جلسه 1397/10/11

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / حصه

محتويات
1دو دیدگاه درباره «مثل افلاطونی»؛ مقدمه نظریه آقاضیاء درباره «حصه»
1.1تفاوت دو دیدگاه درباره «مثل افلاطونی»
1.1.1قرائت مسلمین از نظریه مثل افلاطونی
1.1.2قرائت غربی ها از نظریه مثل افلاطونی
1.2خروجیِ نظریه آقاضیاء در باب «حصه» (حضرت امام)
1.3آنچه خواهد آمد...

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / حصه
خلاصه مباحث گذشته:
در جلسه گذشته روشن شد که «حصه» در فضای «کلی و جزئی» مطرح می شود، نه «کل و جزء»، و مراد از «حصه» «طبیعیِ همراه با تقید و اضافه» است. گفته شد که درباره «کلی سعی» دو تبیین وجود دارد.
 
1دو دیدگاه درباره «مثل افلاطونی»؛ مقدمه نظریه آقاضیاء درباره «حصه»

1.1تفاوت دو دیدگاه درباره «مثل افلاطونی»
گفته شد مشائیان به تبع ارسطو تحلیلی از طبیعی دارند که بر اساس آن معتقدند که «طبیعی» هم در ذهن است، هم در خارج؛ در ذهن وصف کلیت پیدا می کند، و در خارج وصف تشخص. این اعتقاد را بوعلی با صراحت بیان می کند. اما مشائیان در اینکه سبب تشخصِ «طبیعی» در خارج چیست، اختلاف نظر داشتند؛ فارابی سبب تشخص را «وجود» می دانست، اما سایرین معتقد بودند «عوارض مشخصه» سبب تشخص هستند.
در مقابل این دیدگاه، بحثی مربوط به نظریه ی «مُثُل افلاطونی»[1]
وجود دارد. یکی از اختلافات جدی میان ارسطو و افلاطون همین نظریه است. در تحلیل این نظریه میان غربی ها و فلاسفه اسلامی اختلاف هست.
1.1.1قرائت مسلمین از نظریه مثل افلاطونی
مسلمین معتقدند که اختلاف سخن افلاطون با ارسطو ناظر به بحث فعلی ما نیست. بحث فعلی ما این است که «طبیعی» در خارج دارای تشخص است و در ذهن، کلی است. از نگاه مسلمانان این نکته را افلاطون نیز قبول دارد. لذا نظر افلاطون و ارسطو یکی است، لذا میان مشائیان و اشراقیون نیز از این نظر اختلاف نظری نیست.
از نگاه مسلمین، اختلاف نظر افلاطون و ارسطو در نظریه ی مثل در این مطلب است که ارسطو در صدد بوده افراد کلیِ طبیعی را به همین افرادِ خارجیِ محسوس محدود کند. یعنی ارسطو «افرادِ طبیعیِ انسان» را همین زید و بکر و عمرو و ... می داند. اما افلاطون معتقد است که کلیِ طبیعی، علاوه بر این افرادِ محسوس، فرد دیگری هم دارد که آن فرد، در واقع حقیقتِ آن کلی می باشد و این افرادی که در خارج می بینیم، در واقع سایه های همان حقیقت هستند.
بنابراین افلاطون مخالفتی با بحث «طبیعی و فرد» ـ که ارسطو و مشائیان در نزاع با رجل همدانی آن را مطرح می کنند ـ ندارد، بلکه او صرفا می خواهد بگوید علاوه بر این افرادِ محسوس که طبیعی موجود به وجودِ این افراد است، طبیعی دارای یک «رب النوع» است. این رب النوع، حقیقتِ این افراد محسوس است. افراد محسوس، سایه های آن حقیقت هستند.
بنا به این نگاه مسلمین، افلاطون معتقد است که طبیعی دو گونه فرد دارد: 1. افراد محسوس خارجی، 2. فردی مجرد که حقیقتِ افراد را تشکیل می دهد که در موطن و ظرف مربوط به خود تحقق دارد.
آیت الله جوادی برخی آیات که درباره نزول حدید و امثال آن می باشد، را با ظرافتی به «رب النوع» که در وعاء خودش تحقق دارد مرتبط می سازند. از نظر ایشان حقیقت انزال منحصر به آیات قرآن نیست. بایستی فرمایش افلاطون، اصلاحاتی که بعداً در کلام مشائیان، شیخ اشراق، میرداماد، ملاصدرا و در نهایت علامه طباطبایی پیدا کرده به همراه ظرایف قرآنیِ بحث در فرصتی دیگر سخن گفته شود.
بر اساس این مطلب، «طبیعی و فرد» و «کلی و مصداق» دو گونه به کار می رود:
1. گاهی مراد از «کلی» همان مباحثی است که در منطق بدان می پردازیم.
2. گاهی مراد از کلی «کلیِ سعی» است که اصطلاحی است مغایر با اصطلاح منطقی. کلی در اینجا در عالم خارج دارای وجود سعی است. اصل و حقیقتِ کلی به آن «وجود سعی» برمی گردد. آثار و سایه ها در عالم خارج نیز ناشی از آن «وجود سعی» است. «وجود سعی» نیز فرد است، اما با افراد خارجی که ما می بینیم متفاوت است.
فردی که در مباحث مشائیان مطرح می شود، همان زید و بکر و خالد است که تا کنون محل بحث ما بوده است. اما این فردی که افلاطون اضافه می کند، متفاوت با آنهاست. این فرد دارای وجود سعی است که اصل و حقیقت کلی به آن برمی گردد. تلقی مسلمین از نظریه «مثل افلاطون» چنین چیزی است.
1.1.2قرائت غربی ها از نظریه مثل افلاطونی
غربی ها اختلاف ارسطو و افلاطون را ناظر به محل بحث خودمان یعنی «طبیعی و فرد» می دانند. از نگاه غربی ها ارسطو می گوید افراد طبیعیِ انسان همین تشخصات خارجی نظیر زید و بکر و عمرو است. اما افلاطون می خواهد بگوید که این تشخصات در خارج نیستند، بلکه فردِ طبیعی صرفاً وجود سعی دارد. تلقی غربی ها «معرفت شناسانه» است.
اما نگاه مسلمین چنانچه دیدیم این بود که افلاطون در بحث «طبیعی و فرد» اختلافی ندارند، بلکه تنها اختلاف شان در این بود که افلاطون، علاوه بر این افرادی که در خارج می بینیم، قائل به یک فرد دیگر هم بود که دارای وجود سعی است. به عبارتی نگاه افلاطون را «هستی شناسانه» می دانند و می گویند افلاطون معتقد است طبیعی می تواند دارای افرادی در دو مرتبه باشد؛ در یک مرتبه «وجود سعی» دارد و در مرتبه ی دیگر «وجود تشخصی». فردی که دارای «وجود سعی» است، همان «مُثُل» است.[2]

1.2خروجیِ نظریه آقاضیاء در باب «حصه» (حضرت امام)
با مقدماتی که در جلسه دیروز و امروز بیان شد، می توانیم به نظریه ی آقاضیاء عراقی بپردازیم. ایشان نظریه شان را هم در «نهایه الافکار» بیان کرده اند، هم در «مقالات الاصول».
ابتدا به خروجیِ بحث آقاضیاء ـ با بیانی که حضرت امام(ره) از آن دارند ـ می پردازیم، سپس به اصل بحث شان. بر اساس نظریه مختار حضرت امام(ره) و ما در بحث «متعلق اوامر و نواهی» متعلق اوامر و نواهی «طبیعی» است. لذا آنچه به شارع مربوط می شود صرفاً همین است که به «طبیعی» امر می کند. سپس در مرتبه ی بعد عرف می گوید برای اینکه امتثال انجام شود بایستی آن طبیعی را «ایجاد» کرد. بنابراین در مرحله ی تحقق تکلیف که به شارع مربوط است، با «طبیعی» سر و کار داریم، در مرحله ی امتثال نیز عرف می گوید که طبیعی را «ایجاد» کن.
نتیجه اینکه تخییری که در وادی امتثال داریم «تخییر عقلی» خواهد بود، نه «تخییر شرعی». زیرا شارع هیچ چیزی ناظر به امتثال تکلیف نگفته است تا «تخییر شرعی» داشته باشیم. شارع صرفاً تلکیف را بر سر «طبیعی» برده است. پس از تحقق تکلیف، عرف می گوید برای اینکه امتثال کنی بایستی از میان افراد مختلف، یکی را ایجاد کنی. لذا در مقام امتثال «تخییر عقلی» داریم.
اما آقاضیاء می خواهد «ایجاد» یا «وجود» را به بیان شارع برگرداند. اگر «ایجاد» و «وجود» به بیان شارع برگردد، راه «تخییر شرعی» باز می شود. زیرا شارع است که گفته فلان فرد از ایجاد را می خواهم یا بهمان فرد را.
بایستی بیان آقاضیاء را بررسی کنیم، اما در مباحث قبلی نظر مختار ما همان نظر حضرت امام(ره) بود؛ اینکه «ایجاد» ربطی به شارع ندارد و صرفاً ناشی از فهم عرفی ـ عقلائی در وادی امتثال است، لذا «تخییر عقلی» داریم.
آقاضیاء برای اینکه «وجود» و «ایجاد» را به بیان شارع برگرداند تا نتیجه بگیرد که در وادی امتثال «تخییر شرعی» داریم، مسأله «حصه» را مطرح کرده است؛ «تخییر شرعی میان حصص». ایشان «تخییر شرعی میان حصص» را از طریق نقد «سخن مشائیان هنگام ردّ قول رجل همدانی» مطرح می کند. نقد او این است که سخن مشائیان در رد قول رجل همدانی، در فضای اصالت ماهیتی است.
به نظر آقاضیاء اگر نگاه اصالت ماهیتی داشته باشیم، سخن بوعلی به کرسی می نشیند و ثابت می شود که طبیعی، در هر فردی تحقق دارد. در هر فردی، تمام طبیعی هست نه بعضِ آن. اما این صرفاً با نگاه اصالت ماهیتی سازگار است. لذا اگر نگاه اصالت ماهیتی کنار برود، نمی توان گفت «هر فردی، تمامِ طبیعی است».
ایشان معتقد است که در نگاه اصالت وجودی بایستی با وجود کار کرد. باید دید که آیا در این نگاه می توان اضافه ای لحاظ کرد تا بدین طریق، حصه شکل بگیرد؟ توضیح اینکه هرگاه شئ را با «اضافه» لحاظ کنیم، حصه شکل می گیرد. منتهی در فضای اصالت ماهوی، «اضافه» را به «ماهیت» می دهیم، و در فضای اصالت وجودی، «اضافه» را می خواهیم به «وجود» بدهیم.
در نگاه اصالت وجودی دیگر نمی توان دم از تحقق «طبیعی» در هر فردی زد، چرا که وعاء خارج را «وجود» پر کرده است، نه «ماهیت». در این فضا به دنبال این هستیم که با اضافاتی «حصص وجودی» ایجاد کنیم. اینجاست که پای «کلی سعیِ» افلاطون بر اساس تصویر اصالت وجود به میان می آید.
بایستی بررسی کنیم که آیا آقاضیاء این موارد را مطرح کرده است: 1. اینکه حصه را با «اضافه» و «تقید» درست می کنیم. 2. «اضافه» را به «وجود» می زنیم نه به «ماهیت». یعنی در فضای اصالت ماهیتی، «انسان» با تقید به «علم» تبدیل به حصه می شد، اما در فضای اصالت وجودی، «وجود» است که با تقید، حصه را پدید می آورد.
ظاهراً ایشان با بیان چند استدلال در صدد است نشان دهد که شئ با «اضافه» به «وجود» می تواند «حصص وجودی» پیدا کند؛ حصصی که منشأ آثار است و سیر استکمالیِ شئ را تبیین می کند. ایشان در نهایت در صدد است که از طریق «حصص وجودی» بگوید تخییر مربوط به شارع است، لذا «تخییر شرعی» داریم.
1.3آنچه خواهد آمد...
در جلسه ی آینده استدلالات آقاضیاء را بررسی خواهیم کرد. همچنین خواهیم دید که آیا «أب الآباء» که ایشان مطرح می کند آیا وجود سعیِ افلاطونی دارد؟ ما ابتدا از جنبه ی فلسفی به بحث می پردازیم. اگر جنبه ی فلسفی بحث ـ که جنبه ثبوتی دارد ـ درست شد، آن گاه جنبه ی اثباتی را بررسی می کنیم؛ اینکه آیا می توانیم آن را به لسان دلیل نسبت دهیم؟ خواهیم دید که بر فرض که ثبوتش درست باشد، اسناد آن به لسان دلیل اشتباه است.
در جلسه بعد رسماً عبارات آقاضیاء را مطرح خواهیم کرد. برای مطالعه می توانید به «نهایه الافکار» یا «مقالات الاصول» مراجعه کنید. ایشان این بحث را چند جا بیان کرده است؛ یکی در «متعلق اوامر و نواهی»، یکی هم در «اقسام وضع». در بحث «اقسام وضع» در صدد است بگوید که تمامی اقسامِ مطرح شده تا قبل از ایشان متأثر از نگاه اصالت ماهیتی است. لذا در صدد است معنای پنجمی از طریق «حصص وجودی» درست کند. اگر این مبنای ایشان صحیح باشد، سرنوشت بسیاری از مسائل اصولی تغییر خواهد کرد.

[1] برخی از «مثل افلاطونی» به «رب النوع» یا «ایده» یاد می کنند.

[2] البته نگاه هستی شناسانه منافاتی ندارد با اینکه «وجود سعی» را منشأ تحقق علم هم بدانیم. توضیح اینکه ملاصدرا و علامه طباطبایی ـ به خلاف علامه مصباح ـ معتقدند که حقیقت علم به «رؤیت مثل» برمی گردد؛ گاهی رؤیت از نزدیک است که در این صورت «شهود» رخ می دهد و گاهی رؤیت از دور است که در این صورت صرفاً «علم حصولی» داریم.