جلسه 1394/12/12

بسم الله الرحمن الرحیم



مفاهيم/مفهوم عدد و لقب /و شروع عام و خاص

موضوع: مفاهیم/مفهوم عدد و لقب /و شروع عام و خاص
خلاصه مباحث گذشته:
متن صحبت ما در مفهوم بود، از مفهوم حصر فارغ شدیم، رسیدیم به آخرین مفهوم: مفهوم اللقب و العدد.
 
فصل پنجم: مفهوم لقب و عدد
مقام اول: مفهوم لقب
مراد از لقب، آن عنوانی است که در خطاب اخذمی شود. ذکر صفت بدون موصوف، لقب است.
آیا از اخذ یک عنوان در خطاب استفاده می شود انتفاء حکم عند انتفاء این عنوان؟ از «اکرم العالم» استفاده می شود که: «اکرام عالم، واجب است.»، اما از این جمله آیا استفاده می شود که «اکرام غیر عالم، واجب نیست.»؟ یا استفاده نمی شود؟
این مفهوم لقب، جای بحث ندارد؛ تنها قضیه ای که از «اکرم العالم» استفاده می کنیم، «وجوب اکرام عالم» است. هیچ وقت استفاده نمی کنیم که: «لایجب اکرام غیر العالم».
مقام دوم: مفهوم عدد
مثلاً اگر امام فرمود: «اکرم خمسة من الفقراء»، این عدد آیا مفهوم دارد یا نه؟
مجموعی (وحدت تکلیف)
تارة حکم به نحو مجموعی تعلق می گیرد و مراد این است که یک تکلیف تکلیف بیشتر ندارد، لکن تعلق گرفته به اکرام پنج فقیر به نحوی که اگر چهار فقیر اکرام کند.
اگر مجموعی مرادش باشد، برای بررسی مفهوم داشتن نباید بگوییم: «اکرام ششمی واجب است یا نه؟»، باید بگوییم: «آیا اکرام مجموعة شش تایی هم واجب است یا نه؟»، در این صورت داخل می شود در مفهوم «لقب»؛ چون یک تکلیف بیشتر نیست، رفته روی عنوان «خمسة من الفقراء».
استغراقی
اما یک بار به این صورت است که حکمْ استغراقی و انحلالی است در افراد آن عدد، یعنی من پنج تا تکلیف دارم به نحوی که اگر سه فقیر را اکرام کنم، سه تکلیف را امتثال کرده ام و دو تکلیف را امتثال نکرده ام.
اما اگر استغراقی باشد و حکم انحلالی باشد به این معنی که پنج تا وجوب دارم، آیا در اینجا فهمیده می شود که: «اکرام فقیر ششم، واجب نیست.»؟ در مانحن فیه وقتی می گوید: «اکرم خمسة من الفقراء»، آیا وجوب اکرام ششم را نفی می کند؟ یا ساکت است و هیچ دلالتی ندارد؟ اگر ساکت باشد، رجوع می کنیم به برائت. ولی اگر ساکت نباشد، به همین خطاب اخذمی کنیم.
عدد، فاقد مفهوم است
در مانحن فیه، خود عدد فاقد مفهوم است؛ دربارة نفر ششم ساکت است.
الا در مقام تحدید
پس عدد و لقب فاقد مفهوم هستند، الا این که عدد عرفاً ظهور در تحدید دارد و اگر هم مفهوم می فهمیم، از تحدید می فهمیم.
ولی این مدلول در مقام تحدید، مفهوم مصطلح نیست
تحدید، مدلول کلام نیست، یک فعل است. تلفظ، فعل گفتاری است. غیر از تلفظ، هر چه باشد، فعل رفتاری است. تلفظ به عدد، فعل گفتاری است. اما این که تحدیدکرده، فعل رفتاری است. مهم نیست تحدید از فعل رفتاری فهمیده شود یا از فعل گفتاری، مهم این است که هر ظهوری که فعل پیداکند، حجت است.
معنای تحدید شخص الحکم در این تعداد، این است که سنخ حکم، محدود در این تعداد است.
این، نکتة جالبی است که علما گفته اند: «اگر در مقام تحدید باشد، مفهوم دارد.»، اما تحدید را جزء مفاهیم ذکرنکرده اند؛ چون در ارتکاز فقها بوده که تحدید، جزء کلام نیست. کما این که به سیرة عقلا خیلی استدلال می کنند، اما جزء ادله بحثش نمی کنند. فرق بین سیره و اجماع چیست که اجماع را از ادله حساب کرده اند اما سیره را نه؟ تحدید هم همینطور است؛ با این که قبول داشته اند که: «مقام تحدید، مفهوم می رساند.»، با این حال هیچ وقت نگفته اند: «یکی از مفاهیم، تحدید است.»؛ کأنه به ارتکازشان فهمیده اند: مفهوم اصطلاحی نبوده و از مدالیل لفظ نیست.
خلاصة ماهیت مفهوم (تفاوت مفهوم با مدلول التزامی)
ماحصل بحث این است که: یک مدلول مطابقی قائلیم، یک مدلول التزامی قائلیم، اما مدلول مفهومی قائل نیستیم. مدلول کلام، یا مطابقی است یا التزامی. مدلول مطابقی، نفس همان جمله است؛ مثلاً جملة «اکرام العالم» مدلول مطابقی اش عبارت است از «اکرم العالم». مدلول مطابقی گاهی تلازم عقلی یا عرفی دارد با قضیة دیگر، به این قضیة دیگر می گوییم: «مدلول التزامی». پس چیزی به نام مدلول مفهومی نداریم.
تمام مدالیل التزامی، دائماً قضیه است. در حالی که مفهوم، تصدیق است. چرا تصدیق است؟ چون مفهومْ مستفاد از فعل است، و فعل را شناسایی می کنیم، و شناسایی دائماً تصدیق است نه قضیه.
این چیزی که مفهوم است، تصدیق است، نه قضیه و جمله. ما مدلول مطابقی را دائماً قضیه می دانیم نه تصدیق. اما مدلول مفهومی را دائماً تصدیق می دانیم نه قضیه. و این تصدیقی که آقایان از آن تعبیر به مفهوم می کنند، دائماً مستفاد از یک فعل گفتاری است به انضمام قرائن.
پس فرق جوهری بین «مدلول التزامی» با «مدلول مفهومی» در نظر ما دو فرق اساسی است: فرق اول این است که: مدلول التزامی دائماً قضیه است، اما مدلول مفهومی دائماً تصدیق است. فرق دوم این است که: مدلول التزامی از کلام استفاده می شود، ولی تصدیق از فعل گفتاری استفاده می شود.
و ریشة همة مفاهیم را فقط به تحدید برگرداندیم.
پس ما مدلول مفهومی را منکر شدیم، و آنچه می گویند: «مفهوم است»، اولاً (چون شناسایی فعل متکلم است) تصدیق است نه قضیه، و ثانیاً مستفاد از فعل است نه از کلام.
هذا تمام الکلام فی مبحث المفهوم.
المبحث الرابع: العام و الخاص
مقدمه
اهمیت این فصل
تقریباً مهم ترین بحث های اصولی، از اینجا به بعد شروع می شود؛ تا اینجا به قول رفقا به عرف هم که مراجعه کنیم، متوجه می شویم چه باید کرد. اما مباحث فنی و اصولی، از عام و خاص شروع می شود.
روش بحث ما
و سعی من بر این است که تا جایی که ممکن است ساده بگویم، و قسمت های مشکلش را حذف کنم. و چون تنظیمش طبق کفایه است، ترتیبش با مطالب آقای صدر تفاوت دارد، ولی سعی کرده ام مطالب آقای صدر را هم بگویم.
مرحوم صاحب کفایه برای این مبحث سیزده فصل ذکرکرده،
الفصل الأول: تعریف العام و أقسامه
تعریف عموم: شمول
تعریف لغوی
گفته شده که: کلمة «عموم»، در لغت، به معنای «شمول» است. و «عام»، یعنی شامل.
تعریف اصطلاحی
اما اگر بخواهیم عموم را در اصطلاح اصولی تعریف کنیم، اینطور تعریف کرده اند که: «شمول الحکم لجمیع افراد مدخول اداة العموم».[1]

ما اگر گفتیم: «اکرم کلَّ فقیر»، فرض کنید در خطاب تبلیغ باشد، از این کلام، وجوب استفاده می شود. به فقیر اصطلاحاً «عام» می گویند. «کل» عام نیست، «کل فقیر» عام نیست. عام ما فقط «فقیر» است. این وجوب اکرام، همة افراد فقیر را می گیرد، شمول وسعه را از کجا فهمیدیم؟ از ادات عموم که در این مثال «کل» است. و حکم، به تمام افراد عام سرایت می کند.
گاهی به خطاب مشتمل بر عام هم «عام» می گویند.
گاهی ادات عموم، بعد از عام ذکرمی شود مثل «اکرم الفقیر جمیعاً» یا «اکرم الفقیر مجموعاً». پس این که در تعریف «عام»، «ادات عموم» را داخل کردیم، از باب غلبه بود؛ چون در اکثر موارد، عموم را بعد از ادات عموم می آوریم.
فرق بین عام و مطلق
عموم در عام را از «وضع» استفاده می کنیم؛ یعنی از لفظی استفاده می کنیم که برای عموم وضع شده. اما عموم در مطلق را از مقدمات حکمت استفاده می کنیم. در «اکرم کل فقیر» وجوب را از «کل» استفاده کردیم. و همینطور است «اکرم الفقیر جمیعا» یا «اکرم جمیع افراد الفقیر».
إن شاءالله در جلسة بعد وارد می شویم در «اقسام عموم
...
 

[1] - البته آنچه استاد فرمودند، تعریف «عمومیت» است، نه تعریف «عام». شاید دقیق تر این باشد که: «العام، هو مدخول اداة العموم الذی شمَل الحکمُ جمیعَ افراده.».