جلسه 1394/08/27

بسم الله الرحمن الرحیم



نواهي/اجتماع امر و نهي /تنبيهات

موضوع: نواهی/اجتماع امر و نهی /تنبیهات
در هر دو مورد قائل به جواز شدیم، لکن مشهور در مورد اول امتناعی شده اند، اما در مقام دوم جماعتی جوازی شده اند گرچه مشهور در این مقام هم امتناعی شده اند. به لحاظ عالم حب و بغض، در مقام اول امتناعی شدیم و در مقام دوم جوازی شدیم. امتناع در مرحلة حب و بغض، سرایت به جعل نمی کند. هذا تمام الکلام در اجتماع امر و نهی.
تنبیهات
التنبیه الأول: مسألة الاجتماع فی العبادات
ما در عبادات، امتناعی هستیم؛ یعنی اگر امر تعلق گرفته باشد به عملی به نحو عبادت، نمی شود نهی به همان عمل هم تعلق بگیرد. مثال معروفش این است که اگر ما در مکان غصبی نمازبخوانیم، این عمل باطل است.
این که در عبادات امتناعی شده ایم، نه به این خاطر است که اجتماع امر و نهی مشکلی دارد، بلکه به خاطر نکته ای خارجی است؛ چون در عبادات، علاوه بر حسن فاعلی، حسن فعلی هم لازم است. اگر از عمل صالحی نهی شود، آن عمل حسن فعلی نداشته و نمی تواند مقرِّب باشد.
چرا مقربیت با حرمت جمع نمی شود؟ یک نکتة عقلی است. وقتی که ما با عمل محرَّم عبادت می کنیم، حسن فاعلی می تواند داشته باشد، ولی حسن فعلی نمی تواند داشته باشد؛ چون می خواهم با این عمل به مولا متقرب بشوم، نیتم ناصالح است، اما عملم صالح نیست.
فهم استاد: عقل درک می کند که چنین عملی امکان تقرب ندارد.
فهم مقرر: عقل درک می کند که چنین عملی امکان تقرب دارد.
فهم هم مباحثه ایِ مقرر: عقل نمی کند که این عمل امکان تقرب دارد یا ندارد.
در ذیل این نکته دو امر را متعرض می شوم:
امر اول: کدام حرمت مانع تقرب است؟
اقسام حرام
در نزد فقها «حرام» سه قسم است: حرام تقدیری، فعلی، منجز. حرمت تقدیری، جایی است که عمل، ملاک و مفسدة حرمت را دارد، ولکن شارع آن عمل را تحریم نمی کند لمانع. در حرمت فعلی، شارع آن عمل را تحریم کرده ولی استحقاق عقوبت ندارد. حرمت منجزه، آن حرمت فعلی ای است که در مخالفتش استحقاق عقوبت هست.
1- حرمت تقدیری
فرض کنید مایعی در اینجا خمر است و من از خمربودنش غافل هستم، یا اعتقاد و یقین دارم که: «این مایع، خمر نیست.»، حکم شرب این مایع نسبت به من، تقدیری است؛ یعنی این فعل، تمام ملاک حرمت را دارد و مبغوض است و مفسده دارد، اما شارع بر من تحریم نکرده است و حرمت فعلی ندارد؛ چون «التفات» شرط فعلیت تکلیف است. چرا شارع تحریم نکرده؟ لمانعٍ؛ التفات شرط فعلیت تکلیف است، غفلت مانع است؛ چون اگر برای من جعل کند، اثری ندارد. لذا جعلی کرده که من را شامل نمی شود. حرمتش نسبت به من، تقدیری است.
(پس جایی که اصلاً احتمال حرمت را نمی دهد، حرمت، تقدیری است.)
2- حرمت فعلی
حرمت فعلی غیرمنجز: نمی داند: «این مایع، خمر است یا خمر نیست؟»؛ احتمال می دهد خمر باشد، اما استصحاب می گوید: «این مایع، خمر نیست.»، الآن حرمت نسبت به این شخص، فعلی است؛ چون احتمال حرمت را می دهد. پس تکلیف فعلی است، اما غیرمنجز است؛ چون استصحاب می گوید: «خمر نیست»؛ پس اگر این خمر را شرب کرد، فعلش حرام است لکن منجز نیست؛ یعنی به خاطر این عمل استحقاق عقوبت پیدانمی کند.
(پس جایی که احتمال حرمت را می دهد اما معذِّر دارد، حرمت، فعلی است.)
هر منجزی، فعلی هم هست. منظور ما از «فعلی» فعلی غیرمنجز است.
3- حرمت منجَّز
حرمت فعلی منجز، مثل این که در این مثال، این مایع خمر است و می داند یا استصحاب می گوید که: خمر است.
(پس جایی که می داند حرام است و معذری هم ندارد، حرمت، منجز است.)
مبنای مختار: حرام تقدیری نداریم
مشهور گفتند که جهل مرکب یا عدم التفات مانع از فعلیت تکلیف است؛ چون شارع در حق چنین کسی اگر تکلیف را فعلی کند، لغو است. لکن به نظر ما محذور «لغویت» لازم نمی آید و لذا شخص غافل یا جاهل مرکب، حرمت فعلیة غیرمنجز دارد. به عبارت دیگر: ما التفات را شرط فعلیت تکلیف نمی دانیم، شرط تنجز می دانیم.
اشکال: ولی حرمت تقدیری، در شروط دیگر تکلیف مثل عقل و بلوغ جاری است.
پاسخ استاد: بله، آنجا قبول کرده ایم.
کدامیک از مراتب حرمت مانع تقرب است؟
گفتیم: «عمل حرام، مقرِّب نیست.»، کدامیک از این سه حرام مقرب نیست. سه نظریه هست: بعضی گفته اند: فقط حرام منجز قابلیت تقرب ندارد. بعضی گفته اند: حرام منجز و حرام فعلی غیرمنجز است که مقرب نیست، ولی حرام تقدیری قابلیت تقرب دارد. بعضی گفته اند: حتی حرمت تقدیری هم مانع تقرب است.
ما از این سومی هستیم؛ گفته ایم: هیچ کدام از این سه حرمت، مقرب نیست. ما هم قائلیم که حرمت به تمام مراتبش اینطور است که مقرب نیست. لکن با این تفاوت که در فقد سایر شروط تکلیف مثل عقل و بلوغ، حرمت تقدیری داریم، ولی در فقد التفات حتی حرمت تقدیری هم نداریم.
فقها در یک جا حرمت تقدیری را گفته اند: «مقرِّب است» در جای دیگری گفته اند: «مقرب نیست»!
امر دوم: صلات فی المغصوب
به مناسبت چون خیلی محل ابتلاست، می خواهم یک مسألة فقهی را متعرض بشوم؛ و آن «صلات فی المغصوب» است، و دو فرد هم دارد: صلات در مکان مغصوب، و صلات با لباس غصبی.
مقدمه
توضیح چند اصطلاح
قبل از این که وارد این بحث بشوم چند اصطلاح را باید معنا کنم:
غصب
غصب عبارت است از استیلای بر مال غیر عدواناً.
تصرف
تصرف در مال غیر، دو نوع است: یا اعتباری است، یا تکوینی است.