جلسه 1397/12/01

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / وجوب تخييري / بررسي محقق خوئي از نظريه ي آخوند

محتويات
1بررسی محقق خوئی از نظریه ی آخوند (بخش اول)
1.1آنچه گذشت (نظریه ی آخوند)
1.1.1احتمال اول
1.1.2احتمال دوم
1.1.2.1پذیرش قول اول و بطلان سایر اقوال در فضای احتمال اخیر
1.2بررسی محقق خوئی از نظریه ی آخوند در سه نقطه
1.2.1نقطه ی اول: بررسی استفاده ی آخوند از قاعده ی الواحد
1.2.1.1بررسی فرمایش خوئی
1.2.1.1.1الف. آخوند از قاعده ی الواحد فلسفی استفاده کرده
1.2.1.1.2ب. مصبّ قاعده ی الواحد، نه «سنخیت»، بلکه «بساطت» است
1.2.1.1.3جمع بندی فرمایشات محقق خوئی در نقطه ی اول

 
 
موضوع: امر / وجوب تخییری / بررسی محقق خوئی از نظریه ی آخوند
خلاصه مباحث گذشته:
آخوند به تحلیل ثبوتی از «وجوب تخییری» پرداخت، سپس بر اساس تحلیل ثبوتی، اقدام به قضاوت درباره ی اقوال مطرح شده درباره ی «وجوب تخییری» نمود.
 
1بررسی محقق خوئی از نظریه ی آخوند (بخش اول)
 
1.1آنچه گذشت (نظریه ی آخوند)
گفته شد که آخوند ابتدا پنج احتمال را درباره ی «وجوب تخییری» ذکر می کنند، سپس با تحلیلی ثبوتی به قضاوت در مورد آنها می پردازند. خلاصه ی تحلیل ثبوتیِ آخوند این شد که دو احتمال وجود دارد:
1.1.1احتمال اول
یک احتمال این است که مولا غرض واحدی داشته باشد که می خواهد آن را از طریق دو علت مستقل تأمین کند. اما این امر با قاعده ی الواحد سازگار نیست؛ یعنی کثیر بماهو کثیر در «واحد» مؤثر نخواهد بود، لذا باید گفت که متن واقع چنین است که «مؤثر»، نه آن دو علت، بلکه «جامع حقیقیِ میان دو علت» است، و معلول واحد نتیجه ی آن جامع حقیقی است. نتیجه ی این سخن، انکار «تخییر شرعی»، و اثبات «تخییر عقلی» است. زیرا در فضای تخییر عقلی است که با «جامع حقیقی» سر و کار داریم.
در این فضا این سؤال به ذهن متبادر می شود که پس چرا مولا به «أحد الأشیاء» دستور داده است؟ چرا گفته است «یا عتق رقبه کن، یا روزه بگیر یا اطعام کن»؟ آخوند پاسخ می دهد که بایستی ظاهر دلیل را توجیه کرد به اینکه چون ما «جامع حقیقی» را نمی شناسیم، مولا اینگونه دستور داده تا به ما برساند که جامعِ میان اینها مؤثر است.
بنابراین برآیند احتمال اول، «تخییر عقلی» است و راهکارها و اقوال دیگری که در «وجوب تخییری» مطرح شده ثبوتاً کارآیی ندارند.
1.1.2احتمال دوم
احتمال دیگری نیز وجود دارد؛ اینکه مولا چند غرض داشته باشد، و هر کدام از این اغراض، طریق مستقل و خاصّ خود را داشته باشد، منتهی تحقق هر کدام از غرض ها، مزاحم تحقق اغراض دیگر باشد؛ یعنی میان اغراض، «تضادّ فلسفی» داشته باشیم. نتیجه ی این تزاحم و تضادّ فلسفی این است که همیشه فقط یکی از آنها محقق می شود.
1.1.2.1پذیرش قول اول و بطلان سایر اقوال در فضای احتمال اخیر
در این فضا به این نتایج خواهیم رسید:
1- قاعده ی الواحد مخدوش نمی شود.
2- اگر بخواهیم قولی را اختیار کنیم، لاجرم بایستی «قول اول» را انتخاب کنیم؛ اینکه اگر یکی را انجام دهی، مستحق ثواب خواهی بود، اما اگر همه را ترک کنی، مستحق عقاب خواهی بود.
3- معنای این سخن، «تخییر شرعی» خواهد بود.
رابعاـ سایر اقوال را نمی توان اختیار کرد. این امر نیازمند مقداری توضیح است:
-بطلان قول پنجم؛ در این فضا نمی توان گفت که «هر کدام معیناً واجب است، اما یکی مسقط دیگری است»؛ زیرا مسقطیتی در کار نیست، و اینها ربطی به هم ندارند.
-بطلان قول چهارم؛ نمی توان گفت «معین عندالله واجب است و اگر مکلف فعل دیگر را انجام داد، آن فعل، جای واجب را می گیرد»، بلکه حق این است که هر سه واجب هستند؛ زیرا هر کدام مستقلّ از دیگری غرضی را تأمین می کنند.
-بطلان وجوب تعیینی تمامی افراد؛ از سوی دیگر نیز مولا نمی تواند ضابطه ی «وجوب تعیینی» در سایر جاها را اینجا از مکلف بخواهد یعنی هر سه را با هم از مکلف بخواهد؛ چرا که فرض مسأله این است که غرضِ این سه فعل، در عالم ثبوت با همدیگر تضادّ دارند و یکی که آمد، نمی توان سایر افعال را انجام داد. نتیجه اینکه «تخییر شرعی» ثابت است.
-بطلان قول دوم و سوم؛ در این فضا مولا نمی تواند «احدهما لابعینه» را واجب بداند، زیرا مراد از «احدهما لابعینه» یکی از این دو است:
1- مفهومِ «احدهما لابعینه» یا «عنوان انتزاعی»؛ که می گوییم مفهوم هیچ دخالتی در تأمین غرض مولا ندارد. توضیح اینکه در واجبات تعیینی، حیث تقییدی وجود دارد؛ یعنی مناط در حیث صلاتی، و مفسده در حیث غصبی است. اما عنوان انتزاعی این گونه نیست. عنوان انتزاعی نظیر «احدها» یا «احدهما» هیچ دخالتی در غرض ندارند.
2- مصداقی خارجیِ «احدهما لابعینه» یا «فرد مردد خارجی»؛ حق این است که چنین چیزی در خارج نداریم. جا دارد بررسی کنیم که آیا مولا می تواند به «مردد بما هو مردد» شوق پیدا کند و آن را بخواهد؟ آیا صفاتِ حقیقیِ ذات الاضافه ـ همانند علم ـ می تواند به فرد مردد تعلق بیابد؟ آیا امر اعتباری نظیر وجوب[1]
می تواند به فرد مردد تعلق بیابد؟
آخوند پاورقی مفصلی در این باره دارد که بایستی بدان بپردازیم، اما بررسی آن را ذیل فرمایش محقق نائینی انجام خواهیم داد. به هر حال آخوند نظرش این است که آنچه امکان ثبوتی دارد این است که مولا هر چیزی را معیناً می خواهد، اما چون تزاحم آنها در مقام تحقق را می بیند، متوجه این نکته می شود که نمی تواند اینها را با هم از مکلف بخواهد. ثبوت تخییر شرعی این گونه است؛ اینکه هر علتی، معلول خود را دارد و مولا چون معلول و غرض را می خواهد، هر کدام از علتها را تعییناً می خواهد، اما با توجه به اینکه این معلول ها در مقام تحقق با یکدیگر تزاحم دارند، مولا می بیند که نمی تواند همه ی علتها (افعال) را با هم از مکلف بخواهد. نتیجه اینکه «قول اول» ثابت می شود؛ مکلف همه را نمی تواند بیاورد، لذا نیازی نیست همه افعال را اتیان کند، همه ی افعال را هم نباید ترک کند.
بنابراین آخوند با تحلیل ثبوتیِ فوق، در احتمال اول تخییر عقلی را ثابت می کند، اما در احتمال دوم تخییر شرعی را ثابت می کند. آن هم به صورتی که در «قول اول» تصویر شد. راه ثبوتیِ سایر اقوال نیز بسته است.
1.2بررسی محقق خوئی از نظریه ی آخوند در سه نقطه
فرمایش آخوند محل درگیری اعلام پس از خود از جمله محقق خوئی شده است. ایشان در «محاضرات» مفصلاً به بررسی فرمایش آخوند پرداخته است. ایشان فرمایش آخوند را ضمن سه نقطه تحلیل می کند:
نقطه ی اول: تخییر شرعی بر اساس قاعده ی الواحد غلط است و باید به «تخییر عقلی» برگردد، لذا ناگزیریم از ظاهرِ دلیل دست برداریم.
نقطه ی دوم: تخییر شرعی با تحلیل دوم مان (اینکه مولا چند غرض داشته باشد، و هر کدام از این اغراض، طریق مستقل و خاصّ خود را داشته باشد) درست است.
نقطه ی سوم: «لابعینه ی مفهومی و مصداقی» به جایی نمی رسد. البته هنگامی که در این باره سخن می گوید متعرض پاورقی آخوند در کفایه نمی شود.
ما نیز پابه پای ایشان خواهیم رفت:
1.2.1نقطه ی اول: بررسی استفاده ی آخوند از قاعده ی الواحد
خلاصه ی سخن آقای خوئی این است که آخوند در هر دو طرفِ قاعده ی الواحد[2]
اشتباه استفاده کرده است. قاعده ی الواحد دو طرف دارد که آخوند اکنون در صدد استفاده از یک طرف آن است؛ اینکه واحد ـ یعنی «معلول واحد» ـ نمی تواند از کثیر ـ دو یا چند علت ـ صادر شود.
محقق خوئی می گوید بایستی مشخص کنیم که مصبّ قاعده ی الواحد، آیا «واحد نوعی» است یا «واحد شخصی»؟ به نظر ایشان مراد از «الواحد»، «الواحد شخصی» است، لذا استفاده از قاعده ی الواحد برای «الواحد نوعی» اشتباه است. بیان ایشان چنین است: «فقد ذكرنا في أول الكتاب عند البحث عن موضوع العلم ان هذه القاعدة أعني قاعدة عدم صدور الواحد عن الكثير إنما تتم في الواحد الشخصي من تمام الجهات دون الواحد النوعيّ، ضرورة انه قد برهن في محله ان هذه القاعدة و قاعدة عدم صدور الكثير عن الواحد انما تتمان في الواحد بالشخص دون الواحد بالنوع»[3]

استدلال ایشان این است که «ربط وجودی و علی ـ معلولی اقتضا می کند که معلول، وجودش عین ربط به علتش باشد. لذا دو معلول نمی تواند به علتی که واحد شخصی است ربط پیدا بکند. به عبارتی از علتی که واحدِ شخصی است، نمی تواند دو معلول که عین ربط به آن علتِ واحد باشند، صادر شود. اگر دو معلول به یک علت ربط پیدا بکند، مستلزم این است که آن علت، واحد شخصی نباشد، بلکه دو جهت در درونش موجود بوده که بواسطه ی هر کدام، معلولی صادر شده است، و این به معنای واحد شخصی نبودنِ آن است. طرف دیگر قاعده نیز چنین است؛ یعنی یک معلول نمی تواند دو ربط شخصی به دو علت مستقل داشته باشد، و الا آن معلول، یک واقعیت نخواهد بود بلکه در واقع دو واقعیت خواهد بود؛ یک معلول واحد، نمی تواند عین ربط به دو علت مستقل باشد.
مانحن فیه در این فضا است که معلول واحد نمی تواند ربط وجودی به دو علت داشته باشد. معلول واحد اگر بخواهد به دو علت، ربط وجودی داشته باشد به معنای این است که در واقع، دو واقعیت است نه یک واقعیت.
سپس محقق خوئی می گوید این مسائل در «واحد شخصی» است، و الا اگر «واحد نوعی» داشته باشیم، معلول می تواند از علل متعدد ایجاد شود. مثلاً «حرارت» وحدتِ نوعی دارد، لذا می تواند از علل متعددی نظیر «تابش» و «اصطکاک» و ... ایجاد شود؛ هر فردِ حرارت می تواند از علت خاصّ خودش صادر شود.
نقد محقق خوئی به آخوند این است که مصبّ قاعده ی الواحد، «الواحد شخصی» است، اما مصلحتی که شارع از مکلفین می خواهد که آن را تأمین کنند، «مصلحت نوعی» است که «الواحد نوعی» است. لذا اشکالی ندارد که دو فعل مستقل از مکلف، هر کدام یک فرد از این مصلحت را ایجاد کنند. بنابراین هیچ مشکل فلسفی و ثبوتی پیش نمی آید تا ناچار شویم که به دنبال جستجوی مؤثر واحد برآییم و آن را «جامع» معرفی کنیم و افرادی که در لسان دلیل آمده اند را «افراد جامع» بدانیم!
1.2.1.1بررسی فرمایش خوئی
فرمایش آقای خوئی از جهت ثبوتی، محل بحث است:
1.2.1.1.1الف. آخوند از قاعده ی الواحد فلسفی استفاده کرده
توضیح اینکه در بحث «موضوع علم» ما معتقد بودیم که آخوند از قاعده ی الواحدِ فلسفی استفاده نکرده است.[4]
اما انصافاً در اینجا آخوند سراغ قاعده ی الواحدِ فلسفی رفته است.
سرّ این تفاوت نیز به این برمی گردد که در بحث «موضوع علم» [و نیز در بحث «صحیح و اعم»] ما با «مرکب اعتباری» سر و کار داشتیم، نه با مسأله ی تأثیر ثبوتیِ یک علت در معلول. لذا آخوند در آنجا سراغ «فهم عقلائی» رفت؛ عقلائاً برای اینکه یک مرکب اعتباری را یک واقعیت بدانیم، نیازمند جامع هستیم؛ جامعی که از طریق چند اثر می خواهد شناخته شود. لذا آخوند برای معرفی «جامع» در «مرکب اعتباری» از «قاعده ی الواحدِ عقلائی» کمک گرفت.
اما در اینجا سخن از «تأمین مناط» است که آیا این مناط را دو علت مستقل می توانند محقق کنند، یا اینکه حتماً بایستی یک علت در میان باشد؟ لذا این سخن محقق خوئی و نیز حضرت امام(ره) به آخوند که اینجا سراغ قاعده ی الواحد فلسفی رفته است، کاملاً درست است.
1.2.1.1.2ب. مصبّ قاعده ی الواحد، نه «سنخیت»، بلکه «بساطت» است
بایستی بررسی کرد که مصبّ قاعده ی الواحد آیا «بساطت» است یا «سنخیت»؟ محقق خوئی، به حقّ روی «بساطت» تمرکز کرده اند. (البته بایستی کمی دقیق تر توضیح دهند و به جای «واحد شخصی» بگویند «واحدِ شخصیِ بسیط»). اما برخی از حکما قاعده ی الواحد را ناشی از «ربط سنخیِ علت و معلول» دانسته اند. اگر چنین باشد، بایستی بررسی کرد که مصبّ قاعده ی الواحد دقیقاً چه چیزی خواهد بود. آقای مصباح نیز از این دسته است. ایشان هم در تعلیقاتشان بر نهایه الحکمه، و هم در «آموزش فلسفه»، قاعده ی الواحد را با «سنخیت» تحلیل کرده اند. اگر این سخن درست باشد، شاید بتوان از آخوند دفاع کرد. فلذا جا دارد این بحث بایستی از جهت ثبوتی بررسی شود.
1.2.1.1.3جمع بندی فرمایشات محقق خوئی در نقطه ی اول
بنابراین تا بدین جا برای انجام تحلیل های ثبوتیِ مسأله دو نکته داشتیم:
نکته ی اول این است که روشن شد مراد آخوند از قاعده ی الواحد، قاعده ی الواحد فلسفی است.[5]

نکته ی دوم این است که برای تحلیل قاعده ی الواحد فلسفی بایستی روشن کنیم که آیا این قاعده باید با «سنخیت» تحلیل شود یا با «بساطت»؟ روشن است که آخوند با «ربط سنخی» کار کرده است. نصّ عبارت ایشان چنین است: «أن الواحد لا يكاد يصدر من الاثنين بما هما اثنان ما لم يكن بينهما جامع في البين لا عتبار نحو من السنخية بين العلة و المعلول»[6]
محقق خوئی نیز نصّ سخنان آخوند را کامل نقل کرده اند. بنابراین کاملاً روشن است که استدلال شان در قاعده ی الواحد، مبتنی بر «سنخیت» است نه «بساطت شخصی».
بایستی این مسأله را مورد بررسی قرار دهیم تا روشن شود که آیا دو علتی که وحدت نوعی دارند، آیا از طریق سنخیت می توانند معلول واحدی را تأمین کنند؟
به هر حال به نظر ما اینگونه ورود ثبوتی به سخن آخوند، محل گرفتاری است. توضیح آن را ان شاءالله در جلسه ی آینده ارائه خواهیم کرد.
 

[1] که به تعبیر آخوند، حقیقی ذات اضافه نیست، بلکه انتزاعی است.

[2] قاعدۀ الواحد مشتمل بر دو طرف است: اینکه «از علت واحد، جز معلول واحد صادر نمی شود»، و اینکه «معلول واحد، جز از علتِ واحد صادر نمی شود».

[3] محاضرات فی الأصول، ج4، ص34.

[4] بر خلاف محقق خوئی و حتی حضرت امام(ره) که معتقد بودند آخوند سراغ قاعدۀ الواحد فلسفی رفته است.

[5] در بحث «موضوع علم» و «صحیح و اعم» که با «مرکب اعتباری» سر و کار داشتیم، مرادشان از قاعدۀ الواحد، قاعدۀ الواحد عرفی ـ عقلائی بود.

[6] کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص141.