جلسه 1395/01/22

بسم الله الرحمن الرحیم



عام و خاص/فصل پنجم حجيت العام مع المخصص المجمل /مقدمه ي اول انحاء اجمال

موضوع: عام و خاص/فصل پنجم: حجیت العام مع المخصص المجمل /مقدمه ی اول: انحاء اجمال
خلاصه مباحث گذشته:
صحبت ما در فصل پنجم بود: حجیت عام بعد از مخصص مجمل. گفتیم: در دو مقام بحث می کنیم: اجمال مفهومی و مصداقی. و گفتیم: قبل از این دو مقام، مقدمه ای را شروع می کنیم مشتمل بر دو امر. در امر اول که در انحاء اجمال است، گفتیم که اجمال بر شش نحو است:
اول، اجمال وضعی بود؛ که موضوع له لفظ را نمی دانیم.
دوم، اجمال معنوی بود؛ موضوع له را می دانیم، ولی خود معنا، سنخ معنایی است که حاشیه یا حواشی مبهمی دارد. همة الفاظ اینطور نیست؛ مثل کیلوگرم؛ که اگر یک هزارم گرم کمتر باشد، کیلو نیست. اما بسیاری الفاظ، از این قبیل است؛ مثل فرسخ و زراع و مد و صاع؛ خود این معانی، حاشیة مبهی دارد. این حقیقت مبهم را در حروف و هیئات هم می بینیم؛ که دقیقاً نمی توانیم تحدیدش کنیم.
این دو اجمال را هم دیروز گفتیم. رسیدیم به قسم سوم که بحث امروز ماست.
 
3- اجمال مفهومی
در اجمال مفهومی، شک و تردید ما، در ناحیة «مفهوم» است، نه «معنا».
توضیح چند اصطلاح
برای توضیح «اجمال مفهومی» ابتدا باید این اصطلاحات را توضیح بدهم:
مفهوم و معنا
ما گفته ایم: هر لفظی، یا اسم است، یا علامت. موضوع له اسم را «معنا» می گوییم. «مفهوم»، صورت معناست در ذهن ما. و به این اعتبار هم به آن مفهوم می گویند که معنا را از آن می فهمیم. تفکیک بین «مفهوم» و «معنا»، در مباحث علمیِ اصول و غیر اصول، آثار زیادی دارد.
مفهوم عرفی، معنای عرفی، و معنای لغوی
یک اسم یا عنوان یا لفظ، یک معنای لغوی دارد، یک معنای عرفی دارد، و یک معنای موضوع له. مراد از «مفهوم عرفی»، آن مفهومی است که عرف، از یک اسم یا عنوان می فهمد. و به ما به ازای مفهوم عرفی می گویند: «معنای عرفی»، «مفهوم» صورت همان معنای عرفی است. و به معنای موضوع له اصطلاحاً می گویند: «معنای لغوی».
تطابق معنای عرفی با لغوی
بین «معنای عرفی» با «معنای لغوی» گاهی تطابق هست گاهی تطابق نیست.
مثال اول: دکتر
مثلاً کلمة «دکتر» یک کلمة خارجی است؛ برای شخصی وضع شده که دارای مدرک دکتراست در یکی از رشته های دانشگاهی. اما معنای عرفی و مفهوم عرفی «دکتر»، کسی است که مدرک پزشکی دارد. وقتی می گوییم: «آقای دکتر»، عرف از «دکتر» کسی را می فهمد که مدرک دکترا دارد در رشتة پزشکی. این، از باب اشتراک لفظی نیست؛ چون هنوز به حد وضع نرسیده است.
مثال دوم: بیّنه
«بیّنه»، معنای موضوع له اش، «ما یُبیِّن الشیء» است. معنای اصطلاحی «بینه» در کتب فقها «شهادت عدلین» است که از مصادیق معنای لغوی اش است.
در حدیث داریم که: «إنما أقضی بینکم بالبیّنات و الأیمان». همة فقها قبول دارند که: «بیّنه، در لغت، وضع برای «شهادت عدلین» نشده است.»، و این را هم قبول کرده اند که در عصر متأخر (امام صادق به بعد)، معنای عرفی «بینه» شده «شهادت عدلین». إنما الکلام در صدر اسلام است؛ بین فقها بحث شده که: «بیّنه، در این حدیث نبی اکرم، معنای عرفی اش در زمان صدور چی بوده است؟ یعنی عرف، از کلمة «بیّنه» چی می فهمیده است؟». بعضی فقها گفته اند: «فهم عرف در آن زمان، همان موضوع له لغوی اش بوده است.»، بعضی هم گفته اند: «این معنای مصطلح فقها، همان موقع هم معنا عرفی بوده است.». لذا در این حدیث، اختلاف شده که: «معنای عرفی «بیّنه» چیست؟» و حال این که در معنای لغوی اش اختلافی نیست.
علمای اصول یک ضابطه ای دارند؛ که هر عنوانی در هر کتابی و کلامی که واردبشود، هیچ وقت بر معنای لغوی حملش نمی کنند، بلکه دائماً حمل می کنند بر مفهوم و معنای عرفی محل صدور کلام. اگر یک وصیت یا وقفنامه ای را به دست یک فقیه بدهند، اول می رود دنبال این که: «این وقفنامه، مال چه قرنی است؟ و مال کدام منطقه است؟»، تا عناوینی که در این وصیت یا وقفنامه هست، بر اساس معنای عرفی زمان و مکان صدورش معنا و فهم بشود. پس ما دائماً کلام را حمل می کنیم بر معانی عرفیه.
تعریف اجمال مفهومی
بعد از توضیح این مقدمات، مراد از «اجمال مفهومی» چیست؟ اجمال مفهومی، این است که وضع را می دانیم. و معنا هم، یا حاشیة مبهم ندارد، یا اگر حاشیة مبهم دارد، آن حاشیة مبهمش محل بحث ما نیست. اما با این حال، در «فهم عرف از این عنوان یا خطاب» شک داریم؛ که عرف مثلاً از این «بیّنه» چی می فهمد؟ آیا همان معنای وضعی را می فهمیده که «ما یبیّن» است؟ یا معنای دیگری مثل «شهادت عدلین» می فهمیده است؟ این را «اجمال مفهومی» می گوییم. پس «اجمال مفهومی»، آن اجمالی است که وضعی و معنوی نیست، ولی با این حال در فهم آن عرفی که مخاطب این عنوان یا خطاب بوده، شک داریم.
4- اجمال استعمالی
این اجمال، خودش سه مورد دارد:
مورد اول: مشترک لفظی
مورد اول، این است که یک لفظی، مشترک لفظی است و ما نمی دانیم: «مستعمِل، در کدامیک از معانی اش استعمال کرده است؟»؛ مثلاً مستعمل گفته: «رأیت زیدا» و من نمی دانم مقصودش «زید بن عمرو» است یا «زید بن بکر»؟
مورد دوم: حقیقت و مجاز
مورد دوم، دوران امر بین حقیقت و مجاز است. مثلاً کلمة «اسد» دارای دو معناست: معنای حقیقی اش «حیوان مفترس» است، معنای مجازی اش «رجل شجاع» است. و به خاطر محفوف بودن به قرائنی از ناحیة کلام یا متکلم، ما مرددشده ایم که: «این اسد را در معنای حقیقی استعمال کرده یا در معنای مجازی؟».
مورد سوم: کنایه
مورد سوم، در موارد شک بین معنای کناییِ یک کلام و معنای غیرکنایی آن است. متکلم و مستعمل گفته: «زید کثیر الرماد»، و ما تردیدکرده ایم که: «این کلام، آیا یک کلام کنایی است از این که جواد است؟ یا این که یک کلام غیرکنایی است و آدمی است که واقعاً خاکسترش زیاد است؟».
به این سه مورد، اجمال استعمالی می گوییم.
نکته در مباحثه: یکی از فرق های مورد سوم با دو مورد قبلی این است که در دو مورد قبلی، مراد از یک کلمه را نمی دانیم، لکن در مورد سوم (کنایه) مراد از یک جمله را نمی دانیم.
اجمال استعمالی، داخل در مراد تفهیمی است
بعضی این اجمال را داخل در «مراد جدی» گرفته اند، لکن ما همة این اجمال ها را داخل در مراد تفهیمی می کنیم. البته بعضی هم گفته اند: ما فقط دو مراد داریم: استعمالی و جدی»، و مراد تفهیمی را کلاً داخل کرده اند در مراد استعمالی. ولی ما گفته ایم: سه مراد داریم: استعمالی، تفهیمی، و جدی.
لذا اگر ما می خواستیم برای این اجمال اسم گذاری کنیم، تعبیرمی کردیم به «اجمال تفهیمی». لکن چون مشهور اسمش را «اجمال استعمالی» گذاشته اند، ما هم به تبع مشهور تحت این عنوان آوردیمش.
فرق این اجمال با اجمال مفهومی
در «اجمال مفهومی» معنای عرفی برای ما روشن نیست. ولی در این اجمال استعمالی، معنای عرفی هیچ ابهامی برای ما ندارد؛ معنای لغوی و عرفی «اسد» را می دانم، لکن به خاطر قرائنی تردیدکرده ام که: «متکلم الآن چه معنایی را خواسته به من تفهیم کند؟».
5- اجمال اطلاقی
اطلاق، در جایی است که مقدمات حکمت تمام باشد. جایی که مقدمات حکمت تمام نباشد، فقها می گویند: «این کلام، اجمال دارد.». اجمال اطلاقی، یعنی فاقد اطلاق است و لذا دایرة سعه و ضیق عنوان یا کلام یا خطاب را نمی دانیم.
مثلاً در «أحلّ الله البیع و حرّم الربا» بحث شده که: «آیا این «بیع» مجمل است یا مطلق؟». جماعتی از فقها گفته اند: «این بیع، اطلاق ندارد و مجمل است.»، ما هم از همین جماعت تبعیت کرده ایم؛ لذا نمی توانیم از تمسک به اطلاق این خطاب نتیجه بگیریم که: «عربیت یا ماضویت شرط نیست؟». وقتی که اجمال داشته باشد، فاقد ظهور می شود.
در موارد اجمال اطلاقی، اگر قدر متیقَّن باشد، به همان اخذمی کنیم. وگرنه، خطاب، فاقد اعتبار است.
6- اجمال مصداقی
اجمال مصداقی، مال جایی است که ما نمی دانیم: «فلان مورد، آیا فردی از افراد عنوان هست یا نیست؟»، و منشأ اشتباه و شک ما، امور خارجی است. مثلاً مولا گفته: «أکرم الفقیر» و من نمی دانم: «آیا زید از افراد عنوان «فقیر» هست یا نیست؟»، و منشأ شبهة من هم این است که نمی دانم: «پول دارد یا پول ندارد؟»؛ گاهی وقت ها یک کارهایی می کند (مثلاً لباس هایی می پوشد یا خوراکی می خورد) که شبیه فقراست، اما گاهی هم پول هایی می بخشد که شبیه پولدارهاست. خلاصه منشأ این اجمال، امور خارجی است.
معنای اجمال مفهومی و مصداقی
از این شش قسم، قسم اخیرش اجمال مصداقی است. و تمام پنج قسم قبلی، «اجمال مفهومی» است. وقتی که می گوییم: «مخصِّص ما مجمل است مصداقاً»، یعنی قسم ششم از اجمال. وقتی که می گوییم: «مخصِّص ما، مجمل است مفهوماً»، یعنی یکی از اجمال های اول تا پنجم را دارد. پس «اجمال مفهومی» جامع پنج قسم اول است.
هذا تمام الکلام در امر اول.
الامر الثانی: فی أنحاء المخصص
مشهور بین علما این است که مخصِّص، بر دو قسم است: مخصص متصل، و مخصص منفصل.
مخصص منفصل، مثل این که این خطاب آمده که «أکرم کل فقیر» بعد با فاصله، خطاب دیگری آمده که مثلاً «لاتکرم الفقیر الفاسق». این «لاتکرم الفقیر الفاسق» را «خاص» یا «مخصِّص» می گویند، و این مخصص «مخصص منفصل» است.
مخصص متصل (که تمام بحث ما در امر اول توضیح مخصص متصل است) بر سه قسم است؛ آیا اصلاً مخصص متصل داریم یا نداریم؟ آیا این سه قسم، مخصص است یا مخصص نیست؟ و به عبارت دیگر: معیار و ضابطة تخصیص یا مخصصیت چیست؟
فردا تعطیل است. إن شاءالله سه شنبه اینها را باید بررسی کنیم.