جلسه 1394/07/18

بسم الله الرحمن الرحیم



اوامر/فصل دهم /واجب كفايي

موضوع: اوامر/فصل دهم /واجب کفایی
خصائص واجب کفایی
واجب کفایی سه خصیصه دارد: اگر همه ترک کنند، همه عاصی هستند. اگر یک نفر انجام بدهد، از همه ساقط است. اگر همه با هم انجام بدهند، همه امتثال کرده اند.
حقیقت واجب کفایی
نظریات مختلف
در این زمینه چهار نظریه مطرح شده است:
نظریة اول: یک تکلیف داریم و یک مکلفٌ به، ولی مکلَّفی نداریم. مثلاً جواب سلام را شارع واجب کرده، اما بر کسی واجب نکرده است.
نظریة دوم: تکلیف، واحد است. ولکن مکلف، مجموع مکلفین هستند. به عبارت دیگر: مجموعة مکلفین، مکلف هستند به یک تکلیف.
نظریة سوم: یک تکلیف داریم با یک مکلف، و آن مکلف، فرد مردد است.
نظریة چهارم: هم تکلیف داریم و هم مکلف؛ به عدد مکلفین، تکلیف داریم. مثلاً اگر در اتاق صد نفر بودند و یک نفر به آنها سلام کرد، صد تکلیف داریم.
نقد نظریات اول تا سوم (هر تکلیفی مکلف دارد و باید شخص حقیقی باشد)
نظر اول تا سوم قابل قبول نیست؛
نظریة اول، مشکلش این است که تکلیف، بدون مکلف نمی شود. و مکلف، باید دائماً یک شخصیت حقیقی باشد؛ چون تکلیف یعنی بعث، و فقط مکلف حقیقی است که قابل بعث و تحریک است. مگر بعث باشد و مبعوث نباشد؟! مگر می شود تکلیف باشد و مکلف نباشد؟!
در نقد نظریة دوم و سوم باید توجه داشته باشیم که اشخاص حقیقی هستند که قابل بعث هستند. در فقه، مثال های عدیده ای دارد؛ مثلاً می گویند: آن گندم زکات ندارد؛ چون مالک گندم، مسجد است؛ مسجد، قابل تکلیف نیست. یا مثلاً دولت نان خور دارد، بر دولت لازم نیست فطریة آنها را بدهد. دولت نان دهندة مثلاً سربازهاست، ولی دولت تکلیف بردار نیست. خمس هم همینطور است؛ مثلاً نفت و معادنی که دولت استخراج می کند، خمس ندارد.
اشکال: چه اشکالی دارد که فرد مردد را تکلیف کند شارع؟
پاسخ: وقتی هیچ کس مکلف نیست، پس چطور عقاب بشوند؟!
تفاوت واجب کفایی با واجب عینی طبق نظریة چهارم (چطور تکلیف کسی با امتثال دیگران ساقط می شود؟)
إنما الکلام در وجه چهارم است؛ که «ما به عدد افراد تکلیف داریم، ولکن اگر یک نفر اتیان کرد، از همه ساقط می شود.». در اینجا این سؤال مطرح می شود که: «چرا وقتی دیگری انجام بدهد تکلیف از من ساقط بشود؟»، وجوه عدیده ای ذکرکرده اند.
این که می گویند: «تکلیف، به عصیان یا به »، درست نیست، تکلیف فقط به یک چیز ثابت می شود و به همان چیز هم برداشته می شود. تکلیف وقتی فعلی می شود که موضوعش محقق بشود، و وقتی برداشته می شود که موضوعش برداشته بشود. در تمام تکالیف اینطور است که ثبوت و سقوط تکلیف، دائرمدار موضوعش است.
مثلاً موضوع نماز صبح، طلوع فجر است. وقتی که نمازصبح بخوانم، موضوعش منتفی می شود؛ چون نمازصبح بر مکلفی واجب است که لم یأت بصلات الصبح، پس همین که نمازصبحم را بخوانم، موضوع منتفی می شود. وقتی که مخالفت کنم، چه معصیتاً چه خواب بمانم، در این صورت هم تکلیف ساقط می شود؛ چون بر من نمازصبح بین الطلوعین واجب بود، تا شمس طلوع می کند، من دیگر قدرت بر ایجاد این صلات ندارم، موضوع منتفی می شود. یعنی نمازصبح بر مکلف قادر ثابت است، من قادر نیستم. این یک ضابطة کلی است؛ که تکلیف، با فعلیت موضوعش فعلی می شود، و با ارتفاع موضوعش مرتفع می شود.
فرق بین «واجب عینی» و «واجب کفایی» این است که در واجب عینی، با اتیان دیگری موضوع نسبت به من مرتفع نمی شود. اما واجب کفایی اینطوری است که وقتی دیگری انجام بدهد، موضوعش از بین می رود.
در واجب کفایی، همین که یک نفر اتیان کرد، موضوع از بین می رود. مثلاً وقتی یک نفر سلام کرد، وجوب و تکلیف از همه ساقط می شود؛ چون سلام غیرمردود جوابش واجب است. یا مثلاً دفن میت غیرمدفون واجب است. یا مثلاً نمازِ بر میتی واجب است که لم یُصَلّا علیه.
سؤال: حتی اگر غیرمکلف موضوع را مرتفع کند؟
پاسخ: بله؛ چون انحفاظ موضوع، واجب نیست.
پس هیچ فرقی بین «واجب عینی» و «واجب کفایی» نیست، الا این که بعد از واجب عینی بعد از امتثال دیگران دائماً موضوع باقی می ماند، اما در واجب کفایی، بعد از امتثال دیگران دائماً موضوع ساقط می شود.