الارجاف بحامد بن العباس، و الطعن علیه، و سمیت الوزارة لأقوام، فقیل یخرج علی بن محمد بن الفرات فیولاها، و قیل یجبر علی بن عیسی علی ولایتها، و قیل ابن ابی الحواری، و قیل ابن ابی البغل، فکتبت رقعه و طرحت فی الدار التی فیها السلطان، و فیها: قل للخلیفة قل لی ان کنت فی الحکم تنصف

من الوزیر علینا حتی نقر و نعرف

ا حامد فهو شیخ واهی القوی متخلف

أم البخیل ابن عیسی فهو المنوع المطفف

أم الذی عند زیدان للمشورة یعلف

أم الفتی المتانی أم الظریف المغلف

أم ابن بسطام اعجل أم الشیخ المعفف

أم طارئ لیس ندری من ای وجه یلقف

الفتی المتانی ابن الخصیبی، و الشیخ المعفف ابن ابی البغل. و فی هذه السنه استضعف السلطان صاحب شرطه بغداد فیما کان من العامه، فعزله و ولی شرطته نازوک المعتضدی، فبانت صرامته فی أول یوم، و قام بالأمر قیاما لم یقم مثله احد و فل من حد الرجاله، و کانت نارهم موقده، و حاربهم حتی أذعنوا و تناولوا حوائجهم منه بخضوع له بعد ان قصدوا داره لیحرقوها، و هو فی وقته الذی ولی فیه نازل

علی دجلة و علی الزاهریة، فاستعان بالغلمان فشردهم و اعانه نصر الحاجب علیهم، و هو کان سبب تولیته، لأنه بلغه ان عروسا زفت الی زوجها بناحیه سوق الشتاء، فخرج بعض اولاد الرجاله، و معه جماعه منهم، فأخذها و أدخلها الی داره، و فجر بها. ثم صرفها الی أهلها، فأظهر الناس شده الانکار لهذا، و عظموه بحسب عظمه، و کل ما قدر علیه نصر الحاجب ان اسقط رزق هذا الرجل، و نفاه، ثم اشار بولایة نازوک فاشتد علیهم، و صلب فی امرهم و شکر له فعله فیهم. و حج بالناس فی هذه السنه إسحاق بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه احدی عشره و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس کانت هذه السنه ببغداد و ما والاها شدیده الوطأة علی الناس، حتی سمیت سنه الدمار و ذلک ان علی بن محمد بن الفرات ولی فیها الوزارة المره الثالثه، و تقبض علی الوزیر حامد بن العباس و علی علی بن عیسی و ذلک یوم الخمیس لتسع لیال بقین من شهر ربیع الآخر، فدخل الجنابی و القرامطة البصره لیله الاثنین بعد ولایته باربعه ایام و کان خبر ولایه ابن الفرات و القبض علی حامد و علی بن عیسی قد وصل الی الجنابی و اصحابه من وقته من قبل من کان یکاتبهم، لان بعض البصریین الثقات حکوا ان القرامطة کانوا یقولون لهم یوم دخولهم: ویلکم ما ارک سلیطینکم فی ابعاد ذلک الشیخ عن نفسه، و لیعلمن ما یلقی بعده قالوا: و نحن لا ندری ما یقولون حتی وردنا الخبر بعد ذلک بالقبض علی حامد و علی و ولایه ابن الفرات، فعلمنا ما ارادت القرامطة، و ان الخبر أتاهم من وقته فی جناح طائر علی ما ازکن الناس آلته، و اعتقدوا صحته فعاثت القرامطة فی البصره، و دخلت الخیل المربد، و کان سبک المفلحی القائد بها، فلما سمع الصیحة وقت الفجر فخرج و هو یظن انها لفزعه دارت فلما توسط المربد یرید الدرب رأته القرامطة و هم وقوف بجانبی الشارع، فشدوا علیه فقتلوه، و قتلوا بعض من کان معه، و رکض الباقون فافلتوا، و قاتلهم اهل البصره فی شارع المربد الی عشی ذلک الیوم، و لا سلطان معهم فلم یظفروا بهم الا بالنار فإنهم کانوا کلما حووا موضعا احرقوه، و انهزم اهل البصره و جال القرامطة فی شارع

المربد، و مروا بالمسجد الجامع و سکه بنی سمره حتی انتهوا الی شط نهر البصره المعروف بنهر ابن عمر الذی کان انفذ حفره عبد الله بن عمر بن عبد العزیز، و کانوا یخرجون من البصره لیلا الی معسکرهم بظهر البصره، و لا یبیت بها منهم احد فرقا، فأقاموا أیاما علی ذلک، ثم انصرفوا، و قد کان السلطان انفذ الی البصره حین بلغه ذلک بنی بن نفیس و جعفر بن محمد الزرنجی فی جیش. ثم ولی شرطه البصره محمد بن عبد الله الفارقی و انفذه فی جیش ثان. و خرج ابن الفرات فی هذه الوقعه مغیظا علی الناس، و اطلق ید ابنه المحسن، فقتل الناس، و أخذ أموالهم، و غلبا علی أم المقتدر بالله و ملکا امرها و کان الذی سفر لهما فی ذلک مفلح الخادم الأسود، و کان الأمر کله الیه و الی کاتبه النصرانی المعروف ببشر بن عبد الله بن بشر، و کان مجبوبا، فاحتالوا علی مؤنس المظفر، حتی اخرجوه الی الرقة و ازعجوه من باب الشماسیه فکان کالنفی له و کان حامد بن العباس قد استتر و علیه من المال الذی عقده علی نفسه الف الف دینار، فاحتال حامد الی ان وصل الی باب السلطان، فدخل الی نصر الحاجب، فقال له: قد تضمننی بألف الف دینار، فخذوا منی الف الف دینار و خمسمائة الف دینار و احبسونی عندکم، و احتسبوا لابن الفرات بألف الف دینار التی تضمننی بها و لا تطلقوا ایدیهم علی فاخبر بذلک الخلیفة، و اشار به علیه، و قال: هاهنا فضل مال، و یکون فی حبسنا رجل هو بیت مال للسلطان، فتلوموا فی ذلک و قال المحسن لمفلح الخادم یفسد علی امری کله، و لا بد من تسلیمه الی، فلم یزل مفلح بالمقتدر و السیده حتی زالا عن الصواب، و سلما حامدا الی ابن الفرات فکان یصفع و یضرب، و یخرجه المحسن إذا شرب فیلبسه جلد قرد، له ذنب، و یقیم من یرقصه و یصفعه، و یشرب علی ذلک، و اجری علی حامد افاعیل قبیحه لیست من افاعیل الناس، و لا یستجیزها ذو دین و لا عقل، و لم یصل من ماله کثیر شیء الی السلطان، و ضاع ما کان بذله، و حدر الی واسط و سلم الی البزوفری العامل، فقتله، و اخرجه الی اهل واسط، و سلمه الی من یجنه فاجتمع الناس، و صلوا علیه و علی قبره أیاما متوالیه. و زعم ابن الفرات للسلطان ان علی بن عیسی خائن ممالئ للقرمطی، فصادره علی مال استخرج بعضه من قبله، ثم نفاه الی الیمن و وکل به رجلا من اصحابه، و امره

بالاحتیال لقتله، فقبض الله یده عن ذلک بصاحب لشفیع اللؤلؤی صاحب البرید، کان قد وکله به فلما خرج عن مکة لقیه اصحاب ابن یعفر، فحالوا بینه و بین الموکلین به، و أرادوا قتل الموکل به لأنه کان أضجعه بمکة لیذبحه، فخالفه عون کان معه، و دفع عنه، فمنع علی بن عیسی من قتل الموکل به و لما بلغ ابن یعفر تلقاه اخوه و معه هدایا عظیمه القدر، فاکرمه و انزله فی دار عظیمه، و انزل الموکل به فی دار غیرها، و لم یزل علی بن عیسی یجری بعد ذلک علی العون المخالف فی قتله، و علی عیاله الجرایات دهرا طویلا. و وجه المحسن ابن ابی الحواری الی الاهواز، فقتل بموضع یعرف بحصن مهدی، و کان نصر الحاجب یداری المحسن و أباه، و یطیل عنده الی نصف اللیل القعود، و ینصرف عنه حتی اتصل به ان المحسن ضمن لعشرین غلاما عشرین الف دینار، علی ان یقتلوا نصرا إذا خرج من عند ابیه فی بعض الممرات فتحفظ منه، و کان لا یرکب الا فی غلمان کثیره و سلاح عتید، و احتال فی ازاله نصر بکل حیله، فما قدر علی ذلک، و احتال علی شفیع المقتدری، فدس من یقع فیه و یقول: انه ان خرج الی الثغر یحصل عنده مال عظیم، فلم یجب الی ذلک، و نفی أبا القاسم سلیمان ابن الحسن و أبا علی محمد بن علی بن مقله الی شیراز، و کتب الی ابراهیم بن عبد الله المسمعی فی اتلافهما فسلمهما الله، و نفی النعمان بن عبد الله الکاتب، و کان رجل صدق، و قد اعتزل الاعمال، و لزم بیته و غله ضیعه له، فغربه الی واسط، و وجه المحسن رجلا کان یصحب ابن ابی العذافر خلفه، فذبحه بواسط، و نفی ابراهیم بن عیسی و عبد الله ابن ما شاء الله الی واسط، و دس إلیهما من قتلهما، و طالب ابن حماد الموصلی الکاتب فقال له نصر الحاجب: سلمه الی و علی مائه الف دینار من قبله، و اسلمه بعد هذا إلیکم علی ان تلزموه بیته، فلم یفعل المحسن ذلک و عنف به و شتمه، فرد علیه ابن حماد القول فقتله. و کان ابو بکر احمد بن محمد بن قرابه یتکلف للمحسن نفقاته کلها من ماله ایام نکبه ابیه و خموله، فلما ولی الوزارة اکرمه أبوه، و اقبل علیه فحسده المحسن، و جعل یحتال فی تلفه، و عزم علی ان یرکبه معه لیلا فی طیارة من داره التی یسکنها المحسن الی دار ابیه بالمخرم، فإذا توسط دجلة امر من یرمی بابن قرابه فیها، و کانت ایام مدود

قال الصولی: فعرفنی بذلک سرا خادم للمحسن یقال له مریث لموده کانت بینی و بینه فاشعرت ابن قرابه بما ذهب الیه فیه، فلم یدخل له دارا و لا جلس معه فی طیار الی ان فرج الله امرهم، و لم تطل المده قال الصولی: و کان المحسن مقیما عندی ایام نکوبهم، و کنت کثیر الانحراف الیهم، فلما عادوا الی المنزله التی کانوا بعدوا عنها اختصنی علی بن الفرات و أمرنی بملازمه مجلسه و زاد فی رزقی سبعین دینارا و قال لی: انظر ما ترید من الاعمال اقلدک ایاه، فسعی بی المحسن الی ابیه بفعل واش وشی بی الیه، فثقل جانبی علی الوزیر، حتی قلت فی ذلک قصیده فاصغی إلیها و قبل اعتذاری فیها، و زال ما کان فی نفسه، و بقی المحسن علی غله، و من الشعر إذا اختصرناه. قل لرحا ملکنا و للقطب و سید و ابن ساده نجب

و للوزیر البعید همته البالغ المجد غایة الرتب

لا و الذی أنت من فواضله یا منقذ الملک من ید النوب

ما کان شیء مما وشی لکم ذو حسد مفتر و ذو کذب

هل عله اوجبت علی سوی مدحی و شکری فی الجد و اللعب

اکفر نعماکم و یشکرها عدوکم ان ذا من العجب

فسائلوا علم ذاک انفسکم فلیس رأیی عنکم بمحتجب

متی سمعتم من السعاة أرانی الله أشلاءهم علی الخشب

و اوطن الحتف فی دیارهم حتی یبادوا بالویل و الحرب

ولیکم راس مالکم ابدا و الراس ان ضاع لیس کالذنب

و فی هذه السنه توفی یانس الموفقی، و کان رفیع المکانه عند السلطان، عظیم الغناء عنه، و لقد عزی به نصر الحاجب یوم وفاته، فجعل یبکی و لا یتعزی، و قال: لقد اصیب الملک مصیبه لا تنجبر، و قال: من این للخلیفة رجل مثله! شیخ ناصح مطاع ینزل عند سور داره من خیار الفرسان و الغلمان و الخدم الف مقاتل، فلو حزب السلطان امر و صاح به صائح من القصر لوافاه من ساعته فی هذا العدد قبل ان یعلم بذلک غیرهم من جنسه فلما توفی یانس انتصح نصر الحاجب الخلیفة فی أمواله

و کانت عظیمه، و کانت له ضیاع و مستغلات و امتعه و وطاء و کسوه لا یعرف لشیء منها قدر، فقال نصر الحاجب للمقتدر ان یأنسا خلف ضیاعا تغل ثلاثین الف دینار الی ما خلف من سائر المال، و اشار علیه بان یوجه ابنه أبا العباس الی دار یانس، فیصلی علیه و یأمر بدفنه، و یحضر جمیع فرسانه و خدمه و حاشیته فیقول لهم: انا مکان یانس لکم وفوقه، و زائد فی الاحسان إلیکم، و التفقد لأحوالکم ثم یحصی ما تخلفه و لا یفوت منه شیء، فیجمع بذلک الاستحماد الی الرجال و الاحراز للمال فاصغی المقتدر الی نصیحه نصر الحاجب، و ظهر له صواب قوله: فلما خرج عنه حوله ابن الفرات و ولدیه عن رایه، و امر المحسن بتحصیل الترکه فاذهب أکثرها، و خان الخلیفة فیها و أخذ اکثر ذلک لنفسه، حتی لقد کانت الشقاق الدبیقیه الشقیریات التی اقل ثمن کل واحده منها سبعون دینارا، تحشی بها المخاد الأرمینیه و المساور، و تباع فتشتری للمحسن علی ان الذی داخلها حشو صوف، و کذلک فعل بالقصب المرتفع الرشیدی و الملحم الشعبی و النیسابوری، و لقد أخذ من الوسائد الرفیعه و المساور المحکمه فحشاها بالندو العود، عتیا و طغیانا، و کذلک کان یتکئ علیها. و مما یعتد به علی ابن الفرات و ولده ان احمد بن محمد بن خالد الکاتب المعروف بأخی ابی صخره کان قد ولی الدواوین و کان من مشایخ الکتاب و رؤسائهم فتوفی فی هذا العام و خلف ورثه احداثا، فانهی کثره ما خلف من المال الی المقتدر، فامر بالتوکیل بخزانته و داره، فسار بعض الورثه الی المحسن و ضمنوا له مالا علی ازاله التوکیل و حل الاعتقال، فکلم المحسن أباه فی ذلک، و رکب الی المقتدر، فقال له: ان المعتضد و المکتفی قد کانا قطعا الدخول علی الناس فی المواریث، و انا اری لمولای ان یحیی رسومهما، و ان یأمر باثبات عهد الا یتعرض احد فی میراث، فأجابه المقتدر الی ذلک إذ ظن انها نصیحه منه، فسلمت الدار الی ورثه الکاتب، و أنشأ ابن الفرات کتابا عن المقتدر فی اسقاط المواریث نسخته. بسم الله الرحمن الرحیم اما بعد، فان امیر المؤمنین المقتدر بالله یؤثر فی الأمور کلها

ما قربه من الله عز و جل، و اجتلب له جزیل مثوبته، و واسع رحمته، و حسنته العائده علی کافه رعیته کما جعل الله فی طبعه، و اولج فی بیته، من التعطف علیها و ایصال المنافع إلیها، و ابطال رسوم الجور التی کانت تعامل بها، جاریا مع احکام الکتاب و السنه، عاملا بالآثار عن الافاضل من الأئمة، و علی الله یتوکل امیر المؤمنین، و الیه یفوض و به یستعین. و انهی الی امیر المؤمنین المقتدر بالله ابو الحسن علی بن محمد الوزیر ما یلحق کثیرا من الناس من التحامل فی مواریثهم، و ما یتناول علی سبیل الظلم من أموالهم، و انه قد کان شکی الی المعتضد بالله مثل ذلک، فکتب الی القاضیین یوسف بن یعقوب و عبد الحمید یسالهما عن العمل فی المواریث، فکتبا الیه: ان عمر بن الخطاب و علی بن ابی طالب و عبد الله بن العباس و عبد الله بن مسعود و من اتبعهم من الأئمة و علماء هذه الامه رحمهم الله رأوا ان یرد علی اصحاب السهام من القرابة ما یفضل عن السهام المفروضه لهم فی کتاب الله عز و جل من المواریث ان لم یکن للمتوفی عصبه یرثون ما بقی، ممتثلین فی ذلک کتاب الله عز و جل فی قوله وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ، و محتملین علی سنه رسول الله فی توریث من لا فرض له فی کتاب الله من الخال و ابن الاخت و الجده، و ان تقلید العمال امر المواریث دون القضاه شیء لم یکن الا فی خلافه المعتمد علی الله، فانه خلط فی ذلک، فامر المعتضد بابطال ما کان الأمر جری علیه ایام المعتمد فی المواریث، و ترک العمل فیها بما روی عن زید بن ثابت بان یرد علی ذوی الارحام ما اوجب الله رده و أولو العلم من الأئمة. فامر امیر المؤمنین المقتدر بالله ان یجری الأمر علی ذلک و یعمل به، و کتب یوم الخمیس. لاربع عشره لیله بقیت من شهر رمضان سنه احدی عشره و ثلاثمائة، فلما نفذ کتاب المقتدر بهذا، و اشهد علی ورثه ابن خالد الکاتب بتسلیم ما خلفه و قبضهم له وجه المحسن، الیهم من أخذ جمیع مالهم و حبسهم و اخافهم. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه اثنتی عشره و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة]

فیها ورد الخبر فی أول المحرم علی الخلیفة ببغداد بقطع الجنابی و القرامطة علی الحاج، و ما حدث فیهم من القتل و الاسر، و ذهاب عامه الناس، آل السلطان و غیرهم، و ان عبد الله بن حمدان قد قلد امر الطریق. فمضی الناس فی القافلة الاولی فسلموا فی أول مسیرهم، حتی إذا صاروا بفید اتصل بهم خبر القرامطة، فتوقفوا، و ورد کتاب ابی الهیجاء علی نزار بن محمد الخراسانی، و کان فی القافلة الاولی بان یتوقف علیه حتی یجتمعوا، فتوقف نزار و تلاحقت قوافل الشاریة و الزیریه و الخوارزمیة، فلما صاروا باجمعهم بالهبیر غشیهم الجنابی و اصحابه القرامطة، فقتلوا عامتهم و اتصل الخبر بسائر القوافل، و قد اجتمعت بفید، فتشاوروا فی العدول الی وادی القری، و لم یتفقوا علی ذلک ثم عزموا علی المسیر، فقطع بهم الجنابی و اسر ابو الهیجاء القائد، و افلت نزار و به ضربات أثخنته، و اسر ابن للحسین ابن حمدان و احمد بن بدر العم و احمد بن محمد بن قشمرد و ابنه، و اسر مازج الخادم صاحب الشمسه، و فلفل الفتی و نحریر فتی السیده، و کان علی القافلة الثالثه، و قتل بدر و مقبل غلاما الطائی، و کانا فارسین مشهورین ممن یسیر بالقوافل و یدافع عنها، و لهما قدر و ذکر، و اسر خزری و ابنه، و کانا من القواد، و قتل سائر الجند، و أخذت القرامطة الشمسه و جمیع ما کان للسلطان من الجواهر و الطرائف، و أخذوا من اموال الناس ما لا یحصی و تحدث من افلت بانه صار الیهم من الدنانیر و الورق خاصه نحو الف الف دینار، و من الأمتعة و الطیب و سائر الأشیاء ما قیمته اکثر من هذا، و ان جمیع عسکره انما کان ثمانمائه فارس، و سائرهم رجاله و کل من افلت من أیدی القرامطة،

اکلهم الاعراب، و سلبوا ما بقی معهم مما کان تخباه الناس من أموالهم، و مات اکثر الناس عطشا و جوعا. و لما صح عند المقتدر ما نال الناس و ناله فی رجاله و ماله عظم ذلک عنده و عند الخاصة و العامه، و جل الاغتمام به علی کل طبقه، و تقدم الخلیفة الی ابن الفرات فی الکتاب الی مؤنس الخادم بان یقدم من الرقة لیخرج الی القرمطی و کتب الیه نصر الحاجب بالاستعجال و البدار، فسلک الفرات فی خاصته و اسرع فی مسیره، و وصل الی بغداد فی غره شهر ربیع الاول.

ذکر التقبض علی ابن الفرات و ابنه و قتلهما

و فی یوم الثلاثاء لتسع خلون من شهر ربیع الآخر، قبض علی علی بن محمد ابن الفرات الوزیر، و اختفی المحسن ابنه، فاشتد السلطان فی طلبته، و عزم علی تفتیش منازل بغداد کلها بسببه، و امر بالنداء بهدر دم من وجد عنده و أخذ ماله، و هدم داره، و تشدد علی الناس فی ذلک التشدد الذی لم یسمع بمثله، فجاء من اعطی نصرا الحاجب خبره، و دله علی موضعه، فوجه باللیل من کبسه و اخذه، و قد تشبه بالنساء و حلق لحیته، و تقنع، فاتی به علی هیئته و فی زیه لم تغیر له حال، و ضرب فی اللیل بالدبادب لیعلم الناس انه قد أخذ، و غدت العامه الی دار الخلیفة لیروه، و تکاثر الناس، و ازدحموا للنظر الیه، و هو فی ذلک الزی الذی وجد علیه ثم احضر ابو القاسم عبد الله بن محمد بن عبید الله الخاقانی فاستوزر، و اقعد، و خلع علیه للوزارة، فاستوزر منه رجل قد تکهل و فهم و جرب، و فارق ما کان علیه فی ایام ابیه من الحداثة، و غلب علیه الوقار و السکینة. و کان مؤنس الخادم هو الذی اشار به، و زین امره و حض المقتدر علی استیزاره، فأول ما قعد نصب لمناظرة ابن الفرات و ولده، و محاسبتهما رجلا یعرف بابن نقد الشر، فتشدد علیهما فی الأموال فلم یذعنا الی شیء، إذ علما انهما تالفان، و کان فی

أول ضمهما قد دسسا الی من تضمن عنهما مالا عظیما علی ان یحبسا فی دار السلطان، و لا ینطلق علیهما أیدی اعدائهما، فهم المقتدر بذلک، و اصغی الیه، فاجتمع الرؤساء: مؤنس و شفیع اللؤلؤی و نصر و شفیع المقتدری و نازوک و کلهم عدو لابن الفرات و مطالب له، فسعوا فی احاله رای الخلیفة عن ضمه الی الدار، و تقدموا الی الغلمان بان یشغبوا و یحملوا السلاح و یقولوا: قد عزم السلطان ان یستوزر ابن الفرات مره رابعه لا نرضی الا بقتله علی عظیم ما احدث فی الملک، و افسد من الأمور، و اتلف من الرجال. ففعلوا، و کتب شفیع اللؤلؤی الی المقتدر، و کان صاحب البرید و الثقه فی ایراد الاخبار یشنع علیه قیام الغلمان، و تشوف الناس الی الخلعان، فامر المقتدر بقتل ابن الفرات و ابنه، و تقدم الی نازوک بان یضرب أعناقهما فی الدار التی کانت لابن الفرات، و یوجه الیه برأسیهما، فنفذ ذلک من وقته و بعث بالرأسین فی سفط ثم رد السفط الی شفیع اللؤلؤی، فوضع الرأسین فی مخلاه و ثقلهما بالرمل و غرقهما فی دجلة و فی هذا العام قبل القبض علی ابن الفرات بایام توفی محمد بن نصر الحاجب، و کان خلفا من ابیه، قال الصولی: عرفته و الله فتی کریما عالی الهمه، جمیل الأمر، سری الإله، کثیر المحاسن، قد اشتهی جمع العلم و کتب الحدیث، و تخلف کتبا باکثر من الفی دینار. قال: و کان قد خرج علی اماره الموصل و نواحیها، فدعانی الی الخروج معه علی ان اقیم شهرا او شهرین بألف دینار معجلا عند الخروج و الف مؤجلا عند الانصراف. قال: فلم ینتظم لی امری علی الخروج معه، ففعل قریبا مما قال، و انا مقیم بمنزلی. ثم ان أباه لم یصبر عنه فاقدمه بغداد، فقلت شعرا اذکر فیه مفارقته و قدومه علی عروض کان یعجبه، و هو هذا اختصرناه: حرق ذابت لها الأحشاء من حر الفراق

بقیت وقفا علی هم و احزان بواقی

آه من فجعه بین جلبت ماء المآقی

و تباریح اشتیاق ساق قلبی للشیاق

ان صبری عن ابی نصر لضرب من نفاق

عن امیر جل عن اتیان افعال دقاق

واسع الهمه فی الافضال ممدود الرواق

نشرب الصافی من جدواه فی کاس دهاق

هو بحر و اعالی الناس فی الجود سواقی

ان أکن عنک تاخرت بجد ذی محاق

و زمان آخذ من کل حر بالخناق

فلقد شد سروری و نشاطی فی وثاق

و وجدت الماء فی بعدک کالملح الزعاق

فحمدت الله إذ من بقرب و تلاقی

و علی الحج مقرونا بغزو و عتاق

ان تسمحت لنفسی بعد هذا بفراق

و فی هذه السنه توفی محمد بن عبید الله بن خاقان والد الوزیر و عزی منه، فکان جمیل العزاء، و ملتزما للصبر و اعتل الوزیر عبد الله بن محمد فی جمادی الآخرة من هذا العام بعد وفاه ابیه، فکان یتحامل علی الجلوس للناس، فیدخلون علیه، و هو لقی شدید العله، فلم یزل علی هذه الحال حتی استهل شهر رمضان، ثم صلحت حاله و نقه من علته، و کان الوزیر قد نافر نصرا الحاجب و عمل علیه عند المقتدر، حتی هم بالقبض علی نصر، و ظن الوزیر ان ذلک مما یسر به مؤنسا فی نصر إذ کان توهم ان الذی بینهما فاسد، و کانا عند الناس متخالفین، و هما فی الحقیقة کنفس واحده، فقدم مؤنس و بعث الیه نصر کاتبه، فتلقاه باسفل المدائن، و عرفه خبر نصر کله، فوجده لنصر کمنزله نفسه، و قال للکاتب: قل له عنی: بحقی علیک، ان تلقیتنی و اخلیت الدار، فلا مؤنه علیک منی، فان کنت لا بد فاعلا فبالقرب، فتلقاه نصر بسوق الأحد، و کان دخول مؤنس فی أول سنه ثلاث عشره و سیقع خبره فی موضعه ان شاء الله. و فی ذی القعده من هذه السنه قدم خلق کثیر من الخراسانیه الی مدینه السلام

للحج، و استعدوا بالخیل و السلاح، فاخرج السلطان القافلة الاولی مع جعفر بن ورقاء، و کان امیر الکوفه یومئذ، فوقع الیه خبر القرمطی و تحرکه مرتصدا للقوافل، فامر جعفر الناس بالتوقف و المقام حتی یتعرف حقائق الاخبار. و تقدم جعفر فی اصحابه، و من خف و تسرع من الحاج، فلما قرب من زبالة اتبعه الناس، و خالفوا امره، فوجدوا اصحاب الجنابی مقیمین ینتظرون موافاه القوافل، و قد منعوا ان یجوزهم احد یخبر بخبرهم، فلما راوه ناوشوه القتال، ثم حال بینهم اللیل، و خلص ابن ورقاء بنفسه، و قتل خلق کثیر ممن کان معه و ترک الحاج المتسرعه جمالهم و محاملهم و فروا راجعین الی الکوفه و اتبعهم القرمطی. و کان بالکوفه جنی الصفوانی، و ثمل الطرسوسی و طریف السبکری فاجتمعوا و اجتمع الیهم بنو شیبان، فحاربوا القرمطی عشیه، فقاموا به و انتصفوا منه ثم باکرهم بالغدو، فهزمهم و اسر جنیا الصفوانی، و قتل خلقا من الجند، و انهزم الباقون الی بغداد، و اقام القرامطة بالکوفه، و أخذوا اکثر ما کان فی الاسواق، و قلعوا أبواب حدید کانت بالکوفه، ثم رحل الی البحرین، و بطل الحج من العراق فی هذه السنه و صح حج اهل مصر و الشام، و کان معهم بمکة علی بن عیسی، فکتب الوزیر عبد الله بن محمد الی علی ابن عیسی بان یتقلد اعمال مصر و الشام، و جعل امر المغرب کله الیه، فمضی علی لما تم الحج من مکة الی الشام و مصر، و ندب المقتدر مؤنسا الخادم الی الکوفه، فوصل إلیها و قد رحل الجنابی عنها، فأقام بها أیاما ثم کتب الیه السلطان ان یعدل الی واسط، فیقیم بها، فرحل إلیها، و استقر بها، و لم یغن شیئا فی حرکته هذه، علی انه انفق فی خروجه فیما حکاه نصر الحاجب و من حصل ذلک معه نحو الف الف دینار. و حج بالناس فی هذه السنه الفضل بن عبد الملک.

ثم دخلت

سنه ثلاث عشره و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة ]

فیها سعی الوزیر عبد الله بن محمد الخاقانی علی نصر الحاجب عند المقتدر، و حمله علی الفتک به، و التقبض علیه، فکتب المقتدر الی مؤنس الخادم، و کان بواسط ان یقدم علیه، لیکون القبض علی نصر الحاجب بمشاهدته و عن رای منه و رضا، إذ کان المقتدر مصغیا الیه، و محتاجا الی رایه و غنائه فلما قدم مؤنس بغداد و شاوره المقتدر فی امر نصر، قال له: و الله یا سیدی لا اعتضت منه ابدا، و لو لا مکانه من نصیحتک و خدمتک ما تهیأ لی ان افارق قصرک، و لا اغیب من مشاهده امرک، و باینه فی امره مباینه وقفته عنه ثم اوصل المقتدر نصرا الی نفسه، و قرب مکانه و مکان مؤنس، و اصغی إلیهما، و لقب مؤنس بالمظفر من حین قدومه من الغزاة، فکان مما قاله نصر للمقتدر و قد علم ما کان ذهب الیه فیه: کم من امر قد عقد علی امیر المؤمنین، و ابتغی به ادخال الکدح فی سلطانه: و لم یعلم به، فکفاه الله ایاه بسعایتنا فی صرفه عنه، فحلف لهما المقتدر انه ما هم بسوء فیهما قط، و لا یفعل مکروها بأحدهما ما بقیا. فقوی امر نصر و تأید بمؤنس، و ضعف امر الوزیر عبد الله بن محمد، و اعتل و لزم بیته، فکان الناس یدخلون علیه و هو لقی، و تولی اعماله و نظره عبید الله بن محمد الکلواذی صاحب دیوان السواد، و بنان النصرانی کاتبه، و مالک بن الولید النصرانی، و کان الیه دیوان الدار و ابن القنانی النصرانی و اخوه و کان الیه دیوان الخاصة و بیت المال و ابنا سعد حاجباه و مما اوهن امر الوزیر و کرهه الی الناس غلاء الأسعار فی زمانه، و لم یکن عنده ماده من حیله یکثر بها ورود المیر الی بغداد. و کان مما اشار الیه نصر عند مکالمته للمقتدر بما کان یدار علیه، و یسعی فیه من الوثوب علیه، و لم یشرح ذلک له ان بعض القواد و اطئوا قوما من الاعراب علی ان یقعدوا

عند رکوب الخلیفة الی الثریا بالقرب من طریقه، فإذا وازاهم وثبوا من ثلم کانت تهدمت فی سور الحلبه، و أوقعوا به، ثم یخرجون و یحکمون علی انهم شراه، فکان نصر حینئذ قد اراد کشف ذلک للمقتدر، و شاور من وثق به فیه، فقال له: لا تفعل، فلست بآمن الا یتضح الأمر للخلیفة فتوحشه و ترعبه، ثم یصیر من اتهم بهذا عدوا لک و ساعیا علیک، و لکن امنعه الرکوب الی الثریا حتی تبنی ثلم السور، و ان عزم علی الرکوب استعددت بالغلمان و العده، و الزمتهم تلک المواضع المخوفه، و عملت مع هذا فی استئلاف کل من سمی لک من هؤلاء القواد و من تابعهم علی مذهبهم، فمن کان منهم متعطلا من ولایه ولیته و من کان مستزیدا زدته، و من کان خائفا آمنته، و ان امکنک تفریقهم فی الاعمال فرقتهم فیها. و کان نصر رجلا عاقلا، فعمل برای من اشار علیه بهذا و سعی فی ولایه بعض القوم، فاخرج واحدا الی سواد الکوفه، و اخرج آخر الی دیار ربیعه و لما صفت الحال بین نصر و مؤنس و استالف نصر ثمل القهرمانه، و کانت متمکنه من المقتدر. و ظهر من امر الوزیر عبد الله بن محمد ما ظهر، تکلموا فی عزله، و شاوروا فی رجل یصلح للوزارة مکانه، فمالت ثمل برأیها و عنایتها الی احمد الخصیبی، و کان یکتب لام المقتدر، و ساعدها نصر علی ذلک حتی تم له، و صح عزم المقتدر علیه.

ذکر التقبض علی الوزیر الخاقانی و ولایه احمد الخصیبی

و قبض علی الوزیر عبد الله بن محمد الخاقانی لإحدی عشره لیله خلت من شهر رمضان، و وکل به فی منزله، فکانت ولایته ثمانیة عشر شهرا، و خلع فی هذا النهار علی ابی العباس احمد بن عبید الله بن احمد بن الخصیب للوزارة، و انصرف الی منزله بقنطرة الانصار، ثم جلس من الغد فی دار سلیمان بن وهب بمشرعه الصخر، فهابه الناس لموضعه من الخلیفة بالوزارة التی صار إلیها، لمحله من خدمه السیده و کتابتها،

و لعنایة ثمل القهرمانه به، و هابه کل منکوب من اصحاب الخاقانی و ابن الفرات، فحصل له من ما لهم الف الف دینار، اصلح منها أسبابه، ثم رکب الوزیر الخصیبی الی القصر، فرماه الجند بالنشاب من جزیرة بقرب قصر عیسی، فلجا الی الشط، و تخلص منهم بجهد، فلما جلس فی مجلسه قال: لعن الله من اشار بی لهذا الأمر و حسن دخولی فیه، فقد کان کرهه لی من أثق به و برایه، و کرهته لنفسی، و لکن القدر غالب، و امر الله نافذ. و اقر الخصیبی عبید الله بن محمد الکلواذی علی دیوان السواد و فارس و الاهواز، و اقر علی الازمه و دیوان الجند أبا الفرج محمد بن جعفر بن حفص، و قلد ابن عم له شیخا یعرف بإسحاق بن ابی الضحاک دیوان المغرب. و لم یکن للناس فی هذا العام موسم لتغلب القرامطة علی البلاد، و قله المال، و ضیق الحال، فطولب بالأموال قوم لا حجه علیهم الا لفضل نعمه کانت عندهم، و الح الوزیر علی الناس فی ذلک حتی طلب امراه المحسن و دوله أم علی بن محمد بن الفرات و ابنه موسی بن خلف، و امراه احمد بن الحجاج بن مخلد باموال جلیله، و کثر الناس فی ذلک و انکروه غایة الانکار.

ثم دخلت

سنه اربع عشره و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة]

فیها اشتدت مطالبه الخصیبی الوزیر الأموال عند الناس، و اکثر التعلل علیهم فیها، و لم یدع عند احد مالا احس به الا اخذه باتعس ما یکون من الأخذ و الشده، و کان نصر بن الفتح صاحب بیت مال العامه قد توفی فی شهر ربیع الاول من هذا العام، فطالب الخصیبی جاریته و ابنته بالأموال، و احضرهما عند نفسه و اشتد علیهما، فلم یجد عندهما کثیر مال، إذ کان نصر رجلا صحیح الأمانة، و کان له معروف عند الناس و ایاد حسنه. و فیها امر المقتدر ابن الخصیب وزیره باستقدام ابن ابی الساج من الجبل لمحاربه القرمطی، فاستقدمه، و اقبل یرید مدینه السلام، فاشتد علی نصر الحاجب و نازوک و شفیع المقتدری و هارون بن غریب الخال و غیرهم من الغلمان دخوله بغداد، فکتب الیه مؤنس بان یعدل الی واسط لیکون مقامه بها و غزوه القرامطة منها، فسار إلیها ثم تأخر نفوذه الی القرمطی و لم یتم خروجه الیه لشروط شرطها و اموال طلبها، و کانت الأموال فی غایة التعذر فلم یجب الی ما اشترطه، و کان ذلک سببا لتوقفه. و فیها اتخذت أم المقتدر کاتبا یقوم بأمر ضیاعها و حشمها و أسبابها لما رات الخصیبی قد اشتغل بالوزارة و النظر فی اسباب المملکة، فقالت لثمل القهرمانه: ارتادی لی کاتبا یقوم مکانه و یحل محله، فاتخذت لها عبد الرحمن بن محمد بن سهل، و کان قد لزم بیته، و اقتصر علی ضیعه له، فاستخرج من منزله، و کتب لام المقتدر و تولی أمورها، و کانت فیه کفایة و أبوه شیخ من مشایخ الکتاب، و ممن عنی بالعلم، فصعب امره علی الخصیبی الوزیر، و تمنی انه لم یکن تولی الوزارة حین فارق خدمه أم المقتدر، و کانت انفع له من الخلیفة، فجعل امره یضعف کلما قلت الأموال التی کان یتقرب بها و یشتد علی الناس فیها.

ذکر التقبض علی الوزیر الخصیبی و ولایه علی بن عیسی الوزارة

ثم ان المقتدر امر بالتقبض علی الخصیبی احمد بن عبید الله الوزیر یوم الخمیس لإحدی عشره لیله خلت من ذی القعده سنه اربع عشره و ثلاثمائة و علی ابنه معه و من لف لفه، و تولی ذلک فیه نازوک صاحب الشرطه، و استتر اصحاب دواوینه و من افلت من اهله، و کان علی بن عیسی بالمغرب متولیا للاشراف، فاستوزر و استخلف له عبید الله بن محمد الکلواذی الی وقت قدومه، و انفذ المقتدر سلامه أخا نجح الطولونی رسولا الیه لیأخذ به علی طریق الرقة، و یتعجل استقدامه، فکانت مده وزارة الخصیبی اربعه عشر شهرا، و ضبط عبید الله بن محمد الأمر و قام به بقیة سنه اربع عشره. و فیها مات احمد بن العباس أخو أم موسی و ماتت أختها أم محمد، فأظهر المقتدر الرضا عن أم موسی، و ردت علیها دورها و ضیاعها التی کانت اعتقلت علیها عند ما اتهمت به علی ما تقدم ذکره. و حج بالناس فی هذه السنه ابو طالب عبد السمیع بن أیوب بن عبد العزیز.

ثم دخلت

سنه خمس عشره و ثلاثمائة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها قدم علی بن عیسی بغداد یوم الأربعاء لخمس خلون من صفر، بعد ان تلقاه الناس جمیعا بالأنبار و فوق الأنبار، و دخل الی المقتدر بالله، فاستوزره و امر بالخلع علیه فاستعفی فلم یعفه، و سلم الیه الخبیصی لیناظره عن الأموال، فلم یستبن علیه خیانة، و لا علم انه أخذ من مال السلطان شیئا فقال له: ضیعت، و المضیع لا رزق له فرد ما ارتزقت و ما اقطعت من الضیاع، فرد ذلک و قال علی بن عیسی الوزیر للخلیفة: ما فعلت سبحه جوهر أخذت من ابن الجصاص قیمتها ثلاثون الف دینار؟ قال له: هی فی الخزانه، فسأله ان یأمر بتطلبها، فطلبت فلم توجد فأخرجها علی من کمه و قال له: عرضت علی هذه السبحه بمصر فعرفتها و اشتریتها، فإذا کانت خزانه الجوهر لا تحفظ، فما الذی حفظ بعدها! و امیر المؤمنین یقطع خزانه و خدمته الأموال الجلیله و الضیاع الواسعه فاشتد هذا الأمر علی السیده أم المقتدر و علی غیرها من بطانته و اتهمت بالسبحه زیدان القهرمانه، و کان لا یصل الی خزانه الجوهر غیرها، و ضبط علی بن عیسی الأمر جهده، و نظر لیله و نهاره، و جلس للمظالم فی کل یوم ثلاثاء و کان لا یأخذ مال احد، و لا یتعلل علی الناس کما کان یفعل غیره، فآمن البراء فی ایامه، و قطع الزیادات و التعلل، و تحفظ من ان تجری علیه حیله، و دعته الضرورة بقله المال الی الاخلال ببعض الاقامات فی طریق مکة و غیرها، و خرج الیه توقیع المقتدر بالا یزیل الکلواذی عن دیوان السواد و لا محمد ابن یوسف عن القضاء، فقال: ما هممت بشیء من هذا، و ان العهد فیه الی لتخلیط علی، و کدح فی نظری و اشار علی بن عیسی علی المقتدر بان یلزم خمسه آلاف فارس من بنی اسد طریق مکة بعیالاتهم و یثبت لهم مال الموسم، فانه یکفیهم و یترک ابن ابی الساج مکانه، و یبعث لحرب القرمطی خمسه آلاف رجل من بنی شیبان باقل من ربع المال الذی کان ینفق علی ابن ابی الساج و کان علی قد نظر الی ما طلبه ابن ابی الساج،

فوجده ثلاثة آلاف الف دینار، و وجد مال بنی اسد و بنی شیبان الف الف دینار. و الفی کاتب نازوک یرتزق تسعمائة دینار فی النوبه، فأسقطها عنه، و قال: رزقه علی صاحبه، و اسقط من رزق مفلح الأسود الف دینار فی جمله الغلمان، و اقره علی الف دینار کان یرتزق فی النوبه. و اراد مؤنس المظفر الخروج الی الثغر فتبعه علی بن عیسی و ساله المقام، و قال له: انما قویت علی نظری بهیبتک و مقامک، فان رحلت انتقض علی تدبیری، فأقام و قلد شیرزاد ما کان یتقلد قلنسوة من امر الحبس، و ضم الیه کاتب نازوک، و اجری له مائه و عشرین دینارا، و لمن یخلفه ثلاثین دینارا، و کان قلنسوة یرتزق لهذه الاعمال ثمانمائه دینار، و صرف یاقوتا عن الکوفه، و ولاها احمد بن عبد الرحمن بن جعفر الی ان یصیر إلیها ابن ابی الساج. و لما رای المقتدر اجتهاد علی بن عیسی قال: لقد استحییت من ظلمی قبل هذا له، و أخذی المال منه، و امر بان یرد علیه ذلک، و أحال به علی الحسین بن احمد الماذرائی فاشتری علی بن عیسی بالمال ضیاعا، و ضمها الی الضیاع التی وقفها علی اهل مکة و المدینة. و کان فی ناحیه بنی الفرات رجل یعرف بابی میمون الأنباری، قد اصطنعوه و أحسنوا الیه، فوجد له علی بن عیسی ارزاقا کثیره، فاقتصر علی بعضها، فهجاه الأنباری و من شعره المشهور فیه عند وزارته هذه: قد اقبل الشؤم من الشام یرکض فی عسکر ابرام

مستعجلا یسعی الی حتفه مدته تقصر عن عام

یا وزراء الملک لا تفرحوا أیامکم اقصر ایام

و کان علی بن عیسی قد کتب الی ابن ابی الساج ان یقیم بالجبل، فلم یلتفت الی کتابه، و بادر بالاقبال الی حلوان یرید دخول بغداد، فکره اصحاب السلطان دخوله لها، و کتب الیه مؤنس فی العدول الی واسط، و عرفه ان الأموال من ثم ترد علیه فصار الی واسط، و عاث اصحابه بها علی الناس، و کثر الضجیج منهم و الدعاء علیهم، فلم یغیر ذلک، فقال الناس: من اراد محاربه عدوه عمل بالانصاف و العدل، و لم یفتتح امره بالجور و الظلم، و انتصحه من عرفه فلم یقبل النصیحه و خرج ابن ابی الساج

الی القرمطی من واسط، فأبطأ فی سیره و سبقه القرمطی الی الکوفه، ثم التقیا فهزمه القرمطی، و اخذه أسیرا، و سار القرمطی یرید بغداد، فعبر جسر الأنبار، و خرج مؤنس المظفر و نصر الحاجب و هارون بن غریب الخال و ابو الهیجاء و معهم جیش السلطان یریدون القرمطی، و قد بلغهم رحیله الیهم، و بادر نصر اصحابه، و اختلف رأیهم، و جزع اصحاب السلطان، و امتلأت قلوبهم رهبه للقرمطی، و وقفوا علی قنطره تعرف بالقنطره الجدیده، و أرادوا قطعها لئلا یجوز القرمطی الیهم، و تابعه اکثر اهل العسکر، فقطعت القنطرة فلما صار القرمطی و اصحابه إلیها رماهم اصحاب السلطان بالنشاب، و رأوا کثره الخلق، فرجعوا و تبددوا فی الموضع، فعزم نصر علی العبور الیهم و مناجزتهم فلم یدعه مؤنس و وجه السلطان الی الفرات بطیارات، و شمیلیات فیها جماعه من الناشبة، و علیهم سبک غلام المکتفی، فحالوا بین القرامطة و بین العبور و کان ثقل القرمطی و سواد عسکره بحیال الأنبار، و ابن ابی الساج محبوس عندهم، فاراد نصر ان یحتال للعبور فی السفن لیلا، و ان یکبسوا السواد طمعا فی تخلیص ابن ابی الساج فحم نصر الحاجب حمی ثقیله اذهبت عقله یومین و لیلتین، و شاع ما اراد ان یفعله و قدم مؤنس غلامه یلبق فی نحو الفین، فعبروا الفرات لیلا و وافوا سواد القرمطی بالأنبار و کان یلبق فی جیش عظیم، و سواد القرمطی فی خیل یسیره، فانهزم اصحاب السلطان، و اسر جماعه منهم، و اسر ابن ابی الأغر فی جملتهم فلما أتاهم القرمطی جلس لهم، و ضرب اعناق جمیعهم، و دعا بابن ابی الساج من الموضع الذی کان محبوسا فیه، فقال له: انا اکرمک و انوی الصفح عنک، و أنت تحرض علی أصحابک! فقال له: قد علمت انی ما اقدر علی مکاتبتهم و لا مراسلتهم، فأی ذنب لی فی فعلهم! فقال له: ما دمت حیا فلأصحابک طمع فیک، فامر به فضربت عنقه. و فیها اتصل بمؤنس المظفر ان أم المقتدر عامله علی قتله، و انها قد نصبت له من یقتله إذا دخل الدار، فاستوحش و احترس، و طلب الخروج الی الثغر، فأجیب الی ذلک، ثم اضطرب امره لما حدث من امر القرمطی

و فیها ورد الخبر بموت ابراهیم بن عبد الله المسمعی امیر فارس، فخلع علی یاقوت، و قلد مکانه، و ولی محمد بن عبد الصمد کرمان. و حج بالناس فی هذه السنه ابو احمد عبید الله بن عبد الله بن سلیمان من بنی العباس.

ثم دخلت

سنه ست عشره و ثلاثمائة

[أخبار متفرقة]

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس فیها اوقع سلیمان الجنابی القرمطی باهل الرحبه، و قتل منهم مقتله عظیمه، و وجه سریه الی دیار ربیعه، فاوقعت ببوادی الاعراب و استباحتها، ثم عادوا الی الرحبه، و استاقوا خمسه آلاف جمل و مواشی کثیره، و زحف القرامطة الی الرقة للإیقاع بأهلها، فحاربوهم أشد محاربه، و رموهم من اعالی دورهم بالماء و التراب و الاجر و رموهم بسهام مسمومه، فمات منهم نحو مائه رجل و انصرفوا عنها مفلولین.

ذکر القبض علی علی بن عیسی الوزیر

و ولایه محمد بن علی بن مقله الوزارة

و فی هذه السنه قبض علی علی بن عیسی، و وکل به فی دار الخلیفة یوم الثلاثاء لاثنتی عشره لیله خلت من ربیع الاول، و توجه هارون بن غریب الخال الی ابی علی محمد بن علی بن الحسن بن عبد الله المعروف بابن مقله، فحمله الی دار المقتدر بعد مراسلات کانت بینهما و ضمانات فقلده المقتدر وزارته، و فوض الیه أموره، و خلع علیه الوزارة یوم الخمیس لاربع عشره لیله خلت من ربیع الاول، فاقر عبید الله ابن محمد بن عبد الله الکلواذی علی دیوان السواد، و اقر الفضل بن جعفر بن محمد ابن موسی بن الفرات علی دیوان المشرق، و انفذه ناظرا علی اعمال فارس، و ولی محمد ابن القاسم الکرخی دیوان المغرب- و کان قد قدم من دیار مضر- و قلد الوزیر أخاه الحسن بن علی دیوان الخاصة و دیوان الدار الاصغر، الذی تنشأ منه الکتب بالزیادات و النقل، و قلد أخاه العباس بن علی دیوان الفراتیه و دیوان الجیش، و اقر عثمان بن سعید الصیرفی علی دیوان الجیش الأصل، و ابراهیم بن خفیف علی دیوان النفقات،

و اجری الأمور احسن مجاریها، و امر الا یطالب احد بمصادره و لا غرم، و لا یعرض لصنائع احد، حتی اقر احمد بن جانی علی ما کان یتقلده من دیوان اقطاع الوزراء، و اجلس ابراهیم بن أیوب النصرانی کاتب علی بن عیسی بین یدیه علی رسمه، و اقره علی دیوان الجهبذه، و ضمن امر الرجاله المصافیه الملازمین لدار الخلیفة، و قد بلغت نوبتهم عشرین و مائه الف دینار فی کل هلال فاستبشر الناس به، و سکنوا الیه، و أمنوا و انفسحت آمالهم، و اتسعت هممهم، و تباشروا بأیامه ثم خلع فی غره جمادی الاولی علی ابی القاسم و ابی الحسین و ابی الحسن بنی ابی علی محمد بن علی الوزیر لتقلد الدواوین، ثم خلع علی محمد بن علی بعد ذلک لتکنیه امیر المؤمنین ایاه. قال الصولی: و لا اعلم انه ولی الوزارة احد بعد عبید الله بن یحیی بن خاقان مدح من الاشعار باکثر مما مدح به محمد بن علی قبل الوزارة، و فی الوزارة، و بعد ذلک لشهرته فی الشعر، و علمه به و اثابته علیه و ظهر من ذکاء ابنه ابی الحسین و استقلاله بالأعمال، و تصرفه فی الآداب و حسن بلاغته و خطه ما تواصفه الناس، و کان اکثر ذلک فی وزارته الثانیه، حین انفجر علیه الشباب، و زالت الطفوله عنه قال: و ما رأینا وزیرا مذ توفی القاسم بن عبید الله احسن حرکه و لا اظرف اشاره و لا اصلح خطا، و لا اکثر حفظا، و لا اسلط قلما، و لا اقصد بلاغه، و لا آخذ بقلوب الخلفاء من محمد بن علی و له بعد هذا کله علم بالاعراب و حفظ باللغة و شعر ملیح و توقیعات حسان و ولی الوزیر ابنه أبا القاسم دیوان زمام القواد مکان عبید الله بن محمد، و قلد ابنه أبا عیسی دیوان الضیاع المقبوضة عن أم موسی و الموروثه عن الخدم، و اقر إسحاق بن اسماعیل علی ما کان ضامنا له من اعمال واسط، و غیر ذلک. و فی هذه السنه رجع القرمطی الی الکوفه، فخرج الیه نصر الحاجب محتسبا و انفق من ماله مائه الف دینار الی ما اعطاه السلطان، و اعانه به و اجتهد فی لقاء القرمطی و نصحه الجیش الذین کانوا معه، و حسنت نیاتهم فی محاربه القرمطی. فاعتل نصر فی الطریق، و مات فی شهر رمضان، فحمل الی بغداد فی تابوت و ولی الحجابه مکانه ابو الفوارس یاقوت مولی المعتضد، و هو إذ ذاک امیر فارس، فاستخلف له ابنه ابو الفتوح الی ان یوافی یاقوت.

ذکر الحوادث التی أحدثها القرامطة بمکة و غیرها

و فی هذه السنه سار الجنابی القرمطی لعنه الله الی مکة، فدخلها و اوقع بأهلها عند اجتماع الموسم و اهلال الناس بالحج، فقتل المسلمین بالمسجد الحرام، و هم متعلقون باستار الکعبه، و اقتلع الحجر، و ذهب به، و اقتلع أبواب الکعبه و جردها من کسوتها، و أخذ جمیع ما کان فیها من آثار الخلفاء التی زینوا بها الکعبه و ذهبوا بدره الیتیم، و کانت تزن-فیما ذکر اهل مکة- اربعه عشر مثقالا، و بقرطی ماریة، و قرن کبش ابراهیم، و عصا موسی، ملبسین بالذهب مرصعین بالجوهر، و طبق و مکبه من ذهب و سبعه عشر قندیلا، کانت بها من فضه و ثلاث محاریب فضه کانت دون القامة منصوبه فی صدر البیت، ثم رد الحجر بعد اعوام و لم یرد من سائر ذلک شیء. و قیل ان الجنابی لعنه الله صعد الی سطح الکعبه لیقلع المیزاب، و هو من خشب ملبس بذهب، فرماه بنو هذیل الاعراب من جبل ابی قبیس بالسهام حتی ازالوهم عنه، و لم یصلوا الی قلعه و ظهر قرامطه یعرفون بالنفلیه بسواد الفرات، و معهم قوم من الاعراب من بنی رفاعة و ذهل و عبس فعاثوا و أفسدوا 3 ، و کان علیهم رؤساء منهم یقال لهم عیسی بن موسی ابن اخت عبدان القرمطی و مسعود بن حریث من بنی رفاعة و رجل یعرف بابن الأعمی فاوقعوا وقائع عظیمه، و أخذوا الجزیة ممن خالفهم علی رسوم أحدثوها وجبوا الغلات، فانفذ المقتدر هارون بن غریب الی واسط فاوقع بهم، و قتل کثیرا منهم، و حمل منهم الی مدینه السلام مائتی اسیر، فقتلوا و صلبوا. 4 و ورد الخبر فی شعبان بان الحسن بن القاسم الحسنی قام بالری و معه دیلمی یقال له ما کان بن کاکی، و ان العامل علیها هرب الی خراسان منه، ثم ورد الخبر فی شوال باقبال دیلمی یقال له اسفار بن شیرویه من اصحاب الحسن بن القاسم الی الری أیضا، و ان هارون بن غریب لقی اسفار هذا بناحیه قزوین، فهزمه اسفار و قتل اکثر رجاله و افلت هارون وحده، ثم تلاحق به من بقی من اصحابه و فیها ولی ابراهیم بن ورقاء اماره البصره و شخص إلیها من بغداد، فما رای الناس فی هذا العصر أمیرا اعف منه

و لما صار هارون بن غریب الی الکوفه، قلد کور الجبل کلها و ضم الیه وجوه القواد فقلد أبا العباس بن کیغلغ معاون همذان و نهاوند مکان محمد بن عبد الصمد، و قلد نحریرا الخادم الدینور مکان عبد الله بن حمدان، و خلع علیهما فی دار السلطان، فاستوحش لذلک عبد الله بن حمدان، و کان هذا سبب معاونه عبد الله بن حمدان لنازوک عند ما احدثاه علی المقتدر مما سیأتی ذکره. و فی هذه السنه ولی ابو عبد الله احمد بن محمد بن یعقوب بن إسحاق البریدی خراج الاهواز بعد اعمال کثیره تصرف فیها هو و اخواه ابو یوسف و ابو الحسین، فحمدت آثارهم، و شاعت کفایتهم، و حرص السلطان علی اصطناعهم و زیادتهم فعلت أحوالهم، و زادت مراتبهم، و ظهر من استقلال ابی عبد الله احمد بن محمد بالأعمال و قرب ماخذها علیه و المعرفة بوجوه النظر و الاجتهاد فی إرضاء السلطان ما تعارفه الناس و علموه، مع تخرق فی الکرم و السودد، و حسن الرعایة لمن خدمه، و اتصل به و لمن امله و قصده، حتی انه لا یرضی لکل واحد منهم الا بغناه، فأحب السلطان ان یلی هو و اخواه اکثر الاعمال الدنیا، فلم یحبوا ذلک، و اقتصر کل واحد منهم علی دون ما یستحق من الاعمال. و فیها ولی ابو الحسین عمر بن الحسن الأشنانی قضاء المدینة مکان ابن البهلول إذ کبر و اختلط علیه امره، ثم استعفی ابن الأشنانی فاعفی، و ولی الحسین بن عبد الله ابن علی بن ابی الشوارب قضاء المدینة، و قلد ابو طالب محمد بن احمد بن إسحاق ابن البهلول قضاء الاهواز و الأنبار، عوضا مما کان یلیه أبوه من قضاء المدینة و فیها توفی ابو إسحاق بن الضحاک الخصیبی و اللیث بن علی بالرقة. و حج بالناس فی هذه السنه من تقدم ذکره.

ثم دخلت

سنه سبع عشره و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

فیها ثار بالمقتدر بعض قواده،

و خلعوه و هتک الجند داره، و نهبوا ماله ثم اعید الی الخلافه، و جددت له البیعه، و ذلک ان مؤنسا المظفر لما قدم من الرقة عند اخراجه الی القرامطة، و قرب من بغداد، لقیه عبد الله بن حمدان و نازوک الحاجب، فاغریاه بالمقتدر، و اعلماه بانه یرید عزله عن الإمارة و تقدیم هارون بن غریب مکانه، لما تقدم ذکره من عزل المقتدر لابن حمدان عن الدینور مع استفساده الی نازوک فعمل ذلک فی نفس مؤنس، و دخل بغداد أول یوم من المحرم و عدل الی داره، و لم یمض الی دار الخلیفة، فوجه الیه المقتدر أبا العباس ولده و محمد بن مقله وزیره، فاعلماه تشوقه الیه و رغبته فی رؤیته، فاعتذر بعلة شکاها، و ان تخلفه لم یکن الا بسببها، فارجف الناس بتکرهه الاقبال الیه، و تجمعت الرجاله المصافیه الملازمة بالحضرة الی باب داره، فواثبهم اصحابه، و دافعوهم، و وقع بنفس مؤنس ان الذی فعله الرجاله انما کان عن امر المقتدر، فخرج من الدار، و جلس فی طیار و صار الی باب الشماسیه، و عسکر و تلاحق به اصحابه و خرج الیه نازوک فی جمیع جیشه، فعسکر معه، و ذلک یوم الأحد لتسع خلون من المحرم و لما بلغ المقتدر ذلک ارتاع له، و وعده باخراج هارون بن غریب الی الثغر، و بذل له کل ما رجا به استمالته و اذهاب وحشته و کتب المقتدر الی مؤنس و اهل الجیش کتابا کان فیه: و اما نازوک فلست ادری سبب عتبة و استیحاشه، فو الله ما اعنت علیه هارون حین حاربه، و لا قبضت یده حین طالبه، و الله یغفر له سوء ظنه و اما عبد الله بن حمدان فلا اعرف شیئا احفظه الا عزله عن الدینور، و ما کنا عرفنا رغبته فیها، و انما أردنا نقله الی ما هو اجل منها، و ما لأحد عندی الا ما أحب لنفسه، فان ارید بی نقض البیعه، فانی مستسلم لامر الله، و غیر مسلم حقا خصنی الله به، و افعل ما فعل

عثمان بن عفان رضی الله عنه و لا الزم نفسی حجه، لا آتی فی سفک الدماء ما نهی الله عنه الا فی المواطن التی حدها الله فی الکافرین و البغاة من المسلمین و لست استنصر الا بالله، لما اؤمله من الفوز فی الآخرة، و إِنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا وَ اَلَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ . فلما قرئ کتاب المقتدر فی العسکر وثب وجوه الجیش، و قالوا: نمضی الی دار الخلیفة لنسمع منه ما یقول و بلغ ذلک المقتدر، فاخرج عن الدار کل من کان یحمل سلاحا، و جلس علی سریره، و فی حجره مصحف یقرا فیه، و اقام بنیه حوالی نفسه، و امر بفتح الأبواب، و الا یمنع احد الدخول فلما علم ذلک مؤنس المظفر اقبل الی باب الخاصة لیعرف الحقیقة، و یستقرب مراسله الخلیفة ثم کره ان یدخل علیه فیحدث من الأمر مالا یتلافاه فامر الحجاب بان یرجعوا الی الدار، و الزم معهم قوما من اصحابه، و صرف الناس الی منازلهم علی حال جمیله، و کلهم مسرور بالسلامة، و رجع هو الی داره لیزید بذلک فی تسکین الناس و تطییب نفس الخلیفة، و ذلک یوم الاثنین لعشر خلون من المحرم. فلما کان یوم الخمیس لثلاث عشره خلت منه عاد اصحاب نازوک و سائر الفرسان الی الرکوب فی السلاح، و ساروا الی دار مؤنس المظفر فاخرجوه عن کره منه الی المصلی العتیق، و غلبه نازوک علی التدبیر، و استأثر بالأمر، و باتوا فی تلک اللیلة علی هذه الحال فلما اصبح نازوک رکب و الناس معه فی السلاح الی دار السلطان، فوجدوا الأبواب مغلقة، فاحرقوا بعضها و دخلوا الدار، و قد تکامل علی بابها من الفرسان نحو اثنی عشر ألفا فلما سمع المقتدر نفیرهم دخل هو و ولده داخل القصر، و نزل محمد بن مقله الی دجلة، فرکب طیارة، و صار الی منزله، و تقحم نازوک و اصحابه دخول الدار علی دوابهم الی ان صاروا الی مجالس الخلیفة، و هم یطلبونه و یکشفون عنه فلما رای مؤنس ذلک دخل الدار، و سال بعض الخدم عن المقتدر، فاعلمه بمکانه، فاحتال فی اخراجه و اخراج أمه و ولده و وجه معهم ثقاته الی داره لیستتروا فیها، و اخرج علی بن عیسی من المکان الذی کان محبوسا فیه، فصرفه الی منزله، و اخرج الحسین بن روح- و کان محبوسا أیضا بسبب مال طولب به-

فصرفه الی منزله، و نهب الجند الدار و محوا رسوم الخلافه و هتکوا الحرمه، و صاروا من أخذ الجوهر و الثیاب و الفرش و الطیب الی مالا قدر له ثم وکل مؤنس اصحابه بالقصر و ابوابه، و اجمع رای نازوک و عبد الله بن حمدان علی اقعاد محمد بن المعتضد للخلافة، و احضروه الدار لیله السبت، و حضر معهما مؤنس المظفر، و دعا لمحمد بن المعتضد بکرسی، و خاطبه ثم انصرف مؤنس الی داره، و اقام نازوک فی الدار إذ کان یتولی الحجابه مع الشرطه، و انصرف عبد الله بن حمدان الی منزله، و وجه نازوک باللیل من نهب دار هارون بن غریب الخال بنهر المعلی و داره بالجانب الغربی، و احرقنا جمیعا، و نهبت دور الناس طول لیله السبت، فکانت من اشام اللیالی علی اهل بغداد، و افلت کل لص و جانی جنایة و مقتطع مال، و فتقوا السجون التی کانوا فیها، و افلت من دار السلطان عبد الله صاحب الجنابی، و عیسی بن موسی الدیلمی و غیرهما من اهل الجزائر. ثم اصبح الناس علی مثل ذلک الی ان رکب نازوک و اظهر الانکار لما حدث من النهب، و ضرب اعناق قوم وجد معهم امتعه الناس، فکف الأمر قلیلا، و سمی محمد بن المعتضد القاهر بأمر الله، و سلم علیه بالخلافة، و وجه القاضی محمد بن یوسف و جماعه معه الی دار مؤنس المظفر لیجبروا المقتدر علی الخلع، فامتنع من ذلک. ثم ان الرجاله المصافیه طالبوا بست نوب و زیاده دینار، و کان یجب لهم فی کل نوبه مائه و عشرون الف دینار عین، إذ کانوا فی عشرین الف راجل، و کان عدد الفرسان اثنی عشر ألفا، و مبلغ مالهم فی کل شهر خمسمائة الف دینار فضمن نازوک ثلاث نوب للرجاله، و دافعهم عن الزیادة، فقالوا: لا نأخذ الا الست نوب و الدینار الزائد، و اخر نازوک إعطاء الجند، إذ لم یجتمع له المال، و ألحوا فی قبضه فلم یعطوا شیئا یوم السبت و لا یوم الأحد، و بکر الرجاله یوم الاثنین الی الدار للمطالبة بالمال، فدخل نازوک و خادمه عجیب الصقلبی الی الصحن المعروف بالشعیبی و دخل الرجاله الی الدهلیز یشتمون نازوک، و یغلظون له، و یتواعدونه، لتاخیره العطاء و الزیادة عنهم. ثم انهم هجموا فی الدار، و ثاروا علی نازوک لعداوتهم له و حربهم له فی أول امارته فقتلوا عجیبا خادمه، و کان نازوک قد سد الطرق و الممرات التی کانت فی دار السلطان تحصینا علی نفسه و استظهارا علی امره فلما رای فعل الرجاله و ایقن بالشر دخل

لیهرب من بعض الممرات، فوجدها مسدودة، و لحقه رجل من الرجاله اصفر یقال له مظفر و آخر یقال له سعید بن یربوع، و یلقب بضفدع، فقتلاه ثم صلب جسده من وقته علی بعض ادقال الستائر التی تلی دجلة، و صاحوا: لا نرید الا خلیفتنا المقتدر بالله، و وثب القاهر مع جماعه من خدمه فخرج من بعض أبواب القصر، و جلس فی طیار، و مضی الی موضعه فی دار ابن طاهر. قال الصولی: و نحن نری ذلک کله من دجلة، و نهبت دار نازوک فی ذلک الوقت، و دار بنی بن نفیس و قد قیل ان مؤنسا المظفر لما رای غلبه نازوک علی الأمر وجه لیله الاثنین الی نقباء الرجاله فواطاهم علی ما فعلوه، و کان لا یرید تمام خلع المقتدر، و لذلک ما ستره و لم یبت عنه منذ ادخله داره و کان عبد الله بن حمدان فی الوقت الذی قتل فیه نازوک بین یدی القاهر و هو یراه خلیفه، فلما هرب القاهر طلب ابن حمدان من بعض الغلمان جبه صوف کانت علیه، و ضمن له مالا، فلبسها و بادر یرید بعض الأبواب، فندر به قوم من الغلمان و الخدم، فما زالوا یرمونه بالنشاب حتی قتلوه و احتزوا راسه. سنه 317

ذکر صرف المقتدر الی الخلافه

و اخرج مؤنس المظفر المقتدر بالله و ساله الرجوع الی الدار، و الظهور للناس فاستعفاه من ذلک فلم یدعه حتی رده فی طیارة، مع خادمه بشری، فلما صعد القصر سال عن عبد الله بن حمدان، فاخبر بقتله، فساءه ذلک، و کان قد صح عنده انه لم یرد من أول امره ما اراده نازوک، و لا ظن الحال تبلغ حیث بلغت ثم ان المقتدر قعد للناس، و خاطبهم بنفسه، و قال للرجاله: لکم علی ست نوب و زیاده دینار، و قال للغلمان: لکم علی ارزاق اربعه اشهر، و قال لسائر الجند: لکم علی ارزاق اربعه اشهر و زیاده خمسه دنانیر لکل واحد منکم، و ما عندی ما یفی بهذا و لکنی أبیع ما بقی من ثیابی و فرشی و أبیع ضیاعی و ضیاع من یجوز علیه امری، فبایعه الناس بیعه مجدده

و اجتهد فی توفیتهم ما ضمنه لهم، و صرف أوانی الذهب و الفضه، ثم اعجلوه عن صرفها فکان یزنها لهم مکان الدنانیر و الدراهم و وفی بکل الذی ضمنه، و کان القاهر لما اقعد للخلافة قد احضر محمد بن علی الوزیر یوم السبت و یوم الأحد، و امره ان یجری الأمور مجاریها، فلم یحدث شیئا و لا حاول امرا فلما عاد المقتدر الی حالته احضره و شکر ما کان منه، فکتب محمد بن علی الی جمیع الأمراء و العمال و الاطراف بما جدده الله للمقتدر بالله، و کفاه ایاه، و ارتجل الکتاب إملاء بلا نسخه، فاحسن فیها و أجاد. و اضطربت الأمور ببغداد الی ان ولی المقتدر شرطته ابراهیم و محمد ابنی رائق مولی المعتضد، و خلع علیهما، و ذلک بمشوره مؤنس المظفر و عن امره، فقاما بالأمر احسن قیام و ضبطا البلد أشد ضبط، و طاف کل واحد منهما باللیل فی جانبه من بغداد، و کان اکثر الضبط لمحمد فهو الذی کان یقیم الحدود، و یستوفی الحقوق و کانت فی ابراهیم رحمه و رقه قلب. و قدم یاقوت من فارس فی غره شهر ربیع الاول، فخلع علیه للحجابه و علی محمد ولده لسبب هزیمتهم للسجستانیه بکرمان، و ولی الاعمال جماعه ممن اشار بهم مؤنس و محمد بن علی و لم یف مال المقتدر و الانیه التی احضرها بارزاق الجند، فامر بارتجاع ما کان اقطعه الناس من الأموال و الضیاع و المستغلات، و افرد لها دیوانا، و قلد الوزیر ابن مقله ذلک الدیوان عبد الله بن محمد بن روح، و سمی دیوان المرتجعة، فتقلده فی آخر المحرم، فعسف علیه الجند بالمطالبة بالمال، فاستعفی الوزیر فأعفاه و قلد مکانه الحسین بن احمد بن کردی الماذرائی و وردت الاخبار باستیلاء العدو علی الثغور الجزریة، و نصبهم فی کل مدینه رجلا منهم لقبض الجبایه، فاخرج السلطان طریفا السبکری لدفعهم، و کتب الی من قارب تلک الناحیة ان یسیروا معه. و ورد الخبر بان اصحاب ابی مسافر اضطربوا علیه باذربیجان، فزال عنهم الی المراغه، فحصروه بها حتی قتلوه، و تراضوا علی قائد منهم اسمه مفلح، فراسوه علیهم، و ترددت الأنباء الشاغله الغامه.

[أخبار متفرقة]

و توفی فی هذا العام ابو الحسین بن ابی العباس الخصیبی و الحسین بن احمد الماذرائی بمصر، و توفیت ثمل القهرمانه التی کانت مع والده المقتدر

و فیها توفی ابو القاسم ابن بنت منیع المحدث، و هو ابن مائه سنه و ثلاث سنین، مولده سنه اربع عشره و مائتین. و توفی نحریر الصغیر بالموصل و کان یتولی معونتها. و توفی ابو معد نزار بن محمد الضبی. و کان نصب الحج للناس فی هذه السنه عمر بن الحسن بن عبد العزیز بن عبد الله بن عبید الله بن العباس، خلیفه لأبیه الحسن بن عبد العزیز فصده الجنابی عن الحج.

ثم دخلت

سنه ثمان عشره و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة]

فیها اقبل ملیح الأرمینی الی ناحیه شمشاط للغارة علی أهلها، فخرج الیه نجم غلام جنی الصفوانی، و کان یلی المعاون بدیار مضر، و یتولی اعمال الرقة، فاوقع بملیح و باصحابه وقیعه عظیمه، فانفذ ابنا له یقال له منصور، و یکنی أبا الغنائم الی الخلیفة ببغداد بأربعمائة اسیر منهم عشره رؤساء مشاهیر، فادخلهم بغداد فی شهر ربیع الاول من هذه السنه مشاهیر علی الجمال 4. و فی هذه السنه خرج اعراب بنی نمیر بن عامر و بنی کلاب بن ربیعه فعاثوا بظهر الکوفه، و استطالوا علی المسلمین، و أخافوا السبیل، فخرج الیهم ابو الفوارس محمد بن ورقاء امیر الکوفه فی جمع من اشراف الکوفه و بنی هاشم العباسیین و الطالبیین و لم یکن معه جند سواهم فقاتل الاعراب بنفسه، و صبر لمحاربتهم فأسروه و أسروا معه ابن عمر العلوی و ابن عم شیبان العباسی من ولد عیسی بن موسی، و سار بهم الاعراب فی اخبائهم، و لم یجسروا علی إیقاع سوء بهم فطلبوا منهم الفداء فاجابوهم الیه، وفدوا انفسهم و تخلصوا منهم. و فیها خلع علی عبد الله بن عمرویه، و قلد شرطه البصره مکان محمد بن القاسم بن سیما، و خلع علی علی بن یلبق لمعاون النهروان و واسط مکان سعید بن حمدان، فخرج الی واسط، و بلغه ان إسحاق الکردی المعروف بابی الحسین، خرج لقطع الطریق علی عادته، و معه جمله من الأکراد، فراسله علی و لاطفه، و وعده تقدیم السلطان له علی جمیع الأکراد فاقبل الیه و بات عنده و خلع علیه و حمله ثم صرفه الی عسکره لیغدو علیه فی الیوم الثانی، و اجتمع رؤساء اهل واسط الی علی، فعرفوه بما قد هیاه الله له فی

الکردی و انه لو انفق مائه الف دینار لما تمکن ما تمکن منه فیه، و انه ان افلت من یدیه انکر السلطان ذلک علیه فلما بکر الکردی الی علی بن یلبق تقبض علیه و علی من کان معه، و رکب من وقته الی موضع عسکره، فقتل منهم خلقا و اسر جماعه و ادخل ابو الحسین الی بغداد مشهورا، و معه اربعه عشر رجلا بین یدی یلبق المؤنسی و ابنه علی، و ذلک لثمان خلون من جمادی الاولی، فحبسوا و لم یقتلوا و فیها خلع علی محمد بن یاقوت و ولی شرطه بغداد علی الجانبین مکان ابراهیم و محمد ابنی رائق المعتضدی، و قلد الحسبه.

ذکر الإیقاع بجند الرجاله ببغداد

و من الحوادث فی هذه السنه التی عظمت برکتها علی السلطان و المسلمین، ان الرجاله المصافیه لما قتلوا نازوک، و تهیأ لهم ما فعلوه فی امر المقتدر، و قبضوا الست النوائب و الزیادة التی طلبوها، ملکوا امر الخلافه، و ضربوا خیاما حوالی الدار. و قالوا: نحن اولی من الغلمان بحفظ الخلیفة و قصره، و انضوی الیهم من لم یکن منهم، و زادت عدتهم علی عشرین ألفا، و بلغ المال المدفوع الیهم لکل شهر مائه الف و ثلاثین الف دینار، و تحکموا علی القضاه، و طالبوهم بحل الحباسات و اخراج الوقوف من ایدیهم، و اکتنفوا الجناة، و عطلوا الأحکام، و استطالوا علی المسلمین، و تدلل قوادهم علی الخلیفة و علی الوزیر، حتی کان لا یقدر ان یحتجب عن واحد منهم فی ای وقت جاء من لیل او نهار، و لا یرد عن احد حاجه کائنا ما کانت، فلم یزالوا علی هذه الحال الی ان شغب الفرسان، و طلبوا أرزاقهم، و عسکروا بالمصلی، و دخل بعضهم بغداد یرید دار ابی القاسم بن الوزیر محمد بن علی فلما قربوا منها دافعهم الرجاله الذین کانوا ملازمین بها، و منعوهم الجواز فی الشارع، فتجمع الفرسان، و رشقوهم بالنشاب، و قتلوا منهم رجلا، فانهزم الرجاله اقبح هزیمه، فطمع الفرسان حینئذ فیهم، و افترصوا ذلک منهم، و راسلوا الغلمان الحجریه فی امرهم و تأمروا معهم علی الإیقاع بهم

و بلغ محمد بن یاقوت صاحب الشرطه الخبر، فحرص علی نفاذه، و اغری الفرسان بالعزم فیه، و سفر فی الأمر و احکمه، و أومی الیهم الوزیر بوجه الرأی فیه، و دبره من حیث لا یظن به، إذ علم ما فی نفس الخلیفة علیهم من الغیظ لقبیح ما کانوا یحدثونه علیه فوثب الغلمان الحجریه یوم الأربعاء لثمان لیال بقین من المحرم بالرجاله المصافیه و طردوهم عن المصاف، و رشقوهم بالنشاب، فانصرفوا منهزمین، و اخرج ابن یاقوت صاحب شرطه بغداد غلمانا کثیرا فی طیارات و تقدم الیهم الا یترکوا رجلا یعبر من جانب الی جانب الا قتلوه، و لا ملاحا یجیز احدهم الا رموه بالنشاب، و اخافوه و منعوا من عبور الجسر، و الح علیهم بالطلب، و نودی فیهم الا یبقی ببغداد منهم احد، و اعانت علیهم العامه، و انطلقت فیهم الأیدی، فلم یجتمع منهم اثنان، و حظر علیهم الا یخرجوا الی الکوفه و البصره و الاهواز، فتخطفوا فی کل وجه و امیحوا بکل مکان، فهل تری لهم من باقیه، و قصد الفرسان مع العامه الی الموضع الذی کان فیه مستقر السودان بباب عمار، فنهبوهم و احرقوا منازلهم، فطلبوا الامان، و سألوا الصفح، فرفع عنهم القتل و حبس منهم الوجوه و اسقطت عنهم الجرایات.

کتاب علی بن مقله الی القواد و العمال

و کتب الوزیر محمد بن علی بن مقله فیهم نسخه انفذت الی القواد و العمال و هی: بسم الله الرحمن الرحیم: قد جری اعزک الله من امر الرجاله المصافیه بالحضرة ما قد اتصل بک، و عرفت جملته و تفصیله و جهته و سبیله، و قد خار الله عز و جل لسیدنا امیر المؤمنین و للناس بعده بما تهیأ من قمعهم و ردعهم، خیره ظاهره متصله بالکفایة الشامله التامة بمن الله و فضله، و لم یر سیدنا ایده الله استصلاح احد من هذه العصبة الا السودان فإنهم کانوا اخف جنایة، و ایسر جریره، فرای اعلی الله رایه اقرارهم علی أرزاقهم القدیمه، و تصفیتهم بالعرض علی المحنة لعلمه ان العساکر لا بد لها من رجاله و امر اعلی الله امره، ان یستخدم بحضرته من تؤمن بائقته و تخف مؤنته، و ترجی استقامته

و بالله ثقه امیر المؤمنین و توفیقه، و قبلک و قبل مثلک رجاله أنت اعلم بمن مرضت طاعته منهم، و من یعود الی صحه و صلاح، فان قنع من ترضاه منهم بأصل الجاری علیه فتمسک به و اقره علی جاریه، و من رایت الاستبدال به فأمره إلیک و الله المستعان.

ذکر صرف ابن مقله عن الوزارة و ولایه ابن مخلد

و فی جمادی الاولی یوم الأربعاء لاربع عشره لیله بقیت منه صرف محمد بن علی ابن مقله عن الوزارة، و وکل به فی الدار، و حبس فیها، و احضر محمد بن یاقوت صاحب الشرطه أبا القاسم سلیمان بن الحسن بن مخلد، فوصل الی الخلیفة و قلده وزارته، و خلع علیه، و مضی فی الخلع التی کانت علیه الی الدار التی کان یسکنها ابن الفرات و الوزراء بعده ثم نزل منها الی طیارة، و مضی الی منزله، فاقر عبید الله الکلواذی علی دواوین السواد و الاهواز و فارس و کرمان، و اقر کثیرا ممن کان علی سائر الدواوین و قلد ابنه احمد بن سلیمان دیوان المشرق، و استخلف له علیه من یتولاه له، و قلد ابنه أبا محمد دیوان الفراتیه، و قلد أبا العباس احمد بن عبید الله الخصیبی الاشراف علی اعمال فارس و کرمان، و رد التدبیر الیه فکان یعزل و یولی، و قلد أبا بکر محمد بن علی الماذرائی اعمال مصر، فسار سیره جمیله، و عضده علی بن عیسی برایه، و کان علی یجلس للمظالم منذ خرج من الحبس الی وقته ذلک، ثم اتصل قعوده مده. و فی جمادی الآخرة من هذا العام شغب الفرسان و صاروا الی دار علی بن عیسی، فنهبوا اصطبله و قتلوا عبد الله بن سلامه حاجبه 4. ثم ان الرجاله السودان طلبوا الزیادة علی ما کان رسم لهم، و شغبوا و حملوا السلاح، فسار الیهم محمد بن یاقوت و رفق بهم، و داری امرهم فلم یقنعهم ذلک، و بقوا علی حالهم، و امتدوا الی الفرسان و قاتلوهم فتقدم الیهم سعید بن حمدان و جماعه من اصحاب ابن یاقوت، و رشقوهم بالنشاب و ادخلوا الی منازلهم النار فهربوا الی النهروان و قطعوا الجسر بعد ان قتل منهم خلق کثیر، ثم ساروا الی واسط، و تجمع الیهم خلق کثیر من البیضان، و لحق بهم جماعه من قوادهم، و راسهم نصر الساجی، و طالبوا عمال ذلک

الجانب بالأموال، فندب السلطان للشخوص الیهم مؤنسا المظفر، فخرج الیهم و رفق بهم و دعاهم الی القناعه بما رسمه السلطان لهم، فأبوا و لجوا فی غیهم، و اجتمعوا فی مصلی واسط من الجانب الغربی، و حفروا الابار حوالی عسکرهم، و فجروا المیاه، و أقاموا النخل المقطوع منصوبه فی الطریق المسلوکه الیهم لیمنع الخیل من التقحم علیهم، فعبر مؤنس حتی نزل بقربهم، ثم سار الیهم بمن کان معه علی الظهر و فی الماء علی مخاضه وجدوها، و وضعوا فیهم السیف، فقتل اکثرهم، و غرق بعضهم و اسر رئیسهم نصر الساجی، و أخذ ابن ابی الحسین الدیرانی و استامن بعض السودان، فنقلهم مؤنس و فرقهم فی النواحی، و اقر علی بن یلبق علی شرطه واسط و کانت هذه الوقیعه لخمس بقین من رجب، و رجع مؤنس الی بغداد لعشر بقین من شعبان.

[أخبار متفرقة]

و فی هذه السنه اسر الحسن بن حمدان شاریا خرج بکفر غرثا، یقال له: غزون، و انفذه الی السلطان، فحمل علی فیل، و ادخل بغداد مشهورا ثم حبس، و ذلک فی ذی الحجه. و قبل ذلک بشهر ما وجه ابو السرایا نصر بن حمدان بن سعید بن حمدان شاریا خرج بالرادفیه من موالی بجیله، فادخل بغداد علی فیل و بین یدیه ولدان له علی جملین و مائه راس من رءوس اصحابه، و سار رجل من وجوه البرابر یعرف بابی شیخ الی دار السلطان فی ذی القعده، فذکر ان جماعه من وجوه القواد و الکتاب قد بایعوا أبا احمد محمد بن المکتفی بالله، و استجاب له نحو ثلاثة آلاف رجل من الجند، فامر السلطان بحفظ ابن المکتفی بالله فی داره، و انتشر خبر ابی شیخ فخیف علیه ان یقتله الجند، فبعث الی الجبل الی ابن الخال لیکون فی جیشه. و ورد الخبر فی ذی القعده بوقوع الحرب بالبصرة بین البلالیه و السعدیه، و ان عبد الله بن محمد بن عمرویه والی المعونة بها اعان البلالیه فهزموا السعدیه و احرقوا محالهم، فاخرجوا من البصره ثم ردوا إلیها بعد مده عن سؤال منهم و تضرع. قال الصولی: و لما ورد الخبر بذلک، کتب علی بن عیسی الی اهل البصره فی ذلک کتابا بلیغا ینهاهم فیه عن العصبیة و یعرفهم سوء عاقبتها، فدخلت الیه و هو یملی الکتاب،

فلما اوعب املاءه امر کاتبه بدفعه الی لأقرأه قال: فحسن عندی الکتاب، و قلت له: قد کان لإبراهیم بن العباس کتاب فی العصبیة فقال لی: ما اعرفه، فما هو؟ قلت: حدثنی عون بن محمد الکندی قال: قدم علینا بسر من رای کاتب من اهل الشام، یقال له عبد الله بن عمرو من بنی عبد کان المصریین، فجعل یستصغر کتاب سر من رای، و لا یرضی احدهم قال عون: فحدثت ابی بحدیثه فانف من ذلک، و قال: و الله یا بنی لاضعفنه و لاهونن نفسه الیه فمضی به الی ابراهیم بن العباس، و ادخله علیه، و هو یملی رساله فی قتل إسحاق بن اسماعیل، و فیها ذکر العصبیة، فسمع الشامی ما اعجبه، و قال لأبی: هذا من لم تلد النساء مثله فانی سمعته یملی شیئا کأنه فیه تدبر مبین قال عون فنسخ ابی ما املاه من الرسالة و هو: و قسم الله عدوه اقساما ثلاثة: روحا معجلة الی عذاب الله، و جثه منصوبه لأولیاء الله، و راسا منقولا الی دار خلافه الله، استنزلوه من معقل الی عقال، و بدلوه آجالا من آمال، و قدیما غذت العصبیة أبناءها، فحلبت علیهم درها مرضعه، و رکبت بهم مخاطرها موضعه، حتی إذا وثقوا فآمنوا و رکبوا فاطمأنوا و امتد رضاع، و آن فطام، فجرت مکان لبنها دما و أعقبتهم من حلو غذائها مرا، و نقلتهم من عز الی ذل، و من فرحه الی ترحه، و من مسره الی خسره، قتلا و اسرا، و غلبه و قسرا، و قل من و أضع فی الفتنة مرهجا، و اقتحم لهبها مؤجحا الا استلحمته آخذه بمخنقه، و موهنه بالحق کیده، حتی جعلته لعاجله جزرا و لأجله حطبا، و للحق موعظه و عن الباطل مزجره، أولئک لَهُمْ خِزْیٌ فِی اَلدُّنْیٰا وَ لَعَذٰابُ اَلْآخِرَةِ أَشَدُّ و ما الله بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِیدِ . و ورد الخبر فی ذی الحجه بوثوب اصحاب اسفار بن شیرویه الدیلمی المتغلب علی الری علیه، و اعتزامهم علی قتله، و انه هرب فی نفر من خاصته و غلمانه، فصار مکانه الی الری دیلمی یقال له مرداویج بن زیار

و من الحوادث فی هذه السنه ان الحریق وقع لیله الأحد لإحدی عشره لیله خلت من جمادی الاولی فی دار محمد بن علی بن مقله التی کان بناها بالزاهر علی شاطئ دجلة، و یقال انه انفق فیها مائتی الف دینار، فاحترقت بجمیع ما کان فیها، و احترقت معها دور له قدیمه، کان یسکنها قبل الوزارة، و انتهب الناس ما بقی من الخشب و الحدید و الرصاص، حتی صارت مستطرقا للسابلة من دجلة، و بطل علی السلطان ما کان یصیر الیه من اجارات الزاهر، و ذلک جمله وافرة فی السنه، ثم امر السلطان بسد أبوابها و منع السابلة من تطرقها، و تحدث الناس بان محمد بن یاقوت فعل ذلک لضغن کان لمحمد بن علی بن مقله عنده فی قلبه. و فیها خلع المقتدر علی ابنه ابی عبد الله هارون لتقلد فارس و کرمان یوم الاثنین لست بقین من شوال، و رکب فی الخلع الی داره المعروفه بجراده، بقرب الجسر، و کان المقتدر قد ثقف ولده هذا بنصر الحاجب، و جعله فی حجره، فلما مات نصر تکفل امره یاقوت کما کان یتکفله نصر قبله، الا ان نصرا کان یهدی له، و یتقرب الیه. قال الصولی: انا شهدت نصرا الحاجب قد اشتری ضیعه علی نهر دیالی و النهروان یقال لها قرهاطیه، کانت للنوشجانی، فاشتراها حصصا و اقساما و قامت علیه بثمانیة عشر الف دینار، ثم أهداها الی ابی عبد الله بن المقتدر، و هی تساوی ثلاثین الف دینار، و صنع له فیها و لأخیه ابی العباس یوم أهداها الیه و خرجا معه إلیها فی وجوه القواد و الغلمان، فأقاموا بها یومین، و انفق علیهم نصر مالا جسیما، و وصل الغلمان و الخدم بصلات سنیه، و حمل بعضهم علی خیل بسروجها و لجمها، قال: و حکی لی بعض وکلائه انه احصی ما ذبح فی هذین الیومین من حمل وجدی و طیر و غیر ذلک من صنوف الدراج و الطائر فبلغ ذلک اربعه آلاف راس. قال الصولی: و لما خلع علی ابی عبد الله هارون للولایة، و صح عزمه علی الخروج، دعانی الی المسیر معه و الکون فی عدید صحبه، فکره ذلک الأمیر ابو العباس بن المقتدر، فاعتلک علی ابی عبد الله، فغضب علی و قطع اجراءه عنی قال: ثم بلغنی ان خروجه غیر تام، فکتبت الیه بقصیده فیها تشبیب حسن و مدیح مثله. و اجتلب الصولی جمیع القصیده فی کتاب الورقه الذی الفه باخبار الدولة، فرایت

اثبات ابیات منها فی هذا الکتاب لیستدل بمباطنه الصولی لهم، علی علمه باخبارهم، و حفظه لما جری فی ایامهم، فلیس المخبر الشاهد کالسامع الغائب، و من قصیده الصولی: ظلم الدهر و الحبیب ظلوم این من ذین یهرب المظلوم

عطفت باللقاء ریح بعاد فاستهلت علی فؤادی الهموم

یا سقیم الجفون ای صحیح لم یدعه هواک و هو سقیم

ا حرام علیک وصلی أم السائل وصلا مباعد محروم

قد کتمت الهوی و اصعب شیء ان تاملته هوی مکتوم

فمتی اخصم الحبیب و ایامی بما یشتهی علی خصوم

لأبی عبد الله هارون عندی حادث من فعاله و قدیم

هو بدر السماء یطلع فی سعد المعالی و الناس فیها نجوم

ورث المجد عن خلائف غر سبعه ما یعد فیهم بهیم

یا نسیم الحیاه أنت لایامی إذا ما رکدن عنی نسیم

قد تذوقت منک طعم نوال مثله لا عدمته معدوم

لا تکلنی الی شواهد ظن لیس یقضی بها علی علیم

لیس تمضی الا و من اتهمت ناج مما ظننت سلیم

فانا الان راحل ان ترحلت و ثاو إذا اقمت مقیم

ارنی للرضا علامه انصاف فدهری و قد کفاک غسوم

نظم هذا المدیح ان انصفوه لا یدانیه لؤلؤ منظوم

قد اتی ساحبا ذیول المعالی فیک و المدح بالنوال زعیم

و فیها مات ابو بکر محمد بن ابراهیم بن المنذر بن الجارود النیسابوری بمکة یوم الأحد انسلاخ شعبان. و حج بالناس فی هذه السنه عمر بن الحسن العباسی.

ثم دخلت

سنه تسع عشره و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[أخبار متفرقة]

قال ابو محمد عبد الله بن احمد الفرغانی فی کتابه الذی وصل به کتاب محمد بن جریر الطبری، و سماه المذیل: فی هذه السنه فی المحرم منها طالب قوم من الفرسان ببغداد الوزیر سلیمان بن الحسن بأرزاقهم، و شتموه و اغلظوا له، فرماهم غلمانه بالأجر من اعالی الدار، و قتلوا رجلا من الأولیاء فهجموا فی الدار بعد ان احرقوا الباب. فخرج الوزیر علی باب ثان، و جلس فی طیار، و سار الی دار علی بن عیسی. فانصرفوا عن بابه. و فیه قلد ابراهیم بن بطحا الحسبه بمدینه السلام. و فی صفر ورد بغداد مؤنس الخادم الورقانی، منصرفا من الحج بالناس سالمین، فأظهر اهل مدینه السلام لذلک السرور و الفرح، و نشروا الزینة فی الاسواق، و اخرجوا الثیاب و الحلی و الجواهر، و نصبت القباب فی الشوارع، و خلع السلطان علی مؤنس و اوصله نفسه و خلع علی جماعه معه، و ذلک یوم الخمیس لعشر خلون من صفر، فذکر الحاج انها لحقتهم مجاعه عظیمه فی الطریق، إذ کانت خالیه من العمارة، و کاد یأکل بعضهم بعضا من الجوع. و للنصف من صفر قصد الشطار و اهل الزعارة من العامه دار الخلیفة فاحرقوا باب المیدان، و نقبوا فی السور، و صعد الخلیفة الی المجلس المثمن و معه یلبق و سائر الغلمان، فضمن لهم یلبق ازاحه عللهم و الانفاق علیهم، فانصرفوا ثم شغبوا بعد ذلک و قصدوا دار ابی العلاء سعید بن حمدان فحوربوا منها، و قتل منهم رجل فانصرفوا و بکروا إلیها من الغد، و قد کان ابو العلاء وضع حرمه و جمیع ما یملکه فی الزوارق داخل الماء، فلم یصلوا الی ما املوه منه، فاحرقوا بابه و صاروا الی السجون و المطبق ففتحت بعد محاربتهم لمن

کان یمنع منها و قتل من طلاب الفتن من العامه خلق کثیر و قعدوا بعد ذلک فی مجلس الشرطه، و قتلوا رجلا یعرف بالذباح قیل انه ذبح ابن النامی، فلما اصبح الناس رکب ابن یاقوت الیهم زورقا، و بعث باصحابه و غلمانه علی الظهر، ثم وضع السیف و النشاب فی اهل الزعارة من العامه، فلم یزل القتل یأخذهم من رحبه الحسین الی سوق الصاغه بباب الطاق، فارتدع الناس و کفوا. و فی آخر صفر خرج طریف السبکری الی الثغر غازیا، و خرج فی ربیع الاول نسیم الخادم الشرابی الی الثغر أیضا، و شیعه مؤنس المظفر. و خرج من الفسطاط بمصر احد عشر مرکبا للغزو فی البحر الی بلاد الروم، و علیها ابو علی یوسف الحجری. و فی هذه السنه اجتمع نوروز الفرس و الشعانین فی یوم واحد، و ذلک یوم الأحد لإحدی عشره لیله خلت من ربیع الاول، و قل ما یجتمعان. و لثمان بقین منه خلع علی ابی العلاء بن حمدان، و قلد دیار ربیعه و ما والاها، و تقدم الیه بالغزو، و فیه تقلد اعمال البصره ابو إسحاق و ابو بکر ابنا رائق. 4 و فی شهر ربیع الآخر من هذه السنه ورد الخبر بان الاعراب صاروا فی جمع کثیر الی الأنبار فأفسدوا و قتلوا، فجرد الیهم علی بن یلبق فی جیش کثیف، و خرج یلبق أبوه فی اثره، فلحقوهم و واقعوهم یوم الأحد لثلاث عشره لیله بقیت منه بعد حرب شدیده، و انهزم الاعراب، فقتلوا منهم و أسروا و غنم الأولیاء غنیمه عظیمه. و فی ربیع الآخر وقع حریق فی مدینه الفسطاط بموضع یقال له خولان نهارا فذهبت فیه دور بنی عبد الوارث و غیرها. و لاربع عشره لیله بقیت من جمادی الاولی ادخل الی مدینه السلام خمسه و سبعون رجلا من الأرمن، وجه بهم بدر الخرشنی ممن حارب، فشهروا وطیف بهم، و ادخل أساری القرامطة الخارجین بسواد الکوفه بعث بهم بشر النصری و هم نحو مائه فشهروا و طوفوا بمدینه السلام. و فی جمادی الآخرة من هذه السنه ازدادت وحشه مؤنس المظفر من یاقوت و ولده،

و دارت بینهم مدافعات، فصرف ابن یاقوت عن الشرطه، و رد امرها بالجانب الشرقی الی احمد بن خاقان، و بالجانب الغربی الی سرور مولی المقتدر. و فی هذا الشهر قلد ابو بکر محمد بن طغج مدینه دمشق و أعمالها، و صرف الراشدی عنها، ورد الیه عمل الرملة و نفذ کتاب الخلیفة الی ابن طغج بالولایة، فلما وصل الیه الکتاب سار من وقته الی دمشق، و خرج الراشدی الی الرملة، فسر اهل دمشق بقدوم ابن طغج، و دخلها احسن دخول. و فی مستهل رجب من هذه السنه راسل مؤنس الخلیفة، و ساله اخراج یاقوت و ابنه عن مدینه السلام، فلم یجبه الی ذلک، فاوحشه فعله، و استاذن هو فی الخروج فلم یمنع، فخرج الی مضاربه برقه الشماسیه مغاضبا و اتصل به ان یاقوتا و ابنه امرا بقصده و الفتک به، فاستجلب مؤنس الرجاله المصافیه الی نفسه، فلحقوا به بالشماسیه و صاروا معه، ثم طالب الأولیاء ابن یاقوت ببقایا أرزاقهم فنهددهم فلحق جمیعهم بمؤنس بعد ان قطعوا خیامهم التی کانت حوالی دار الخلیفة بالسیوف، فقوی امر مؤنس، و انضم عسکره علی قریب من سته آلاف فارس و سبعه آلاف راجل، فتقدم ابن یاقوت الی اصحاب السلاح الا یبیعوا منهم سلاحا و وجه الیهم مؤنس قواده یحذرهم ان یمنعوا أحدا من اصحابه بیع ما یلتمس من السلاح، و حمل یلبق و بشر و اصطفن و ابن الطبری الی مؤنس مالا کثیرا و قالوا له: هذا المال افدناه معک، و هذا وقت حاجتک الیه، و حاجتنا، فشکرهم علی ذلک و فرقه فی اصحابه و علی من قصده. و لما قوی امر مؤنس و انحاز الجیش الیه رکب الیه الوزیر سلیمان بن الحسن و علی بن عیسی و شفیع و مفلح، فلما حصلوا فی مضربه بباب الشماسیه، شغبت علیهم حاشیه مؤنس، و ضربوا وجوه دوابهم، و قبضوا علیهم، و اظهرت حاشیه مؤنس انهم یریدون الفتک بهم، فاهمتهم نفوسهم، و اعتقلوا یومهم، و بلغ المقتدر الخبر فاقلقه، و جری الأمر بینهما علی اخراج یاقوت و ابنیه عن بغداد و وجه الخلیفة الی یاقوت و ولده اخرجوا حیث شئتم، فخرجوا فی الغلس یوم الأربعاء لثمان خلون من الشهر، و جمیع حاشیتهم فی الماء مع نیف و اربعین سفینه محمله مالا و سلاحا و سروجا و سیوفا و مناطق و غیر ذلک، و ثمانیة طیارات و شذاه فخلی مؤنس سبیل علی بن عیسی، و من اعتقله

معه، و رجع مؤنس الی داره، و احرقت دار یاقوت و ابنه، و نودی بمدینه السلام الا یظهر احد ممن اثبت ابن یاقوت، و اظهر من سائر الناس و نظر مؤنس فیمن یرد الیه الحجابه، فوقع اختیاره علی ابنی رائق للمهانه التی کانت فیهما، و انهما کانا یلقبان بخدیجة و أم الحسین، فبعث فیهما، و قلدهما الحجابه، فقبلا یده و رجله، و قالا له: نحن عبدا الأستاذ و أبونا من قبلنا، و انصرفا و غلمان مؤنس بین أیدیهما حتی بلغا منازلهما. و فی یوم الاثنین لعشر بقین من رجب ادخل مفرج بن مضر الشاری مع رجلین وجه بهم ابن ورقاء من طریق خراسان، فشهروا علی فیل و جملین.

ذکر القبض علی سلیمان بن الحسن الوزیر و تقلید الکلواذی الوزارة

و فی یوم السبت لست بقین من رجب قبض علی الوزیر سلیمان بن الحسن، و ذلک ان المال ضاق فی ایامه، و اتصل شغب الجند، و ظهر من سلیمان فی وزارته ما کان مستورا من سخف الکلام و ضرب الأمثال المضحکه، و اظهار اللفظ القبیح بین یدی الخلیفة مما یجل الوزراء عنه، فاستنقصه الخلق، و هجاه الشعراء، و استعظموا الوزارة لمثله، و کانت لابن یاقوت فیه ابیات ضمن فی آخرها هذا البیت: یا سلیمان غننی و من الراح فاسقنی

و لابن درید فیه: سلیمان الوزیر یزید نقصا فاحر بان یعود بغیر شخص

أعم مضره من ابی خلاط و أعیا من ابی الفرج بن حفص

و ولی الوزارة ابو القاسم عبید الله بن محمد الکلواذی و احضر الدار و خلع علیه، و ذلک یوم الأحد لاربع بقین من رجب من هذه السنه. و فی شعبان من هذه السنه ورد الخبر بان أبا العباس احمد بن کیغلغ لقی الاشکری صاحب الدیلم فهزمه الدیلم و تفرق عنه اصحابه، حتی بقی فی نحو من

عشرین، و مضی الدیلم فی آثار من انهزم من اصحابه، و دخلوا أصبهان، و ملکوا دورها، و صاروا فیها و وافی الاشکری علی أثرهم فی نفر من الدیلم، فلما نظر الیهم ابن کیغلغ قال لمن حوله: أوقعوا عینی علی الاشکری، فاروه ایاه فقصده وحده، و کان الدیلمی شدید الخلق فلما نظر الیه مقبلا سال عنه فقیل له: هذا ابن کیغلغ، فبرز کل واحد منهما لصاحبه و رمی الدیلمی أبا العباس بن کیغلغ بمزراق کان فی یده، فانفذ ما کان یلبسه، و وصل الی خفه، فانفذ عضله ساقه و أثبتها فی نداد سرجه، فحمل علیه ابن کیغلغ، و ضربه بسیفه علی أم راسه، فانصرع عن دابته و أخذ راسه و توجه به بین یدیه فتفرق اصحاب الدیلمی و تراجع اصحاب ابن کیغلغ، و دخل أصبهان و الراس قدامه، فوضع اهل المدینة سیوفهم و رماحهم فی الدیالمة الذین حصلوا بها، فقتلوا عن آخرهم و نزل ابن کیغلغ فی داره، و استقام امره و حسن اثره عند المقتدر، و اعجب الناس ما ظهر من شجاعته و بأسه، مع کبر سنه. و لعشر بقین من شعبان ورد الخبر بان القرامطة صاروا الی الکوفه و نزلوا المصلی العتیق، و عسکروا به، و أقاموا، و سارت قطعه منهم فی مائتی فارس فدخلوا الکوفه، و أقاموا بها خمسه و عشرین یوما مطمئنین، یقضون حوائجهم، و قتلوا بها خلقا کثیرا من بنی نمیر خاصه، و استبقوا بنی اسد، و نهبوا اهراء فیها غلات کثیره للسلطان و غیره. و فی هذه السنه وصل زکری الخراسانی الی عسکر سلیمان بن ابی سعید الجنابی فجاز له علیهم من الحیله و المخرقه ما افتضحوا به و عبدوه، و دانوا له بکل ما امرهم، به من تحلیل المحارم و سفک الرجل دم أخیه و ولده و ذوی قرابته و غیرهم، و کان السبب فی وصوله الیهم ان القرامطة لما انتشروا فی سواد الکوفه، و انتهوا الی قصر ابن هبیرة فأسروا جماعه من الناس کانوا یستعبدون من یأسرونه و یستخدمونهم، و کان له عرفاء، علی کل طائفه منهم، فاسر زکری هذا فیمن اسر، و ملکه بعض المتراسین علیهم، فلما اراد الاستخدام به تمنع علیه و اسمعه ما کره فلما نظر الی قوه

کلامه و جراته هابه و امسک عنه، و انهی خبره الی الجنابی سلیمان فاحضره من وقته و خلا به، و سمع کلامه ففتنه، و دان له و امر اصحابه بان یدینوا له و یتبعوا امره و حمله فی قبة و ستره عن الناس، و شغل خبره القرامطة و انصرفوا به راجعین الی بلادهم، و هم یعتقدون انه یعلم الغیب و یطلع علی ما فی صدورهم و ضمائرهم، و هو کان بعد ذلک السبب لهلاکهم و فنائهم، علی ما یاتی ذکره فی الوقت الذی دار فیه ذلک. و فی هذه السنه انحدر یاقوت و ابنه من مدینه السلام فی الماء، و من تبعه من جیشه من الجانب الشرقی یریدان أعمالهما من بلد فارس، و کان علی بن یلبق بواسط متقلدا لها و معه من الغلمان الذین اشخصهم مؤنس الیه جمله مثل سیما المنخلی و کانجور و شفیع و تکین الخاقانی و غیرهم، فحملت هذه الطبقة ابن یلبق علی تلقی یاقوت و محاربته و اتصل الخبر بیلبق ابیه، فأنکر الأمر أشد الانکار، و کاتب ابنه یخوفه رکوب هذه الحال، و یأمره بان یتقدم الی خلفائه بواسط ان یتلقوا یاقوتا، و یخدموه و یکونوا بین یدیه الی ان یخرج عن واسط و کاتب القواد الا یطاوعوا ابنه علی مکروه ان هم به، و کاتب یاقوتا یسأله العبور الی الجانب الغربی خوفا من اجتماع العسکرین، ثم تحمل یلبق المصیر الی ابنه و ملازمته أیاما الی ان جاز یاقوت و خرج عن واسط و فی شعبان من هذا العام شغب الرجاله ببغداد، فحاربهم یلبق و سائر الجیش و لم تزل الحرب بینهم من غدوه الی صلاه العصر، و خرج من الفرسان جماعه، و قتل من الرجاله عدد کثیر، ثم تمزق الفریقان فی الأزقة و الدروب و انصرفوا .

ذکر صرف الکلواذی عن الوزارة و تقلیدها الحسین بن القاسم

و کان عبید الله بن محمد الکلواذی احد الکتاب الکبار، و جلیلا فی نفوس الناس، فقدروا ان فیه کفایة و قیاما بالأمر، فأقام علی الوزارة شهرین و هو متبرم بها لضیق الأموال و کثره الاعتراضات و اتصال الشغب و قعود العمال عن حمل المال فاستعفی و قال: ما اصلح ان أکون وزیرا، فصرف عنها و لم یعنف و لا نکب و لا تعرض احد من حاشیته،

و انصرف الی داره، و استقر فیها فامر الخلیفة بحفظها و صیانتها . و کان ابو الجمال الحسین بن القاسم بن عبید الله بن سلیمان بن وهب یسعی دهره فی طلب الوزارة، و یتقرب الی مؤنس و حاشیته و یصانعهم حتی جاز عندهم، و ملا عیونهم، و کان یتقرب الی النصاری الکتاب بان یقول لهم: ان اهلی منکم و أجدادی من کبارکم، و ان صلیبا سقط من ید عبید الله بن سلیمان جده فی ایام المعتضد فلما رآه الناس، قال: هذا شیء تتبرک به عجائزنا، فتجعله فی ثیابنا من حیث لا نعلم، تقربا الیهم بهذا و شبهه، یعنی الی مؤنس و اصحابه. و قلد الوزارة یوم السبت سلخ شهر رمضان و خلع علیه فی هذا الیوم، و رکب فی خلعه و سائر القواد و الناس علی طبقاتهم معه و اخذه بوله فی الطریق، فنزل و هو فی خلع الخلیفة الی دار محمد بن فتح السعدی فبال عنده، و امر له بزیادة فی رزقه و نزله، و رکب منها الی داره .

[أخبار متفرقة]

و لسبع بقین من شوال اخرج علی بن عیسی الی دیرقنا. و فیه قرئت کتب فی جامع الرصافه بما فتحه الله لثمل بطرسوس فی البر و البحر. و فیه خلع علی ابی العباس احمد بن کیغلغ و طوق و سور، و عقد لابن الخال علی اعمال فارس، و لیاقوت علی أصبهان، و لابنه محمد علی الجبل، و اخرجت إلیهما الخلع للولایة. و فی شوال من هذه السنه خلع علی الوزیر عمید الدولة و ابن ولی الدولة الحسین بن القاسم لمنادمه المقتدر. و فی یوم الجمعه لخمس بقین منه ظهرت فی السماء فیما یلی القبله من مدینه السلام حمره ناریه شدیده لم یر مثلها، و صلی فی هذا النهار الوزیر عمید الدولة و ابن ولی الدولة الحسین بن القاسم، فی مسجد الرصافه، و علیه شاشیه و سیف بحمائل، فعجب الناس منه. و حج بالناس فی هذه السنه جعفر بن علی الهاشمی من اهل مکة المعروف برقطه خلیفه لأبی حفص عمر بن الحسن بن عبد العزیز.

ثم دخلت

سنه عشرین و ثلاثمائة

اشارة

ذکر ما دار فی هذه السنه من اخبار بنی العباس

[مخالفة مؤنس المظفر علی المقتدر]

فیها خالف مؤنس المظفر علی المقتدر، و خرج من بغداد الی الموصل، ثم خلعه بعد ذلک و قتله، و کان السبب فی ذلک ان مؤنسا لما ابعد یاقوتا و ولده عن الحجابه، و أخرجهما عن مدینه السلام، و اختار ابنی رائق لملازمه المقتدر و حجابته، و رجا طوعهما له و قله مخالفتهما ایاه، و کان مؤنس علیلا من النقرس قاعدا فی منزله کالمقعد، و کان یلبق غلامه الذی صیره مقام نفسه و عقد له الجیش، و ضمه الیه ینوب عنه فی لقاء الخلیفة و اقامه اسباب الجند و الأمر و النهی، فقوی امر ابنی رائق و تمکنا من الخلیفة لقربهما منه، و قیل لهما: ان مؤنسا یرید ان یصیر الحجابه الی یلبق، فالتاثا علی مؤنس و استوحشا منه، و باطنا علیه من کان بحضره الخلیفة مثل مفلح و الوزیر ابن القاسم و غیرهما، و راسلا یاقوتا و ولده و ابن الخال و غیرهم و اتصل ذلک بمؤنس و صح عنده، فاوحشه ذلک من المقتدر و ممن کان معه، ثم سالت الحجریه و الساجیه المقتدر بما احکمه لها ابنا رائق، بان یصلوا الیه کلما جلس للسلام، و استعفوه من یلبق، و طعنوا علی مؤنس فی ضمهم الیه. فلما کان یوم الاثنین لخمس خلون من المحرم جلس المقتدر أیضا للسلام، و وصل الیه الناس، و وصلت الیه الحجریه و الساجیه و صرف عنهم یلبق و لم یخلع علیه، و اظهر المقتدر الانفراد بامره و الاستبداد برایه، فانکشف لمؤنس الأمر، و صح عنده ما دبر علیه، و علم انه مطلوب. و لما کان یوم الخمیس لثمان خلون من الشهر جلس المقتدر أیضا للسلام، فخرج مؤنس الی باب الشماسیه و عسکر بها و نهب اصحابه دار الوزیر الحسین بن القاسم. و بلغ ذلک المقتدر، فامر بشحن القصر بالرجال و نودی فیمن سخط علیه من

الرجاله بالرضا عنهم، فظفروا و وعدوا بزیادة دینار علی النوبه، و وعد الفرسان بزیادة خمسه دنانیر علی الرزق، فظهر الرجاله، و قوی امر الخلیفة و استتر اصحاب مؤنس و لحق به خاصته و خرج الیه یلبق. فلما کان یوم الجمعه لتسع خلون من الشهر، و تمت صلاه الناس فی الجامع، رکب المقتدر بین الظهر و العصر فی قباء تاختج و عمامة سوداء و علی راسه شمسه تظله و بین یدیه اولاده الکبار رکبانا، و هم سبعه و جمیع الأمراء و القواد معه و بین یدیه، فسار من باب الخاصة الی المجلس الذی فی طرف المیدان، و قد ضرب له قبة شراع دیباج فدخلها، ثم انصرف و ظهر للعامه و دعا الناس له، و بعث مؤنس بشری خلیفته الی المقتدر یوم السبت مترضیا له، و معتذرا الیه بانه لم یخرج خالعا و لا عاصیا، و انما خرج فارا من المطالبه له فقبض علی بشری و صفع و قید، فلما اتصل الخبر بمؤنس زاد فی ایحاشه و نفاره، و امر بوضع العطاء فی اصحابه، و دخلوا السوق لیبتاعوا السلاح و ما یحتاجون الیه، فمنعوا من ذلک حتی وجه مؤنس من قواده الی المدینة من حضر ابتیاعهم لما أرادوا، ثم انتقل مؤنس الی البردان، و زال عنه کثیر من جیشه الی دار السلطان و کان ممن رجع عنه ابو دلف القاسم بن دلف و محمد بن القاسم بن سیما و غیرهم من قواده، و دخل هارون بن غریب الخال الی بغداد للنصف من المحرم، و نزل فی النجمی، و دخل ابن عمرویه قافلا من البصره، و دخل نسیم الشرابی من الثغر، و خلع علی سرور، و جمعت له الشرطتان ثم دخل محمد بن یاقوت لثمان بقین من المحرم، فتجمع للمقتدر قواده و قوی امره و خلع علی الوزیر ابی الجمال، و لقب عمید الدولة، و کنی و نفذت الکتب بذلک الی العمال من الوزیر ابی علی عمید الدولة بن ولی الدولة القاسم بن عبید الله، و کتب اسمه علی السکک، و خلع علی ابته لکتابه الأمیر ابی العباس بن المقتدر، و هو الراضی و لما اجتمع الجیش ببغداد، و اتفقت کلمه اصحاب المقتدر و انتقل عن مؤنس کثیر من اصحابه الی دار السلطان، قلع مؤنس عن البردان فی الماء مضطرا و معه نحو مائه غلام اکابر و اصاغر من غلمانه و أربعمائة غلام سودان، کانوا له و سار یلبق و ابنه و باقی غلمان مؤنس علی الظهر فی نحو الف و خمسمائة رجل، و کان معه من وجوه القرامطة نحو سبعین رجلا، منهم خطا أخو هند و زید بن صدام و اسد بن جهور، و کلهم انجاد مبرزون فی الباس

لا یرد احدهم وجها عن عدو، فسار مؤنس الی سر من رای، و عسکر بالجانب الشرقی. و اجتمع الناس بقصر الجص الی مؤنس فکلمهم و وعدهم، و قال لهم: ما انا بعاص لمولای، و لا هارب عنه، و انما هذه طبقه عادتنی، و غلبت علی مولای، فأثرت التباعد الی ان یفیقوا من سکرتهم، و اتامل امری معهم، و لست مع هذا اتجاوز الموصل اللهم الا ان یختار مولای مسیری الی الشام، فاسیر إلیها و قال لهم فی خلال ذلک: من اراد الرجوع الی باب الخلیفة فلیرجع، و من اراد المسیر معی فلیسر، فردوا علیه احسن مرد و قالوا له: نحن فی طاعتک، ان سرت سرنا، و ان عدت عدنا. و بعث مؤنس أبا علی المعروف بزعفران مع عشره من القرامطة فی مال کان له مودعا عند بعض و کلائه بعکبراء، فأتاه منها بخمسین الف دینار، فدفع منها مؤنس ارزاق من کان معه، و زادهم خمسه دنانیر و اقام مؤنس یومه ذلک بقصر الحص، فاحترق سقف من سقوف القصر، فشق ذلک علی مؤنس، و اجتهد فی إطفاء النار فتعذر ذلک علیه، ثم سار و هو مغموم لما دار من الحریق فی القصر، یرید الموصل. و نفذت کتب الوزیر ابن القاسم من المقتدر الی جمیع من فی الغرب من القواد کبنی حمدان و ابن طغج صاحب دمشق، و الی تکین صاحب مصر، و الی ولاه دیار ربیعه و الجزیرة و آذربیجان و ملوک أرمینیة و الثغور الجزریة و الشامیة یأمرهم، بأخذ الطرق علی مؤنس و یلبق و ولده و زعفران، و من کان معهم و محاربتهم و القبض علیهم. و بلغ ذلک مؤنسا، فغمه الأمر، و کتمه عن جمیع من کان معه و سار الی تکریت، و قد انصرف عنه اکثر من کان معه ثم ان مؤنسا فکر فی امره و الی این یکون توجهه، فلم یجد فی نفسه اوثق عنده و لا اشکر لیده من بنی حمدان فانه کان عند ذکره إیاهم یقول: هم أولادی، و انا أظهرتهم و کانت له عند حسین بن حمدان ودیعة، فاراد ان یجتاز به و یأخذها و یسیر بها الی الرقة، و قد کان بلغه تجمع بنی حمدان و حشدهم لمحاربته، فلم یصدق ذلک، ثقه منه بهم، فرحل عن تکریت الی بنی حمدان، بعد ان شاور من حضره فی الطرق التی یأخذ علیها، فأشارت علیه طائفه بقطع البریه و الخروج الی هیت ثم المسیر الی شط الفرات و قال یلبق و زعفران لمؤنس:

الصواب مسیرک الی الموصل کیف تصرفت الحال لوجوه من المصالح، اما واحده فلعجزک عن رکوب البریه فتتعجل الرفاهیة فی الماء، و اخری لئلا یقال: جزع لما بلغه خبر بنی حمدان و تجمعهم، و ثالثه انک ان بلیت بقتالهم کانوا اسهل علیک من غیرهم، فوقع هذا الرأی من مؤنس بالموافقة، و سار یرید بنی حمدان فلم یلق لهم فی طریقه رسولا، و لا سمع لهم خبرا الی ان وافی علیه بشری النصرانی کاتب ابی سلیمان داود بن حمدان، فاستأذن علیه یوم السبت للیلة بقیت من المحرم، و خلا بمؤنس و ادی الیه رساله صاحبه و رساله الحسین بن حمدان و ابی العلاء و ابی السرایا بأنهم علی شکره و معرفه حق یده، و لکنهم لا یدرون کیف الخلاص مما وقعوا فیه، فان أطاعوا سلطانهم کانوا قد کفروا نعمه مؤنس الیهم، و ان أطاعوا مؤنسا و عصوا سلطانهم، نسبوا الی الخلعان، و سألوه ان یعدل عن بلدهم لئلا یلتقوا به و لا یمتحنوا بحربه فقال له مؤنس: قل لهم عنی: قد کنت ظننت بکم غیر هذا، و ما أخذت نحوکم الا لثقتی بکم، و طمعی فی شکرکم، فإذا خالفتم الظن فلیس الی العدول عنکم سبیل، و نحن سائرون نحوکم بالغد، کائنا ما کان منکم و أرجو ان إحسانی إلیکم سیکون من انصاری علیکم، و خذلانکم لی غیر صارف لفضل الله عنی و بات مؤنس بقصور مرج جهینة، و کان عسکر بنی حمدان بحصباء الموصل، و بات المحسن زعفران فی الطلائع علی المضیق الذی منه المدخل الی الموصل، و باکر مؤنس المسیر فی الماء علی رسمه قبل ذلک. و سار اهل العسکر علی الظهر، و وقع ابو علی المحسن زعفران فی آخر اللیل علی مقدمه بنی حمدان التی کانوا أنفذوها نحو المضیق، فقتل منهم جماعه و اسر نحو ثلاثین رجلا، و ملک المضیق و امده یلبق برجال زیاده علی من کان معه و صبح الناس القتال یوم الأحد لثلاث خلون من صفر، و ما کان جمیع من یضمه عسکر مؤنس الا ثمانمائه و ثلاثة و اربعین فارسا، و ستمائه و ثلاثین راجلا بین اسود و ابیض. هکذا حکی الفرغانی عن 9 احمد بن المحسن زعفران و کان شاهدا مع ابیه فی عسکر مؤنس، و عنه ینقل اکثر الحکایات و کان بنو حمدان فی عساکر عظیمه قد حشدوها من العرب و العجم و قبائل الاعراب و غیرهم، فتلاقی الفریقان علی تعبئه، و أخذ مؤنس و یلبق و ابنه و من کان معهم من القواد فی حربهم احزم ماخذ، و توزعوا علی مقدمه و میمنه و میسره و قلب، و جعلوا فی کل مصاف منها ثقاتهم و اکابر قوادهم ثم

حملت مقدمتهم علی مقدمه بنی حمدان، فضرب داود بن حمدان بنبله دخلت من کم درعه، فصرعته و حملت میمنه یلبق علی میسره بنی حمدان فقلعتها و طحنتها و غرق اکثرهم فی دجلة. ثم حمل یلبق بنفسه و رجاله الذین کانوا فی القلب علی قلب عسکر بنی حمدان، فهزموا من کان فیه، و اتصل القتل فیهم، و اسر ابن لأبی السرایا ابن حمدان و غنم عسکرهم و تفرق جمیعهم، و دخل مؤنس الموصل لاربع خلون من صفر و اعطی اصحابه الصلات التی کان وعدهم بها مع الزیادة، و صار فی عسکره خلق کثیر من غلمان ابن حمدان و رجاله، و توجه ابو العلاء بن حمدان و ابو السرایا الی بغداد مستنجدین للسلطان، و انحاز الحسین بن عبد الله بن حمدان الی جبال معلثایا و اجتمع الیه بها بعض غلمانه و غلمان اهله، فسار الیه یلبق فهزمه و فرق جمعه، و عبر الحسین الی الجانب الغربی هاربا مفلولا، و قلد یلبق ابنه نصیبین و ما والاها، و انصرف هو الی موضع یلبق و قلدها یمنا الأعور، و قلد یأنسا جزیرة بنی عمر، و أبا عبید الله بن خفیف الحدیثه. و بلغ اهل بغداد اخبار مؤنس و غلبته و فتوحاته، فاخذ کل من زال عنه فی الرجوع الیه و اتصل بمؤنس ان جیوشا اجتمعت للروم، و فیها بنو ابن نفیس و کانوا قد هربوا الی بلاد الروم عند خلع المقتدر أولا، و انهم قاصدون ملطیه للغارة علی المسلمین، فکتب مؤنس الی بلد الروم یستدعی بنی ابن نفیس و یعده و یمنیه، و یسأله صرف الروم عن ملطیه، فاقبل بنی الی الموصل و صرف الجیش عن ملطیه، فسر به مؤنس سرورا شدیدا، و خلع علیه، و اکرمه و انس به، فکان یعاشره و یشاربه. و وافاه أیضا بدر الخرشنی من ارزن فی نحو ثلاثمائة رجل، فسر به مؤنس و یلبق و من کان معهما، و قدم علیهم طریف السبکری من حلب فی نحو أربعمائة فارس، فسروا به أیضا، و توالت الفتوحات علی مؤنس و یلبق، فلما طال مقام مؤنس بالموصل، و دامت فتوحه و عظمت هیبته، ابتدأ رجال السلطان الذین کانوا بالحضرة بالهرب الیه، و تاکدت محبتهم له، ' فکان احد من جاءه بالدوا غلام ابن ابی الساج-

و کان بطلا شجاعا- فی نحو مائتی فارس، و لقی بالدوا فی طریقه عسکرا للسلطان فکسره، و أخذ احمال مال کانت معهم یریدون بها بغداد فجاء بها بالدوا الی مؤنس و وهبها له و لرجاله، ثم استامنه الحسین بن عبد الله بن حمدان لما ضاقت به الارض، و انقطع رجاؤه من امداد السلطان، و امنه مؤنس، و قدم علیه، ففرح مؤنس بقدومه، و قال له: نحن فی ضیافتک منذ سبعه اشهر علی کره لک، فشکره الحسین و لم یزل یخدم واقفا بین یدی مؤنس فی دراعه و عمامة بغیر سیف مده مقام مؤنس بالموصل.

ذکر عزل الوزیر الحسن بن القاسم و تقدیم الفضل بن جعفر مکانه

و التیاث الاحوال ببغداد

و لما ظن الوزیر ابو الجمال الحسین بن القاسم ان الأمر قد صفا له بخروج مؤنس من بغداد، و ان قد تم له ما اراد، وقع فیما تکره، فکثر علیه الشغب، و اشتدت مطالبه الجند له بالأموال، و خیب الله ظنه فیما اراد، و لازمه الحشم فی دار الخلیفة ملازمه قبیحه، و أهانوه و أهانوا الخلیفة بسببه، فثقل علی قلب المقتدر، و لم یزل یقاسی منه کل صعب و ذلول، فامر بالقبض علیه فی عقب ربیع الآخر، و ولی الفضل بن جعفر ابن الفرات مکانه، و قد کان مشهورا عند الخاص و العام بالفضل و العلم و الکتابه و ترک الهزل و اللهو، و کان هو و ابو الخطاب من خیار آل الفرات فلما صارت الیه الوزارة اظهر الحب له و الرغبة فیها، فعجب الناس من ذلک، و قال فیه بعض الشعراء: ا تطمع فی الذی أعیا ابن مقله و قد أعیا علی الوزراء قبله

و ادبر امر من ولاک حتی لما نرجو مع الادبار مهله

کأنک بالحوادث قد توالت علیک و جاءک المکروه جمله

و لما خلع علی الفضل بن جعفر سار فی خلعه الی الدار التی بسوق العطش، فعطش فی الطریق، و استسقی ماء، فشربه فأنکر ذلک علیه، إذ لم یکن فی رسم من تقدمه

و فی مستهل جمادی الاولی اجتمع اهل الثغور و الجبال الی دار السلطان، و استنفروا الناس ببغداد، و ذکروا ما ینالهم من الدیلم و الروم و ان الخراج انما یؤخذ منهم و من غیرهم لیصان به عامه الناس، و یدفع عدوهم عنهم، و انهم قد ضاعوا و ضاعت ثغورهم، و استطال علیهم عدوهم و رققوا القلوب بهذا و أشباهه، فثار الناس معهم و ساروا الی الجامع بمدینه المنصور و کسروا درابزین المقصورة و اعواد المنبر، و منعوا من الخطبه، و وثبوا بحمزه الخطیب، و رجموه حتی ادموه، و سلخوا وجهه، و جروا برجله، و قالوا له: یا فاجر، تدعو لرجل لا ینظر فی امور المسلمین، قد اشتعل بالغناء و الزنا عن النظر فی امور الحرمین و الثغور یفرق مال الله فی أعداء الله، و لا یخاف عقابا، و لا ینتظر معادا فلم یزالوا فی هذه الحال الی وقت صلاه العصر، و فعلوا بعد ذلک مثل فعلهم الاول فی أول جمادی الآخرة و نهضوا الی باب الوزیر الفضل بن جعفر و راموا کسره، فرموا بالسهام اعلی الدار، و قتل منهم نفر، فرکب احمد بن خاقان و توسط امرهم، و ضمن لهم ما یصلحهم. و فی ثمان خلون من رجب نقب الحسین بن القاسم فی دار الحاجبین نقبا اخرج منه غلمانه، و اراد الخروج بنفسه ففطن به و قبض علیه، و حدر الی البصره .

ذکر مسیر مؤنس الی بغداد و قتل المقتدر

و لما کثر عند مؤنس من استامن الیه من قواد العراق و رجال الخلیفة و بلغه الاضطراب بها، و انس الی الوزیر الفضل بن جعفر، لما کان علیه من ترک المطالبه للناس، و دارت بین مؤنس و بین الوزیر مکاتبات، و رجا الوزیر ان تصلح الاحوال بمجیء مؤنس و یتأید به علی قمع المفسدین، و یتمکن بحضوره من صلاح امور الخلیفة التی قد اضطربت، فراسل مؤنسا فی القدوم و رغبه فی الصلاح، و جنح مؤنس الی ذلک و رغب فیه، و رجا ما لم یعنه المقدار علیه فخرج مؤنس من الموصل یوم الأحد لثلاث عشره لیله بقیت من شوال بعد ان ضم الی نفسه قواده و رجاله، و قلد من وثق به الموصل و نصیبین و بعربایا و سائر الاعمال فی تلک الناحیة، فلما

انتهی مؤنس الی البردان، خرج الیه القواد و غیرهم مستأمنین الیه، مثل مفلح و بدر الحمال و ابو علی کاتب بشر الافشینی و ابن هود و جماعه و بقی الغلمان الحجریه علی الوزیر و ابن الخال فی الشعیبی یطالبونهما بالمال و الزیادة لما علموا به من اقبال مؤنس. و کتب مؤنس الی المقتدر کتبا یقول فیها: لست بعاص لأمیر المؤمنین و لا شققت عصاه، و انما تنحیت عنه لمطالبه أعدائی لی عنده، و قد جئت الی بابه برجاله، و لیسن مذهبی الفتن و لا اراقه الدماء، و قد بلغنی ان مولای یحمل علی محاربتی، و لا حظ فی ذلک للفریقین، بل فیه الشتات و الفرقة و ذهاب العدد و حدوث البلاء، و فناء الرجال، فیأمر مولای للجند الذین معی بأرزاقهم فندفع الیهم، ثم یصیرون الیه و تطیب نفوسهم علیه. فاصغی المقتدر الی قوله و سربه، و قیل انه اصطبح مفلح و ابن الخال فی دورهما سرورا بذلک ثم قال للمقتدر ابنا رائق و یاقوت و مفلح و غیرهم، ممن کان یکره مؤنسا، و لا یرید رجوعه: هذا عجز منک، و نقص بک، و لعلها حیله علیک و خدعه لک، و حمل علی اخراج مضاربه الی باب الشماسیه و العزم علی قتاله، و قالوا له: لو قد رآک کل من مع مؤنس لانصرفوا عنه، و ترکوه وحده، و اخذوه فی ذلک بالوعید و الترهیب، فاخرج المقتدر مضاربه الی الشماسیه یوم الثلاثاء لاربع بقین من شوال و خرج بنفسه یوم الأربعاء لثلاث بقین منه بعد ان توضأ للصلاة، و برز الی دار العامه، فصلی بها، و کان کارها للخروج و متثبطا فیه، و انما خرج مکرها حتی لقد حدثت بأنهم قالوا له: ان خرجت معنا الی حرب مؤنس و الا تقربنا بک الیه. و حدث ذکی عن المقتدر انه رای فی اللیلة التی خرج فی صبیحتها الی مؤنس کان النبی ص کان یقول له: یا جعفر، اجعل إفطارک اللیلة عندی، ففزع له و حدث به والدته، فجهدت به الا یخرج، و کشفت عن ثدییها، و بکت، فغلب القضاء و نزل البلاء. قال: فحدثنی احد خلفاء الحجاب ممن أثق به، قال: رایت المقتدر قبل خروجه الی مؤنس فی دار العامه و ابن رائق یستحثه و یقول له: عجل یا سیدی لیراک الناس، فقال له: الی این اعجل یا وجه الشؤم! قال: و حدثنی ابن زعفران عن تکین الخادم ان المقتدر لما عمل علی الخروج

الی مؤنس لبس ثیابه، و جلس علی مسوره و قال لامه: یا أمه استودعک الله هذا یوم الحسین بن علی، ثم تمثل بقول علی بن الرومی: طامن حشاک فان دهرک موقع بک ما تحب من الأمور و تکره

و إذا حذرت من الأمور مقدرا فهربت منه فنحوه تتوجه

قال: و أخبرنی جماعه من اهل بغداد ممن عاین المقتدر خارجا من داره و قد شق المدینة یرید رقه الشماسیه، فقالوا: کان علیه خفتان دیباج فضی تستری، و علیه عمامة سوداء مصمت و البرده التی کانت للنبی ص علی کتفیه و صدره و ظهره، و هو متقلد بذی الفقار سیف رسول الله ص، و حمائله ادم احمر، و فی یده الیمنی الخاتم و القضیب، و تحته الفرس المعروف بالاقبال و یعرف بالقابوس، لان أبا قابوس اهداه الیه، و علی الفرس سرج مغربی احمر، بحلیه جدیده، و تحت فخذه الأیسر سیف للرکاب و بین یدیه ابنه ابو احمد عبد الواحد علیه خفتان دیباج رومی منقوش، و عمامة بیضاء، و خلفه وزیره الفضل بن جعفر بن الفرات، و قدامه لواء ابیض و رایه سوداء یحملها ابن نصر اللابی، و اللواء یحمله احمد بن خفیف السمرقندی، و علمان أبیضان و علمان اصفران، یحملها الانصار و معهم رماح فی رءوسها مصاحف، و سار المقتدر علی حاله هذه حتی وافی الرقة بالشماسیه، و قد وقعت الحرب بین العسکرین، و کان الظهور أول النهار لعسکر المقتدر ثم عادت بعد ساعه لأصحاب مؤنس علیهم، فاسر ابو الولید بن حمدان و احمد بن کیغلغ و کانا فی میمنه المقتدر فی جماعه من قواد بغداد، فثبتا بأنفسهما لما خان المقتدر من کان حوله، حتی أخذا اسیرین، و کانا فی القلب من عسکر مؤنس بدر الخرشنی و علی بن یلبق و یمن الأعور و بازائهم المقتدر و عبد الواحد ابنه و مفلح الأسود، و شفیع المقتدری، و ابنا رائق، و هارون بن غریب الخال و محمد بن یاقوت و الحجریه، و کان فی میمنه مؤنس یلبق و یانس المونسی و غلمان یلبق و من استامن الیهم من عسکر بغداد. فلما اشتدت الحرب انکشف ابن یلبق قلیلا، فراسله أبوه بالتوقف و الانحیاز الیه، و ارسل الی میمنته بان یحملوا، فحملوا و أخذوا علی شط دجلة لیخرجوا فی ظهر عسکر المقتدر، فتشوش العسکر، و حمل یلبق و ابنه و من کان معهما حمله

واحده، فانهزم جمیع من کان مع المقتدر حتی لم یبق الا هو وحده، و لم یقتل بین یدیه من غلمانه و اولیائه احد الا رجل من خلفاء الحجاب، یقال له رشیق الهروی و قد کان المقتدر لما رای الحرب قد وقعت بین علی بن یلبق و بین ابن الخال و ابن یاقوت اراد العدول الی المضرب، او الی الحراقة فلقیه سعید بن حمدان، فقال له: یا امیر المؤمنین، قد وقعت العین علی العین، فان رآک من حولک قد زلت انهزموا و انفلوا فرجع الی المصاف و ذلک وقت صلاه الظهر و لم یکن فی موکبه احد من اهله الا هارون بن عبد العزیز بن المعتمد علی الله و عبد العزیز بن علی بن المنتصر بالله و ابراهیم بن قصی بن المؤید بالله و ابراهیم بن عیسی بن موسی بن المتوکل علی الله. و کان أول من انهزم من اصحابه الحجریه ثم سائر الناس، و حمل عبد الواحد بن المقتدر فی جماعه من الرجاله عده حملات، فاسر من رجال مؤنس یلبق النعمانی الصفعان، و کان فارسا جیدا، فأرادوا قتله فنهاهم المقتدر عنه، و لم یزل ابن یاقوت فی ذلک الیوم ثابتا بعد ان انهزم ابن الخال، و ابلی بلاء حسنا فلما لم یجد ابن یاقوت مساعدا انهزم و انهزم عبد الواحد بن المقتدر، و بقی المقتدر وحده و حوله جماعه من العامه و هو یحض الناس علی القتال، و یسألهم الثبات معه، و یتوسل الیهم بالله و بنبیه و ببردته، و یمسح المصحف علی وجهه الی ان اقبل موکب علی بن یلبق- و کان قد اصابته جراح فی الحرب فلم یهن لها-و اقبل معه فارس تحته فرس ادهم، و علیه درع علی راسه زردیه، فضرب المقتدر ضربه بالسیف فی عاتقه الأیمن، فقطعت الضربه طاقا من حمائل السیف، و أثخنته الضربه، و کان السیف بید المقتدر مجردا و قد کان نافع صاحب رکاب مؤنس ضرب بیده الی عنان دابه المقتدر لیسیر به الی مؤنس، فلما ضربه الفارس خلی نافع عنانه، و مضی الفارس بعد ان ضربه و لم یقف علیه، و وافی بعد هذا الفارس ثلاثة فوارس، یقال لأحدهم: بهلول، و للثانی: سیمجور و رفیق لهما لم احفظ اسمه، فوقفوا بالمقتدر یخاطبونه و یسمعون منه، فاخذ احدهم السیف من یده و انتزع الآخر البرده و الخفتان منه، و طالب الثالث بخاتمه فدفعه الیه، و کان الخاتم یاقوتا احمر مربعا، فضربه احد الثلاثة بالسیف علی جبینه فألمه

فاخرج المقتدر کم قمیصه لیمسح الدم عن وجهه، فضربه الآخر ضربه ثالثه، فتلقاها المقتدر بیده الیسری، فقطعت ابهامه و انقلبت ابهامه و انقلبت الابهام الی ذراعه، و سقط الی الارض، و اجتمعت علیه جماعه رجاله فاحتزوا راسه، و حمل الی مؤنس و ذلک یوم الأربعاء للیلتین بقیتا من شوال سنه عشرین و ثلاثمائة، و کان الذی حمله سراج البکتمری. فلما نظر الیه مؤنس اشتد جزعه، و غمه و ناله علیه امر عظیم. و قیل: ان الذی قتل المقتدر نقیط غلام مؤنس، و ان جثته بقیت مجرده، فطرح بعض المطوعة علی سوءته خرقه ثم أخذها رجل من العجم، و القی علیها حشیشا، الی ان حملت الجثة الی مؤنس، فاضاف إلیها الراس و سلمه الی ابن ابی الشوارب القاضی لیتولی امره، فقیل انه دفن مع ابیه، و قیل انه دفن فی رقه الشماسیه، و قیل أیضا انه طرح فی دجلة، و لم تزل الرعیة یصلون فی مصرعه و یدعون علی قاتله و بنی فی الموضع مسجد و حظیرة کبیره، و کان عمر المقتدر یوم قتل ثمانیة و ثلاثین سنه و شهر و سته ایام و کانت ولایته الخلافه أربعا و عشرین سنه و احد عشر شهرا. و ولد أبا العباس الراضی محمدا و العباس أبا احمد، و هارون أبا عبد الله، و عبد الواحد أبا علی و ابراهیم أبا إسحاق المتقی، و الفضل أبا القاسم المطیع، و علیا أبا الحسن، و إسحاق أبا یعقوب و عبد الملک أبا محمد و عبد الصمد و لم یذکر الفرغانی جمیعهم و انما ذکر سته منهم. و بقی مؤنس فی مضاربه بباب الشماسیه، و لم یدخل بغداد حتی اقام القاهر للخلافة. و استامن الیه القواد المنهزمون عن المقتدر، فامنهم و انقطع الطلب عن جمیعهم و سکن الناس، و هدنهم و اظهر الأسف، لما دار فی امر المقتدر و جمع القواد للمشورة فی الخلیفة بعده، و دار الرأی بینهم فی ذلک. و امر مؤنس باحضار بلال بواب دار ابن طاهر التی کان فیها اولاد الخلفاء، و ساله عمن فیها من اولاد الخلفاء، فذکر جماعه فیهم محمد القاهر، فمال هواهم الیه-و کان مؤنس قد کرهه و نهاهم عنه-فقالوا: هو کهل، و لا أم له، و نرجو ان تستقیم أمورنا معه، فاطاعهم فیه، و أجابهم الیه و احضروه علی ما سیقع بعد هذا ذکره. قال: و حدثنی ابو الفهم ذکی ان رشیقا الأیسر و کان الذی اقبل بالقاهر

من دار ابن طاهر لولایة الخلافه، و کان مقدما علی الحرم، حکی له بان رأیهم اجتمع بعد مفاوضه طویله علی القاهر و علی ابی احمد بن المکتفی. قال ذکی: و وجهونی فیهما لیتکلم مؤنس مع کل واحد منهما خالیا، فمن ظهر لهم تقدیمه منهما قدم، فتوجه ذکی فیهما، فلما صار بهما فی بعض الطریق قال القاهر لأبی احمد بن المکتفی: لست اشک فی انا انما دعینا لتعرض علی کل واحد منا الخلافه، فعرفنی بما عندک، فان کنت راغبا فیها أبیت انا منها، إذا دعیت إلیها ثم کنت أول من یبایعک، فقال له ابو احمد: ما کنت بالذی اتقدمک، و أنت عمی و کبیری و شیخی، بل انا أول من یبایعک. فلما تحقق عند القاهر مذهبه بنی امره علیه، ثم لما صار الی مؤنس و حاشیته بدءوا بمخاطبه ابی احمد لفضل کان فیه، و عرضوا الأمر علیه فأبی من تقلده، و لم تکن رغبتهم فیه ثابته إذ کانت له والده، و قد علموا ما کانت تحدثه والده المقتدر فی الخلافه. فعقدوا الأمر للقاهر بالله. قال: و ذکر لی ابن زعفران انه حضر ذلک، و ان القاهر اجلس فی خیمه بإزاء خیمه مؤنس، و لم تزل المراسلات بینهما الشروط متخذه علی القاهر الی ان أجاب الی جمیعها الا النفقة التی کلفوه للجند علی البیعه فانه ذکر الا مال له فعذروه. قال: و لم یکن علیه یوم احضر للبیعه الا قمیصان و رداء، فطلب ما یلبس من الثیاب التی تشارکه للجلوس للعامه، و سیف و منطقه، فلم یوجد ما یصلح لذلک، فنزع جعفر بن ورقاء ثیابه التی کان یلبسها، و لبسها القاهر، و هی عطاف و عمامة و منطقه و سیف بحمائل، ثم قعد فی الخیمة و سلموا علیه بالخلافة، و بویع له علی ما سیأتی ذکره.

ذکر البیعه لمحمد القاهر بالله

و هو محمد بن احمد المعتضد بن طلحه الموفق بن جعفر المتوکل، و کنیه محمد القاهر ابو منصور، و کانت أمه تسمی بقبول، و بویع بالخلافة یوم الخمیس للیلتین بقیتا من شوال سنه عشرین و ثلاثمائة، و هو ابن خمس و ثلاثین سنه، و ذلک انه لما احضر من دار عبد الله بن طاهر التی کان فیها مع اولاد الخلفاء، و دار بینه و بین مؤنس المظفر ما تقدم ذکره من الشروط، و تم الأمر بینهم، انحدروا به الی دار الخلافه، فی الیوم المؤرخ، فلما دخلها دعا بحصیر فصلی اربع رکعات، و جلس علی سریر الملک. و لقب القاهر بالله. و حضر عبید الله بن محمد الکلواذی فاستخلفه علی الوزارة لمحمد بن علی بن مقله إذ کان غائبا بفارس و امر بان تکتب الکتب الی العمال باسم ابن مقله، و ولی الحجابه علی بن یلبق، و لم یمکنه الحضور لجراح کانت به، فخلف علی الحجابه بدر الخرشنی، و قلد احمد بن خاقان شرطه الجانبین. و لما کان یوم الاثنین للیلتین خلتا من ذی القعده، بعث القاهر فی اولاد المتوکل علی الله و غیرهم من أبناء الخلفاء و أبناء ابنائهم، فاوصلهم الیه و استدناهم، و امرهم بالجلوس، و أخذ علیهم الکلواذی البیعه، و خاطبه هارون بن عبد العزیز بن المعتمد بعد ان صافحه و هناه و دعا له، فقال: قد نالت یا امیر المؤمنین اهلک جفوه اضرت بهم و اثرت فی أحوالهم، و لیس یسألون اقطاعا و رد ضیعه، و أحوالهم تصلح بادرار أرزاقهم، فقال: انا آمر بادرارها، و لا اقنع لکم بها، و قد کان یتصل بی من امرکم ما یغمنی، فشکرته العامه علی هذا القول، و تکلم منهم ابو عبد الله محمد بن المنتصر و دعوا له جمیعا. ثم ان القاهر اظهر فی أول قعوده فی الخلافه من الجد و بعد الهمه و الاختصار و القناعه ما هابه به الناس، و اراد قطع ثوب یلبسه، فحمل الیه من داره، فقیل له: لو اخذلک ثوب من خزانه الکسوة، فقال: لا تمسوا لهم شیئا، و عرضت علیه صنوف

الألوان و الحلواء و الفواکه التی کانت توضع بین أیدی الخلفاء فی کل یوم فاستکثرها، و قال فی الفاکهة: بکم تبتاع هذه کل یوم؟ فقیل له: بثلاثین دینارا، فقال: نقتصر من ذلک علی دینار واحد و من الطعام علی اثنی عشر لونا، و کان یصلح لغیره کل یوم ثلاثون لونا من حلواء، فاقتصر علی الکافی له. و فی یوم الخمیس لخمس خلون من ذی القعده حمل ابو العباس و ابو عبد الله ابنا المقتدر مع أمهما الی دار عبد الله بن طاهر بعد عتمه. و فیه طولبت أم المقتدر بالأموال و ضربت و علقت، قال الفرغانی: حدثنی ابو الحسین ابن العجمی قال حدثتنا ذلفاء المنجمه التی کانت مع المقتدر، قالت: لما اراد المقتدر الخروج لمحاربه مؤنس قال لامه: قد ترین ما وقعت فیه و لیس معی دینار و لا درهم، و لا بد من مال یکون معی، فاعینینی بما معک، فقالت له: قد أخذت منی یوم سار القرمطی الی بغداد ثلاثة آلاف الف دینار، و ما بقیت لی بعدها ذخیره الا ما تری، و احضرته خمسین الف دینار، فقال المقتدر: و ای شیء تغنی عنی هذه الدنانیر؟ و ای مقام تقوم لی فی عظیم ما استقبله؟ ثم قال لها: اما انا فخارج کیف کنت و علی ما استطعت، و لعلی اقتل فاستریح، و لکن الشان فیمن یبقی بعدی، و یقبض علیها و یعذب و یعلق فی هذه الشجرة دراجیه فقالت ذلفاء: و کانت فی بعض دور الخلافه شجره فو الله لقد قبض علی أم المقتدر و علقت فی تلک الشجرة بعینها و فیه ضرب شفیع و طولب بمال، و صیر بیع املاکه الی بشری الخادم، فضاع اکثر ذلک، و قبض أیضا علی اسباب خاله المقتدر، و قبض علی شفیع المقتدری، و سلم المطبخ و البساتین الی رشیق الأیسر الحرمی، و سلم البرید و الاصطبل الی علی بن یلبق، و صرف احمد بن خاقان عن الشرطه فی الجانبین و قلدها یمن الأعور و قبض الأعور، و قبض علی یانس الخادم، و لم تزل الأمور مضطربه بقله المال و مطالبه الجند بالارزاق و مطالبتهم بمال البیعه حتی انهم شغبوا و اجتمعوا الی باب الخلیفة، و دخلوا الی الدهلیز الشعیبی من باب العامه و فتح السجن و حورب الموکلون علیه، و أیدتهم العامه علی ذلک، فخرج یمن الأعور و أخذ رجلا من العامه و ضربه بالسیاط و صلبه، فتفرق العوام، و زاد امر الجند شغبا و جدا فأرسل القاهر الیهم: لیس

عندی مال، و المال عند یلبق، و اوصی القاهر الی مؤنس اما ان یرضی یلبق الرجال و یکفهم عنی و الا اعتزلت، فلیس علی هذا الشرط تقلدت. و قدم ابن مقله بغداد لتسع خلون من ذی الحجه و خلع علیه و قعد و دفع الی الجیش الذی بالحضرة عن البیعه لکل واحد منهم رزقا واحدا، و للجند اصحاب مؤنس ثلاثة ارزاق لکل واحد ثم ان ابن مقله بسط یده علی الناس فاخذ أموالهم، و قبض علی عیسی الطبیب، فاخذ املاکه، ثم بدا فی بیع املاک السلطان و أخذ المال من حیث لاح له، و ابتدأ بإنشاء داره، و ادخل فیها من بستان الزاهر نحو عشرین جریبا، و نقض دور بنی المقتدر، و استولی ابن یلبق و حاشیه مؤنس علی القاهر، حتی صار لا یجوز له امر و لا نهی الا علی اهل بیته، و اولاد المقتدر المحبوسین عنده. قال: و کان القاهر مستهترا بالشراب لا یکاد یفیق منه، فإذا شرب اقبل الی اولاد المقتدر و الی الراضی و اخوته، و کان قد اخذهم و ضمهم الی دار تعرف بالفاخر، و احضر أبا احمد بن المکتفی و اعتقله معهم، فکان القاهر یدخل علیهم باللیل و یتخلق لأولاد المقتدر و لأبی احمد بن المکتفی، و یسقیهم بیده، و کان یقول للراضی: أنت المرشح للامر، و المسمی له، ثم یومی الیه بحربه کانت فی یده، و بما قفع أصابعه بقضیب کان معه، و الراضی فی کل ذلک لا یخضع له و لا یقبل یده، و المقادیر تدفعه عنه، و اقام علی بن یلبق و هو الحاجب یفتش جمیع ما یدخل الدار علی القاهر و یضیق علیه، و القاهر فی ذلک یزداد غضبا و کمدا ثم ان الراضی دس الی یلبق و ابنه و اهدی إلیهما جوهرا و عرفهما انه و اخوته خائفون علی انفسهم من القاهر، و سألهما تخلیص هؤلاء المحبوسین من یده فاجمع رای یلبق و ابنه علی تخلیصهم، و قعد یلبق فی بعض العشایا فی بعض مجالس الدار و اخرجهم علی غیبه، و اخرج الجده معهم، و کان القاهر قد سامها سوء العذاب، و طالبها بالأموال، فوجه بهم الی داره، و افرد لهم موضعا فی دار حرمه، و ماتت الجده بها، فکفنها فی احسن کفن، و دفنها بشارع الرصافه. و فیها صرف ابو عثمان احمد بن ابراهیم بن حماد عن القضاء بمصر. و قلد القضاء بها عبد الله بن احمد بن زید. و فی ذی القعده من هذه السنه ورد الخبر بمصر بقتل المقتدر، فاضطربت الاحوال

بها، و شغب الجند، و وکل التجار و طولبوا بالأموال، و شغب الجند علی تکین و طالبوه بمال البیعه، فجمع التجار بمصر و استسلف منهم الأموال بسبب البیعه علی ان یطالب بدم المقتدر. و حج بالناس فی هذه السنه ابو حفص عمر بن حسن الهاشمی. و هذا ما انتهی إلینا من هذا التاریخ و الحمد لله رب العالمین و حسبنا الله و نعم الوکیل و صلی الله علی سیدنا محمد المصطفی و آله الطاهرین الطیبین و سلم تسلیما. فرغ من نسخه الفقیر المشکر المعترف بذنبه یحیی بن یوسف بن یحیی بن منصور ابن المعمر بن عبد السلام الزریرانی فی شهر ربیع الآخر من سنه سبع و عشرین و ستمائه.

تکملة تاریخ الطبری لمحمد بن عبد الملک الهمذانی

[مقدمة]

بسم الله الرحمن الرحیم و صلی الله علی سیدنا محمد و آله و سلم اما بعد الحمد للّه الذی وفقنا لهدایته، و وهب لنا التمسک بشریعته، و الصلاة علی نبیه محمد، الذی اختاره لرسالته، و فضله بنبوءته، صلی الله علیه و علی آله و صحابته. و الدعاء لمن الدنیا مهناه بمصادفه سلطانه، و الفضائل مستفیده من تیامن إحسانه، و الدهر مفتخر بحصول عنانه فی یدیه، و مثوله فی جمله العبید لدیه، سیدنا و مولانا الامام المستظهر بالله امیر المؤمنین، لا زال سلطانه باذخ المکان، راسخ الأرکان و ایامه رفیعه العماد، منیعه البلاد لیؤرخ من مناقبها ما لا تتعلق النجوم باذیاله، و تقصر عین الزمان عن شماله. فان علم التاریخ، رغب فی الاطلاع علیه ساده الأمم و القبائل، و اهل المحامد و الفضائل، الأئمة من ولد العباس رضوان الله علیهم، و هم الأسرة الطاهره، و الدوحه الزاهره، هداه الاعلام، و شموس الاسلام، و کانوا اکثر الخلق روایه لمن تقدمهم، و آثار من کان قبلهم، فما کان فی ذلک من استقامة فی الاحوال کان بالنعم مذکرا، و ما شاهدوا فیه من الاختلال کان منبها و منذرا. و قد روی ان رجلا سال سعید بن المسیب رحمه الله علیه، فقال: رایت النبی صلی الله علیه و سلم فی منامی، فقال له: یا هذا ان الله بعث نبیه صلی الله علیه و سلم بشیرا و نذیرا، فمن کان علی خیر بشره و امره بالزیادة، و من کان علی شر حذره و امره بالتوبة. و الاطلاع فی اخبار الناس، مرآه الناظر، تصدق عن المحاسن و المقابح، و یهذب ذوی البصائر و القرائح و بها یذکر الله تعالی من عباده ما یراه أهلا لذکره، و مستوجبا لکریم ثوابه و اجره

هذا المنصور رضی الله عنه، و هو بازل الأئمة، و کافل الامه، قال لأصحابه: الملوک اربعه: معاویه و کفاه زیاده، و عبد الملک و کفاه حجاجه، و هشام و کفاه موالیه، و انا و لا کافی لی، و اجماله لذلک استنهاض منه لهم علی معرفه اخبارهم، حین انکر علیه الاسراف فی ثمن عمامته، فقال له: أنت ابتعت جاریه باضعاف ذلک، لأخس اطرافک، فما تنکر من ابتیاعی هذه لأکرم أطرافی! و اخبر عن عمر بن عبد العزیز رحمه الله، قال: لو کنت فی قتله الحسین بن علی علیهما السلام، ثم امرت بدخول الجنه لم افعل حیاء ان تقع عینی فی عین محمد صلی الله علیه و سلم. و هذا الهادی رضوان الله، اخبر عن السندی بن شاهک، قال: کنت معه بجرجان فسمع بین بساتینها صوت رجل یتغنی، فامر باحضاره، فقلت له: ما اشبه قصه هذا الجائی بقصة صاحب سلیمان بن عبد الملک، فقال: و ما ذاک؟ فقلت: خرج سلیمان فی منزه له مع حرمه، فسمع صوت رجل یتغنی، فدعا صاحب شرطته، و قال: علی بصاحب الصوت، فاتی به، فقال له: ما حملک علی الغناء و أنت علی القرب منی، و بجانب حرمی؟ اما علمت ان الفرس یصهل فتستأتی له الرماک. و ان الحمار لیعشر فتودق له الأتن، و ان التیس لیهب فتزعج له الغنم، و ان

الرجل لیغنی فتغتلم المرأة یا غلام جبه، فجبه فلما کان فی العام المقبل رجع سلیمان الی ذلک المنزل، فذکر الرجل و ما صنع به، فقال لصاحب شرطته: علی بالرجل الذی جببته ان کان حیا فأتاه به، فقال له: اما بعت فوفیناک، و اما وهبت فکافأناک! فما دعاه الرجل الا باسمه، و قال: یا سلیمان، قطعت نسلی، و ذهبت بماء وجهی، و حرمتنی لذتی، ثم تقول: اما بعت و اما وهبت! لا و الله حتی اقف بین یدی الله عز و جل! فقال الهادی لصاحب الشرطه: لا تعرض للرجل. و کان الرشید رضوان الله علیه فی بعض أسفاره، و قد نزل الثلج فاذاه، فقال له بعض اصحابه: الی متی سهرک یا امیر المؤمنین؟ فقال: اسکت، للرعیة المنام، و علینا القیام، و لا بد للراعی من حراسه الاغنام. و قد روی قطن بن وهب، عن ابیه، ان عمر بن الخطاب امیر المؤمنین رضی الله عنه اجتاز فی بعض أسفاره علی صاحب غنم، فقال: یا ذا الرجل، ان کل راع مسئول عن رعیته، و انی رایت فی المکان الفلانی عشبا امثل من موضعک ثم اثنی علی عمر رضی الله عنه، و ذکر سیرته، یقول الشاعر فیه: غضبت لغضبتک القواطع و القنا لما نهضت لنصره الاسلام

ناموا الی کنف لعدلک واسع و سهرت تحرس غفله النوام

و لو تتبعت امثال هذا لأطلت، و لم أر اجمع لهذا العلم من کتاب محمد بن جریر الطبری، فرایت ان اضیف الیه مجموعا عولت فیه علی ما نقلته من تصانیف المؤرخین و تالیف المحققین کالصولی و التنوخی و الخطیب ابی بکر احمد بن ثابت

المحدث و ابی إسحاق الصابی، و اولاده و ابن سنان و غیر هؤلاء، و اضفت الی ذلک ما حفظته من شعر الشعراء و حکایات العلماء تشهد بالحال، و اختصرته بجهدی، و لخصته بحسب طاقتی، و اقتصرت فیه علی الأمور المشهوره، و الاحوال السائره المأثورة. و ختمته ببیعه سیدنا و مولانا الامام المستظهر بالله امیر المؤمنین، الذی قضی حق الله فی بریته، و ارتسم امره فی رعیته فمن نظر فی فضائله، داوی فکره العلیل، و شحذ طبعه الکلیل، و ما من احد اوتی ذخیره تحصیل، و بصیره رای اصیل، یبدع فی تدوین مناقبه، و لا یغرب فی اثبات فضائله، و من قصر فی جمعها، فله فی انعام المتأمل لذلک مجال یحرسه عن الم التقریع و ثقته تفصح الناظر، و تغنی عن التبذل و المعاذیر. فالرغبه الی الله تعالی فی ان یمد ظلال ایامه التی بها اعتدل المائل، و ارتدع الجاهل، و امن السابل، و قصر المتطاول، و ان یجعل له من سیدنا و مولانا عمده الدین عضدا ینوء بقوتها، و یدا تسطو ببسطتها، و ان یبلغه منه قاصیه الایثار و ینیله منه غایة الاختیار و تبدید اعدائه تحت الذلة و الصغار، و الخیبة و الخسار، لا یعتصمون بعصمه الا أباح الله حوزتها، و لا یعتضدون بفرقه الا شتت الله کلمتها. و من نظر فی عزمات سیدنا و مولانا الامام المستظهر بالله امیر المؤمنین رضوان الله علیه و علی آبائه الطاهرین و ابنائه الاکرمین، علم انها تأتی بما لم تقرع الاسماع من قبلها، و لا عثر فی السیر بمثلها، و تحقق انها ابعد مجدا، و ان کانت اقرب عهدا، و ارفع عمادا، و ان کانت احدث میلادا، فحفظ الله علی الدنیا سیاسته، و علی أهلها حسن رأفته، حتی تضع له الدنیا خدودها ضارعه و تستجیب لأمره سامعه طائعة، انه ولی ذلک و القادر علیه، بمنه و لطفه. و لما ختم ابن جریر تاریخه سنه اثنتین و ثلاثمائة، و هی السنه السابعه من خلافه المقتدر بالله رضی الله عنه، و اشار الی الأمور اشاره خفیه، رایت ان ابتدی بخلافته و وقت بیعته، و بالله التوفیق.

خلافه المقتدر بالله

مده خلافه المقتدر بالله ابی الفضل جعفر بن المعتضد بالله اربع و عشرون سنه و شهران و عشره ایام، و مولده لثمان بقین من شهر رمضان سنه اثنتین و ثمانین و مائتین، و لم یل الخلافه اصغر سنا منه. ولیها و سنه ثلاث عشره سنه و شهر واحد و عشرون یوما بایع له لما مات المکتفی بالله ابو احمد العباس بن الحسن، و کان قد مال الی تقریر الأمر لعبد الله بن المعتز بمشوره ابی عبد الله محمد بن داود بن الجراح فثنی رایه عن ذلک ابن الفرات و قال: ان ابن المعتز یخبر نعم اصحاب السلطان، و یعرف اسرارهم و ذخائرهم، و قد خالط الناس و فهم أمورهم، فعینه ممتدة الی ما فی ایدیهم، و ان کان جعفر بن محمد المعتضد بالله صغیرا، فأنت تدبره، فقرر ذلک فی نفسه. و لما مات المکتفی بالله، انفذ الوزیر العباس بن الحسن، بصافی الحرمی الی دار ابن طاهر، و المقتدر بالله بها، فاحدره الی دار الخلافه و اجتازت الحراقة علی دار الوزیر فامر الوزیر غلمانه فنادوا الملاحین بالدخول لیغیر زیه، فظن صافی ان ذلک لتغیر رای فیه، فجرد سیفه علی الملاح، و امره الا یعرج علی مکان غیر دار الخلافه. و بویع حینئذ علی صلاه الاستخارة، و اطال الدعاء، و کان العباس بن الحسن قد عول علی ان ینصب فی الخلافه أبا عبد الله بن المعتمد علی الله، او أبا الخیر ابن المتوکل علی الله، فماتا مختلسین.

سنه ست و تسعین و مائتین

قد ذکرت میل ابی عبد الله محمد بن داود بن الجراح صاحب الدیوان الی ابن المعتز فلما لم یجد عند الوزیر ما یریده، عدل الی الحسین بن حمدان، فاشار علیه بالمعاضده علی فسخ امر المقتدر بالله و تمهید حال ابن المعتز، و بادر الحسین بن حمدان الی الوزیر العباس بن الحسن و قد رکب من داره بدرب عمار عند الثریا، الی بستانه المعروف ببستان الورد، عند مقسم الماء، فاعترضه بالسیف فقتله، و قتل معه فاتکا المعتضدی و کان المقتدر بالله قد رکب لمشاهده اجراء الخیل، فسمع الضجة، فبادر الی الدار و کان الحسین قد قصد للفتک به، و اغلقت الأبواب دونه، فانصرف الی المخرم، و جلس فی دار سلیمان بن وهب، و عبر الیه ابن المعتز، و کان نزل بدار علی الصراة، و حضر ارباب الدولة من الکتاب و القواد و القضاه فبایعوه و لقبوه المرتضی بالله. و استخفی ابن الفرات و استوزر ابن المعتز ابن الجراح و مضی ابن حمدان الی دار الخلافه، فقابله الخدم و الغلمان علی سورها و دفعوه. و کان مع المقتدر بالله غریب الخال، و مؤنس الخادم، الذی لقبه بالمظفر و مؤنس الخازن. و لما جن اللیل مضی ابن حمدان باهله و ماله و اصعد الی الموصل و اصعد

غریب الخال و مؤنس المظفر فی الزبازب الی المخرم فهرب الناس من عند ابن المعتز، و خرج وحده، و استجار بابن الجصاص. و استتر علی بن عیسی و ابن الجراح عند بقلی، فأخرجهما العامه و سبوهما و سلموهما الی خادم اجتاز بهم فحملهما علی بغل و قتل مؤنس المظفر جمیع من بایع ابن المعتز غیر علی بن عیسی و ابن عبدون و القاضی محمد بن خلف بن وکیع. و انفذ المقتدر بالله مؤنسا الخازن لطلب ابن الفرات، و کان قد استتر عند جیرانه، فکتموه امره، فحلف لهم ان السلطان یرید ان یستوزره، فاظهروه و حمله الی الخلیفة، فولاه وزارته. و نم خادم لابن الجصاص بخبر ابن المعتز الی صافی الحرمی، فکبس علیه و اخذه و أخذ ابن الجصاص معه، فصودر علی اموال جمه و سال ابن الفرات فیه. و استنقذ ابن الفرات علی بن عیسی و محمد بن وکیع القاضی، و ابن عبدون، و نفی ابن عبدون الی الاهواز، و نفی علی بن عیسی الی واسط، فلما حصلا بالموضعین قرر سوسن مع المقتدر بالله احضار ابن عبدون و تولیته الوزارة. فلما حصل بواسط، بلغ ذلک ابن الفرات، فاغری المقتدر سوسن حتی قتله و انفذ الی ابن عبدون من صادره و اعتقله و کتب علی بن عیسی الی ابن الفرات یسأله ابعاده الی مکة لتزول عنه التهم ففعل، و سار إلیها علی طریق البصره. و ظهر موت ابن المعتز فسلم الی اهله میتا. و کان ابن الجراح مستترا، و عزم ابن الفرات علی التوصل الی الصفح عنه، و أتاه رجل برقعته، فأمره بالاستتار حتی یدبر طریق العفو عن جرمه العظیم، و اعلمه ان صافیا الحرمی یعادیه فلم یصبر ابن الجراح، فتتبعت امراه نصرانیة کانت تحمل رقاعه، فاخذ و حمل الی مؤنس فقتله. و اتی ابن الفرات رجل، فاخبره انه یعرف مکانه، فقال ان کان هذا صحیحا، فلک الف دینار، و الا عوقبت لکذبک الف سوط، فرضی و امر ابن الفرات حاجبا

له بمراسلته لیبعد عن المکان الذی هو فیه مستتر فلما علم انه قد ترکه، و مضی الی غیره انفذ بالساعی به مع صاحب الشرطه، فلم یجدوه فامر ابن الفرات بضرب الساعی مائتی سوط و اشهاره و النداء علی نفسه: هذا جزاء من یسعی بالباطل، ثم امر له بمائتی دینار و نفاه الی البصره سرا و قال: لو لم افعل هذا به، سعی بی الی الخلیفة بأننی توانیت فی امره'. و اما ابو عمر القاضی فسال فیه أبوه یوسف بن یعقوب القاضی، فاحترم لکبر سنه، و ادی عنه مائه الف دینار علی ان یلازم منزله. و انفذ الخلیفة بالقاسم بن سیماء و ابی الهیجاء بن حمدان، لمحاربه أخیه الحسین ابن حمدان، فهزمهما، و دبر ابن الفرات حتی کتب له أمانا و ولاه قم. و فی هذه السنه، قلد یوسف بن ابی الساج اعمال آذربیجان و أرمینیة، علی ان یحمل بعد إعطاء الجند و النفقات مائه و عشرین الف دینار فی السنه. و قدم بارس غلام اسماعیل بن احمد صاحب خراسان فی اربعه آلاف ترکی مفارقا لصاحبه، فقلد دیار ربیعه. و کان للوزیر العباس بن الحسن ابن کنیته ابو جعفر، و اسمه محمد، فمضی بعد قتل ابیه الی بخاری و اقام عند الملوک السامانیه، و من شعره: لئن اصبحت منبوذا باطراف خراسان

و مجفوا نبت عن لذة التغمیض اجفانی

و محمولا علی الصعبه من اعراض سلطان

و مخصوصا بحرمان من الأعیان اعیانی

و مکلوما باظفار و مکدوما باسنان

و ملقی بین اخفاف و أظلاف توطآنی

و ما ذنبی الی من هو عنی عطفه ثانی

سوی انی اری فی الفضل فردا لیس لی ثانی

کان المجد إذ کشف عنی کان غطانی

ساسترفد صبری انه من خیر أعوانی

و استنجد عزمی انه و الحزم سیان

و أنضو الهم من قلبی و ان أنضیت جثمانی

و انجو بنجاتی ان قضاء الله نجانی

الی ارضی التی ارضی و ترضینی و ترضانی

فان سلمنی الله و بالصنع تولانی

و اوطانی اوطانی و أعطانی أعطانی

و اخلی ذرعی الدهر و خلانی و خلانی

فانی لا أجد العود ما عاد الجدیدان

الی الغربه حتی تغرب الشمس بشروان

فان عدت لها یوما فسجانی سجانی

و للموت الوحی الأحمر القانی القانی

و قال بعض الشعراء فی العباس بن الحسین، و قد ساء خلقه بعلو سنه: یا أبا احمد لا تحسن بأیامک ظنا

فاحذر الدهر فکم اهلک املاکا فافنی

کم رأینا من وزیر صار فی الأجداث رهنا

این من کنت تراهم درجوا قرنا فقرنا

فتجنب مرکب الکبر و قل للناس حسنا

ربما امسی بعزل من باصباح یهنی

و قبیح بمطاع الأمر الا یتأنی

اترک الناس و أیامک فیهم تتمنی

قال جحظه: اضقت مره اضاقه شدیده، فجلست مع ملاح، و معی طنبوری، و انحدرت حتی دار الوزارة بالمخرم، و الوزیر إذ ذاک العباس بن الحسن، و السماء

متغیمه، و الستائر منصوبه، و الماء زائد علی نیف و عشرین ذراعا، فأمرت الملاح، فشد السمیریه فی الروشن، و غنیته: عللانی بجامه و بطاس قهوة من ذخائر الشماس

سقیانی فقد صرفت صروف الدهر عنی بدولة العباس

ملک ینثر الثمین من الدر بألفاظه علی القرطاس

فامر بی، فاصعدت، و امر لی بألفی دینار.

سنه سبع و تسعین و مائتین

فیها انفذ السبکری مقلد فارس، مع کاتبه الفضل عبد الرحمن بن جعفر الشیرازی طاهرا و یعقوب بن محمد بن عمرو بن اللیث الصفار و کان قد أسرهما، ثم عزم السبکری علی الخلاف، فانفذ الیه ابن الفرات مؤنسا فصالحه علی عشره آلاف الف درهم، فلم یرض بذلک ابن الفرات، و انفذ الیه جیشا، و معه محمد بن جعفر العبرتائی، فواقعوا السبکری علی باب شیراز، فهزموه الی سجستان، فاسره احمد بن اسماعیل، و اسر معه بعض بنی عمرو بن اللیث، و أنفذهما الی بغداد. و توفی العبرتائی بفارس، فقلد مکانه عبد الله بن ابراهیم المسمعی. و فیها غرقت فاطمه القهرمانه فی طیارها تحت الجسر فی یوم ریح عاصف، فحضر صهرها بنی بن نفیس جنازتها، و جعلت السیده مکانها أم موسی.

سنه ثمان و تسعین و مائتین

فیها اعتل صافی الحرمی، و وهب داره بقصر عیسی لغلامه قاسم، و ابراه من کل امر، و مات فحمل الی ابن الفرات من ماله مائه و عشرون الف دینار و سبعمائة منطقه ذهبا و فضه، فحملها ابن الفرات الی المقتدر بالله، فاقر مرتبه استاذه. و ولی غریب الخال ما کان یتقلده صافی من الثغور الشامیة. و فی هذه السنه مات المظفر بن حامد امیر الیمن، و حمل الی مکة فدفن بها. و کان ملاحظ قد انفذه الخلیفة مددا فتولی مکانه. و فی هذه السنه توفی احمد بن ابی عوف، و شارعه فی الجانب الغربی معروف و کان احد العدول، و توفی و سنه نیف و ثمانون سنه و قال: أصابنی هم لم اعرف سببه فی بعض الأیام، فخرجت الی بستان لی علی نهر عیسی، فاجتاز بی رکابی، ثم وقف فی ظل شجره، فتقدمت له بما یأکله، لأننی رایته و الجوع غالب علیه، فأکل ثم نام فأخذت الکیس الذی فیه کتبه، فإذا فیه کتاب التجار من الرقة، الی اصدقائهم ببغداد و معارفهم، یأمرونهم بشراء کل زیت ببغداد، و یخبرونهم انه معدوم عندهم، فبادرت و امرت وکلائی بابتیاع ما یقدرون علیه من الزیت، فابتیع الی آخر النهار بعشره آلاف دینار، و کنت قد وعدت الرکابی بدینارین ان اقام لیلته عندی، و لم اعرفه السبب و لم یبت ببغداد زیت لغیری، فلما اصبحت سرحت الرکابی، و انتشر الذین وصلت الکتب الیهم فی طلب الزیت، فلم یجدوه، فاربحونی فی کل درهم درهما، فعلمت انه انما کان خروجی الی بستانی لاحوز عشره آلاف دینار من غیر مشقة. و فی هذه السنه توفی محمد بن داود الاصبهانی الفقیه، صاحب الکتاب المعروف بالزهرة. حکی الشیخ ابو إسحاق الشیرازی فی کتاب الفقهاء، عن القاضی ابی الطیب

الطبری عن ابی العباس الخضری قال: کنت جالسا عند ابن داود، فاتته امراه فقالت: ما تقول فی رجل له زوجه، لا هو ممسکها، و لا هو مطلقها؟ فقال ابو بکر: قد اختلف اهل العلم فی ذلک، فقال قائلون: یؤمر بالصبر و الاحتساب، و یبعث علی الطلب و الاکتساب و قائلون: یؤمر بالإنفاق، و الا یحمل علی الطلاق فلم تفهم المرأة، فاعادت مسألتها، فقال: یا هذه، قد اجبتک الی مسألتک، و ارشدتک الی طلبتک، و لست بسلطان فامضی، و لا زوج فارضی، و لا قاض فأقضی فذهبت المرأة و لم تعرف قوله. و لما مات أبوه، قال الشیخ ابو إسحاق فی کتاب الفقهاء: کان یحضر مجلس داود أربعمائة صاحب طیلسان و احتضر فجلس محمدا مکانه، فاستصغره الناس، فسألوه عن حد السکر، فقال مبادرا: حد الکسر ان تغرب عنه الهموم، و ان یبوح من سره المکتوم، فعلموا نجابته حینئذ. و کان یهوی محمد بن جامع، و لأجله صنف کتاب الزهرة و کان محمد بن جامع من احسن الناس، و اکثرهم مالا، و لا یعرف معشوق کان ینفق الأموال علی عاشق الا ابن جامع مع ابن داود. قال الخطیب فی تاریخه و خرج ابن جامع من الحمام، فاخذ المرآه، فنظر الی وجهه، فغطاه و رکب الی ابن داود، فلما رآه مغطی الوجه، قال له ما الخبر؟ و خاف ان یکون قد لحقته آفه، فقال: رایت وجهی فی المرآة، فغطیته و احببت الا یراه احد قبلک، فغشی علی محمد بن داود. و حضر ابن داود و ابن سریج مجلس ابی عمر القاضی، فتکلما فی مساله العود، فقال ابن سریج: علیک بکتاب الزهرة فقال ابو داود: ا بکتاب الزهرة تعیرنی و انا اقول فیه:

اکرر فی روض المحاسن وجهه و امنع نفسی ان تنال المحرما

و ینطق سری عن مترجم خاطری فلو لا اختلاسی رده لتکلما

رایت الهوی دعوی من الناس کلهم فما ان اری حبا صحیحا مسلما

فقال ابن سریج: او علی تفخر بهذا القول؟ و انا الذی اقول: و مساهر بالغنج من لحظاته قد بت امنعه لذیذ سباته

ضنا بحسن حدیثه و عتابه و اکرر اللحظات فی و جناته

حتی إذا ما الصبح لاح عموده ولی بخاتم ربه و براته

فقال ابن داود لأبی عمر: أید الله القاضی، قد اقر بالمبیت و ادعی البراءة، فما توجبه؟ قال ابن سریج: من مذهبی ان المقر إذا اقر إقرارا و ناطه بصفه، کان اقراره موکلا الی الصفة فقال ابن داود: للشافعی فی هذه المسألة قولان، فقال ابن سریج: فهذا القول الذی قلته اختیاری الساعة.

سنه تسع و تسعین و مائتین

فیها قبض علی ابن الفرات، و هتکت حرمه، و نهبت دوره و دور أسبابه، فکان صاحب الشرطه مؤنس الخازن المعروف بالفحل تحت یده تسعه آلاف فارس و راجل، و إذا کثر النهب و عظم الخطب یرکب، فیسکن المنتهبون عند رکوبه، و یعودون الی النهب عند نزوله و دام ذلک ثلاثة ایام بلیالیها. و تقلد بعده ابو علی محمد بن عبید بن یحیی بن خاقان الوزارة و کان ابو علی یتقلد دیوان الضیاع بعد وفاه ابیه فی وزارة الحسن بن مخلد. و کانت أم موسی القهرمانیة تعنی بابنی ابی البغل فولی أبا الحسن منهما أصبهان، و ولی الآخر الصلح و المبارک. و کان ابن الفرات قد نفی أبا الهیثم العباس بن ثوابه الی الموصل لقرابته من ابن عبدون، فاستدعاه ابن الخاقانی، و قلده مصادره بنی الفرات، فاسرف فی المکروه بهم و غلب علی الاحوال. و کان فی احوال الخاقانی تناقض، و کان یتقرب الی العامه، فانحدر یوما فی زبزبه الی دار السلطان، فرای جماعه من الملاحین یصلون علی دجلة، فصعد و صلی معهم. و ولی ابنه عرض الکتب علی الخلیفة، و کان مدمنا للشرب، ففسدت الأمور بذلک و کان اولاده و کتابه یرتفقون من العمال بما یولونهم به الولایات، ثم یعزلونهم إذا رأوا مطمعا فاجتمع بحلوان فی خان بها سبعه عمال ولاهم فی عشرین یوما ماء الکوفه و کان إذا ساله انسان حاجه قال: نعم و کرامة! و دق صدره. و کتب الی بعض العمال: الزم وفقک الله المنهاج، و احذر عواقب الاعوجاج، و احمل ما امکن من الدجاج فحمل العامل دجاجا کثیرا، و قال: هذا دجاج وفره برکه السجع

سنه ثلاثمائة

طالب القواد الخاقانی باستحقاقهم، فقصر و اعتذر، فعزم المقتدر بالله علی رد ابن الفرات، فاشار مؤنس ان یولی علی بن عیسی، و ذکر دیانته و ثقته، و قال: یقبح ان یعلم الناس ان الضرورة قادت الی ابن الفرات للطمع فی ماله، فامر المقتدر الخاقانی ان یکاتب علی بن عیسی بالحضور، و اظهر له الایثار لاستنابته له، فکان الخاقانی یقول: قد استدعیت علی بن عیسی لینوب عن عبد الله ابنی فی الدواوین ثم رکب الی دار السلطان فقبض علیه و علی أسبابه

سنه احدی و ثلاثمائة

قدم فیها علی بن عیسی من مکة، فقلده المقتدر وزارته و خلع علیه، و سلم الخاقانی الیه، فصادره و أسبابه مصادره قریبه، و صان حرم الخاقانی. و اعتمد علی علی بن عیسی لما اشتهر عنه من افاضه المعروف و عماره الثغور و الجوامع و المارستانات فی سائر الأوقات، و رد المظالم بها، و کتب فی ذلک کتابا اوله: بسم الله الرحمن الرحیم، سبیل ما یرفعه إلیک کل واحد من المتظلمین قبل النوروز من مظلمته، و یدعی انه تلف بالآفة من غلته، ان تعتمد فی کشف حاله علی اوثق ثقاتک، و اصدق کفاتک حتی یصح لک امره، فتزیل الظلم عنه، و ترفعه، و تضع الإنصاف موضعه، و تحتسب من المظالم بما یوجب الوقوف علیه حسبه، و تستوفی الخراج بعده، من غیر محاباه للاقویاء، و لا حیف علی الضعفاء و اعمل بما رسم لک ما یظهر و یذیع و یشتهر و یشیع، و یکون العدل به علی الرعیة کاملا، و للانصاف شاملا ان شاء الله. و ساس علی بن عیسی الدنیا السیاسة المشهوره، التی عمرت البلاد، حتی قال له ابن الفرات لما ناظره: قد اسقطت من مال امیر المؤمنین خمسمائة الف دینار فی السنه، فقال: لم استکثر هذا المقدار فی جنب ما حططته عن امیر المؤمنین من الأوزار، لأننی حططت المکس بمکة، و التکمله بفارس، و جبایه الخمور بدیار ربیعه، و لکن انظر الی نفقاتی و نفقاتک، و ضیاعی و ضیاعک فاسکته. و زادت فی ایامه العمارة و تضاعف الزراعة، حین کتب الیه عامله: ان قوما یبادوریا لا یؤدون الخراج، فان امرت عاقبناهم، فکتب الیه: ان الخراج دین، و لا یجب فیمن امتنع عن أداء الدین غیر الملازمة، فلا تتعد ذاک الی غیره و السلام. و مما استحسن من افعال الخاقانی بعد عزله، ان قوما زوروا علیه باطلاقات و مسامحات، فانفذ بها علی بن عیسی یسأله عنها لیمضی منها ما اعترف به، فصادفه

الرسول یصلی فلما رای ابنه یتأمل التوقیعات، قطع صلاته و قال: هذه توقیعاتی صحیحه، الوزیر یری رایه فیمضی ما آثر منها، و یعرض علی ما أحب منها و التفت الی ابنه حین خرج الرسول فقال: اردت ان نتبغض الی الناس فتکون السبب فی رد ما تضمنته، و یتنزه علی بن عیسی من ذلک، فلم لا نتحبب بالاعتراف بها، فان أمضاها حمدنا و ان ردها عذرنا. و قصد القواد علی بن عیسی، بإسقاطه الزیادات التی زادها ابن الفرات، و وقعوا فیه و ثلبوه. و فی هذه السنه، خلع علی الأمیر ابی العباس بن المقتدر-و هو الذی ولی الخلافه و لقب بالراضی- و استخلف له مؤنس. و فیها انفذ علی بن احمد الراسبی الحسین بن منصور الحلاج و قد قبض علیه بالسوس، فشهر علی جمل ببغداد، و صلب و هو حی و ظهر عنه بانه ادعی انه الله. و مات الراسبی بعد قلیل، فاخذ السلطان من ماله الف الف دینار. و فیها ورد الخبر بان اسماعیل بن احمد صاحب خراسان قتله غلمانه علی شاطئ نهر بلخ، و قام ابنه ابو الحسن نصر مقامه و انفذ الیه الخلیفة عهده. و فیها ورد الخبر بان خادما صقلابیا لأبی سعید الجنابی قتله و خرج، فلم یزل یستدعی قائدا قائدا و یقتله، حتی قتل جماعه، ففطن به النساء فصحن بالأمر، فقام ابو طاهر سلیمان بن الحسن مقام ابیه. و اتی القرامطة فی هذه السنه البصره فی ثلاثین فارسا، و الناس فی صلاه الجمعه، فقتلوا الموکلین بالباب و من خرج الیهم من المطوعة و بلغ الخبر امیر البصره محمد بن إسحاق بن بنداحیق فغلق الأبواب

سنه اثنتین و ثلاثمائة

ورد فیها کتاب ابی الحسن نصر بن احمد صاحب خراسان بانه واقع عمه إسحاق و اسره. 3 و فی هذه السنه خرج مؤنس الی مصر، و ضم الیه علی بن عیسی أخاه عبد الرحمن، و قلده کتابته، و ذلک عند سماعهم قرب الخارج بالقیروان، و واقعه مؤنس، فانهزم من بین یدیه: و هذا الخارج، ذکر الصولی عن اصحاب النسب انه عبید الله بن عبد الله ابن سالم، من اهل عسکر مکرم، و جده سالم قتله المهدی رضوان الله علیه علی الزندقة 4 و انفذ أبا عبد الله الصوفی الی المغرب، فأری الناس زهدا و عباده، و طرد زیاده الله بن عبد الله بن الاغلب، و أتاه عبید الله، فقال: الی هذا ادعوکم. فلما اظهر عبید الله شرب الخمر تبرا الصوفی منه، فدس علیه عبید الله من قتله، و ملک بلاد المغرب، فهزمه مؤنس، و تصدق المقتدر بالله عند هزیمته باموال کثیره. و فی هذه السنه صودر ابن الجصاص، قال الصولی: وجد له بداره بسوق یحیی خمسمائة سفط من متاع مصر، و وجد فیها جرار خضر و قماقم مدفونة فیها دنانیر، و أخذ منه الف الف دینار. قال الصولی: و حضرت مجلسا جری فیه بین ابن الجصاص و ابراهیم بن احمد الماذرائی خلف، فقال ابراهیم: مائه الف دینار من مالی صدقه، لقد ابطلت فی الذی حکیته عنی، فقال ابن الجصاص: قفیز دنانیر من مالی صدقه، اننی صادق و انک مبطل، فقال ابن الماذرائی: من جهلک انک لا تعلم ان مائه الف اکثر من قفیز، فانصرفت الی ابی بکر بن ابی حامد فاخبرته، فقال: نعتبر هذا، فاحضر

کیلجه، فملأها دنانیر، ثم وزنها، فکانت اربعه آلاف، فنظرنا فإذا القفیز سنه و تسعون الف دینار کما قال الماذرائی. و کان ابن الجصاص قد انفذ له من مصر مائه عدل خیشا، فی کل عدل الف دینار، فأخذت ایام نکبته و ترکت بحالها، و لما اطلق سال فیها، فردت علیه، فاخذ المال منها، و کان إذا ضاق صدره اخرج جوهرا یساوی خمسین الف دینار، و ترکه فی صینیة ذهب و یلعب به، فلما قبض علیه و کبست داره، کان الجوهر فی حجره، فرمی به الی البستان، فوقع بین شجره، فلما اطلق فتش علیه فی البستان و قد جف نبته و شجره، و هو بحاله. و فی هذه السنه، ختن اولاد الخلیفة، و نثر علیهم خمسه آلاف دینار، و مائه الف درهم و بلغت نفقه الطهر ستمائه الف دینار و ادخلوا الی المکتب، و کان مؤدبهم ابو إسحاق ابراهیم بن السری الزجاج. و فی هذه السنه، غزا افسن الافشینی فاسر مائه و خمسین بطریقا، و الفی فارس. و فی ذی القعده، خلع علی ابی الهیجاء بن حمدان، و قلد الموصل و أعمالها. و فیها ماتت بدعه جاریه عریب، و کان إسحاق بن أیوب قد ضمن لأبی الحسن علی بن یحیی المنجم عشرین الف دینار، ان باعتها عریب منه بمائه الف دینار. فجاء و خاطبها، فاستدعت بدعه و خیرتها بین المقام و البیع، فاختارت المقام، فأعتقتها و لم یملکها قط رجل. و فی هذه السنه توفی ابو بکر جعفر بن محمد الغریانی، و هو ممن طوف شرقا و غربا لسماع الحدیث، و استقبل لما قدم بغداد بالطیارات و الزبازب و املی بشارع

المنار بباب الکوفه، فحزر فی مجلسه ثلاثون ألفا یکتب منهم عشره آلاف، و کان فی مجلسه ثلاثمائة و سته عشر یستملون، و مولده سنه سبع و مائتین و دفن بالشونیزی. و فی هذه السنه، توفی احمد بن عبد العزیز بن طوما الهاشمی، نقیب العباسیین، و ولی مکانه ابنه محمد، و توفی و هو ابن اثنتین و تسعین سنه، و سمعت ان له عقبا بالحاذانیه ذباله البطیحة

سنه ثلاث و ثلاثمائة

فیها اطلق السبکری من الحبس، و خلع علیه خلع الرضا. و وقع حریق فی سوق النجارین بباب الشام و احترق، و طار الشرار فاحرق ستاره جامع المدینة. و عصی الحسین بن حمدان، و اجتمع معه ثلاثون الف رجل من العرب و هزم رائقا الکبیر، و اقام بإزاء جزیرة ابن عمر و ورد مؤنس من مصر، و قد استدعاه علی بن عیسی لحرمه فانهزم اصحاب الحسین، و اسره مؤنس، و ادخله الی بغداد، و معه ابنه عبد الوهاب، فصلبه حیا علی نقنق علی ظهر فیل، و نقله ابنه علی جمل، و الأمیر ابو العباس و الوزیر علی بن عیسی و مؤنس و ابو الهیجاء بن حمدان و ابراهیم ابن حمدان یسیرون بین یدیه، و حبس عند زیدان القهرمانه و قبض بعد ذلک علی ابی الهیجاء و اخوته. و طلب الجند الزیادة، فزید الفارس ثلاثة دنانیر، و الراجل خمسه عشر قیراطا. و فی هذه السنه، توفی ابو علی الجبائی، و مولده سنه خمس و ثلاثین و مائتین، و کان ابو علی شیخ المعتزله فی زمانه و مات بعسکر مکرم، و حمل الی منزله بجبی، و لما احتضر قال اصحابه: من یلقنه التوبة؟ فلم یتجاسر احد علی ذلک إعظاما له، فقال اصغرهم سنا: انا القنه، و تقدم و قرأ : وَ تُوبُوا إِلَی اَللّٰهِ جمیعا ایها المؤمنون لعلکم تفلحون، ففتح ابو علی عینیه و قال: اللهم انی تائب إلیک من کل قول نصرته کان الصواب عندک غیره، و اشتبه علی امره، فقال من حضره: لو کان علی ذنب غیر هذا لذکره و کان یذهب الی ان حکم النجوم صحیح علی وجه، و هو انه یجوز ان یکون الله تعالی، اجری العادة إذا صار الکوکب الفلانی الذی جعله

الله تعالی و خلقه سعدا الی الموضع الفلانی کان کذا. و کان ینکر علی المنجمین ان الکواکب تفعل بأنفسها ذلک، فاجتاز بعسکر مکرم علی دار سمع فیها صیحه لأجل امراه تلد، فقال: ان صح ما یقوله المنجمون، فهذا المولود ذو عاهة، فخرجت امراه، فسالت أبا علی الدخول و ان یحنک المولود و یؤذن فی اذنه، ففعل فإذا به احنف

سنه اربع و ثلاثمائة

فی فصل الصیف فزع الناس من شیء من الحیوان یسمی الزبزب ذکروا انهم کانوا یرونه علی السطوح لیلا، و ربما قطع ید النائم و ثدی النائمة فکانوا یضربون بالهواوین لیفزعوه، و ارتجت بغداد فی الجانبین لذلک، و عمل الناس لأولادهم مکاب من سعف یکبونها علیهم. و فی هذه السنه، قبض علی علی بن عیسی و علی اهله، و صودر اخوه عبید الله ابن علی علی ستین الف دینار، و صودر اخوه ابراهیم بن عیسی علی خمسین الف دینار. و سال ان یؤذن له فی المقام بدیر العاقول، فأجیب الی ذلک. و الزم ابو بکر محمد بن عبد الله الشافعی اربعه آلاف دینار، و شفع القاضی ابو عمر فیه فاطلق بعد أدائها و تم ذلک علیهم فی وزارة ابی الحسین بن الفرات الثانیه. و ظهر ابو علی بن مقله من استتاره، و کان استتاره فی ایام الخاقانی و علی ابن عیسی، و اختص بابن الفرات، و تولی کتابه السیده و الأمراء اولاد المقتدر بالله. و کان یوسف بن ابی الساج، قد قاطع علی اعمال ابهر و زنجان و الری و قزوین، و استبد بالمال، و اظهر ان علی بن عیسی کاتبه بذلک، و انفذ الیه لوائین و خلعا، فأنکر علی بن عیسی، و قد عنفه ابن الفرات علی ذلک، و قال: اللواء و الخلع و الکتاب علی حامله و کاتبه لا من کتم ذلک فانفذ المقتدر خاقان المفلحی لمحاربته، فهزمه یوسف، و شهر اصحابه بالری و قدم مؤنس من الثغر، فانفذه المقتدر بالله

لحربه، فواصل ابن ابی الساج المکاتبة بالرضا و السؤال فی المقاطعه عما بیده من الاعمال، و ان یؤدی فی کل سنه سبعمائة الف دینار، فلم تقع له اجابه فسار من الری الی اذربیجان، و رکب الأشد، و حارب مؤنسا، فهزمه، و مضی مؤنس الی زنجان، و قتل من اصحابه و قواده عده. و انفذ ابن ابی الساج یطلب الصلح، و مؤنس لا یجیبه، و لو اراد یوسف اسره لتم، و لکنه ابقی علیه فلما کان فی المحرم سنه سبع و ثلاثمائة فی ایام حامد بن العباس واقعه مؤنس باردبیل، و استؤسر یوسف مجروحا، و حمل الی بغداد فی شهر ربیع الآخر، و شهر علی الفالج، و هو جمل له سنامان، یشهر علیه الخوارج علی السلطان، و ترک علی راسه برنس، و القراء یقرءون بین یدیه و الجیش وراءه. و حبس عند زیدان القهرمانه و خلع علی مؤنس و طوق و سور، و زید فی ارزاق اصحابه. و لما انکفأ مؤنس الی بغداد استولی سبک، غلام یوسف علی الاعمال، فانفذ الیه مؤنس قائده الفارقی لحربه فهزمه و سال سبک ان یقاطع علی الاعمال فأجیب. و اتصلت العداوة بین ابن الفرات و بین الحاجب نصر القشوری و شفیع المقتدری. و کان ابن الفرات قد قلد ابن مقله کتابه نصر، فاستوحش ابن مقله من ابن الفرات، فاطمعه صاحبه و ابن الحواری فی تقلد الوزارة، و کان یهدی إلیهما اخبار ابن الفرات

سنه خمس و ثلاثمائة

فیها مات السبکری بعد اطلاقه من الحبس. و فیها اطلق ابو الهیجاء و اخوته، و خلع علیهم. و فیها مات غریب الخال خال المقتدر بالله، و عقد لابنه مکانه، و حضر ابن الفرات جنازته بداره، بالنجمی. و فیها قلد ابو عمر قضاء الحرمین

سنه ست و ثلاثمائة

[أخبار متفرقة]

فی هذه السنه، تاخرت ارزاق الجند، و احتج ابن الفرات بان المال صرف فی نفقه الجیش الذی جهزه لمحاربه ابن ابی الساج، فقبض علیه فکانت وزارته هذه سنه و خمسه اشهر و تسعه عشر یوما. و دخل علی جحظه بعض اصدقائه، فقال له: ما تتمنی؟ فقال: لم یبق لی منی غیر نکبات الوزراء! فقال له: قد نکب ابن الفرات، فقال جحظه: احسن من قهوة معتقه تخالها فی انائها ذهبا

من کف مقدودة منعمه تقسم فینا الحاظها الوصبا

و مسمع نهض السرور إذا رجع فیما تقول او ضربا

نعمه قوم أزالها قدر لم یحظ حر فیها بما طلبا

وزارة حامد بن العباس

کان حامد یستدعی قسیما الجوهری خادم السیده، إذا خرج الی واسط لمشارفه أعمالها بها، و یلاطفه، فعاد من عنده و قد نکب ابن الفرات، فاشار به، فوافق ذلک مشوره ابن الحواری أیضا فوصل و قد کوتب الی بغداد فی الیوم الرابع من القبض علی ابن الفرات و کان له أربعمائة غلام یحملون السلاح و عده حجاب تجری مجری القواد. و اشار ابن الحواری علیه بطلب علی بن عیسی، و مساءله المقتدر بالله فیه لیخلفه علی الدواوین، ففعل، فقال المقتدر بالله: ما احسب علی بن عیسی یرضی ان یکون تابعا، بعد ان کان متبوعا فقال حامد: انا اعامل الوزراء منذ ایام الناصر لدین الله، فما رایت اعف من علی بن عیسی، و لا اکبر نفسا منه، و لم لا یستجیب لخلافه الوزارة؟ و انما الکاتب کالخیاط یخیط یوما ثوبا قیمته الف دینار، و یخیط یوما

ثوبا قیمته عشره دراهم فضحک منه من سمع قوله، و عیب بهذا. و ازری علیه، ان أم موسی القهرمانه، خرجت الیه برقعة من الخلیفة فقرأها، و وضعها بین یدیه، و أخذ یتحدث حدیث شق الفرن المنفجر ایام الناصر لدین الله بواسط، و أم موسی مستعجله بالجواب، و لم یجب الی ان استوفی حدیث الشق. و حکایته معها فی قوله لها: و التقطی و احذری ان تغلطی مشهوره. و کتب ابو الحسن محمد بن جعفر بن ثوابه، عن المقتدر بالله کتابا الی اصحاب الاطراف یذکر فیه وزارة حامد اوله: اما بعد، فان احمد الأمور ما عم صلاحه و منفعته، و خیر التدبیر ما رجی سداده و اصابته، و ازکی الاعمال ما وصل الی الکافه یمنه و برکته، و افضل الاکوان ما کان اتباع الحق سبیله و عادته. و خلع المقتدر بالله علی علی بن عیسی، و انفذ به مع صاحب نصر الحاجب و شفیع المقتدری الی دار حامد علی اعمال المملکة. و کتب الیه علی بن عیسی فی بعض الأیام رقعه خاطبه فیها بعبده، فأنکر ذلک حامد و قال: لست اقرا له رقعه إذا خاطبنی بهذا، بل یخاطبنی بمثل ما اخاطبه به. و کان یکتب کل واحد منهما الی صاحبه اسمه و اسم ابیه، و شکر له علی بن عیسی هذا الفعل. و سقطت منزله حامد، و تفرد علی بالأمور، و قیل فیهما، قال ابن بسام: یا بن الفرات تعزی قد صار امرک آیه

لما عزلت حصلنا علی وزیر بدایه

و ضمن علی بن عیسی الحسین بن احمد الماذرائی، اعمال مصر و الشام بثلاثة آلاف الف دینار، فاوصله الی المقتدر بالله، فخلع علیه و شخص الی عمله و قدم علی بن احمد بن بسطام من مصر فولاه اعمال فارس. قال ابو الفضل العباس بن الحسین وزیر معز الدولة: رایت أبا القاسم بن بسطام و قد دخل إلینا فارس عاملا، و معه اثقال لم یر مثلها، و رایت فی جمله اثقاله اربعین نجیبا موقره اسره مشبکه، ذکروا انه یستعملها فی الطرقات للمجلس و التمس یوما سجاده للصلاة بعینها، و کان یألفها، ففتشت رزم الفرش، فکان فیها نحو أربعمائة سجاده

و لما تبین حامد ان منزلته قد وهت، استاذن فی الانحدار الی واسط، فاذن الخلیفة له، و لیس له من الوزارة غیر الاسم. و اقطع المقتدر بالله ابنه أبا العباس دار حامد بالمخرم، فانتقل حامد الی داره فی باب البصره. و لما انحدر حامد استخلف مکانه صهره أبا الحسین محمد بن بسطام و أبا القاسم الکلوذانی، فظهرت کفایة الکلوذانی. و تقلد ابو الهیجاء بن حمدان طریق خراسان

سنه سبع و ثلاثمائة

ضجت العامه من الغلاء، و کسروا المنابر، و قطعوا الصلاة، و احرقوا الجسور، و قصدوا دار الروم و نهبوها، فانفذ المقتدر بمن قبض علی عده منهم، و استدعی حامدا لیبیع الغلات التی له ببغداد، فاصعد، و باعها، و نقص فی کل کر خمسه دنانیر. و رکب هارون بن غریب و ابراهیم بن بطحاء المحتسب الی قطیعه أم جعفر، فسعروا الکر الدقیق بخمسین دینارا، فرضی الناس و سکتوا و انحل السعر

سنه ثمان و ثلاثمائة

ورد الخبر بحرکة الخارج بالقیروان الی مصر، فاخرج مؤنس الی هناک. و دخل صاحب السند بغداد، فاسلم علی یدی المقتدر بالله. و فی هذه السنه، خلع علی ابی الهیجاء، و قلد الدینور. و تحرکت الأسعار فیها فافتتن الناس ببغداد لذلک. و برد الهواء فی تموز، فنزل الناس من السطوح و تدثروا بالاکسیه و اللحف.

سنه تسع و ثلاثمائة

قرئت الکتب علی المنابر بهزیمه المغربی، و استباحه عسکره و لقب مؤنس بالمظفر. و خلع علی محمد بن نصر الحاجب، و قلد اعمال المعاون بالموصل، و عقد له لواء و خرج الی هناک. و هدمت دار علی بن الجهشیار ببغداد فی عرصة باب الطاق، و کان هذا الباب علما ببغداد فی الحسن و العلو و بنی موضعه مستغل. و عقد لمؤنس المظفر علی مصر و الشام و خلع علی ابی الهیجاء بن حمدان، و قلد اعمال المعاون بالکوفه و طریق مکة. و کبس سبعه من اللصوص دار ابن ابی عیسی الصیرفی، و أخذوا منه ثلاثین الف دینار، ثم عرفوا بعد ایام، فقتلوا، و استرد منهم نیفا و عشرین ألفا. و فی شوال دخل مؤنس المظفر بغداد قادما من مصر، فتلقاه الأمیر ابو العباس ابن المقتدر، و خلع علیه، و طوق و سور علی مائه و اثنی عشر قائدا من قواده. و انفذ الی ابن ملاحظ عقد علی الیمن و خلع و دعا المقتدر فی یوم الاثنین لثمان بقین من ذی القعده مؤنسا المظفر و نصرا الحاجب، و خلع علی مؤنس خلع منادمه و سال فی امر اللیث بن علی و طاهر بن محمد ابن عمرو بن اللیث، و یوسف بن ابی الساج فوهبوا له. و فی هذه السنه اهدی الوزیر حامد بن العباس الی المقتدر البستان المعروف بالناعوره، انفق علی بنائه مائه الف دینار، و فرشه باللبود الخراسانیه.

و بلغت زیاده دجلة فی نیسان ثمانیة عشر ذراعا. و انتهی الی حامد بن العباس امر الحسین بن منصور الحلاج، و انه قدموه علی جماعه من الخدم و الحشم و الحجاب، و علی خدم نصر، و انهم یذکرون عنه انه یحیی الموتی، و ان الجن تخدمه و احضر السمری الکاتب و رجل هاشمی، مع جماعه من اصحاب الحلاج، و اعترفوا بان الحلاج یدعی النبوه، و انهم صدقوه، و کذبهم الحلاج و قال: انما انا رجل اکثر الصلاة و الصوم و فعل الخیر و استحضر حامد ابن العباس القاضی أبا جعفر بن البهلول، فاستفتاهما فی امره، فذکرا انهما لا یفتیان فی امره بشیء، و لا یجوز ان یقبل قول من واجهه بما واجهه الا ببینه او باقرار منه، و تقرب الی الله تعالی بکشف امره رجل یعرف بدباس تبع الحلاج ثم فارقه، و الحلاج مقیم عند نصر القشوری مکرم هناک و دافع عنه نصر أشد مدافعه، و کان یعتقد فیه اجمل اعتقاد فتکلم علی بن عیسی، فقال له الحلاج فیما بینه و بینه: قف حیث انتهیت، و الا قلبت الارض علیک، فعزم حینئذ علی بن عیسی علی مناظرته. و حضرت بنت السمری، فذکرت ان أباها أهداها الی سلیمان بن الحلاج و هو بنیسابور، و کانت امراه حسنه الوجه، عذبه الکلام جیده الألفاظ، و قال لها الحلاج: متی انکرت من ابنی شیئا فصومی یوما، و اقعدی فی آخره علی سطحک، و افطری علی ملح و رماد، و استقبلی و اذکری ما کرهت منه، فانی اسمع و اری و حکت ان ابنه الحلاج أمرتها بالسجود له، و قالت: هذا اله الارض، و اکثرت فی الاخبار عنه بما شاکل ذلک. و حکی حامد انه قبض علی الحلاج بدور الراسبی فادعی تاره الصلاح، و ادعی اخری انه المهدی، ثم قال له: کیف صرت الاها بعد هذا! و کان السمری فی جمله من قبض علیه من اصحابه، فقال له حامد: ما الذی

حداک علی تصدیقه؟ قال: خرجت معه الی اصطخر فی الشتاء، فعرفته محبتی للخیار، فضرب یده الی سفح جبل، فاخرج من الثلج خیاره خضراء، فدفعها الی، فقال حامد: ا فأکلتها؟ قال: نعم، قال: کذبت یا بن الف زانیة فی مائه الف زانیة، أوجعوا فکه، فضربه الغلمان و هو یصیح: من هذا خفنا. و حدث حامد، انه شاهد ممن یدعی النیرنجیات انه کان یخرج الفاکهة. و إذا حصلت فی ید الإنسان صارت بعرا. و من جمله من قبض علیه انسان هاشمی کان یکنی بابی بکر، فکناه الحلاج، بابی مغیث حیث کان یمرض اصحابه و یراعیهم و قبض علی محمد بن علی بن القنائی، و أخذ من داره سفط مختوم فیه قواریر، فیها بول الحلاج و رجیعه، اخذه لیستشفی به. و کان الحلاج إذا حضر، لا یزید علی قوله: لا اله الا أنت، عملت سوءا و ظلمت نفسی فاغفر لی، فانه لا یغفر الذنوب الا أنت. و ظفر من کتب الحلاج بکتاب فیه: إذا اراد الإنسان الحج، فلیفرد بیتا فی داره طاهرا و یطوف به سبعا، و یجمع ثلاثین یتیما، و یعمل لهم ما یمکنه من الطعام، و یخدمهم بنفسه و یکسوهم، و یدفع الی کل واحد سبعه دراهم، فان ذلک یقوم مقام الحج. فالتفت القاضی ابو عمر الی الحلاج و قال: من این لک هذا؟ قال: من کتاب الإخلاص للحسن البصری، فقال ابو عمر: کذبت یا حلال الدم، قد سمعنا بکتاب الإخلاص بمکة، ما فیه ما ذکرت فقال حامد لأبی عمر: اکتب هذا. فتشاغل عنه بکلام الحلاج، و اقبل حامد یطالب أبا عمر بالکتاب و هو متشاغل بالخطاب، حتی قدم الدواة من بین یدیه الی ابی عمر، و الح علیه إلحاحا لم یمکنه الدفع، فکتب بإحلال دمه و کتب من حضر المجلس، و لما تبین الحلاج الصورة قال: ظهری حمی و دمی حرام، و ما یحل لکم ان تهتکوا منی ما لم یبحه الاسلام، و کتبی موجوده فی الوراقین، علی مذهب اهل السنه

و انفذ حامد بالفتیا و المحضر الی المقتدر، فلم یخرج جوابهما، فلم یجد بدا من نصره نفسه، فکتب الی المقتدر: إذا اهمل امر الحلاج بعد إفتاء الفقهاء بإباحة دمه، افتتن الناس به فوقع المقتدر: إذا افتی الفقهاء بقتله، فادفعه الی محمد ابن عبد الصمد، صاحب الشرطه، و مره ان یضربه الف سوط، فان تلف و إلا ضرب عنقه و الحلاج یستطلع الی الاخبار، فلما اخبر ان ابن عبد الصمد عند الوزیر قال: هلکنا و الله. و اخرج یوم الثلاثاء لست بقین من ذی القعده الی رحبه الجسر، و قد اجتمع من العامه امم کثیره، فضرب الف سوط، فما تاوه و لا استعفی، و قطعت یداه و رجلاه، و حز راسه، و احرقت جثته، و نصب راسه یومین علی الجسر، و حمل الی خراسان، فطیف به. و زادت دجلة زیاده عظیمه، فادعی اصحابه ان ذلک لأجل ما القی فیها من رماد جثته. و ادعی قوم من اصحابه، انهم راوه راکبا حمارا فی طریق النهروان و قال لهم: انما حولت دابه فی صورتی، و لست المقتول کما ظن هؤلاء البقر. و کان نصر الحاجب یقول: انما قتل ظلما. و من شعر الحلاج: و ما وجدت لقلبی راحه ابدا و کیف ذاک و قد هیئت للکدر

لقد رکبت علی التغریر وا عجبا ممن یرید النجا فی المسلک الخطر

کأننی بین امواج تقلبنی مقلب بین اصعاد و منحدر

الحزن فی مهجتی و النار فی کبدی و الدمع یشهد لی فاستشهدوا بصری

و من شعره: الکاس سهل لی الشکوی فبحت بکم و ما علی الکاس من شرابها درک

هبنی ادعیت بانی مدنف سقم فما لمضجع جنبی کله حسک

هجر یسوء و وصل لا اسر به مالی یدور بما لا اشتهی الفلک

فکلما زاد دمعی زادنی قلقا کأننی شمعه تبکی فتنسبک

و من شعره: النفس بالشیء الممنع مولعه و الحادثات أصولها متفرعه

و النفس للشیء البعید مریده و النفس للشیء القریب مضیعه

کل یحاول حیله یرجو بها دفع المضرة و اجتلاب المنفعه

و له: کل بلاء علی منی فلیتنی قد أخذت عنی

اردت منی اختبار سری و قد علمت المراد منی

و لیس لی فی سواک حظ فکیفما شئت فاختبرنی

و فی الصوفیة من یدعی ان الحلاج کوشف حتی عرف السر، و عرف سر السر، و قد ادعی ذلک لنفسه فی قوله: مواجید اهل الحق تصدق عن وجدی و اسرار اهل السر مکشوفة عندی

و له: الله یعلم ما فی النفس جارحه الا و ذکرک فیها نیل ما فیها

و لا تنفست الا کنت فی نفسی تجری بک الروح منی فی مجاریها

ان کانت العین مذ فارقتها نظرت الی سواک فخانتها مآقیها

او کانت النفس بعد البعد آلفه خلقا عداک فلا نالت أمانیها

و حکی انه قال: الهی، انک تتودد الی من یؤذیک، فکیف لا تتودد الی من یؤذی فیک! و انشد: نظری بدء علتی ویح قلبی و ما جنی

یا معین الضنی علی اعنی علی الضنی

و کان ابن نصر القشوری قد مرض، فوصف له الطبیب تفاحه فلم توجد، فأومأ الحلاج بیده الی الهواء، و اعطاهم تفاحه، فعجبوا من ذلک، و قالوا: من این لک هذه؟ قال: من الجنه، فقال له بعض من حضر: ان فاکهة الجنه غیر متغیره، و هذه فیها دوده، قال: لأنها خرجت من دار البقاء الی دار الفناء، فحل بها جزء من البلاء فاستحسنوا جوابه اکثر من فعله. و یحکون ان الشبلی دخل الیه الی السجن، فوجده جالسا یخط فی التراب،

فجلس بین یدیه حتی ضجر، فرفع طرفه الی السماء و قال: الهی لکل حق حقیقة، و لکل خلق طریقه، و لکل عهد وثیقة، ثم قال: یا شبلی، من اخذه مولاه عن نفسه، ثم اوصله الی بساط انسه، کیف تراه! فقال الشبلی: و کیف ذاک؟ قال: یأخذه عن نفسه ثم یرده علی قلبه، فهو عن نفسه مأخوذ، و عن قلبه مردود، فأخذه عن نفسه تعذیب، و رده الی قلبه تقریب، و طوبی لنفس کانت له طائعة، و شموس الحقیقة فی قلوبها طالعه، ثم انشد: طلعت شمس من احبک لیلا فاستضاءت فما لها من غروب

ان شمس النهار تطلع باللیل و شمس القلوب لیس تغیب

و یذکرون انه سمی الحلاج، لأنه اطلع علی سر القلوب، و کان یخرج لب الکلام، کما یخرج الحلاج لب القطن، بالحلج. و قیل: کان یفعل بواسط بدکان حلاج، فمضی الحلاج فی حاجه و رجع فوجد القطن محلوجا مع کثرته، فسماه الحلاج. و فی الصوفیة من یقبله، و یقول: انه کان یعرف اسم الله الأعظم و منهم من یرده، و یقول: کان مموها. و یذکرون ان الشبلی انفذ الیه بفاطمه النیسابوریه، و قد قطعت یده، فقال لها: قولی له: ان الله ائتمنک علی سر من اسراره، فاذعته، فاذاقک حر الحدید، فان أجابک فاحفظی جوابه، ثم سلیه عن التصوف، ما هو؟ فلما جاءت أنشأ یقول: تجاسرت فکاشفتک لما غلب الصبر

و ما احسن فی مثلک ان ینهتک الستر

و ان عنفنی الناس ففی وجهک لی عذر

کان البدر محتاج الی وجهک یا بدر

و هذا الشعر للحسین بن الضحاک الخلیع الباهلی. ثم قال لها: امضی الی ابی بکر و قولی له: یا شبلی، و الله ما اذعت له سرا. فقالت له: ما التصوف؟ فقال: ما انا فیه، و الله ما فرقت بین نعمه و بلواه ساعه

قط فجاءت الی الشبلی، و اعادت الیه، فقال: یا معشر الناس، الجواب الاول لکم، و الثانی لی. و ذکروا انه لما قطعت یده و رجله صاح، و قال: و حرمه الود الذی لم یکن یطمع فی افساده الدهر

ما نالنی عند هجوم البلا باس و لا مسنی الضر

ما قد لی عضو و لا مفصل الا و فیه لکم ذکر

و کتب بعض الصوفیة علی جذع الحلاج: لیکن صدرک للاسرار حصنا لا یرام

انما ینطق بالسر ریفشیه اللئام.

سنه عشر و ثلاثمائة

فی المحرم، اطلق یوسف بن ابی الساج، و حمل الیه مال و خلع و حکی انه انزل فی دار دینار، و انه انفذ الی مؤنس المظفر، یستدعی منه انفاذ ابی بکر ابن الادمی القاری، فتمنع ابو بکر و قال: اننی قرات بین یدیه یوم شهر: وَ کَذٰلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ إِذٰا أَخَذَ اَلْقُریٰ وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ، و رایته یبکی، فاظنه حقد علی ذلک، فقال له مؤنس لا تخف، فاننی شریکک فی جائزته، فمضی الیه وجلا، فلما دخل علیه، و قد أفیضت علیه الخلع، و الناس بحضرته و الغلمان وقوف علی راسه، قال لهم: هاتوا کرسیا لأبی بکر، فاتوه به، و قال: اقرا، فاستفتح و قرأ قوله تعالی: وَ قٰالَ اَلْمَلِکُ اِئْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی فقال: لا ارید هذا، بل ارید ان تقرا بین یدی ما کنت تقرؤه یوم شهرت فامتنع، ثم قرأ حین الزمه: وَ کَذٰلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ إِذٰا أَخَذَ اَلْقُریٰ وَ هِیَ ظٰالِمَةٌ فبکی ثم قال: هذه الآیة کانت سببا لتوبتی من کل محظور، و لو أمکننی ترک خدمه السلطان لترکتها و امر له بمال جزیل و طیب کثیر. و حضر یوسف دار الخلیفة بسواد، و وصل الیه، فقبل البساط و خلع علیه، و حمل علی فرس بمرکب ذهب، و ذلک یوم الخمیس ثامن المحرم، و جلس المقتدر یوم السبت، و عقد له علی اعمال الصلاة و المعاون و الخراج بالری و الجبال و اذربیجان، و زینت له دار السلطان یومئذ، فرکب معه مؤنس و مفلح و نصر و القواد، و استکتب أبا عبد الله محمد بن خلف النیرمانی، و قرر ان یحمل الی السلطان فی کل سنه خمسمائة الف دینار. و خلع علی طاهر و یعقوب ابنی محمد بن عمرو بن اللیث الصفار، و علی اللیث

ابن علی و ابنه خلع الرضا. و قدم أخ لنصر الحاجب من بلاد الروم و اسلم، فخلع علیه. و توالت الفتوح علی المسلمین برا و بحرا، فقرئت الکتب علی المنابر لذلک. و فی جمادی الاولی تقلد نازوک الشرطه ببغداد و عزل ابن عبد الصمد عنها. و املک ابو عمر القاضی مسرورا المحفلی ببنت المظفر بن نصر الداعی، و محمد بن یاقوت بابنه رائق الکبیر، بحضره المقتدر و حکی انه خطب خطبه طویله تعجب الناس من حسنها، و لما فرغ منها، و قد حمی الحر و تعالی النهار، قیل له ضجر الخلیفة بالجلوس، فخطب خطبه اوجزها بکلمتین، و عقد النکاح، فنهض المقتدر مبادرا لشدة الحر، و وقع فعل ابی عمر عنده الطف موقع، و التفت الی صاحب الدیوان فقال: ینبغی ان یزاد ابو عمر فی رزقه، و اثنی علیه. فعاد صاحب الدیوان الی داره، فقال لمن حضره من خاصته: قد جری لأبی عمر کل جمیل من الخلیفة، و قد تقدم بالزیادة فی رزقه. قال صاحب الحکایة، و کان ابو عمر رجلا صدیقی، فدعتنی نفسی الی التقرب بذلک الیه فجئته، فأنکر مجیئی فی وقت خلوته، فحدثته بالحدیث علی شرحه، فدعا للخلیفة و قال: لا عدمتک، فاستقللت شکره و انصرفت. فولد لی فکرا معمی، بان فی وجهه من التعجب منی، و ندمت ندما شدیدا، و قلت: سر السلطان أفشاه الی من هو احظی عندی من وزیره، ذکره الرجل لانسه بی، بادرت باخراجه ان راح ابو عمر و شکره فعلم انه من فعلی ما صورتی، فرجعت و دخلت بغیر اذن، فلما وقع ناظره علی قال: یا فلان، و لا حرف، فکانه فشکرته و انصرفت. و فی جمادی الأخیرة، خلع علی ابی الهیجاء بن حمدان، و طوق و سور

و انفذ الحسین بن احمد الماذرائی من مصر هدیه و فیها بغله معها فلو، و غلام طویل اللسان یلحق طرفه انفه. و دخل محمد بن نصر الحاجب، قادما من قالیقلا، فی شهر رمضان و قد فتح علیه. و فیه قبض علی أم موسی القهرمانه، و أختها أم محمد، و أخیها ابی بکر احمد ابن العباس، لأنها زوجت بنت أخیها ابی بکر من ابی العباس بن محمد بن إسحاق ابن المتوکل علی الله، و کانت له نعم عظیمه، و کان لعلی بن عیسی صدیقا، و اسرفت فی الأموال التی نثرتها، و الدعوات التی عملتها، حتی دعت اهل المملکة ثمانیة عشر یوما، و قالت لها السیده: انک قد دبرت ان یصیر صهرک خلیفه، و سلمتها الی ثمل القهرمانه، و هی موصوفه بالشر، و کانت قهرمانه احمد بن عبد العزیز بن ابی دلف، فاستخرجت منها الف الف دینار. و بلغت زیاده دجلة ثمانیة عشر ذراعا و نصفا. و ورد الخبر انه انبثق بواسط سبعه عشر بثقا أکثرها الف ذراع، و أصغرها مائتا ذراع، و غرق من أمهات القری الفان و ثلاثمائة قریه. و حج نصر الحاجب، فقلد ابن ملاحظ الحرمین، و صرف عنهما نزار بن محمد.

سنه احدی عشره و ثلاثمائة

فی صفر مات ابو النجم بدر الحمامی بشیراز، و کان یتولی اعمال الحرب و المعاون بفارس و کرمان، و دفن بشیراز، ثم نبش و حمل الی بغداد، و اضطرب الجند لموته بفارس، فکتب علی بن عیسی الی ابی عبد الله جعفر بن القاسم الکرخی بضبط تلک البلدان، فضبطها و استمال الجند. و خلع علی مؤنس المظفر، و عقد له علی غزاه الصائفه و کان ابو الهیجاء ابن حمدان قد خلع علیه لولایة فارس و کرمان، ثم عدل عنه الی ابراهیم بن عبد الله المسمعی، فقلد ذاک. و عقدت الکوفه و طریق مکة علی ورقاء بن محمد. و فی شهر ربیع الآخر، صرف حامد بن العباس عن الوزارة، و علی بن عیسی عن الدواوین، و کانت وزارة حامد اربع سنین و عشره اشهر و اربعه و عشرین یوما. و کثرت عداوة الناس لحامد لاسقاطه لارزاقهم و نقصانهم، فکان ذلک سبب عزله. و کان علی بن عیسی یکتب لیطالب جهبذ الوزیر: اسعده بکذا، فسقط بذلک. و جری بین مفلح و بین حامد مناکره، فقال حامد: صح عزمی علی ابتیاع مائه اسود اقودهم، و اسمی کل واحد منهم مفلحا. و کان المقتدر یستدعی ابن الفرات و یشاوره و هو محبوس. و اتفق انه انفذ الی المقتدر و ساله ان یقرضه الف دینار باثنی عشر الف دینار، فأجابه الی ذلک حیاء من رده، مع ما أخذ من أمواله فلما أخذ ابن الفرات المال،

جاء به الی المقتدر، فأفرغه بین یدیه و قال: یا امیر المؤمنین، ما تقول فی رجل یسترزق فی کل شهر هذا! فاستعظم المقتدر ذلک و قال: و من الرجل؟ فقال: ابن الحواری، هذا سوی ما یصله من المنافع، و یناله من الفوائد و رد ابن الفرات الدنانیر، و سعی مفلح لتقلید ابن الفرات الوزارة، و اعتقل علی بن عیسی و سلم الی زیدان القهرمانه. و خلع علی ابن الفرات لتقلید الوزارة الثالثه، و علی ابنه و أخیه، و جلسوا فی دورهم، بسوق العطش للتهنئه، و سال ان یعاد الی داره بالمخرم، و کانت قد اقطعت للأمیر ابی العباس، فاذن له المقتدر فی ذلک و قبض ابن الفرات علی جماعه من اسباب علی بن عیسی، فیهم ابن مقله. و أشیر علی ابن الحواری بالاستتار، و قیل له: ان المقتدر لم یطو عنک وزارة ابن الفرات الا لتغیر رای فیک، فقال: لا انکب نفسی، و ستر حرمه. ثم قبض ابن الفرات علی ابن الحواری، و قبض علی صهره محمد بن خلف النیرمانی، و توسط ابن قرابه حاله، فصادره علی سبعمائة الف دینار، و صادر أبا الحسین ابن بسطام صهر حامد علی مائتی الف دینار. و شرط المقتدر علی ابن الفرات، الا ینکب حامدا، و ان یناظره علی ما علیه، فناظره بمحضر الکتاب و القضاه، و قال المقتدر: انه خدمنی و لم یأخذ رزقا، و شرط علی الا اسلمه لمکروه، فاضطر ابن الفرات الی اقرار حامد علی واسط، و کان یتأول علیه تاولا دیوانیا. و کان حامد یطالب بما حبسه من النفقة علی البثوق فی ایام الخاقانی، و هی مائتان و خمسون الف دینار، فکانت تتأخر المطالبه جدیده الضمان، و لأنه شرط انه یحسب ذلک من ماله، لا من مال السلطان. فقلد ابن الفرات اعمال الصلح أبا العلاء محمد بن علی البزوفری. و قلد أبا سهل اسماعیل بن علی النوبختی اعمال المبارک، و جعل الی کل واحد مطالبه حامد فاما ابو سهل فکان یخلط المطالبه برفق، و کان البزوفری یستعمل ضد ذلک، فکان حامد یقصده الی داره فی رداء و نعل حذو، مع هیبة حامد

العظیمه و منزلته الجسمیة منذ ستین سنه فلم ینفع ذلک فی البزوفری، بل زاد علیه انه ابتاع ضیاعات سلطانیه بنواحی الجامدة فی ایام الخاقانی بخمسمائة الف دینار، و ابن الفرات یحمل البزوفری علی ما یعتمده. و کاتب ابن الفرات ان حامدا ممتنع من أداء ما علیه، مع میل اهل البلد الیه، و احتواء یده علی أربعمائة غلام لکل واحد منهم غلمان و سبعمائة رجل، فأجابه ابن الفرات ان المقتدر قد تقدم الی مفلح بالانحدار فی جیش للقبض علی حامد. فأظهر البزوفری الکتاب قبل وصول القوم. فحینئذ اصعد حامد فی سائر جیشه و کتابه و غلمانه، و ضربت البوقات یوم خروجه، و خروج اصحابه، بعضهم فی الماء، و بعضهم علی الطریق، و لم یقدر البزوفری علی منعه، فکاتب علی اجنحه الطیور بالحال، فانفذ المقتدر نازوک الی المدائن للقبض علیه فاخذ نازوک ما وجده له فاستتر حامد. و جاء احد الجهابذه فتقرب الی المقتدر بمائه الف دینار لحامد عنده. و ارجف الناس ببغداد ان المقتدر امر حامدا بالاستتار لیقبض علی ابن الفرات، و یعیده الی مرتبته. فاستتر آل ابن الفرات و أسبابه، غیر الوزیر. و کانت سعاده حامد قد تناهت، فصار الی دار المقتدر، و علیه ثیاب الرهبان، و معه مؤنس خادمه، فصعد الی دار الحجبة، فقال له نصر: لم جئت الی هاهنا؟ و لم یقم له، و اعتذر بانه تحت سخط الخلیفة. و قال لمفلح الأسود- و هو الذی یتولی الاستئذان علی الخلیفة- انه تحت رحمه، و مثلک من أزال ما یعانیه، و قال حامد لمفلح: تقول لمولانا امیر المؤمنین عنی: إیثاری الاعتقال فی الدار، کما اعتقل علی بن عیسی، و اناظر بحضره الفقهاء و القضاه و القواد، و امکن من استیفاء حججی و ما یجب علی من مال

فقالت السیده: لا یضر ان یعتقل فی الدار و یحفظ نفسه، فقال مفلح: ان فعل هذا، لم یتم لابن الفرات عمل و بطلت الاعمال، فقال المقتدر: صدقت، و امره بانفاذ حامد الی ابن الفرات، فبعد جهد، مکنه مفلح من تغییر زیه، و قال: لا احمله الا فی زی الرهبان و هذا الصوف الذی علیه، حتی تشفع فیه نصر، و انفذه مع ابن الزنداق الحاجب. فلما دخل علی ابن الفرات، اسمع حامدا المکروه، و قال له: جئت بها طائیه، و کان الطائی قد ضمن اسماعیل بن بلبل من الناصر لدین الله، و أتاه فی زی الرهبان، فسلمه الی اسماعیل بن بلبل فعامله باصناف المکاره، و أخذ منه مالا عظیما. و امر ابن الفرات قهرمان داره، بان یفرد له دار أخیه، یفرشها فرشا جمیلا و ان یحضر بین یدیه ما یختاره من الطعام، و یقطع له ما یؤثره من الکسوة، و استخدم له خادمین اعجمیین و دخل الیه کل من عامله بالمکاره فوبخوه، فقال: قد اکثرتم، و انا اجمل الجواب، ان کان ما استعملته من الاحوال التی وصفتموها جمیله العاقبه، قد اثمرت لی خیرا فاستعملوا مثله و زیدوا علیه، و ان کان قبیحا-و هو الذی بلغ هذه الغایة-فتجنبوه، فان السعید من وعظ بغیره. فقال ابن الفرات لما بلغه ذلک: ما ادفع شهامته، و لکنه رجل من اهل النار، یقدم علی الدماء و مکاره الناس. و مثل هذه الحکایة، حکایة زینب بنت سلیمان بن علی بن عبد الله بن العباس، قالت: کنت عند الخیزران، فدخلت جاریه و قالت: بالباب امراه لها جمال و خلقه حسنه، و لیس وراء ما هی علیه من سوء الحال غایة، تستأذن علیک، و قد

سالتها عن اسمها، فامتنعت ان تخبرنی، فقالت الخیزران: ما ترید؟ فقلت: ائذنی لها، فلن تعدمی ثوابا. فدخلت امراه من اجمل النساء و أکملهن، لا تتواری بشیء، و قالت: انا مزنه امراه مروان بن محمد الاموی، فقلت لها: لا حیا الله و لا قرب، الحمد لله الذی أزال نعمتک و هتک سترک، تذکرین یا عدوه الله، حین أتاک عجائز اهلی یسالنک ان تکلمی صاحبک فی الاذن فی دفن ابراهیم الامام، فوثبت علیهن، فاسمعتهن و امرت بإخراجهن علی الجهة التی اخرجن علیها! قالت: فضحکت، فما الدر احسن من ثغرها، و علا صوتها بالقهقهة، ثم قالت: ای بنت عمی، ای شیء اعجبک من حسن صنع الله بی علی العقوق حتی اردت ان تتأسی به! انی فعلت ما فعلت باهل بیتک، و أسلمنی الله إلیک ذلیله فقیره، فکان هذا مقدار شکرک لله علی ما اولاک فی، ثم قالت: السلام علیکم، و ولت فصاحت الخیزران بها: انها علی استأذنت، و الی قصدت، فما ذنبی! فرجعت و قالت: لعمری، لقد صدقت یا أخیه، و ان مما ردنی إلیک ما انا علیه من الضر و الجهد، فقامت الخیزران تعانقها، و امرت بها الی الحمام و خلعت علیها و جاء المهدی فاخبر بالحال، فسر بذلک، و کثر انعامه علیها، و افرد لها مقصوره من مقاصیر حرمه. و اقر حامد بمائتی الف دینار، و لم یقر بغیرها، و سلمت منه. و ضرب المحسن مؤنسا خادم حامد، فاقر بأربعین الف دینار دفنها فی داره بالمدینة، فحملت. و صودر مؤنس الفحل حاجب حامد علی عشرین الف دینار و صودر محمد ابن عبد الله النصرانی صاحبه، و الحسن بن علی الخصیب کاتبه علی ثمانین الف دینار. و استعمل الخصیب مع حامد من المکاشفه، ما لم یستعمله کاتب مع حاجب، فرد ابن الفرات علیه ما صادره به لذلک

و اشخص ابن الفرات الفقهاء و القضاه و الکتاب، فیهم النعمان بن عبد الله، و کان قد تاب من عمل السلطان، فحضر بطیلسان، و ناظره ابن الفرات مناظره طالت، و کان عمد ابن الفرات ان قال له: الضمان الذی ضمنته من الخاقانی سنه تسع و تسعین و مائتین لا یمضیه الفقهاء و الکتاب لأنه ضمان مجهول، و ضمنت اثمان غلات لم تزرع، فقال له حامد: فقد عملت بی کذلک حین ضمنتنی باعمال بالصدقات و الضیاع بالبصرة و کور دجلة، فقال ابن الفرات: الغلة بالبصرة یسیره، و انما ضمنت الثمره، فقال حامد فمن أحل بیع الثمره قبل إدراکها، و هی خضره فی الزرع؟ فقال المحسن لحامد: هذا الکلوذانی، کاتبک و کتابه یشهدون علیک بما اقتطعته، فقال: هؤلاء کتاب الوزیر الان هواه. و لزمت ابن الفرات حججه، حتی قال له حامد: لم امضیت ضمانی فی وزارتک الثانیه؟ فقال ابن الفرات: لهذا نقلنی امیر المؤمنین الی حبسه. و ذکر حامد حججا کانت فی یده، فقال ابن الفرات: انا فتشت صنادیقک، فلم أجد فیها ما ذکرت، و انا المقدم بإحضارها و تفتیشها فقال حامد: ا فتشتها بعد ان فتشها الوزیر، و قبضها نازوک و فتح أقفالها! فخجل ابن الفرات و تعجب الناس من استیفاء حامد الحجه. فاخرج ابن الفرات عملا وجده فی صنادیق غریب غلام حامد، و هذا الغلام کان یتولی بیع غلات حامد، و حمل ذلک سهوا لان حامدا کان یجمع حسباناته، و یغرقها فی دجلة، فرای انه قد بیع غلات تلک السنه سوی القضیم بخمسمائة الف دینار و نیف و اربعین الف دینار، فبان الفضل، و ظهر التضاعف، مع کون الأسعار رخیصه فی تلک السنه، و عالیه فیما بعدها. و قال حامد لابن الفرات: اننی اکرم الوزیر عن اسماع ابنه جواب ما یشتمنی، فحلف ابن الفرات برأس الخلیفة، ان لم یمسک ابنه استعفی الخلیفة فی هذه القضیة

فامسک المحسن حینئذ، و اعید حامد الی محبسه و طولب بالمال، فأقام علی انه لا مال عنده، و انه قد باع ضیاعه، و باع داره من نازوک بمدینه السلام باثنی عشر الف دینار، و باع خدمه، و باع اخصهم به من نازوک بثلاثین الف دینار. فالتفت الخادم الی نازوک و قال له: لا تستضع بی، فلا تبتعنی، فلم یقبل منه، و ابتاعه، فلما کان فی تلک اللیلة شرب الخادم زرنیخا فمات من لیلته. و خلا ابن الفرات بحامد، و قال: ان اخبرت باموالک، صنتک عن مکاره ابنی، و ولیتک فارس، و حلف له علی ذلک، فاقر بدفائنه فی بلالیع بواسط، و قدرها خمسمائة الف دینار، و ثلاثمائة الف عند قوم من العدول، و اقر بقماش له عند ابن شابده و ابن المنتاب و إسحاق بن أیوب و علی بن فرج بثلاثمائة الف دینار. فعرف المقتدر ذلک، و قال له ابن الفرات: قد اقر بذلک، عفوا من غیر مکروه. و ما زال ابن الفرات مکرما لحامد، یلبسه لین الثیاب، و یطعمه هنی الطعام، الی ان توصل المحسن علی یدی مفلح الی المقتدر، ان یتقدم الی ابیه باستخلافه، فاستخلفه علی کره من الأب لذلک، و خلع المقتدر علیه، و صار الی داره، فمضی الیه الکتاب و العمال للتهنئه، فسقطوا من درجه ساج صعدوا علیها من زبازبهم، فلحقتهم العلل لذلک. و ضمن حامدا الخمسمائة الف دینار، و احضره، فطالبه فقال: لم یبق غیر ضیاعی، و انا اوکل فی بیعها، فامر بصفعه، فصفع خمسین صفعه، و احدره الی واسط مع خادم و عشره فرسان، و ذلک فی عاشر شهر رمضان سنه احدی عشره و ثلاثمائة. و شاع ببغداد ان حامدا اشتهی بیضا، فطرح له الخادم فیه سما، فأکله، فلحقه ذرب، و دخل واسطا، و هو مثخن، فقام اکثر من مائه مجلس. فاراد البزوفری الاستظهار لنفسه، فاحضر القاضی و شهوده و کتب: ان حامدا، وصل الی واسط، فتسلمه البزوفری و هو علیل من ذرب و ان تلف من ذلک، فإنما مات حتف انفه. فلما دخل الشهود و قد قرر مع حامد الاشهاد علی نفسه قال لهم: ان ابن الفرات

الکافر الفاجر المجاهر بالرفض و بغض بنی العباس رحمه الله علیهم، عاهدنی و حلف بالطلاق و ایمان البیعه، علی اننی ان اقررت بأموالی لم یسلمنی الی ابنه، و صاننی علی المکروه و ولانی، فلما اقررت سلمنی الی ابنه فعذبنی و دفعنی الی خادمه فسقانی بیضا مسموما، و لا صنع للبزوفری فی دمی الی وقتنا هذا، و لکنه، لعنه الله کفر إحسانی و نسی اصطناعی، فاغری ابن الفرات بی و سعی علی دمی، ثم أخذ قطعه من أموالی، و جعل یحشوها فی المساور البرتون، و یبتاع الواحدة منها بخمسه دراهم، و فیها امتعه تساوی ثلاثة آلاف دینار فاشهدوا علی ما شرحته. و تبین البزوفری انه قد أخطأ. و کتب ابن بطحاء صاحب الخبر بواسط الی ابن الفرات بالحال، فشق علیه. و توفی لیله الخمیس لثلاث عشره خلت من شهر رمضان سنه احدی عشره و ثلاثمائة، و غسل و کفن، و صلی علیه القاضی و الشهود بواسط. و أخذ منه ابن الفرات الف الف و ثلاثمائة الف دینار. و قبض المحسن علی ابی احمد محمد بن منتاب الواسطی، صاحب حامد، فصادره علی مائه الف دینار. و حکی التنوخی، عن بعض الکتاب قال: حضرت مائدة حامد بن العباس، و علیها عشرون نفسا، و کنت اسمع انه ینفق علی مائدته مائتی دینار، فاستقللت ما رایت ثم خرجت فرایت فی الدار نیفا و ثلاثین مائدة منصوبه، علی کل واحده ثلاثون نفسا، و کل مائدة مثل المائدة التی کنت علیها، حتی البوارد و الحلوی، و کان لا یستدعی أحدا الی طعامه، بل یقدم الی کل قوم فی أماکنهم، و کانت الموائد فی الدهالیز، و کان یقدم لکل من یحضر جدیا، فتکون الجداء بعدد الناس، و یرفع ما بقی، فتقتسمه الغلمان. و قال حامد: انما فعلت هذا لأننی حضرت قبل علو امری علی مائدة بعض اصدقائی، و قدم علیها جدی، فعولت علی اکل کلیته، فسبقنی رجل فأکلها، فاعتقدت فی الحال: ان وسع الله علی، و ان اجعل جداء بعدد الحاضرین

و رکب حامد، و هو عامل واسط الی بستان له، فرای فی طریقه دارا محترقه و شیخا یبکی و حوله نساء و صبیان علی مثل حاله، فسال عنه، فقیل هذا رجل تاجر احترقت داره، فافتقر، و افلت بنفسه و عیاله علی هذه الصورة، فوجم ساعه، ثم قال: فلان الوکیل! فجاء، فقال: ارید ان اندبک لامر ان عملته کما ارید، فعلت بک و صنعت و ذکر جمیلا، و ان تجاوزت فیه رسمی فعلت بک و صنعت- و ذکر قبیحا، فقال: مر بأمرک، فقال: تری هذا الشیخ، قد آلمنی قلبی له، و قد تنغصت علی نزهتی بسببه، و ما تسمح نفسی بالتوجه الی بستانی الا بعد ان تضمن لی انی إذا عدت العشیة مع النزهه وجدت الشیخ فی داره، و هی کما کانت مبنیة مجصصه، نظیفة، و فیها الفرش و الصفر و المتاع من صنوفه و صنوف الآلات، مثل ما کان فیها، و علی جمیع عیاله من کسوه الشتاء و الصیف، مثل ما کان لهم. قال الشیخ: فتقدم الی الخادم ان یطلق ما أریده، و الی صاحب المعونة ان یقف معی، و یحضر کل ما أریده من الصناع، فتقدم حامد بذلک، و کان الزمان صیفا، فاحضر اصناف الروزجایه و البنائین، فکانوا ینقضون بیتا و یطرحون فیه من یبنیه و قیل لصاحب الدار: اکتب جمیع ما ذهب منک، فکتب حتی المکنسه و المقدحة، و احضر جمیع ذلک. و صلیت العصر، و قد سقفت الدار کلها، و جصصت و غلقت الأبواب و لم یبق الا البیاض و الطوابیق، فانفذ الی حامد و ساله التوقف فی البستان، و الا یرکب منه الی ان یصلی العشاء الأخیرة، و قد بیضت الدار و کنست و فرشت، و لبس الشیخ و عیاله الثیاب، و دفعت الیهم الصنادیق و الخزانه مملوءة بالأمتعة. و اجتاز حامد، و الناس مجتمعون له کأنه نهار فی یوم عید، فضجوا بالدعاء له، فتقدم الی الجهبذ بخمسه آلاف درهم، یدفعها الیه، یزیدها فی بضاعته، و سار حامد الی داره. و فی هذه السنه، توفی ابو إسحاق ابراهیم بن السری الزجاج، صاحب المعانی، و کان یخرط الزجاج، فاتی المبرد، و کان یعلم لکل واحد بأجره علی قدر معیشته،

و قال له: انی اکسب فی کل یوم درهما و دانقین، و انی أعطیک درهما، ان تعلمت ا و لم اتعلم، حتی یفرق الموت بیننا، و آخذ منک، قال: قد رضیت قال: و انفذ الیه بنو مارمه من الصراة یطلبون مؤدبا لأولادهم، فانفذنی الیهم، و کنت اوجه الیه فی کل شهر ثلاثین درهما و طلب عبید الله بن سلیمان منه مؤدبا لابنه القاسم، فقال: لا اعرف الا مؤدب بنی مارمه، فکتب الیه عبید الله فاستنزلهم عنی و ادبت القاسم، فکنت اقول له: ان ابلغک الله مبلغ ابیک تعطینی عشرین الف دینار؟ فیقول لی: نعم فما مضت الا سنون حتی ولی الوزارة، و انا علی ملازمته، فقال لی بالیوم الثالث: ما أراک ذکرتنی بالنذر، فقلت: لا احتاج مع رعایة الوزیر الی، اذکار خادم واجب الحق، فقال: انه المعتضد، و لولاه ما تعاظمنی ان ادفع ذلک فی مکان واحد، و لکنی اخاف ان یصیر لی حدیثا، فخذه مفترقا، فقلت: افعل، فقال: اجلس و خذ رقاع اصحاب الحوائج الکبار، و لا تمتنع من مساءلتی فی شیء، فکنت اقول ضمن لی فی هذه القصة کذا، فکان یقول غبنت فاستزد القوم، فحصل عندی عشرون الف دینار، فقال: حصل عندک مال النذر؟ قلت: لا، فلما حصل ضعفه، اخبرته، فوقع لی الی خازنه بثلاثة الاف دینار، فأخذتها و امتنعت ان اعرض علیه شیئا فلما کان من غد جئته، فأومأ الی، هات ما معک، فقلت: ما أخذت رقعه لان النذر قد وقع الوفاء به، و لم ادر کیف أقع مع الوزیر! فقال: سبحان الله! ا ترانی کنت اقطع عنک شیئا قد صار لک به عاده، و صار لک به عند الناس منزله و غدو و رواح الی بابی، فیظن الناس ان انقطاعه لتغیر رتبتک! اعرض علی رسمک و خذ بلا حساب، فکنت اعرض علیه الی ان مات. و حدث والدی رحمه الله، قال أخبرنا القاضی ابو الطیب، قال: حدثنی محمد بن طلحه الردادی، قال: حدثنی القاضی محمد بن احمد بن المخرمی انه جری بین الزجاج و بین المعروف بمسینه- و کان من اهل العلم- شر، فاتصل، و نسجه ابلیس و احکمه، حتی خرج ابراهیم الی حد السفه، فقال مسینه:

ابی الزجاج الا شتم عرضی لینفعه فإثمه و ضره

و اقسم صادقا ما کان حر لیطلق لفظه فی شتم حره

و لو انی کررت لفر منی و لکن للمنون علیه کره

فاصبح قد وقاه الله شری لیوم لا وقاه الله شره

فلما اتصل هذا بالزجاج قصده راجلا، حتی اعتذر و ساله الصفح. و ورد الخبر بدخول ابی طاهر سلیمان بن الحسن الجنابی البصره سحر یوم الاثنین لخمس بقین من شهر ربیع الآخر سنه احدی عشر و ثلاثمائة، فی الف و سبعمائة رجل، و انه وصل إلیها بسلالیم نصبها علی سورها و قتل الحراس و طرح بین کل مصراعین حمل رمل و حصی. و قتل سبک المفلحی امیر البصره، و احرق المربد، و بعض الجامع، و مسجد قبر طلحه رضی الله عنه، و لم یعرض للقری و حاربه اهل البصره عشره ایام بالکلا، و هربوا منه، فطرح فیهم السیف، و غرق منهم الکثیر، و اقام بها سبعه عشر یوما، یحمل علی جماله أموالهم، و سار الی بلده. و ادعی ابن الفرات علی علی بن عیسی، انه کاتب القرامطة، علی المصیر الی البصره، و احضر و نوظر، فلم یصح علیه امره. و قال الهمانی: سمعت علی بن عیسی، یعنف أبا عبد الله، حین حلفت ان استغلال ضیعتک بواسط عشره آلاف دینار، و قد وجد بها فی حساب الهمانی انه یرتفع فیها ثلاثین الف دینار، فقال البریدی: تاسیت بسیدنا حین حلف لابن الفرات، ان استغلال ضیعته الصافیة عشرون الف دینار، و استغلالها خمسون ألفا. و علم انه مع دیانته، لو لم یعلم ان البقیة مباحة عند من یخافه لما حلف، فکانه القم علیا حجرا

و امتنع المقتدر من تسلیم علی بن عیسی الی ابن الفرات، و اراد حفظ نفسه، فادی ثمن دار کانت له بالجانب الغربی فی سویقه ابی الورد، سبعه آلاف دینار، و قال للمحسن: ما یمکننی أداء مصادرتی فی اعتقالی، فالبسه جبه صوف، و صفعه، فقام عند ذلک نازوک و قال: لا احضر مکروه من قبلت یده السنین الکثیره. فلما علم ابن الفرات بفعل ابنه، لم یشک ان الخلیفة ینکر ذلک، فبادر و کتب الی الخلیفة، فسأله فی علی بن عیسی، و قال: هو من مشایخ الکتاب، و عرفه خدمته، فخرج خط المقتدر، بان الصواب ما فعله المحسن، و انه قد شفعه فیه، و حل قیوده. و اشارت زیدان القهرمانه علی ابن الفرات، بتسلیمه الی شفیع، و الا تسلمه الخلیفة، فاستدعی و سلمه الیه. فخرج و قد أقیمت صلاه المغرب، فقدم علی فصلی بالناس فی المسجد الذی علی دجلة. و مضی مع شفیع فجلس فی صدر طیارة، و جلس شفیع بین یدیه، و اسعف ابن الفرات و ابنه علی فی مصادرته و حمل الیه ابو الهیجاء بن حمدان عشره آلاف دینار، فردها، فحلف ابو الهیجاء انها لا رجعت الی ملکه، ففرقت فی الطالبین و الفقراء، و بذل له شفیع اموالا فأبی من قبولها، و قال: لا اجمع علیک مئونتی و معونتی. و لما صعد درجه شفیع، مد شفیع یده فاتکا علیها، و لما قبض علی ابن الفرات، جعل یرجف، فقال له: لم لم تعطنی یدک کما أعطیتها علیا؟ فقال: لان علیا اتقی لله منک. و لما ادی علی مصادرته، اذن المقتدر لابن الفرات فی ابعاده الی مکة، فاستاجر له جمالا و اعطاه نفقه، و انفذ معه ابن الکوثانی صاحبه، فاراد قتل علی، فبلغ

ذلک اهل مکة فهموا بقتل ابن الکوثانی، فمنع علی منه، و حفظه. و صادر ابن الفرات جمیع اسباب علی، منهم ابن مقله و الشافعی، و لما لم یجد علی النعمان بن عبد الله، الذی تاب من التصرف، سبیلا فی المصادره، و امتنع من الولایة، احدره الی واسط، و قبض البزوفری علیه من جامعها، لما رای من اکرام اهل البلد له، و أخذ منه سبعه آلاف دینار، و نفی ابن الحواری الی الأبله، و خنق بالمناره بعد ان عذب، ثم نبشه اهله، و حمل الی بغداد. و صادر المحسن أبا الحسن علی بن مأمون الاسکافی علی مائه الف دینار. و صادر الماذرائیین حین قدموا من مصر علی الف و سبعمائة الف دینار. و نفی ابن مقله الی البصره. و قدم مؤنس المظفر من الغزو و قد فتح علیه، فاخبر ابن الفرات ما تم علی العمال منهم، فسعی به الی المقتدر، فقال له: ما شیء أحب الی من مقامک ببغداد، لانی اجمع بین الانس بقربک و التبرک برأیک، و الصواب ان تقیم بالرقة، فتتوسط الاعمال، و تستحث علی المال. فعلم ان ذلک من عمل ابن الفرات، فأجاب الیه، و سئل فی الماذرائیین فأطلقوا و نفذ فی ذی القعده. و شرع ابن الفرات فی السعایة بنصر القشوری و شفیع المقتدری، فالتجا نصر الی السیده، فقالت للمقتدر: ان ابن الفرات، ابعد عنک مؤنسا، و هو سیفک، و قد حل له ابعاد حاجبک. و اتفق انه وجد علی سطح دار السر فی یوم الثلاثاء لخمس خلون من محرم سنه اثنتی عشره و ثلاثمائة رجلا أعجمیا واقفا، علیه ثیاب دبیقیه و تحتها قمیص صوف، و معه محبره و أقلام و ورق و حبل، قیل انه دخل مع الصناع و بقی أیاما، و عطش فخرج لطلب الماء، فظفر به، و سئل عن حاله، فقال: لا اخاطب غیر صاحب

الدار، فقال له ابن الفرات: أخبرنی عن حالک، فقال: لا اخاطب غیر الخلیفة، فضرب و هو یقول ندانم حتی قتل بالعقوبة. و خاطب ابن الفرات نصرا الحاجب بحضره المقتدر، و قال: کیف ترضی بهذا لأمیر المؤمنین، و ما یجوز ان ترضی به لنفسک، و ما سمعنا ان هذا تم علی خلیفه قط، و هذا الرجل صاحب احمد بن علی أخی صعلوک الذی قتله ابن ابی الساج، و اما ان یکون قد دسسته لیفتک بامیر المؤمنین، لتخوفک علی نفسک منه. و عداوتک لابن ابی الساج، و صداقتک لأحمد بن علی، فقال له نصر: لیت شعری، ادبر علی امیر المؤمنین لأنه أخذ أموالی، و نکبنی و هتک حرمی، و حبسنی عشر سنین! و لم یزل امر نصر یضعف و السیده مدافعه عنه. و کان یوسف بن ابی الساج، حین قلد اعمال الری، قتل بها احمد بن علی، أخا صعلوک، و انفذ برأسه الی مدینه السلام. و للیلتین خلتا من شعبان، قرئت الکتب علی المنابر بمدینه السلام بفتح مؤنس المظفر فی بلد الروم، و امر فیه المقتدر برفع المواریث الحشریه، کما فعل ذلک المعتضد بالله رحمه الله.

سنه اثنتی عشره و ثلاثمائة

اشارة

ورد الخبر بان أبا طاهر بن ابی سعید الجنابی، ورد الهبیر لتلقی حاج سنه احدی عشره و ثلاثمائة فی رجوعهم، فاوقع بقافله بغدادیه، و اقام بقیة القوافل بعیدا، فلما فنیت ازوادهم، ارتحلوا، فاشار ابو الهیجاء بن حمدان، و الیه طریق الکوفه و طریق مکة، ان یعدل بهم الی وادی القری، فامتنعوا و ساروا، فسار معهم مخاطرا حتی بلغ الهبیر، فلقیهم ابو طاهر، فقتل منهم خلقا، و اسر أبا الهیجاء و احمد بن بدر عم السیده أم المقتدر، و جماعه من خدم السلطان و حرمه. و سار ابو طاهر الی هجر، و سنه إذ ذاک سبع عشره سنه، و مات من استاسره بالحفاء و العطش فنال اهل بغداد منالا عظیما، و خرج النساء منشرات الشعور مسودات الوجوه فی الجانبین، فانضاف الیهن من حرم الذین نکبهم ابن الفرات، فانبسط لسان نصر علیه، و اشار علی المقتدر بمکاتبه مؤنس. و رجمت العامه طیار ابن الفرات، و امتنعوا من الصلوات فی الجماعات. و انفذ المقتدر بیاقوت و ابنیه محمد و المظفر الی الکوفه، و رجعوا حین علموا انصراف القرمطی الی بلده. و جمع المقتدر بالله ابن الفرات و نصر و امرهما بالتظافر. و قدم مؤنس الی بغداد، فرکب الیه ابن الفرات، و لم تجر له عاده بذلک، فخرج مؤنس الی باب داره، و ساله ان ینصرف، فلم یفعل، و صعد الیه من طیارة حتی هناه بمقدمه، و خرج معه مؤنس حتی نزل الطیار

و انفذ المقتدر بنازوک و بلیق فهجما علی ابن الفرات، و هو فی دار حرمه، فاخرجاه حاسرا، فاعطاه نازوک رداء قصب، فقال له مؤنس: الان تخاطبنی بالاستاذ و بالأمس نفیتنی الی الرقة و المطر یصب علی راسی، ثم تذکر لأمیر المؤمنین سعیی فی فساد مملکته! و رجمت العامه طیار مؤنس، لکون ابن الفرات فیه، و سلم الی نصر، و قبض علی ولده و أسبابه. فکانت مده ابن الفرات فی هذه الوزارة الثالثه عشره اشهر و ثمانیة عشر یوما. و اجمع وجوه القواد فقالوا: ان حبس ابن الفرات فی دار الخلافه خرجنا بأسرنا، فسلم الی شفیع و اعتقل عنده. و اشار مؤنس بتولیه ابی القاسم عبد الله بن محمد بن عبید الله الخاقانی، فانفذ ابن الفرات الی المقتدر بمائه و نیف و ستین الف دینار، و قال لشفیع: فعلت ذلک حتی لا یوهم الخاقانی للمقتدر انه استخرجها. قال الجمل کاتب شفیع: و لم أر قلبا اقوی من قلب ابن الفرات، سألنی: من قلد الخلیفة وزارته؟ فقلت: الخاقانی، فقال: الخلیفة نکب و لم انکب انا. و سألنی عمن استخلف فی الدواوین؟ فقلت: فی دیوان السواد ابن حفص، فقال: القدر رمی بحجره، و سمیت له جماعه، فقال: لقد أید الله هذا الوزیر بالکفاءه. و اقر ابن الفرات بمائه و خمسین الف دینار اخری، و طولب بالمکاره، فلم یستجب بمال، و کان لا یستجیب بمکروه، و انفذ الی الخاقانی: ایها الوزیر، لست غرا جاهلا فتحتال علی، و انا قادر علی مال، إذا کتب الخلیفة الی أمانا علی نفسی لافدیها بالمال، و یشهد علیه القضاه فیه، فقال الخاقانی: لو قدرت علی ذلک فعلت، و لکن ان تکلمت عادانی خواص الدولة. و رد الخلیفة امره الی هارون بن غریب، فاخذ یداریه، و قال له: أنت اعرف بالأمور و ان الوزراء لا یلاجون الخلفاء، فلم یزل به حتی أخذ خطه بألفی الف دینار، یعجل منها الربع، و ان یطلق له بیع ضیاعه، و اذن له فی احضار دواه، لیکتب