جلسه 1394/11/12

بسم الله الرحمن الرحیم



مفاهيم/مفهوم شرط /تنبيه ششم اذا تعدد الشرط و اتحد الجزاء

موضوع: مفاهیم/مفهوم شرط /تنبیه ششم: اذا تعدد الشرط و اتحد الجزاء
خلاصه مباحث گذشته:
دو جملة شرطیه داریم که شرط ها متعددند.
اگر هر دو شرط در خارج محقق بشود، مشکلی نیست؛ وجوب قصر هست. اگر هر دو شرط منتفی بشود، مشکلی نیست؛ وجوب قصر نیست. اما اگر یک شرط محقق بشود و خفاء اذان باشد ولی شرط دیگر محقق نشود و جدران مخفی نشود، آن جمله ای که شرطش محقق است، بمنطوقه می گوید: «قصر واجب است»، آن جمله ای که شرطش منتفی است، بمفهومه می گوید: «قصر واجب نیست»، می شود تعارض بین منطوق احدالدلیلین با مفهوم دلیل دوم. در اینجا سؤال می شود: چه باید کرد؟
اگر در جایی باشیم که اذان مخفی شده اما جدران مخفی نشده، منطوق «إذا خُفی الأذان» می گوید: «قصر واجب است»، مفهوم «إذا خفیت الجدران» می گوید: «قصر واجب نیست». این دو دلیل با هم تعارض می کنند.
گفتیم که اگر در تعارض، هیچ یک از متعارضین را ترجیح ندادیم، دو دلیل تساقط می کنند. بعد از تساقط، نوبت می رسد به عام فوقانی، سپس اصل عملی.
عرض کردیم که در این مسأله سه وجه قائل شده اند: بعضی، این دو خطاب را به دو جملة فاقد مفهوم برگردانده اند؛ کأن مولا بگوید: «قصر عند خفاء الجدران» و «قصر عند خفاء الأذان». بعضی، هر دو منطوق را قید زده اند به «أو» زده اند. بعضی هم هر دو منطوق را به «و» قیدزده اند.
مقامات تحقیق در این مسأله
این مسأله، به خاطر نکاتی که دارد، خیلی بحث پیچیده ای شکل گرفته!
طبیعتاً ما وقتی وارد این بحث می شویم که بگوییم: این دو جمله مفهوم دارند. در مفهوم داشتن، دو مسلک داشتیم؛ یکی مسلک مشهور که قائلند خود لفظ و کلام بر مفهوم دلالت می کند، البته در نحوة دلالتش مبانی مختلف است (یا از ادات شرط فهمیده می شود، یا از هیئت جملة شرطیه، یا از مجموع این دو فهمیده می شود.)، لکن در این متّفقند که از خود جملة شرطیه مفهوم را می فهمیم. یکی هم مسلک ما شد که از جملة شرطیه و از لفظ یا ادات، مفهوم را استفاده نمی کنیم، اگر مفهوم بفهمیم، از مقارنات است؛ یا از تحدید، یا از اطلاق مقامی[1]
. علم خارجی، خودش منشأ می شد و باید باز از تحدید یا اطلاق کمک می گرفتیم. پس ما یا از تحدید دلیل استفاده می کنیم یا از اطلاق مقامیِ دلیل.
پس در دو مقام باید بحث کنیم: طبق مسلک مشهور که مفهوم را از لفظ به دست می آورند؛ یا از ادات، یا از مجموع ادات و هیئت، و طبق مسلک مختار که مفهوم را از فعل به دست می آوریم.
مقام اول: طبق مسلک مشهور
تعارض این است که: «إذا خُفی الأذان قصر» با «إذا خفیت الجدران فقصر»، و ما در نقطه ای هستیم که اذان مخفی است، اما جدار مخفی نیست، منطوقِ «إذا خفی الأذان» می گوید: «وظیفة تو قصر است»، مفهوم «إذا خفیت الجدران» می گوید: «وظیفة تو قصر نیست». قبل از این که وارد حل این تعارض بشویم، نکاتی را مقدمتاً ذکرمی کنم.
چند نکتة مقدماتی
به منظور مراعات اختصار، از «إذا خفی الأذان فقصر» با تعبیر «دلیل اول» یادمی کنیم، و از «إذا خفیت الجدران فقصر» با تعبیر «دلیل دوم» یادمی کنیم. محل بحث هم در جایی است که اذان مخفی شده اما جدران مخفی نشده است.
نکتة اول: مراد از اطلاق
تعارضِ بین منطوق دلیل اول و مفهوم دلیل دوم، تعارض بین دو اطلاق است: اطلاق منطوق دلیل اول، با اطلاق مفهوم دلیل دوم. این اطلاق در کجاست؟
در هر تکلیفی وقتی که قیدی ذکرمی شود، دائماً این قید یا برمی گردد به حکم، یا برمی گردد به متعلق، یا برمی گردد به موضوع. در مثالِ «اکرم العالم»، حکمْ وجوب است، متعلَّقْ اکرام است، موضوعْ عالم است.
در این مثال اگر متکلم بخواهد حکم را قیدبزند، مثلاً باید بگوید: «إن نزل المطر، فأکرم العالم». نزول مطر، در نزد مشهور، قید حکم است. اگر بخواهد متعلق را قید بزند، باید بگوید: «أکرم العالم بالضیافة». اگر بخواهد موضوع را قید بزند، مثلاً باید بگوید: «أکرم العالم العادل». موضوع عام (مکلف) را هم می توان مقیدکرد.
از قید حکم بعضاً تعبیرمی کنند به «قید هیئت»، از قید متعلق هم احیاناً تعبیرمی کنند به «قید ماده»؛ چون در مقام حکم، آن هیئت را بر «ماده» واردمی کنند. لذا متعلق را ماده می گویند.
حالا صحبت در این است که این اطلاق، کدامیک ای انواع اطلاق است؟
برای این که دقیقاً روشن بشود، به جای هیئت، از مفهوم اسمی استفاده کنم که روشن تر بشود: «إذا خفی الأذان، یجب علیک القصر». منطوق دلیل اول، وجوب قصر بود. وجوب قصر، آیا مشروط به خفاء جدران است یا مشروط نیست؟ «مطلق است»، یعنی «إذا خفی الأذان، وجب القصر سواء خفیت الجدران أم لا».
دلیل دوم مفهومش این بود که: «إذا لم تخفی الجدران، فلایجب القصر.». در مفهوم خطاب دوم، حکمْ وجوب است. آیا به لحاظ «خفاء اذن» اطلاق دارد یا ندارد؟ وجوب قصر هم نسبت به خفاء اذان اطلاق دارد: پس «إذا لم تخفی الجدران فلایجب القصر سواء خفی الأذان أم لم یخفی».
پس منطوق دلیل اول می گوید: «یجب علیک القصر مطلقاً»، و مفهوم دلیل دوم می گوید: «لایجب علیک القصر مطلقاً». مراد از این اطلاق، چه اطلاقی است؟ آیا اطلاق حکم است؟ یا اطلاق متعلق است؟ یا اطلاق موضوع است؟
مراد، اطلاق در ناحیة حکم است؛ یعنی وجوبْ مشروط نیست. وجوب، در «منطوق» به خفاء جدران مشروط نیست، در «مفهوم» به خفاء اذان مشروط نیست.
تذکرمی دهم که اینها طبق مبنای مشهور است که تقیید حکم را ممکن می دانند. لکن طبق مختار، قیدی که مشهور قید حکم می دانند، قید موضوع است.
ما دائما قیود حکم و تکلیف را به قیود موضوع برمی داریم، نه به متعلق. یعنی
نکتة دوم: رابطة بین دو دلیل متعارض
نسبت بین این دو دلیل متعارض، عموم و خصوص من وجه است؛ یعنی گاهی اطلاق منطوق هست ولی اطلاق مفهوم نیست، و بالعکس، و گاهی اطلاق هر دو است؛ در جایی که هم اذان مخفی بشود و هم جدران. در عموم و خصوص من وجه، تمام تعارض، در مادة اجتماع است.
نکتة سوم: برای مقیدکردن مفهوم، باید منطوق را مقیدکنیم
ما گفتیم: تعارض بین اطلاق منطوق در یک خطاب است با اطلاق مفهوم در خطاب دیگر. ما اگر بخواهیم از اطلاق منطوق رفع ید کنیم، کافی است که یک قید اضافه کنیم در منطوق.
اما اگر بخواهیم از اطلاق مفهوم رفع ید کنیم، باید چه کار کنیم؟ مفهوم، خودش قابل تقیید نیست، قید را حتماً باید به منطوق واردکنید؛ چون مفهوم خودش مدلول تبعی است؛ تابع منطوق است. لذا شما اگر گفتید: «إن جاءک زید فأکرمه»، اگر بخواهید مفهوم را قیدبزنید، باید منطوق را قیدبزنید. مفهوم درواقع همان انعکاس منطوق است.
پس در مانحن فیه اگر بخواهیم تعارض را حل کنیم، هیچ راهی نداریم جز این که در اطلاق منطوقِ هر دو یا احدهما تصرف کنیم. پس ولو به حسب ظاهرْ اطلاق منطوق با اطلاق مفهوم تعارض می کند، ولی ریشة تعارض، اطلاق منطوق است. لامحاله ما اگر بخواهیم تعارض را حل کنیم، هیچ راهی نداریم جز این که اطلاق دو منطوق را قیدبزنیم. منطوق ها را که مقیدکنیم، مفهوم هم قیدمی خورد.
 

[1] - در پرانتز بگویم: فرق بین «اطلاق لفظی» و «اطلاق مقامی» این است که: در اطلاق لفظی، دال ما لفظ است. اما در اطلاق مقامی، دال ما فعل است. اطلاق مقامی، سکوت است. ولی اطلاق لفظی، ذکر یک لفظ است بدون قید.