جلسه 1394/08/25

بسم الله الرحمن الرحیم



نواهي/اجتماع امر و نهي /ادامة بررسي تعدد عنوان

موضوع: نواهی/اجتماع امر و نهی /ادامة بررسی تعدد عنوان
مرحوم آقای صدر فرموده بودند که در امر و نهی، یا حب و بغض، همین که عنوان ها متعدد شد، غائلة تضاد از بین می رود.
مرحلة اول: بعث و زجر
در نظر ما در بعث و زجر، ضابطه و معیار اصلاً تعدد عنوان نیست. در عالم تشریع، امکان اجتماع بعث و زجر، یک ضابطه بیشتر ندارد؛ وقتی ممکن است که عبد قدرت بر امتثالِ هر دو را معاً داشته باشد. اگر قدرت بر امتثال هر دو معاً را نداشته باشد، جمع بین این دو در عالم تشریع هم ناممکن است، فرقی نمی کند عنوان ها یکی باشد یا متعدد. چون توضیح داده ایم که وقتی عبد قدرت ندارد، از مولای ملتفت اصلاً بعث و زجر متمشّی نمی شود؛ مثل این است که کسی به دیوار بگوید: «بیا»، یا به کسی که پا ندارد، بگوید: «راه برو».
مثال وحدت عنوان با قدرت بر امتثال
مثلاً در مثال «صل» و «لاتصل فی الحمام» با این که عنوان یکی است، مولا می تواند امر و نهی معاً کند؛ چون عبد قدرت بر امتثال هر دو معاً را دارد. و از عجایب این است که خود آقای صدر هم در مقام اول (که عنوان ها یکی بود) قائل شده بودند که در مقام تشریع مشکلی نیست با این که یک عنوان داشتیم، ولی در اینجا قائل شده اند که اگر عنوان یکی باشد اجتماع حتی در مقام تشریع جایز نیست!
مثال تعدد عنوان با عدم قدرت بر امتثال
اگر مولا بگوید: «اکرم العالم» و بگوید: «لاتکرم الفاسق»، با این که متعلق امر و نهی، دو عنوان است، ولی تشریع این دو معاً ممکن نیست؛ چون عبد قدرت بر امتثال هر دو معاً را ندارد؛ چون در مجمع عبد نمی تواند هر دو تکلیف را امتثال کند.
پس در مرحلة بعث و زجر، یک ضابط بیشتر نداریم؛ معیارش فقط و فقط این است که عبد قدرت بر امتثال هر دو معاً را داشته باشد. این ضابطه، در دو تشریع «صل» و «لاتغصب» وجود دارد؛ چون عبد قدرت دارد هم تکلیف «صل» را امتثال کند، و هم تکلیف «لاتغصب» را امتثال کند.
مرحلة حب و بغض
تکرار بیان مرحوم آقای صدر
مرحوم آقای صدر قائل است که حب و بغض، دو صفتی نیست که در افق نفس، با هم جمع نشود؛ همة ما حب های زیادی به اشیای زیادی داریم و بغض های زیادی از اشیای کثیری هم داریم. اگر مشکله ای در اینهاست که گاهی با هم جمع نمی شود، به لحاظ متعلق شان است. آقای صدر قائل است که چون (حب و بغض ذات اضافه است و لذا طرف اضافه باید در نفس باشد، پس) متعلَّق حب و بغض، عنوان است و به خارج سرایت نمی کند، پس اگر حبّ و بغض به دو عنوان تعلق بگیرد، هیچ محذوری در جمع بین این حب و بغض نیست ولو معنون این دو عنوان واحد باشد. تمام محذور، در خود عنوان است.
بیان ایشان این بود که حب و بغض، به خارج سرایت نمی کند و در حد متعلَّق خودش (که آقای صدر از این متعلَّق تعبیر به «محبوب» می کرد). پس ما باید غائلة تضاد را در «نفس» حل کنیم؛ کافی است در افق نفس، دو عنوان داشته باشیم که حب، به عنوانی و بغض هم به عنوانی دیگر تعلق بگیرد. این حب و بغض، در حد محبوب بالذات باقی می ماند و هیچ گاه به خارج تسرّی نمی کند؛ چون به خارج تسری نمی کند، پس کافی است که از ناحیة متعلق حل شود، پس اگر دو متعلق و عنوان داشتیم، کافی است برای اجتماع حب و بغض ولو معنون آن دو یکی باشد.
نقد استدلال شهیدصدر
این فرمایش آقای صدر را قبول نکردیم؛ در این فرمایش دو نکته است که به آن توجه نشده:
نکتة اول: «محبوب» با «متعلَّق حبّ» فرق دارد
ما در «حب» دو چیز نداریم، سه چیز داریم: (این حرف ها، عینیاً در بغض هم پیاده می شود.)
یکی خود «حبّ» که گفتیم کیف نفسانی است و عارض بر نفس است.
یکی هم «متعلَّق حب» است که یک مفهوم و کیف نفسانی است و عارض بر نفس می شود؛ موطنش «نفس» است.
إنما الکلام در محبوب است؛ مرحوم آقای صدر، محبوب را با متعلَّق یکی می داند و لذا گفت: «چون در نفس است، تعدد متعلق حب و بغض کافی است.». ولی ما گفتیم که این متعلق، محبوب ما نیست؛ آن مشتاقٌ إلیه و آن محبوب، خارج از نفس من است، سواءٌ که موجود باشد یا معدوم باشد. مثلاً در مثال زیارت سیدالشهداء، محبوب زیارت است که معدوم است و خارج از نفس من است.
نحوة ترکیب حب با متعلَّق حب
در رابطة «حب» و «متعلَّق حب»، سه تا نظریه مطرح شده: یکی این که حب و متعلَّق، موجودند به یک وجود به نحو وحدت. بعضی کلمات آقای صدر اشعار به این نظریه دارد که بین حب و متعلق، وحدت است. عده ای مثل محقق اصفهانی اتحادی شده اند. در وحدت، یک وجود و یک ماهیت، در اتحاد، دو ماهیت، به یک وجود موجود می شوند. قائل به ترکیب انضمامی هم داریم؛ یعنی دو وجود است و دو ماهیت، نظیر آنچه مشائین در بیاض و ابیض قائل بوده اند.
یک اتحاد دیگری داریم که در افق نفس، هر عرضی با معروض خودش متحد است و لذا لامحاله ترکیبی بین عرض با معروض برقرارمی شود. اینجا هم خود حب معروضش نفس است، محبوب و زیارت هم معروض است، ترکیب بین عرض با معروض هم اتحادی است، پس لامحاله اتحادی بین دو عرض پیدامی شود، این اتحاد مد نظر نیست.
پس نکتة اول این بود که محبوب را نفس متعلق می گیرد، ولی ما معتقدیم که متعلق، غیر از محبوب است، و محبوب هم خارج از ذهن است.
نکتة دوم: طرف اضافه همیشه نفس نیست
مشهور علما مثل آقای صدر قائل شده اند که تمام حالات نفس اگر اضافه ای پیداکند، طرف اضافه اش در نفس است؛ مثلاً وقتی شما احساس و ادراک می کنید، امکان ندارد محسوس و مدرک شما خارج از نفس باشد؛ حتماً محسوس و مدرک شما در افق نفس است. اگر محبوبی در شما پیدامی شود، متعلق فقط در خود نفس است.
این تعمیم را ما از ایشان قبول نکردیم؛ گفته ایم: ما در نفس حالتی داریم که حقیقتش بر ما روشن نیست و طرف اضافه اش ذهن نیست. ما در ذهن چیزی داریم به نام «التفات» یا «اشارة ذهنی»؛ در این موارد ملتفتٌ إلیه، خارج از ذهن است؛ من وقتی اشارة ذهنی می کنم به زید، مشارٌ إلیه من، ذهن نیست، خود زید خارجی است. مثلاً وقتی که با انگشت به این دیوار اشاره می کنم، امکان دارد بین انگشت با دیوار هزاران فرسخ فاصله باشد.
پس ما چیزی داریم که طرفش حقیقتاً خارج از ذهن است. البته من به واسطة این صورت است که به خارج اشاره می کنم، اما التفات و توجه نفس، دقیقاً زید خارجی است.
استدلال بر عدم کفایت تعدد عنوان
با توجه به این دو نکته، برگردیم به اصل مطلب: حب و بغض، در افق نفس جمع می شود، تضادی که دارد، فقط همین است که محبوب نمی تواند همان مبغوض باشد. (و این امر، وجدانی است.)
و گفتیم که تضادش تضاد وقوعی است؛ خداوند ذهن ما را طوری آفریده که ذهن ما نمی تواند به یک متعلَّق واحد، هم حب داشته باشد و هم بغض از آن داشته باشد.