جلسه 1395/01/21

بسم الله الرحمن الرحیم



عام و خاص (فصل چهارم حجيت عام بعد از تخصيص / جواب اشكال دوم و فصل پنجم انحاء اجمال)

موضوع: عام و خاص (فصل چهارم: حجیت عام بعد از تخصیص / جواب اشکال دوم و فصل پنجم: انحاء اجمال)
خلاصه مباحث گذشته:
بحث ما در فصل چهارم بود: «حجیت عام بعد از تخصیص». اگر مولا گفت: «أکرم کل فقیر» سپس گفت: «لاتکرم زیدا»، آیا می توانیم به عام تمسک کنیم و اخذکنیم در غیر زید فاسق یا نمی توانیم؟ همة علمای اصولی ما قائل شده اند که می توانیم، ولی دو شبهه مطرح شده بود که برای تمسک به عام، باید به این دو شبهه جواب بدهیم. شبهة اول و دوم را مطرح کردیم، و شبهة اول را هم پاسخ دادیم.
شبهة دوم، بحث امروز ماست.
جواب اشکال دوم: ظهور استعمالی تغییرنمی کند
شبهة دوم این بود که اگر دلالت الفاظ عموم بر استیعاب را بالوضع بدانیم، پس از تخصیص کشف می شود که «کل» در معنای خودش به کار نرفته. و اگر مقدمات حکمت را در مدخول جاری کنیم و دلالت الفاظ عموم بر استیعاب را بالاطلاق بدانیم، پس از تخصیص می فهمیم که در مدخول، «اطلاق» مراد نیست. وقتی «کل» در معنای حقیقی اش استعمال نشود یا در مدخولْ مقدمات حکمت تمام نباشد، نسبت به عمرو شک داریم که: «آیا تخصیصاً از تحت عام خارج شده یا نشده؟»، قدر متیقنش افرادی است که می دانیم تخصیص نخورده. «کل» وقتی به معنای «جمیع» نباشد و به معنای «بعض» باشد، مجمل است. این، شبهة دوم بود.
جواب این شبهه، این است که نتیجة آن تقیید یا تخصیص، این است که ظهور از بین نمی رود، بلکه بقاءً آن ظهور از حجیت می افتد. بنابراین «کل» در معنای حقیقی خودش که «جمیع» باشد استعمال شده است، و مراد از مدخول مطلق «فقیر» است، لکن این ظهور حجت نیست. در سیرة عقلا این ظهور از حجیت می افتد. اما این که ظهور از بین نمی رود، امر وجدانی ماست. بنابراین شبهة دوم، شبهة مهمی نبوده و شیخ هم مطرح کرده و پاسخ داده.
حجیت اول (وجوب اکرام فقرا) تنجیزی است، حجیت دوم (عدم وجوب اکرام زید) تعذیری است. محال است تکلیف واحد، هم منجز باشد و هم معذر باشد. حجیت «اکرم کل فقیر» تنجیزی است، حجیت «لاتکرم زیدا» تعذیری است؛ از حجیت عام نسبت به «وجوب اکرام زید» رفع ید می کنیم.
اگر هر دو خطاب از مولا باشد، تخصیص نیست، برگشتش به نسخ یک مجعول است؛ وجوب اکرام زید را نسخ کرده. عامی است که منسوخ شده در یکی از مجعولاتش. نسخ تارة نسخ جعل است و تارة نسخ مجعول است. این را در ادامة بحث «عام و خاص» إن شاءالله خواهیم گفت.
نتیجه: حجیت عام
پس نتیجة این فصل این شد که عام در غیر مورد تخصیص، حجت است.
هذا تمام الکلام فی الفصل الرابع.
الفصل الخامس: فی حجیة العام مع المخصص المجمل
اگر عامی داشته باشیم: «أکرم کل فقیر»، بعد مخصصی داشته باشیم که مجمل باشد، در موارد اجمال مخصص آیا آن عام حجت است یا حجت نیست؟ در دو مقام بحث می شود: اجمال مفهومی، و اجمال مصداقی.
مقدمه
قبل از ورود در این دو مقام، مقدمه ای را ذکرکنم که مشتمل بر دو امر است:
الأمر الأول: فی أنحاء الإجمال
می خواهیم ببینیم: «مراد از اجمال مفهومی کدام است؟»
اجمال وضعی
اجمال وضعی، این است که موضوع له لفظ برای ما روشن نیست، چه آن دال ما، اسم باشد یا هیئت باشد.
مثال برای هیئت: در موضوع له هیئت امر، بین علمای اصول اختلاف شده؛ که «این هیئت امر برای چی وضع شده؟». هیئت باب «مفاعله» اختلاف شده.
مثال برای حرف: در «إلا» و «ادات شرط» (نسبت استلزامیه و نسبت توقفیه) هم اختلاف شده. اینها از موارد «اجمال وضعی» است. از این موارد اختلاف، کم نیست.
مثال برای اسم: حتی در موضوع له خود کلمة «امر» اختلاف شده.
قسم دوم: اجمال معنوی
اقسام دیگر از این شش قسم، در کلمات علما آمده، این اجمال معنوی را من اضافه کرده ام.
ما بسیاری از الفاظ را داریم که معانی اینها فی نفسه دارای حاشیة مبهمی است؛ خود معنا حاشیة ابهامی دارد. مثال، فراوان دارد؛ اگر نگوییم: «اکثر الفاظ اینطور است.»، لااقل مثال های فراوانی دارد. مثلاً «شابّ» چه کسی است؟ از ابتدای هجده سال؟ «جوان» یک معنایی دارد که خودش مشخص است، لکن حاشیة طرفینش مبهم است. اکثر کلمات اینچنینند؛ مثلاً قم را آیا می شود با یک خط مشخص کرد که بگوییم: «این طرف این خط، قم است، و آن طرفش قم نیست.»؟ نقاطی هست که قطعاً داخل قم هست، و نقاطی هست که قطعاً داخل قم نیست، اما حد و مرزش مشخص نیست.
این اجمال، اجمال مفهوی نیست؛ مشکلش از ناحیة ما نیست، بلکه حتی خدا هم نمی داند؛ چون فی نفسه نامعین است. خدا هم نمی داند که: «ابتدا و انتهای جوانی کجاست؟».
اسم این را گذاشته ایم: «اجمال معنوی». مثلاً «عالم» سعة معلوماتش چقدر باید باشد تا مصداق «عالم» و «فقیه» بشود؟ حتی «آب» هم همینطور است؛ چقدر نمک باید به آب اضافه بشود تا دیگر مصداق آب نباشد؟!