جلسه 1394/11/20

بسم الله الرحمن الرحیم



مفاهيم/مفهوم شرط /تنبيه سابع حل محذور دومِ عدم تداخل اسباب، و تداخل مسببات

موضوع: مفاهیم/مفهوم شرط /تنبیه سابع: حل محذور دومِ عدم تداخل اسباب، و تداخل مسببات
خلاصه مباحث گذشته:
در مسألة اول که تداخل در اسباب بود، گفتیم که بحث ما کاملاً یک بحث ثبوتی است؛ ما دو جعل داریم که این دو جعل، دو موضوع دارد، چه به نحو شرط چه به نحو قید. بحث در این است که: این دو موضوع وقتی محقق بشود، چه متناوباً و چه متعاقباً، آیا در اینجا دو مجعول داریم یا یک مجعول؟ در مثال خودمان، یک وجوب تصدق داریم عند مجیء زید، و یک وجوب تصدق هم داریم عند مجیء عمرو، و در خارج هم یک مجیء زید داریم و یک مجیء عمرو، بحث در این است که: در خارج یک وجوب تصدق داریم یا دو وجوب تصدق؟
محذور اول، عبارت بود از اجتماع مثلین که محال است. از این اجتماع مثلین جواب دادیم. محذور دوم بحث امروز ماست.
 
پاسخ به محذور دوم
مرور محذور
متعلق تکلیف، صرف الوجود است. وجودِ ناقض عدم را صرف الوجود گویند. مطلوب به طلب انشائی در «إن جاءک»، صرف الوجودِ تصدق است، در طلب دوم هم صرف الوجود تصدق است، و یک طبیعت نمی شود دو صرف داشته باشد. من اصلاً قدرت بر تکرار صرف الوجود ندارد، چطور ممکن است مولای حکیم چنین تکلیفی بر من جعل کند؟!
متعلق امر
در بحث «تعلق امر» آیا امر تعلق می گیرد به طبیعی؟ یا تعلق می گیرد به فرد؟ و اگر به فرد تعلق می گیرد، آیا متعلَّقش صرف الوجود است یا خیر؟ در آن مباحث گفته ایم که: ما از کسانی هستیم که گفته ایم: امر یعنی مطلوب به طلب انشائی، نه طبیعت است نه صرف الوجود است نه فرد است، مطلوب عبارت است از ایجاد الطبیعة فی الخارج. مطلوب مولا در «صل»، ایجاد طبیعی صلات در خارج است.
گفته ایم که «ایجاد» دو صورت دارد: تارة یک ایجاد ابتدائی داریم، و تارة ایجادِ بعد از ایجاد است. این (ایجاد بعد از ایجاد)، در مواردی است که ایجاد، تکررپذیر است. بعضی وقت ها هم که در خارج تکررپذیر نیست مثل قتل، در آنجا فقط یک ایجادْ مطلوب مولاست.
آیا ایجاد را باید تکرارکنیم؟ خیر. این را از خود لفظ استفاده نمی کنیم، از اطلاق مقامی استفاده می کنیم؛ از «عدم ذکر مرّتین یا مرات» استفاده می کنیم که: «مطلوب، فقط یک ایجاد است.». این، مختار ماست در بحث متعلَّق امر.
تطبیق بر مانحن فیه
اکنون این مبنا را در مانحن فیه تطبیق می دهیم: ما دو وجوب تصدق داریم، مولا دو طلب (مجعول) دارد که یکی تعلق گرفته به «ایجاد تصدق عند مجیء زید»، و یک طلب هم دارد که تعلق گرفته به «ایجاد تصدق عند مجیء عمرو». صرف الوجود تصدق را نخواسته که بگوییم: «قابل تکرار نیست» و لذا محذور دوم (که تکلیف به غیرمقدور بود) لازم بیاید. لذا اگر زید آمد و من این طبیعی را ایجادکردم بعد عمرو آمد، باید مجدداً طبیعی را ایجادکنم. این که «با یک ایجاد می توانم این دو تکلیف را امتثال کنم یا نه؟»، مربوط به مسالة ثانی و تداخل مسببات است.
سؤال: تعدد مجعول را چطور اثبات کردید؟
پاسخ: ما نمی توانیم برهان اقامه کنیم؛ این امر وجدانی است که فعلیت جعل، به فعلیت موضوع است؛ حکمی که بر شخص ثابت است، تابعی است از فعلیت موضوع آن حکم در خارج. وقتی دو جعل داریم، با فعلیت دو موضوع، پس دو مجعول هم داریم. وقتی محذور «عدم تداخل» را برداشتیم، به ظاهر دلیل اخذمی کنیم.
در تزاحم نماز و انقاذ، ما دو وجوب فعلی داریم؟ یا نداریم؟ ترتّبی می گوید: «در تصویر دو وجوب فعلی، هیچ مشکلی نداریم.»، دو وجوب اثبات می شود. در ترتّب، محذور گفته شده را ابطال می کنیم، پس دو وجوب ثابت است. مانحن فیه عین ترتب است؛ این قاعده وجدانی است که: «هر حکمی، فعلی می شود به فعلیت موضوعش.»، و اینجا دو حکم و دو موضوع داریم، پس باید دو مجعول هم داشته باشیم. ولی دو محذور ذکرشده، اگر ما توانستیم این دو محذور را جواب بدهیم، دو مجعول اثبات می شود.
شبهة دیگری هم هست تحت عنوان «لغویت» که در «تداخل در مسببات» إن شاءالله خواهم گفت. پس در ناحیة سبب، هیچ محذوری در کار نیست. پس در ناحیة تداخل در اسباب، ما «عدم تداخل»ی هستیم. در جایی که دو شرط داریم، دو وجوب داریم و محالی هم لازم نمی آید. اگر هر دو فعلی شد، مولا دو طلب نسبت به من دارد.
مسألة ثانیه: تداخل مسببات
محل نزاع
می دانیم که این مسأله در فرض «عدم تداخل» در مسألة اولی است. حالا که دو وجوب داریم، در مرحلة امتثال آیا باید دو فرد از تصدق را یکجا ایجادکنیم؟ مثلاً زید و عمرو هر دو فقیر هستند ولی وکیل واحدی دارند. به یک ایجاد، دو تصدق انجام می دهم. در مقام «امتثال» آیا باید دو بار صدقه بدهم؟
دو تصدق، انحائی دارد: به یک فقیر دو بار صدقه بدهم، یا به دو فرد صدقه بدهم، یا دو تصدق را موجودکنم به یک ایجاد.
و در مقام «امتثال» آیا من باید دو تا تصدق بدهم؟ مشهور متأخرین، «عدم تداخل»ی هستند.
تداخل، فی الجمله مورد اتفاق است
اصل تداخل در امتثال، فی الجمله مورد اتفاق است. اگر مولا گفته باشد: «أکرم فقیرا» و گفته باشد: «أکرم هاشمیا» و من یک فقیر هاشمی را اکرام کردم، هر دو خطاب را امتثال کرده ام.
کسی نذرمی کند که: دو رکعت نمازصبح بخواند. کسی نگفته: بر او واجب است دو بار نمازصبح بخواند.
آقای میلانی می گویند: یک بار به مرحوم خوئی گفتند: «مدتی است قرائت قرآن نکرده ام.»، آقای خوئی گفتند: «ولی من ملتزمم؛ دو سوره ای که هر روز در نمازصبح می خوانم، همان قرائت است.». یعنی مرحوم خوئی آن قرائت را، هم امتثال «نماز» می داند و هم امتثال «قرائت روزانة قرآن».