جلسه 1397/10/24

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / حصه

محتويات
1نقد آقاضیاء از طریق تحلیل قول رجل همدانی
1.1آنچه گذشت...
1.2مشی آقاضیاء هماهنگ با مشی رجل همدانی
1.3عدم فهم درست ماهیت؛ اشکال حکما به «رجل همدانی»
1.3.1یک ـ فهم درست «لیست الماهیه من حیث هی الّا هی»
1.3.2دو ـ «ماهیت» از حدّ وجود انتزاع می شود
1.3.3سه ـ فهم درست «ذهن» و «وجود ذهنی»
1.3.4جمع بندی
1.4نقد آقاضیاء بر اساس تحلیل فوق
1.5آنچه خواهد آمد...

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / حصه
خلاصه مباحث گذشته:
جلسه قبل، اولین جلسه نقد و بررسی نظریۀ آقاضیاء توسط حضرت امام(ره) بود. گفته شد که حضرت امام(ره) معتقدند که بازگشت نظریۀ آقاضیاء به نظریۀ رجل همدانی است. لذا ایشان به بیان نظریۀ رجل همدانی پرداختند.
 
1نقد آقاضیاء از طریق تحلیل قول رجل همدانی
 
1.1آنچه گذشت...
حضرت امام(ره) نکاتی که آقاضیاء در «نهایه الافکار» مطرح کردند را بررسی نمودند. آقاضیاء ناخواسته در صدد جمع میان قول حکما و قول رجل همدانی برآمده است. آقاضیاء تصریح می کند که قول رجل همدانی را قبول ندارد، اما به این سخن پایبند نیست. بنا به ادعای خودش ایشان می خواهد نسبت «طبیعی و فرد» را نسبت «آباء و ابناء» (نسبت «کلی و جزئی») بداند یعنی در هر فردی قائل به یک «طبیعی» بشود، نه اینکه نسبت «طبیعی و فرد» نسبت «أب و ابناء» (نسبت «کل و جزء») باشد، اما هنگامی که قائل به «أب الآباء» می شود و از طریق آن معتقد به «تخییر شرعی» می شود، مسیر دیگری را طی می کند.
توضیح اینکه از نگاه آقاضیاء «أب الآباء» همان «وجود سعی» و «جامع مشترک» است که تقیدهایی پیدا می کند که لازمۀ قبول ماهیت نوعیه است. او این تقیدها را داخل در وجود سعی می داند[1]
، لذا از نگاه ایشان «حصه» ـ که متعلق طلب است ـ عبارت است از «وجود سعی به همراه تقیدهای مقومِ ذات». او رابطۀ «أب الآباء» (وجود سعی) با حصص را رابطۀ «کل و جزء» تصویر کرد و معتقد شد که أب الآباء در این حصص خُرد شده است تا از این طریق «تخییر شرعی» را مطرح کند.
1.2مشی آقاضیاء هماهنگ با مشی رجل همدانی
لذا حضرت امام(ره) می گوید: «هذا الفاضل الأصوليّ لمّا لم يصل إلى مغزى [كلامهم ] جمع بين الآباء و الأب، فجعل للأفراد أبا و جدّاً هو أب الآباء»[2]
؛ حرف اصلی امام(ره) این است که آقاضیاء با قول به «وجود سعی» و تقیدیافتن آن به خصوصیاتِ فصلی[3]
عملاً قول رجل همدانی را تأیید کرده است، هر چند که به صراحت در صددِ انکار قول رجل همدانی بوده است. زیرا رابطۀ جدّ اعلا ـ «وجود سعی» ـ و «حصص نوعیه» [که نسبت به افراد، حکم آباء را دارند]، نسبت «أب الآباء» است، و این در واقع همان نسبتی است که رجل همدانی میان «طبیعی» و «افراد» لحاظ کرد و قائل به «أب الابناء» شد. هر دو در این امر مشترک هستند؛ منتهی تعبیرشان از «أب» متفاوت است؛ یکی «طبیعی» را مطرح می کند و دیگری «وجود سعی» را.
1.3عدم فهم درست ماهیت؛ اشکال حکما به «رجل همدانی»
این نشان می دهد که آقاضیاء اصلاً متوجه نزاعِ حکما با رجل همدانی نشده است. سخن حکما به «رجل همدانی» این بوده است که شما «ماهیت» را درست نفهمیده ای![4]
اگر کسی «ماهیت من حیث هی» را خوب بفهمد متوجه درگیری حکما با رجل همدانی می شود، و به خود اجازه نمی دهد که قائل به «أب الآباء» بشود.
به این عبارت امام رسیدیم که «و في مقابلة قول المحقّقين، و هو أنّ الطبيعيّ موجود في الخارج لا بنعت الوحدة و النوعيّة و اشتراك الكثرة فيه، بل من حيث طبيعته و ماهيّته، و أنّ العموم و الاشتراك لاحق له في موطن الذهن، و الجهة المشتركة ليس لها موطن إلاّ العقل، و الخارج موطن الكثرة، و الطبيعيّ موجود في الخارج بوجودات متكثّرة، و هي متكثّرة حسب تكثّر الأفراد و الوجودات، لا بمعنى تحصّصه بحصص »[5]
؛ تفصیل این عبارت در «تهذیب الاصول» به خوبی بیان شده است.
1.3.1یک ـ فهم درست «لیست الماهیه من حیث هی الّا هی»
سخن حکما این است که رتبۀ «ماهیت من حیث هی» فوق وجود، عدم، وحدت، کثرت، سیاهی و سفیدی است؛ یعنی در مرتبۀ ذات، هیچ کدام از اینها نیستند.[6]
ارتفاع نقیضین نیز رخ نداده است، چرا که سلب در مرتبۀ ذات ـ یا به تعبیر ملاصدرا «حمل اولی» ـ اتفاق افتاده است. بنابراین رتبۀ ذات، نسبت به «وجود» و «عدم»، تساوی نسبت دارد. همین دلیل بر اعتباری بودنِ آن است.
نتیجه اینکه تنها چیزی که می تواند در هر موطنی باشد، «ماهیت» است. «وجود» و صفات حقیقۀ آن نمی تواند اینگونه باشد، زیرا وجود و صفات حقیقیه اش عین ترتب اثر هستند، لذا در موطن ذهن نمی آیند. «عدم» نیز نمی تواند این گونه باشد، زیرا «بطلان محض» است و خارجیتی ندارد تا بخواهد «وجود ذهنی» داشته باشد. بنابراین چیزی می تواند در مواطن مختلف حاضر شود که رتبۀ ذاتش فوق اینها باشد و بتوان در رتبۀ ذاتش، طرفینِ وجود و عدم، وحدت و کثرت و امثال اینها را سلب کرد. و این فقط و فقط «ماهیت» است.
این نکته را بوعلی و تمامیِ مشائیان متوجه می شدند و اختصاصی به ملاصدرا ندارد، هر چند بیان صدرائیِ آن راقی تر است. صدرا از دل این نکته، بحث فنیِ «وجود ذهنی» و «حمل اولی» را استخراج کرده است.
اگر کسی ماهیت را اینگونه به درستی تحلیل کند، بایستی بگوید ماهیت با کثیر، کثیر است و با واحد، واحد. لذا در ظرف خارج ـ که ظرف کثرت است ـ ماهیت نمی تواند وحدت داشته باشد، بلکه ماهیت نیز کثیر[7]
است. همچنین در ظرف ذهن ـ که ظرف اشتراک است ـ ماهیت نیز اشتراک و وحدت دارد. کثرت خارجی و وحدتِ ذهنی هیچ کدام داخلِ در حدّ ماهیت نیستند.
سخن اصلی حضرت امام(ره) در مقدمۀ نقد رجل و آقاضیاء این است که اگر ماهیت را درست درک کنیم و متوجه باشیم که «لیست الماهیه من حیث هی الا هی»، آن گاه نمی توانیم ماهیت را در خارج ـ که مثار کثرت است ـ بنعت الوحده و الاشتراک موجود بدانیم.
1.3.2دو ـ «ماهیت» از حدّ وجود انتزاع می شود
امام در ادامه مطلب فوق را با مبنای «اصالت وجود» چنین بیان می کند[8]
که «ماهیت»، منتزع از حدّ شئ است. شئ وقتی در صراط تکامل قرار می گیرد، از هر حدّ آن می توان مفهوم ماهوی انتزاع کرد. از حدود متعدد آن «جسم»، «جسم نامی»، «حیوان» و «انسان» انتزاع می کنید. این بیان، همان مطلب فوق در نظام صدرائی است.
1.3.3سه ـ فهم درست «ذهن» و «وجود ذهنی»
ان قلت: اگر ماهیت را ذهن انتزاع می کند، آنچه که در ذهن است یک «موجود خارجی» است. موجود خارجیِ قائم به نفس که نمی تواند حدّ موجود دیگری باشد![9]

حضرت امام در تهذیب جواب می دهند که بیان فوقِ ما ناشی از ضیق تعبیر است، و الّا آنچه که در نفس است یک واقعیت خارجی است که خودش حدّی از وجود دارد. ماهیتی که از آن به «وجود ذهنی» تعبیر می کنیم، ماهیتی است که ذهن در این فضا آن را در نظر می گیرد، و الّا خودش یک واقعیت خارجی است.[10]

با این سخن، به آقاضیاءمی گوید که شما در فضای ادقّ درست سخن نگفته اید. لذا بنا به تبیین حضرت امام(ره) هم بیان آقاضیاء در قسم ثانی (وضع عام، موضوع له عام) اشکال دارد، هم بیان ایشان در محل بحث مان.
1.3.4جمع بندی
بنابراین ریشۀ اشکال رجل همدانی در عدم فهم درست «ماهیت» بوده است. برای فهم درست «ماهیت من حیث هی» بایستی سه گام برداشته شود:
یک ـ «لیست الماهیه من حیث هی الّا هی» در فضای مشائیان خوب فهمیده شود. یعنی فهمیده شود که ماهیت، فوق کثرت و وحدت، وجود و عدم و امثال اینهاست.
دو ـ بفهمیم که در فضای «اصالت وجود» معنای اینکه می گویند «ماهیت، از حدّ وجود انتزاع می شود» چیست؟
سه ـ ذهن که می خواهد این کار را بکند، و اصلاً خود «ذهن» خوب فهمیده شود. یعنی فهمیده شود که موجودِ قائم به نفس و صفت نفس که خودش به نوبۀ خود حدّی از وجود را دارد، خودش یک واقعیت خارجی است. در این مرحله بایستی «وجودِ ذهنی داشتن ماهیت» خوب درک شود.
با درک درست این سه مطلب می فهمیم که اشتباه رجل همدانی این تصور غلط او بوده که «ماهیت» چون در ذهن «وحدت» دارد، در خارج نیز «وحدت» دارد. در حالیکه بنا به سخنان فوق، ماهیت، نه وحدت دارد و نه کثرت. «ماهیت» در هر ظرفی، اقتضاء آن ظرف را دارد؛ معنایش این است که «ماهیت» ساختۀ ذهن است؛ به تعبیر حکما «ماهیت»، امری «اعتباری» ـ در مقابل «اصیل» ـ است.
بنابراین تصویر حکما این است که زید، یک ماهیت دارد، عمرو نیز ماهیت دیگری دارد. این دو ماهیت، «کثرت عددی» دارند، اما در ذهن، «وحدت نوعی» دارند.
1.4نقد آقاضیاء بر اساس تحلیل فوق
آقاضیاء «کثرت ماهیت» را در اثر تقید و اضافاتی می دانست که «ماهیت» و «وجود سعی» به خصوصیت زیدی و بکری پیدا می کند. او از این طریق قائل به «حصه» شد. حقّ این است که بنا به تحلیل فوق، «کثرت ماهیت» ناشی از «کثرت وجود» است. از سوی دیگر، «اشتراک» و «وحدت» نیز ناشی از موطن ذهن است. یعنی همین که به موطن ذهن می آید متصف به «وحدت» می شود. رتبۀ «ماهیت» چون فوق وحدت و کثرت است، با همه هست.
به عنوان مثال، آقاضیاء «کثرتِ ماهیت حیوانی» را به خاطر تقیدیافتنِ آن به خصوصیت فصلی نظیر «ناطقیت»، «صاهلیت»، «ناهقیت» و امثال آن می دانست، کما اینکه «کثرتِ ماهیت نوعیه انسان» را به خاطر تقیدیافتنِ آن می دانست، منتهی با این ملاحظه که تقید آن به خصوصیات فردیه مورد طلب نیست، بلکه تقیداتی که مقوم نوع هستند مورد طلب هستند. در صورتی که بنا به تبیین حکما حق این است که کثرت ماهیت حیوانی و همچنین کثرت ماهیت نوعیه انسان صرفاً به خاطر وجودش است.
بنابراین اشتباه آقاضیاء این است که همچون رجل همدانی متوجه مغز فرمایش حکما دربارۀ «ماهیت» نشده است. لذا در ادامه فهم درستی از «اصالت وجود» نیز پیدا نکرده است. لذا نظریه پردازی ایشان در فضای «اصالت وجود» نیز نظریه پردازی صحیحی نبوده است.
نتیجه اینکه تلاشی که آقاضیاء در مقام جمع میان قول رجل همدانی با سخن حکما تلاشی نافرجام است. چرا که قول رجل همدانی ناشی از فهم نادرست ایشان از «ذات» و «ذاتیات» بوده است.
1.5آنچه خواهد آمد...
1. دو عبارت از تهذیب مد نظر است که آن را بیان خواهیم کرد.
2. در ادامه وارد جنبۀ عرفی بحث در وادیِ «تقنین» می شویم.

[1] به خلاف تقید به خصوصیات که همچون «خصوصیات»، خارج از حصه تصویر می کند.

[2] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص74.

[3] زیرا خصوصیات فصلی نظیر ناطقیت، مقومِ ذات هستند، لذا مورد طلب هستند.

[4] این قسمت را «تهذیب االاصول» به خوبی بیان کرده است. لذا جهت مطالعه بیشتر به این کتاب مراجعه کنید. همچنین لازم است که مباحث فلسفیِ «وجود ذهنی» در نهایه الحکمه دیده شود.

[5] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص73.

[6] علامه طباطبای این بحث را ذیل مبحث «حقیقی و اعتباری» خوب بیان می کنند. در آنجا بحث ملاصدرا را خوب بیان می کنند که مراد از اینکه «مفهوم حقیقی» مفهومی است که هم در ذهن است و هم در خارج، چیست؟ ایشان توضیح می دهند که این فقط برای ذاتی مطرح می شود که نسبت به وجود و عدم، تساوی داشته باشد. لذا «وجود ذهنی» منحصر در مفهوم می شود. لذا ملاصدرا درست می گوید که هم «وجود ذهنی» را مطرح می کند، هم ماهیت را «اعتباری» می داند.

[7] البته مراد از کثرت، کثرتِ خارج از رتبۀ ذات است.

[8] این بیان نیز به خوبی در تهذیب الاصول آمده است.

[9] شهید مطهری نیز همین اشکال را ذیل «وجود ذهنی» به عنوان اشکال مطرح می کند که اگر ماهیت، حدّ شئ خارجی و امری اعتباری باشد، آیا می توانیم دو وجود ـ ذهن و خارج ـ را دارای یک حدّ بدانیم؟.

[10] عین تعبیری که در تهذیب آمده چنین است: «فإن قلت: يلزم على هذا أن يكون الطبيعي نفس الصور المنتزعة القائمة بالذهن، و مع التقيّد بالوجود الذهني كيف يكون حدّاً للشي ء الموجود في الخارج؟قلت: التعبير بالانتزاع و ما أشبهه لأجل تقريب المطلب، و إلّا فهو بما أنّه أمر منتزع موجود في وعاء الذهن من مراتب الوجود، و لا يعقل أن يكون حدّاً للموجود، بل الماهية هي الشي ء الذي يراه الإنسان تارة موجوداً في الذهن، و اخرى موجوداً في الخارج، و ثالثة غير موجود فيهما، و لكن العلم لا يتعلّق بالماهية المجرّدة إلّا بلحاظها في الذهن و تجريدها عن سائر الخصوصيات، و مع ذلك لا تكون ماهية مجرّدة، بل مختلطة بالوجود الذهني»(تهذیب الاصول، ج1، ص499.)