جلسه 1394/06/29

بسم الله الرحمن الرحیم



اوامر/ضد /تنبيهات تزاحم تنبيه ثاني

موضوع: اوامر/ضد /تنبیهات تزاحم: تنبیه ثانی
گفتیم که مرحوم آقای خوئی می فرمایند: در واجبات ضمنیه، بازگشت تزاحم به تعارض است.
مقدمة اول این است که چون در واجبات مرکب، یک وجوب بیشتر نداریم، پس اگر جزئی از واجب مرکبی ساقط بشود، تکلیف ساقط می شود. اگر بخواهیم به بقیة اجزا تکلیف داشته باشیم، این می شود تکلیف جدید.
مقدمة دوم این است که آن ادله ای که دلالت بر جزئیت و شرطیت می کند، حالت عجز را هم می گیرد؛ فاتحه حتی برای غیرقادر هم جزء صلات است، لکن صلات ساقط می شود.
خودم: از مقدمة دوم نتیجه می گیریم که اجزا و شرایط حتی حین عجز هم شرط و جزء است، آنگاه از مقدمة اول (که در مرکبات یک وجوب بیشتر نداریم) نتیجه می گیریم که پس تکلیف به مرکب ساقط می شود.
بحث امروز نتیجه گیری از این مقدمات است. فرض کنید مکلفی می خواهد نمازبخواند و فقط قدرت بر رکوع یا سجود دارد؛ به نحوی که اگر رکوع را اتیان کند، قدرت بر سجود ندارد، و اگر بخواهد سجود را اتیان کند، باید رکوع را ترک کند. طبق مقدمة اول و دوم پس تکلیف به این مجموع، از او ساقط است.
مقدمة بعدی: قاعدة میسور
از خارج می دانیم که نماز این خصوصیت را دارد که هر جزئی از نماز که غیرمقدور شد، مکلف به مابقی هستیم، از این قاعده به «میسور» تعبیرمی شود. فقها نوعاً قاعدة میسور را به نحو عام قبول نکرده اند، اما این قاعده را در نماز قبول دارند. پس این را خارجاً می دانم که نماز از من ساقط نیست.
صور ثلاثة ثبوتی
تکلیف من به لحاظ عالم ثبوت، از سه صورت خارج نیست: یا من مکلفم به نمازِ با رکوع بدون سجده، یا مکلفم به نماز با سجود بدون رکوع، یا مکلفم به جامع بین این دو؛ یعنی مخیرم که یا با رکوع بخوانم یا با سجود.
صور اربعة اثباتی
من: اینجا دو تکلیف ضمنی (به رکوع و سجود) با هم تزاحم دارند، می خواهیم ببینیم آیا این تزاحم به تعارض برمی گردد یا نه؟
حسین مهدوی: تکلیف های ضمنی نمی شود با هم تزاحم کنند. با سقوط تکلیف به مرکب، تکلیف های ضمنی هم ساقط می شود. قاعدة میسور، به تعداد اجزای مقدوره امر مستقل (غیرضمنی) می سازد؛ «ائت بالأجزاء المقدورة» تکلیف مستقل (غیرضمنی) می سازد نسبت به تک تک اجزاء؛ پس ادلة جزئیت را زنده می کند و لذا به برکت قاعدة میسور، دلیل جزئیت رکوع (که تا حالا (یعنی تا قبل از این که مرکب غیر مقدوربشود) تکلیف ضمنی می ساخت)، یک تکلیف مستقل (غیرضمنی) درست می کند نسبت به رکوع، و به برکت قاعدة میسور دلیل جزئیت سجود (که تا حالا (البته به برکت تکلیف به کل) تکلیف ضمنی می ساخت) یک تکلیف مستقل می سازد نسبت به سجود. این دو تکلیف مستقل با هم تزاحم پیدامی کنند، می خواهیم ببینیم آیا این تزاحم به تعارض برمی گردد یا نه؟ این عبارت از کتاب محاضرات مؤید همین مطلب است: «ومن المعلوم أنّ بسقوطه- الأمر- يسقط جميع الأوامر الضمنية المتعلقة بأجزائه، لفرض أنّ تلك الأوامر عين ذلك الأمر المتعلق بالمجموع، فلا يعقل بقاؤها مع سقوطه.[1]
». پس حالا دو تکلیف داریم: تکلیف به رکوع، و تکلیف به سجود.
اگر فقط احدهما اطلاق داشت: اخذ به اطلاق
مرحوم آقای خوئی می گوید: رجوع می کنیم به دلیل جزئیت رکوع و دلیل جزئیت سجود؛ اگر اطلاق دارد و شامل حال من که فقط بر احدهما قادرم می شود، به همان عمل می کنم. اگر فقط یکی اطلاق لفظی داشت و من را شامل می شد، به همان عمل می کنم.
اگر هر دو اطلاق داشتند: تعارض و تساقط
دو صورت دیگر: اگر هر دو اطلاق دارد، نتیجه تعارض و تساقط است.
اگر هیچ کدام اطلاق نداشتند: برائت از تعیین در عالم ثبوت
اگر هیچ کدام اطلاق نداشت، اجمال است و باید به اصل عملی رجوع کنیم؛ اصل عملی. می دانیم خارج از یکی از این سه صورت نیست: با رکوع بدون سجود، با سجود بدون رکوع، جامع و تخییر. مقتضای اصل عملی چیست؟ اینجا علم اجمالی سه طرف دارد، از دو طرفش برائت جاری می شود، نتیجه تخییر می شود. این مورد، از موارد تعیین امر بین تعیین و تخییر است. از اکثر برائت جاری می شود.
استدلال ایشان، تعارض دو دلیلِ «جزئیت رکوع» و «جزئیت سجود» است.
نقد استاد: رجوع اصل عملی، بعد از دو مرحله است
ما تا اینجا موافقیم که اگر یکی اطلاق داشت و دیگری نداشت، با ایشان موافقیم. اما این که فرمودند: «اگر هر دو اطلاق داشت یا هیچ کدام نداشت، رجوع به اصل عملی می کنیم.»، موافق نیستیم، این، مال مرحلة بعد است. آن مرحله، این است که ما قائلیم دو مورد هم باید قبل از اصل عملی لحاظ بشود:
مرحلة اول: ترجیح به اهم
یکی این که یکی از این اجزا به لحاظ اهمیت مهمتر باشد. مثلاً حج از واجبات است، جواب سلام هم از واجبات است. همانطور که در واجبات استقلالی اهم و مهم را قبول کردیم، در واجبات ضمنیه هم اهم و مهم داریم؛ مثلاً رکوع و سجود و تکبیرةالاحرام همه جزء نماز است، اما رکوع مهمتر از قرائت است، و لذا جزء اهم را باید مقدم کنیم.
مثلاً من می خواهم نمازبخوانم، از بین قرائت و قیام، بر یکی از آنها قادرم. در اینجا امر دائر است بین این که نماز با قیام بدون قرائت انجام بدهم، یا نماز با قرائت بدون قیام انجام بدهم؟ و فرض کنیم یا هر دو اطلاق دارند، یا هیچ کدام، پس طبق نظر ایشان من مخیرم بین این که نماز با قیام بخوانم یا نماز با قرائت. ولی ما می گوییم: باید قواعد تزاحم را رعایت کنیم؛ در ذهن عرف، قیام، از حالات نماز است، پس قرائت مهم تر است. لذا دیگر نوبت به اصل عملی که برائت باشد، نمی رسد.
با این که باب تزاحم نیست، ولی قواعد تزاحم که ترجیح اهم است را پیاده می کنیم. اینجا تزاحم به معنای تنافی دو تکلیف نداریم؛ چون یک تکلیف بیشتر نداریم.
دلیل ما بر تکلیف به مابقی این است که آن تکلیف اول یقیناً ساقط شده چون عاجزم، مابقی یک تکلیف جدید می خواهد. موضوع تکلیف جدید چیست؟ شارع این شخص را به چی مکلف کرده؟ مکلف به مقدور کرده. مقدور من چیست؟ مقدور من نه جزء است که جزء دهمی که باید حذف بشود، نامتعین است؛ اینطور نیست که قیام فقط غیرمقدور باشد. فهم عرفی، در آن جزئی که باید حذف بشود، اختیار است؟ یا حذف غیر اهم؟
در موالی عرفیه هم همینطور است.
مرحلة دوم: تقدیم اسبق زماناً
مورد دومی هم که قبل از اصل عملی است، این است که اگر دو جزء باشد که یکسان باشد ولکن تقدم و تأخر زمانی داشته باشد، باید اسبق زماناً مقدم بشود. مثلاً قادر بر قیام در یک رکعت هستم، ترجیحی بین قیام رکعت اول با دوم نیست، لکن زمان یکی اسبق است. اینجا هم ما باز معتقد شدیم که اسبق زماناً باید مقدم شود؛ یعنی در رکعت اول قیام کنم، در رکعت دوم بنشینم.
همان نکته ای که در استقلالی ها گفتیم، اینجاهم می آید. به علاوة این که باید اتیانت به مقدور بشود و من نسبت به جزء اول قادرم. من اگر در رکعت اول قائماً خواندم، در رکعت دوم واقعاً عاجزم. به خلاف رکعت دوم؛ در رکعت اول، قیام مقدور من است. و حفظ قدرت نسبت به رکعت دوم هم عقلاً لازم نیست.
اشکال: این که همان نکتة در واجبات استقلالی است. چرا فرمودید: «به علاوة این که»؟
پاسخ: نکتة اضافه «لاتترک بحال» است؛ در هر واجبی که «إئت بالمقدور» داشته باشیم، این نکتة اضافه هست؛ که دلیل بر اتیان اجزاء باقیمانده داریم. در آنجا امر مستقل به روزة روز اول و روزة روز دوم نداریم، به خلاف اینجا که به برکت قاعدة میسور امر مستقل داریم به رکوع و سجود. اگر «لاتترک بحال» را نداشتیم، باید کلاً کنارش می گذاشتیم.
پس قواعد تزاحم را فی الجمله قبول کردیم؛ که اهم یا اسبق را باید مقدم کنیم.
 

[1] خويى، ابوالقاسم، محاضرات فى أصول الفقه ( طبع موسسة احياء آثار السيد الخوئي ) - قم، چاپ: اول، 1422 ق.