جلسه 1394/11/27

بسم الله الرحمن الرحیم



مفاهيم/مفهوم وصف /اثبات مفهوم نداشتن وصف، و ابتداي مفهوم غايت

موضوع: مفاهیم/مفهوم وصف /اثبات مفهوم نداشتن وصف، و ابتدای مفهوم غایت
خلاصه مباحث گذشته:
صحبت ما در مفهوم وصف بود، به قول سوم رسیدیم که جملة وصفیه مفهوم مصطلح را ندارد، اما یک مدلولی دارد که غیر از منطوق است؛ منطوقش این است که اکرام فقیر عادل واجب است. و مدلول دیگرش این است که: «موضوع وجوب اکرام، فقیر نیست.». امکان دارد فقیر با یک قید دیگر هم موضوع وجوب باشد فقیر هاشمی. این، فرمایش مرحوم خوئی است و شهیدصدر هم پذیرفته است.
گفتیم: اینها برای این قول، از قاعدة «احترازیت در قیود» استفاده کرده اند؛ چون اگر موضوع وجوب اکرام فقط فقیر است، پس مولا چرا از این قید استفاده کرده؟! لذا از این قاعده استفاده کرده اند که: «موضوع، فقیر نیست.».
در جلسة قبل عرض کردم این قاعدة احترازیت قیود، معنایش فقط در همین حد است که این قید، ایجاد تضیق می کند در مفهوم. ما هم که منکر مفهوم هستیم، احترازیت به این معنا را قبول داریم؛ چون «الفقیر العادل» مصداقاً اضیق است نسبت به «فقیر». این مقدار را ما هم قبول داریم، اما این مطلب را قبول نکردیم که: از این جمله استفاده می شود: «موضوع وجوب اکرام، فقیر نیست.».
توضیح مطلب، بحث امروز ماست.
 
این سؤال مطرح بوده که: چرا علما مفهومی به نام «تحدید» بررسی نکرده اند؟ جواب این است که چون «تحدید» یک فعل است، و در ارتکاز علما هم این نکته وجود داشته، لذا وقتی دلالت الفاظ را بررسی می کرده اند، چنین مفهومی را طرح نکرده اند.
مرحلة دوم: اثبات عدم تفصیل
ما گفته ایم: این خطابِ مشتمل بر حکم، یا خطاب تشریع است یا خطاب تبلیغ است. گویا ذهن اینها بین این دو خطاب، در رفت و آمد بوده؛ آقای خوئی کلماتی دارد که دقیقاً ناظر به خطاب تشریع است، و کلماتی هم دارد که ناظر به خطاب تبلیغ است.
خطاب تشریع
اگر مولا در خطاب تشریع فرموده: «اکرم فقیرا عادلا»، واضح است که موضوع طلب، فقیر عادل است؛ چون مولا به نفس همین خطاب دارد تشریع می کند. در شخص این طلب، واضح است که موضوع این جعلش «فقیر عادل» است. اما آیا ما از این جعل و تشریع و طلب می فهمیم که: «مولا، قبل از این جعلش، یا بعد از این جعلش، طلب دومی که موضوعش فقیر باشد، نداشته و نخواهدداشت؟! ممکن است ابتدا فقط «وجوب اکرام فقیر عادل» را جعل کرده و فقط می خواسته این جعل زمینه ساز بشود که حکم را روی موضوع دیگری یا وسیعتری ببرد و مثلاً اکرام کل فقرا را واجب کند. پس این واضح است که از خطاب تشریع، آن سالبة جزئیه (که موضوع وجوب اکرام، فقیر نیست) فهمیده نمی شود و لذا این خطاب، محل کلام نیست.
خطاب تبلیغ
إنما الکلام، در خطاب تبلیغ است. از کلام امام چی می فهمیم؟ آیا از کلام امام فقط همینقدر استفاده می کنیم که: «اکرام فقیر عادل واجب است؟»[1]
، یا علاوه بر این، استفاده می کنیم که: «موضوع وجوب اکرام، فقیر عادل است.»؟! یا لااقل استفاده می کنیم که: «موضوع وجوب اکرام، فقیر نیست.»؟! از کلام امام بیش از این استفاده نمی شود که: «فقیر عادل، واجب الاکرام است.»، اما این که «موضوع، فقیر عادل است یا فقط فقیر است و امام حصه ای را ذکرکرده؟»، از کلام امام استفاده نمی شود. پس ما از خطاب تبلیغ نمی توانیم استفاده کنیم که: «موضوع، فقیر نیست.».
نتیجه: وصف مفهوم ندارد
پس در خطاب «تشریع»، موضوع حکم احراز می شود اما چون حکمش شخصی است، مفهوم ندارد. اما در خطاب «تبلیغ»، اصلاً موضوع احرازنمی شود.
لذا ما قائلیم که جملة وصفیه مفهوم ندارد، نه بالجمله، و نه فی الجمله، مگر از خارج یک مدلولی برایش ثابت کنیم.
چند اشکال به مفهوم نداشتن وصف
فقط چند اشکال باقی می ماند.
اشکال اول: لغویت
اشکال اول این است که: اگر موضوعْ قید نداشته باشد اما امام موضوع را مقید مطرح کند، کلامش لغو است.
پاسخ: لغو نیست
نکته های زیادی می تواند کلام امام را از لغویت خارج کند؛ مثلاً می خواهد افضل افراد را برساند، یا این تقیید، به خاطر مصلحت تدریج است.
اشکال: پس اکرام فقیرفاسق باید مجزی باشد
اشکال دوم این است که: اگر ممکن است مطلق فقیر موضوع حکم باشد ولی امام قیدزده، پس به صرف اکرام فقیر فاسق باید تکلیف امتثال شده باشد؛ چون ما یقین نداریم که موضوع، فقیر عادل است.
پاسخ: مفهوم نداشتن وصف، چنین لازمه ای ندارد
جواب این است که: ما احرازنکرده ایم که: «مطلق فقیر، موضوع است.» تا لازمه اش امتثال باشد عند اکرام الفقییر الفاسق. بلکه فقط گفته ایم که احرازنکرده ایم که موضوع چیست؛ موضوع، ممکن است فقیر عادل باشد، ممکن است فقیر عادل و فقیر دیگری باشد، و ممکن است مطلق فقیر باشد.
اشکال: اینجا مجرای برائت است
اشکال: اینجا آیا مجرای برائت نیست؟ دلیلی نداریم که موضوع چیست، به دو بیان می توان برائت جاری کرد:
بیان اول: برائت از کلفت زائده
بیان اول، این است که دوران است بین این که موضوع «فقیر» یا «فقیر عادل»، بنابراین از کلفت زانده برائت جاری می کنیم.
بیان دوم: شک بعد از امتثال
بیان دوم، این است که وقتی که فقیر غیرعادل را اکرام کردی، شک می کنیم که: «آیا تکلیفی باقی مانده یا نه؟» و بیان موضوع تکلیف هم به عهدة مولاست.
پاسخ: برائت جاری نمی شود
پاسخ: برائت جاری نمی شود؛
برائت عقلی را قبول نداریم
چون برائت عقلی را قبول نداریم.
برائت شرعی هم شامل مانحن فیه نمی شود
عقلا بعضی جاها بین خودشان در سیرة عقلا، خودشان برائت جاری می کنند. وقتی در اذهان عقلا یک امری مرکوز است، اگر شما بخواهی دلیلی بیاوری که اطلاقی داشته باشد بر خلاف مرکز در اذهان عقلا، اطلاق اصلاً شکل نمی گیرد.
ادلة برائت شرعی اینجا را شامل نمی شود؛ چون ادلة شرعی برائت، اگرچه اطلاق دارد و در نگاه اولیه مانحن فیه را شامل می شود، ولی عقلا در چنین مواردی (که در موضوع حکم شک داریم و غیرقدرمتیقن از موضوع را اتیان می کنیم) برائت جاری نمی کنند، لذا در این ناحیه نمی توان به اطلاق ادلة برائت تمسک کرد.
اشکال سوم: استهجان عرفی
این نحوه خطاب (که موضوع فقیر است ولی وجوب اکرام را روی مطلق فقیر ببرند.)، عرفاً مستهجن است. و این، با لغویت فرق دارد؛ مصلحت تدریج، این خطاب را از لغویت خارج می کند، اما از «استهجان» خارج نمی کند.
پاسخ: عرفاً مستهجن نیست.
الفصل الثالث: مفهوم الغایت
اگر جمله ای مشتمل بر «غایت» باشد که اصطلاحاً می گویند: «جملة غائیه»، آیا استفاده می شود: «انتفاء آن حکم عند انتفاء الغایة.»؟ در دلیل «صم إلی اللیل» آیا بعد از دخول لیل می توان نتیجه گرفت که «صیام، واجب نیست.»؟ آیا غایت مفهوم دارد یا نه؟
اقسام غایت (محل نزاع)
غایت را به چهار قسم ذکرکرده اند:
1- موضوع
تارةً به موضوع برمی گردد؛ مثل «اغسلوا وجوهکم و ایدیکم إلی المرافق: ید را تا مرفق بشوی». «إلی المرافق»، قید «أیدی» است؛ «أیدی» موضوع حکم است.[2]

2- متعلَّق
گاهی غایت به متعلَّق حکم برمی گردد، مثل «صم إلی اللیل»؛ در این مثال، حکم «وجوب» است، و متعلق این حکم «صوم» است.
3- حکم مستفاد از انشاء
قسم سوم، این است که غایتِ حکم است، و حکم از «انشاء» استفاده شده؛ مثل «صم حتی تُصبح شیخا»؛ مراد این است که این وجوب صیام، مغیاست به «حتی تصبح شیخا». اگر غایت متعلق باشد، یعنی تا زمان پیرشدنش نباید روزه بگیرد.
4- حکم مستفاد از مفهوم اسمی
قسم چهارم، این است که غایت حکم است، و دال بر این حکم، مفهوم اسمی است.
هر چهار قسم را می خواهیم بحث کنیم که: غایت، در هر یک از این چهار قسم آیا مفهوم دارد یا ندارد؟
اقوال در مسأله
مرحوم آقای خوئی قائلند که قسم سوم و چهارم مفهوم دارد. مرحوم آقای صدر قائلند که: هر چهار قسم، فاقد مفهوم است.
از اقوال مختلف، همین دو قول را توضیح می دهم. مصابیح: ج2ص42
قول اول: قسم سوم و چهارم مفهوم دارد
مدعا
فرمایش آقای خوئی دو قسمت دارد: قسمت اولش این است که: قسم اول و دوم فاقد مفهوم است. در قید متعلق، مفهوم ندارد. در قید موضوع، مفهوم فی الجمله دارد.
استدلال
اما چرا قسم سوم و چهارم مفهوم دارد؟

[1] - وقتی بفهمیم: «اکرام فقیر عادل، واجب است.»، پس ما در مقام امتثال فقط می توانیم به اکرام فقیر عادل اکتفاکنیم، اما نمی توانیم به برائت تمسک کنیم و اکتفاکنیم به اکرام فقیر فاسق.

[2] - البته اگر تأملی کنید، این مثال، اشکالی دارد؛ چون باید مثالی پیداکنیم که غایت، به موضوع برگردد. در این مثال غایت ظاهراً موضوع نیست. درست است که مرفق، موضوع است، لکن ناظر به ابعاض موضوع است، نه ناظر به افراد موضوع است. انحلالیت موضوع، ناظر به افراد است نه ناظر به ابعاض، درواقع خود موضوع است. ابعاض، افراد موضوع نیست. این مثال، ابعاض موضوع را تحدیدکرده، نه افراد موضوع را. لذا این مثال، محل تأمل است. مباحثه: شاید مثال عرفی اش این باشد که: «افراد کلاس را تا ردیف دوم اکرام کن».