جلسه 1397/10/23

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / حصه

محتويات
1تحلیل و بررسی نظریۀ آقاضیاء توسط حضرت امام(ره)
1.1جمع بندی بیانات آقاضیاء درباره حصه بر اساس مباحث گذشته
1.2خلاصه گزارش از آقاضیاء (حضرت امام)
1.3تحلیل و بررسی نظریه آقاضیاء توسط حضرت امام(ره)
1.3.1الف. بررسی نظریۀ رجل همدانی
1.3.2ب. قول محققین در مقابل نظریۀ رجل همدانی

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / حصه
خلاصه مباحث گذشته:
در جلسات گذشته نظریه ی آقاضیاء درباره «حصه» مطرح شد. ایشان متعلق اوامر و نواهی را «خصوصیات فردیه» یا «وجود سعی که تقید به خصوصیات فردیه یافته» ندانستند. از نظر ایشان متعلق اوامر و نواهی، وجود سعی دانستند که به خصوصیاتِ مقوم نوع تقید یافته باشند. خلاصه اینکه ایشان متعلق اوامر و نواهی را «حصص نوعیه» ـ در مقابل «حصص فردیه» دانستند. ایشان معتقد بودند که بنا بر این قول، در مقام امتثال بایستی قائل به «تخییر شرعی» شویم. ایشان در ادامه سه اشکال که ممکن است به نظریه شان وارد شود را مطرح کردند و پاسخ دادند. از این جلسه وارد نقد نظریه ی ایشان می شویم.
 
1تحلیل و بررسی نظریۀ آقاضیاء توسط حضرت امام(ره)
 
1.1جمع بندی بیانات آقاضیاء درباره حصه بر اساس مباحث گذشته
بیانات آقاضیاء درباره «تخییر شرعی» از طریق قول به «حصه» مطرح شد. دیدیم که ایشان ادعا داشتند که قول رجل همدانی را قبول نداریم، لذا نسبت طبیعی و فرد را «أب و ابناء» نمی دانیم، بلکه مثل بوعلی و سایر حکما قائل به «آباء و ابناء» هستیم. آقاضیاء سعی کردند که نظریه حکما را در فضای «اصالت وجود» بازسازی کنند. ایشان با ذکر سه استدلال معتقد به «وجود سعی» در خارج شدند و آن را منشأ انتزاع «طبیعی» دانستند و گفتند در مواردی که علل متعددی، معلول واحدی را ایجاد می کنند، در واقع، «وجود سعی» است که موجب تحقق معلول می شود.
آقاضیاء در عین حالی که نظریه «آباء و ابناء» را قبول دارد، برای سازگاری بحث با فضای «اصالت وجود» می گوید «وجود سعی» «أب الآباء» است. «وجود سعی» در حصص نوعیه پخش می شود. وقتی تکلیف به «حصص» تعلق می یابد، وجودهای مباینی خواهیم داشت که مجموع شان «وجود سعی» است. «وجود سعی» مجموع وجودهای خُردشده در «حصص» است. بنابراین نسبت تکلیف به وجود سعی، «ایجاب تعیینی» است، اما نسبت تکلیف به حصص، «ایجاب ناقص» است. مراد از «ایجاب ناقص» این است که همه حصص را نمی توانید ترک کنید، اما واجب هم نیست که همه را انجام دهید.
1.2خلاصه گزارش از آقاضیاء (حضرت امام)
حضرت امام (ره) در دو جا «نظریه حصه آقاضیاء» را با تفصیل بحث کرده است:
1. در بحث «اقسام وضع»، در مقام تفسیر قول آقاضیاء درباره «قسم دوم» (وضع عام، موضوع له عام).
2. در بحث «متعلق اوامر و نواهی». در اینجا فرمایش آقاضیاء را ابتدا کامل نقل می کنند، سپس به نقد آن می پردازند.
نقد حضرت امام(ره) در بحث «متعلق وامر و نواهی» کامل تر است و تفصیل بیشتری دارد، لذا ما ابتدا این بخش را مطرح می کنیم.
حضرت امام ابتدائاً می فرمایند: «لمّا كان ذلك منشأ لاشتباه كثير منهم في كثير من المباحث، فلا بأس بالإشارة الإجماليّة إلى مراد الرّجل الهمدانيّ، و مراد القوم في مقابله»[1]
؛ حضرت امام معتقدند که آقاضیاء علی رغم اصرارش بر انکار «قول رجل همدانی»، عملاً قائل به «قول رجل همدانی» شده اند، لذا برای بررسی قول آقاضیاء لازم است که ابتدا قول رجل همدانی را بهتر بشناسیم.
امام پس از نقل کامل سخنان آقاضیاء می گویند: «قد استأنف بعض المحقّقين ـ بعد بنائه على تعلّق الأمر بالطبيعة ـ فصلا محصّله: أنّه إذا تعلّق الأمر بعنوان على نحو صرف الوجود، فهل يسري إلى أفراده تبادلا، فتكون الأفراد بخصوصيّاتها تحت الطلب، أم لا؟ و على الثاني فهل يسري إلى الحصص المقارنة للأفراد كما في الطبيعة السارية، أم لا، بل الطلب يقف على نفس الطبيعة؟»[2]

سپس به مقدماتِ آقاضیاء برای بحث خودش اشاره می کند و نظر آقاضیاء را مطرح می کند که «التحقيق يقتضي وقوف الطلب على نفس الطبيعة، و أقام عليه دليلين »[3]
؛ حضرت امام(ره) به دو دلیل اشاره نمی کند، اما ما آن دو دلیل را در جلسات قبل اشاره کردیم؛ یکی قضاوت «وجدان» و دیگری معلولِ مصلحت بودنِ طلب.
حضرت امام(ره) می فرمایند ظاهر این است که آقاضیاء تحقیقی دربارۀ «طبیعی» انجام می دهد و در نهایت عملاً قائل به «قول رجل همدانی» شده است یعنی «أب الابناء» را پذیرفته است، ولی «أب الآبائی» به نام «وجود سعی» درست کرده است. امام این مطلب را چنین بیان می کند: «زعم أنّ المراد بقول بعض أهل فنّ المعقول:- إنّ الطبيعيّ بالنسبة إلى الأفراد كالآباء و الأولاد- هو حصصه، و افترض آباء هي الحصص، و أب الآباء و هو القدر المشترك بينها الّذي يكون الطبيعيّ مرآة له»[4]
؛ این تعبیر، خلاصه نظریۀ آقاضیاء از نگاه حضرت امام(ره) است. یعنی «آباء و ابناء» را قبول دارد. حصص نوعیه، آباء هستند، و افراد نیز ابناء هستند. اما «وجود سعی» هم داریم که نسبت به حصص، «أب الآباء» است. منشأ انتزاع «طبیعی»، «وجود سعی» است.
حضرت امام(ره) جمع بندی روانی از سخنان آقاضیاء ارائه می کند. ایشان ـ بر اساس گزارش حضرت امام(ره) ـ در بحث «متعلق اوامر و نواهی» متعلق را «طبیعی» می داند، و در بحث «تخییر»، قائل به «تخییر شرعی» است. زیرا اولاً قائل به «وجود سعی» به عنوان «أب الآباء» و «حصص» به عنوان «آباء» است، ثانیاً معتقد است که «وجود سعی» در «حصص نوعیه» خرد می شود.
تنها نکته ای که هست این است که امام(ره) همانگونه که خودِ آقاضیاء در اینجا اشاره ای به مبنای اصالت وجود نمی کنند، امام(ره) نیز هیچ گونه اشاره ای به این مطلب نمی کند. متأسفانه حتی هنگام نقد نظریۀ آقاضیاء نیز متعرض این مبنای آقاضیاء نمی شود. آقاضیاء در بحث «اقسام وضع» بود که به این مبنا تصریح می کرد، و حضرت امام نیز در بحث مذکور، به آن اشاره داشتند.
1.3تحلیل و بررسی نظریه آقاضیاء توسط حضرت امام(ره)
حضرت امام(ره) معتقدند که برای تحلیل درست نظریۀ آقاضیاء ناچاریم قول «رجل همدانی» را یاد بگیریم. امام(ره) قول رجل همدانی را از اسفارِ ملاصدرا نقل می کند. اعتقاد امام این است که تمام مشکل رجل همدانی، همان مشکل آقاضیاء است.
1.3.1الف. بررسی نظریۀ رجل همدانی
تلقی رجل همدانی از «طبیعی» ـ که نسبت «طبیعی و افرادش» را نسبت «اب و ابناء» می داند ـ دقیقاً همان تلقیِ آقاضیاء است. تلقی رجل همدانی این است که طبیعی عبارت است از وجود سعیِ خارجی که نسبتی با خصوصیات فردیه پیدا کرده است، یا عبارت است از ذات واحدی که نسبتی با خصوصیات فردیه پیدا کرده است. رجل همدانی می گوید طبیعی «ذاتِ واحد» است، آقاضیاء نیز می گوید «وجود سعیِ واحد» داریم. آن «ذات» یا «وجود»، نسبتی با خصوصیات فردیه پیدا می کند. طبیعیِ انسان یک طبیعی بیشتر نیست که نسبتی با زید، نسبتی بکر و نسبتی با عمرو دارد. لذا رجل همدانی می گوید یک «طبیعی» بیشتر نداریم و معقول نیست که کسی در این مطلب شک کند. لذا نبایستی از «تکثر طبیعی» سخن گفت. جایی که رجل همدانی گیر کرده همین جاست. آقاضیاء صرفاً به جای تعبیر «طبیعی»، تعبیر «وجود سعی» را بکار می برد.
حضرت امام(ره) ابتدا قول رجل همدانی را تبیین می کند، سپس نشان می دهد که آقاضیاء نیز در همان چاهی افتاده است که رجل همدانی قبلاً افتاده بود. صرفاً با این فارق که رجل همدانی تعبیر «طبیعی» را بکار می برد، اما آقاضیاء تعبیر «وجود سعی». آقاضیاء «وجود سعی» را منشأ انتزاع «طبیعی» می داند.
نتیجه این است که آقاضیاء وقتی «وجود سعی» را بر وزانِ «طبیعی» در قول رجل همدانی مطرح می کند، بایستی بپذیرد که نمی تواند بر اساس سخنش قائل به «کثرت عددی طبیعی» بشود. به عبارتی آقاضیاء تلاش می کرد که قول رجل همدانی را رد کند، و قائل به کثرت عددی شود، اما حضرت امام(ره) می گوید بنا به تصویری که از «وجود سعی» ارائه کرده است، او نمی تواند این کار را انجام دهد.
تعبیر زیبای امام از قول رجل همدانی این است: «زعم الرّجل أنّ معنى وجود الطبيعيّ في الأعيان هو أنّ ذاتا واحدة بعينها مقارنة لكلّ واحد من المقارنات المختلفة موجودة بنعت الوحدة في الخارج، و أنّ ما به الاشتراك الذاتيّ بين الأفراد متحقّق خارجا بما هو الجهة المشتركة»[5]
؛ یعنی یک انسان داریم که ذات واحدی است که مقارن با مقارنات مختلفه ای است. مقصود او از «مقارنات مختلفه» عوارض و خصوصیات افراد است. رجل همدانی معتقد است که مثلاً اگر هفتاد نفر در این سالن هستند، میان این هفتاد نفر، «یک ذات انسان» بیشتر نداریم. یک ذاتِ واحد میان موجودات کثیر تحقق دارد.
امام به نقل از ملاصدرا[6]
می فرماید: رجل همدانی از این دو گفتۀ حکما که می گویند «إنّ الأشخاص تشترك في حقيقة واحدة هي الطبيعيّ» و «إنّ الكلّي الطبيعيّ موجود في الخارج» توهم کرده است که مقصود حکما این است که ذاتِ واحد ـ طبیعی ـ در خارج تحقق دارد. سپس ادعا می کند که مگر می شود که کسی در این امر شک کند! عین تعبیر چنین است: «و كأنّه توهّم- من قولهم: إنّ الأشخاص تشترك في حقيقة واحدة هي الطبيعيّ، و قولهم: إنّ الكلّي الطبيعيّ موجود في الخارج- أنّ مقصود القوم هو موجوديّة الجهة المشتركة بما هي كذلك في الخارج، قائلا: هل بلغ من عقل الإنسان أن يظنّ أنّ هذا موضع خلاف بين الحكماء؟! على ما حكي عنه »[7]

ایشان در ادامه می گوید برخی آمده اند و برای توهّم رجل همدانی ـ که صرفاً یک «طبیعی» داریم که مقارن با خصوصیات متعدد است ـ استدلال هم فراهم کرده اند؛ همان دو استدلالی که آقاضیاء برای اثبات «وجود سعی» مطرح کرد؛ «و ربّما يستدلّ لما توهّمه الرّجل تارة: بأنّ الطبيعيّ معنى واحد منتزع من الخارج، و لا يمكن أن يكون الكثير بما هو كثير منشأ لانتزاع الواحد، فلا بدّ من جهة اشتراك خارجیّ بنعت الوحدة، حتّى يكون الطبيعیّ مرآة لها و منتزعا منها. و أخرى: بأنّ العلل المختلفة إذا فرض اجتماعها على معلول واحد، لا بدّ فيها من جهة وحدة خارجيّة مؤثّرة في الواحد بمقتضى قاعدة لزوم صدور الواحد عن الواحد... و هذا معنى كون الطبيعيّ كأب واحد بالنسبة إلى الأبناء، أي يكون بنعت الوحدة و الاشتراك موجودا في الخارج»[8]

فارق رجل و آقاضیاء صرفاً در این نکته است که رجل همدانی چون در فضای ماهوی بوده با «طبیعی» و «ذات» کار کرده است، اما آقاضیاء که در فضای وجودی بوده است با «وجود سعی» کار کرده است و آن را منشأ انتزاع «طبیعی» دانسته است.
1.3.2ب. قول محققین در مقابل نظریۀ رجل همدانی
حضرت امام(ره) می فرماید اشتباه رجل همدانی در این بوده است که قول حکما مبنی بر «اشتراک افراد در طبیعی» را «وحدت عددیِ طبیعی در خارج» معنا کرده است. در حالیکه معنای «اشتراک افراد در طبیعی» این نیست. تصویر درست از «اشتراک افراد در طبیعی» همان نظریۀ «آباء و ابناء» است.
لذا حضرت امام(ره) در ادامه در مقابلِ قول رجل همدانی به سخن حکما می پردازد. ابتدا در فضای مشهور ـ که غفلت از «اصالت وجود» بوده ـ به بحث می پردازد، سپس در فضای «اصالت وجود». در فضای اصالت وجود، همان نظریه را به صورت ادقّ بیان می کنند. حضرت امام(ره) می گوید قول محققین این است: «و في مقابلة قول المحقّقين ، و هو أنّ الطبيعيّ موجود في الخارج لا بنعت الوحدة و النوعيّة و اشتراك الكثرة فيه، بل من حيث طبيعته و ماهيّته، و أنّ العموم و الاشتراك لاحق له في موطن الذهن، و الجهة المشتركة ليس لها موطن إلاّ العقل، و الخارج موطن الكثرة، و الطبيعيّ موجود في الخارج بوجودات متكثّرة، و هي متكثّرة حسب تكثّر الأفراد و الوجودات، لا بمعنى تحصّصه بحصص »[9]

عبارت فوق، عبارت بسیار کلیدی از حضرت امام(ره) است. برای تبیین این عبارت لازم است که این موارد را بررسی کنیم:
ـ معنای «وحدت عددی».
ـ معنای «وحدت نوعی».
ـ وحدت نوعی و طبیعتِ واحده چگونه با کثرت عددی جمع می شود؟ پاسخ به این سؤال، مقصود حکما از «آباء و ابناء» را روشن می سازد.
پس از اینکه نظریۀ رجل همدانی را تبیین کردیم، ان شاءالله در جلسه آینده نشان خواهیم داد که تحلیل آقاضیاء عقلاً عین تحلیل رجل همدانی است.

[1] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص72.

[2] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص69.

[3] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص70.

[4] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص71.

[5] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص72.

[6] الأسفار، ج2، ص286.

[7] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص72.

[8] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص72.

[9] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص73.