جلسه 1394/12/19

بسم الله الرحمن الرحیم



عام و خاص/فصل سوم ادوات عموم /مختار در نحوه ي دلالت اسماء العموم بر عموم

موضوع: عام و خاص/فصل سوم: ادوات عموم /مختار در نحوه ی دلالت اسماء العموم بر عموم
خلاصه مباحث گذشته:
صحبت ما در اداوت عموم بود، عرض کردیم که در سه بخش صحبت می کنیم: اسماء عموم، جمع محلی به «الـ»، و نکره در سیاق نفی یا نهی. در اسماء عموم، مثل الفاظی نظیر کل، جمیع، مجموع، و امثال ذلک. گفتیم که در دلالت اسماء عموم بر «استیعاب» شکی نیست، بحث در این است که: «چگونه بر استیعاب و شمول دلالت می کند؟».
مرور مجدد دو قول و تفاوت آنها
مشهور فرموده اند: دلالت می کند بر شمول تمام من ینطبق علیه العنوان، بر شمول تمامی افراد فقیر، بر شمول تمام مصادیق فقیر.
در قبال نظریة مشهور، مرحوم میرزای نائینی فرموده: اسماء عموم دلالت می کند بر شمول تمام ما یراد من المدخول. اما از مدخول چی اراده شده؟ طبیعیِ «فقیر» اراده شده یا حصة خاصی؟ ما یراد من المدخول را مقدمات حکمت باید تعیین کند؛ مقدمات حکمت اثبات می کند که طبیعی فقیر مراد است.
پس در این که «کل دلالت بر شمول و استیعاب می کند.»، اختلافی نیست. اختلاف، در مضافٌ إلیهِ این شمول واستیعاب است. به عبارت روشن تر، بحث بر سر این است که: در عموم و شمول، آیا «کل» به تنهایی کافی است یا نه؟ در نظر مرحوم میرزا، کافی نیست؛ یعنی ما اگر عمومیت را بخواهیم استفاده کنیم، در نظر میرزا «کل» کافی نبوده و باید مقدمات حکمت هم ضمیمه بشود. ولی در نظر مشهور، نیازی به مقدمات حکمت نیست؛ استیعاب، از خود «کل» فهمیده می شود. در نظر مرحوم میرزا متکلم باید (از ناحیة «شمولِ همة افراد») در مقام بیان باشد، اما در نظر مشهور نیاز نیست.
ما تابع نظر مشهور شدیم؛ گفتیم: برای عموم، نیازی به اجرای مقدمات حکمت نیست. عرض کردیم که دلیل مان را ذکرمی کنیم و وارد نقد دلایل دیگران نمی شویم. برای این که مختار خودمان را ذکرکنم، ابتدا باید مقدمه ای را عرض کنم که اگرچه تکراری است، ولی مباحث الفاظ به خاطر پیچیدگی هایی که دارد، حتی بحث تکراری اش هم مفید است.
اسم و علامت
در باب «الفاظ» در زبان عربی یا هر زبانی، الفاظ دائماً به دو دسته تقسیم کرده ایم: الفاظی که اسم هستند، و الفاظی که علامت هستند. و معتقدیم که در تمام زبان ها، الفاظ به همین دو دسته تقسیم می شود؛ چون این تقسیم حصر عقلی دارد.
لفظ اگر اسم و نام برای شیئی باشد، «اسم» است. و اگر اسم و نام برای شیئی نباشد، «علامت» است. اسم، مانند انسان قمر، مشی، ضاحک، شرب، راکب. علامت مثل حروف، هیئات، اسماء اشاره، اسماء موصوله، ضمائر و امثال ذلک.
پاره ای الفاظ داریم که مرکب از اسم و علامت هستند، مثل پاره ای از افعال؛ ماده اش اسم است و هیئتش علامت است. پس هر لفظی در هر لغتی، یا اسم است یا علامت. و در باب محاورات امکان ندارد شما زبانی را پیداکنید که همة الفاظش اسم باشند، یا همة الفاظش علامت باشند. این دو تا وقتی که با هم ضمیمه می شود، محاوره ممکن می شود.
اشکال: قبلاً فرمودید که: افعال مرکب از ماده و هیئت نیستند.
پاسخ: آن ماده با این ماده فرق دارد. منظور از این ماده، مصدر ثلاثی مجرد است. آن ماده ای که وضع را برایش منکر شدیم، حروف منقطعة ماده است.
در «اکرم کلهم»، «کلهم» جایگزین یک اسم شده است. درواقع مدخول کل»، فقرایی است که قبلاً ذکرشده است.
و لفظ عام، دائماً یک اسم است. پس فعلاً علائم را کنارمی گذاریم.
اما اسماء عموم مثل کل و جمیع، اسم نیستند، علامت هستند.
معنا
پس عام «اسم» است، و اسم نمی شود فاقد معنای موضوعٌ له باشد؛ در هر اسمی ما یک مسمی یا معنا داریم. به آن شیء، «معنا» یا «مسمی» یا «موضوع له» می گوییم. پس اسم دائماً یک معنا و موضوع له دارد، این معنا را تقسیم کردیم به دو قسم: معنا، یا خاص است یا عام. خاص، مثل زید و مکه. عام، اسمائی است که معنایش عام است مثل انسان، فقیر، حجر.
لفظ عام، اسمی است که معنایش عام است
اسماء عموم، دائماً بر اسمائی داخل می شود که معنایش عام است.[1]

پس تا اینجا گفتیم که: عام، اسمی است که معنای عام دارد. پس هم حرف خارج شد، و هم اسمی که معنایش عام نیست.
مفهوم
ما در قبال معنا، مفهوم داریم.
مشهور
مفهوم، عبارت است از صورت معنا عند العقل، صورت عقلیِ معنا را «مفهوم» می گویند. این، نزد مشهور است.
مختار
در نزد ما: دریافت ما از معنا، یا صورت معنا عند الذهن، نه عند العقل. دریافت ما از معنا، همان مفهوم است.
کلی و جزئی
مفهوم، تقسیم می شود به کلی و جزئی. پس صورت معنای عام در ذهن، یا کلی است یا جزئی است؛ کلی، صورت معنای عام است، و جزئی صورت معنای خاص است.
عام، اسم عام کلی است
پس تا اینجا فهمیدم که عام، اسم است معنایش عام است و مفهومش کلی است.
محکی
یک امر سومی هست که خیلی هم مهم است و نه معناست و نه مفهوم، این بحث در تمام مباحث الفاظ در آینده مثل «اطلاق و تقیید» نقش دارد.
ما برایش اصطلاح «محکی» را قرارداده ایم؛ هر گاه اسمی در جمله یا کلامی به کار برده شود، علاوه بر معنا و مفهوم، امر سومی پیدامی شود که متکلم و لافظ، با لفظی که به کار برده، به آن امر اشارة ذهنیه دارد. محکی، مشارٌإلیه لفظ و عنوان است. امکان ندارد شما اسمی را در کلام معناداری به کار ببرید و آن اسم در آن کلام فاقد محکی باشد؛ شما در هر لفظی حتماً اشارة ذهنیه به یک امری دارید. اگر این محکی نبود، محاوره ممکن نبود.
چند مثال
مثال اول: در قضیة «الانسان نوع»، موضوع این قضیه، انسان است. ذهن ما با این عنوان به چی اشاره دارد؟ به معنا اشاره دارد؛ یعنی آن طبیعتی که مسمای لفظ است؛ یعنی داریم می گوییم: «معنای انسان، نوعی از انواع است.». «مفهوم انسان» یعنی آن ماهیتی که از انسان در ذهن ماست، نوع نیست، آن مفهوم، علم است، یک کیف است. «معنای انسان» نوع است.
مثال دوم: اگر گفتید: «الانسان کلی»، باز موضوع قضیه انسان است، مشارٌإلیه و محکی اش «مفهوم انسان» است؛ چون معنا کلی و جزئی ندارد، مفهوم است که یا کلی است یا جزئی.
مثال سوم: الانسان فان»؛ مشارٌإلیهِ «الانسان» دقیقاً «جمیع افراد انسان» است.
مثال چهارم: «بعض الانسان فقیه»؛ مشارٌإلیهِ «الانسان» در این قضیه، پاره ای معین از افراد است.
مثال پنجم: «رأیت انساناً صباحَ الیوم» مشارٌإلیه اش یک فرد معین از انسان است.
مثل ششم: «اکرم انسانا»، در این قضیه مشارٌإلیهِ انسان، فرد نامعین است.
پس محکی یا مشار إلیه، درواقع تمام حکمی که می خواهیم داخل جمله بگوییم، راجع به «محکی» می گوییم. محکی، ممکن است ذهنی باشد، یا اعتباری، یا موهوم، یا واقعی.
در حمل اولی، مشارٌإلیه و محکی، دائماً معناست. اما اینطور نیست که: «هر جا مشارٌإلیه و محکی معنا باشد، حمل اولی باشد.».
با سه چیز آشنا شدیم: معنا، مفهوم، و محکی.
رابطة محکی و مصداق
هیچ ربطی بین محکی و مصداق نیست؛ در «الانسان نوع»، محکی، مصداق نیست. حتی در مثل «کل انسان یموت» گفته ایم محکی و مشارٌإلیه، محکی افراد «الانسان» است، و افراد مصداق نیست. محکی، فقط یک جا مصداق است؛ در فرد معین که مثلاً بگوییم: «رأیت انساناً».
مشارٌإلیه عناوین
(سؤال این است که وقتی ادات عامی بر سر عناوین داخل می کنیم، آن ادات عام، ناظر به چیست؟ معنا یا مفهوم یا محکی؟ و اسم عامِ داخل شده بر یک عنوان، ناظر به همان چیزی است که عنوان و مدخول به آن ناظر است. پس) سؤال این است که وقتی اسمی عام بر سر یک عنوانی داخل می شود، آن عنوان ناظر به چیست؟ آیا توجه داریم به معنای آن عنوان؟ یا توجه داریم به مفهوم آن عنوان؟ یا توجه داریم به محکی آن عنوان؟
مشهور: معنا
مشهور به «معنا» زده اند؛ یعنی گفته اند: الفاظی که بر سر عناوین داخل می شود، ناظر به «معنا»ست. و حال این که این «کل» به لحاظ «معنای فقیر» بر «فقیر» داخل نشده؛ بلکه اصلاً بی معناست اگر «کل» به لحاظ «معنای فقیر» داخل بر «عنوان فقیر» بشود، فقط به لحاظ «مشارٌإلیه» است که معنادارمی شود.
مختار: محکی
به نظر ما الفاظی که بر سر عناوین داخل می شود، دائماً نظر دارد به محکی؛ وقتی می گوییم: «کل فقیر» یا «کل انسان»، در فقیر ناظر به افراد هستیم، «کل» می گوید: «تمام افراد». اگر «کل» بیاید یا نیاید، هیچ اثری ندارد؛ شما وقتی که می گویید: «اکرم کل فقیر»، این «کل» را بیاورید یا نیاورید، ناظر به تمام افراد هستید. لکن وقتی که «کل» را می آورید، این نظارت را بیان می کنید. پس وقتی که می گویید: «اکرم کل فقیر»، یعنی: «أکرم کلَّ من ینطبق علیه هذا العنوان»، یا «أکرم کلَّ فردٍ من الفقیر»، یا «أکرم کلَّ مصداق من الفقیر». پس این ادات، تنها کاری که می کند این است که محکی شما را ابرازمی کند. در «أکرم الفقیر» شما ناظر به افرادید، کل این نظارت شما را ابرازمی کند. پس اسماء عموم، کاری نمی کنند الا این که نظارت شما به مجموع را نشان می دهند.
اسماء عموم مثل کل و جمیع، اسم نیستند، علامت هستند.
پس اسماء عموم، دائماً ناظر به «محکی» هستند، نه به «معنا» ناظر هستند، نه به «مفهوم». اگر به معنا یا به مفهوم نظارت کنند، جمله غلط است. لذا اگر بگویید: «کل انسان، نوع.»، غلط است. پس در اسماء عام، شما دائماً ناظر به محکی هستید. اسماء عموم، نظارتی که در ذهن شماست را تحدیدمی کند. لذا منطقی ها به وجدان خودشان فهمیده بودند که این «کل» یا «بعض» جزءالموضوع نیست؛ چون اگر جزءالموضوع باشد، جمله غلط است. در «الانسان» شما یا ناظر به جمیع انسان ها هستید یا ناظر به بعض شان، اسماء عموم دائماً نقشش این است که آن نظارت ذهنی شما را معین و و روشن می کند.[2]

پس دائماً به محکی نظارت داریم و هیچ کلامی بدون محکی نمی شود. و محکی، تارةً معناست، تارة مفهوم است، تارة تمام افراد است، تارة بعض افراد نامعین است، و تارة بعض افراد معین است، تارة فرد معین است، و تارة فرد نامعین است.
مباحثه: محکی ادات عموم (اسماء العموم مثل کل و جمیع)، دائماً باید افراد باشد. و قضیة «أکرم کل انسان» حتی اگر از کسی شنیده شود که اراده ای ندارد مثل کسی که خواب است یا از طوطی شنیده شود، باز هم بر جمع افراد دلالت می کند. پس اینطور نیست که «کل» استیعاب مایراد را برساند، بلکه استیعاب ماینطبق علیه را می رساند.
پس نیازی به جریان مقدمات حکمت نیست
در «اسماء عموم» دائما ناظر به «محکی» هستیم، و محکی عبارت است از «مشارإلیه». پس ما وقتی عنوانی را می آوریم، تمام افراد، مشارٌإلیه ماست. نقش «کل» و این علائم، فقط همین است که به آن مشارإلیه تصریح می کند. پس «کل» دائماً ناظر به محکی است. و نظارت به محکی، معنایش این است که تمام ما ینطبق علیه را شامل می شود و لذا نیازی به جریان مقدمات حکمت نیست. حتی اگر دیوار هم بگوید: «کل انسان یموت»، مدلول این قضیه این است که: «جمیع افراد الانسان یموت»، با این تفاوت که اگر دیوار بگوید: «زید عادل»، تصورش می آید، ولی تصدیق نمی شود.
 

[1] - مباحثه: پس چیزی به اسم عام اجزایی مثل «کل زید» نداریم، خلافاً للشهید الصدر.

[2] - به مناسبت بگویم: «الـ»ی که بر اسم داخل می شود، دائماً عهدی است. حتی «الـ» جنس هم عهدی است که مشارٌإلیه را تصریح می کند که معناست.