جلسه 1397/10/10

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / حصه

محتويات
1چیستی «حصه»
1.1دو مقدمه جهت دقیق ترشدن تصویر «حصه»
1.1.1الف. توجه به فرق نسبت «کلی و جزئی» با نسبت «کل و جزء»
1.1.2ب. حصه «طبیعیِ به همراه تقید» است نه «طبیعی به همراه قید»
1.2دو تببین متفاوت از «کلی»
1.3سیر مباحث در جلسات آینده

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / حصه
خلاصه مباحث گذشته:
گفته شد که سابقه ی بحث «حصه» به نزاع بوعلی با رجل همدانی در تبیین نسبت «طبیعی» و «فرد» برمی گردد. این نزاع سابقاً در فضای غفلت از «اصالت وجود» و با نگاه اصالت ماهیتی پیگیری می شده است. آقاضیاء در صدد بود که با نگاه اصالت وجودی به مسأله بنگرد و تکلیف خود را با سخن بوعلی مشخص کند؛ در این فضا بود که بحث «حصه» را مطرح کرد.
به خاطر عدم توجه به سابقه ی تاریخیِ بحث، و دغدغه ی آقاضیاء، آقای خوئی و آقای سبحانی که بحث «حصه» را مطرح کرده اند، ورودشان به بحث حصه، ورود دقیقی نبوده است. اما حضرت امام(ره) دقیقاً با توجه به این نکات به بحث وورد کرده اند.
 
1چیستی «حصه»
 
بحث در ارتباط با فرمایش آقاضیاء درباره ی «حصه» بود. گفته شد که لازم است عبارات امام(ره) و آقاضیاء دیده شود تا بینیم آقاضیاء چه فارقی میان قول رجل همدانی و سخن خودشان بیان می کنند؟ گفته شد که ورود حضرت امام(ره) در این مسأله از دقت بالاتری برخوردار است، لذا عبارات تهذیب الاصول، با عبارات المحصول متفاوت است.
1.1دو مقدمه جهت دقیق ترشدن تصویر «حصه»
قبل از ورود به بحث، بایستی به دو نکته ی فلسفی دقت کنیم تا تصویری که از «حصه» می شود دقیق تر باشد.
1.1.1الف. توجه به فرق نسبت «کلی و جزئی» با نسبت «کل و جزء»
نکته ی اول این است که در فلسفه میان «کل» و «جزء» با «کلی» و «حزئی» فرق می گذارند. «کل» و «جزء» بدین گونه اند که «کل» مشتمل بر اجزائش می باشد. مثلاً این ساختمان، مشتمل بر در و دیوار و ... است. هر کدام از اجزاء، جزء و بخشی از کل محسوب می شوند.
کل، ذو اجزاء است. علاوه بر اجزاء، «حیثیت ترکیب» نیز حقیقت جداگانه ای دارد، اگر مرکب حقیقی باشد. اما اگر مرکب اعتباری باشد، برای حیثیت «ترکیب»، صورت و عینیت علیحده ای نداریم، بلکه صرفاً اجزاء را داریم. در وعاء اعتبار است، که «کل» لحاظ شده است، نه اینکه در خارج نیز حقیقت علیحده ای داشته باشد.
اما در فلسفه «کلی» و «جزئی» نیز داریم. نسبت میان «کلی» و «جزئی» معکوسِ نسبت میان «کل» و «جزء» است. نسبت کلی با جزئی، همان نسبت جزء به کل است.
به عنوان مثال، «حیوان» که کلی است، و «انسان» که جزئیِ او است. از سوی دیگر، «انسان» یک کلّ است که مشتمل بر دو جزء است: «حیوان» و «ناطق». در اینجا نسبتِ «کلی» و «جزئی» یعنی نسبت «حیوان» و «انسان»، همان نسبتی است که جزء با کل دارد؛ زیرا «حیوان» یکی از اجزاء «انسان» است.
مثال دیگر: «انسان» به عنوان کلی، جزئی هایی نظیر «زید» و «عمرو» و ... دارد. از سوی دیگر، «زید» به عنوان یک کل، مشتمل بر جزءهایی است؛ «انسان» در کنار دیگر عوارض از جمله اجزاء «زید» به شمار می رود. نسبت «انسان» و «زید» از یکسو نسبت «کلی» و «جزئی» است، از سوی دیگر، نسبت «جزء» و «کل» است.
تفاوت میان «کلی و جزئی» با «کل و جزء» به خوبی در «شرح شمسیه» مطرح شده است. آنچه به کار ما می آید این است که همیشه دقت کنیم که در حال بررسی کدام نسبت هستیم؛ نسبت «کلی و جزئی» یا نسبت «کل و جزء».
1.1.2ب. حصه «طبیعیِ به همراه تقید» است نه «طبیعی به همراه قید»
در فلسفه خصوصاً ملاهادی سبزواری در شرح منظومه درباره «حصه» سخنی دارند که بایستی توجه داشت که «حصه» در فضای «کلی و جزئی» مطرح می شود، نه «کل و جزء».
در کلی و جزئی، این مسأله وجود دارد که هر کلی می تواند قید بخورد. کلیِ مقید، اگر صرفاً تقیدش لحاظ شود و قید، خارج بماند، به این کلی «حصه» می گویند. مثلاً «انسان» اگر قیدِ «عالم» بدان بخورد، بدین صورت که تقیدش لحاظ شود، اما خودِ قید را خارج از آن در نظر بگیریم، به «انسان همراه با تقید» حصه ای از انسان می گوییم.
علت اینکه قید بایستی خارج از آن در نظر گرفته شود با توجه به این مثال روشن می شود که مراد از «انسان عالم» دو امر می تواند باشد:
ـ اگر مراد از «انسان عالم»، «انسان» و «عالم» باشد، نسبت «کل و جزء» مطرح می شود[1]
که ربطی به بحث ما ندارد[2]
.
ـ اگر مراد از «انسان عالم» نه مضاف الیه بلکه صرفاً «انسان به همراه اضافه» باشد، در اینجا «حصه» شکل گرفته است. زیرا «انسان به همراه اضافه و نسبت» داریم. اما اگر «انسان به همراه مضاف الیه» لحاظ شود، دوباره «کل» خواهیم داشت. بنابراین حصه ی انسان، «انسان به همراه تقیدِ به علم» است.
بنابراین به تعبیر فلسفی، حصه در جایی است که صرفاً تقید را داشته باشیم، نه قید. اما اگر علاوه بر تقید، قید هم اضافه شود، مرکبی خواهیم داشت که «کل» است. شیخ انصاری همین نکته را در کتاب رسائل با ظرافت بالایی مطرح کردند؛ اینکه آیا جزء ذهنی داریم یا جزء خارجی. از نظر ایشان «حصه» در جایی است که صرفاً جزء ذهنی داشته باشیم. مراد ایشان از جزء ذهنی، همان «تقید» است. ما حصل این نکته همان تعبیری است که در فلسفه مطرح می شود که «تقیّدٌ جزءٌ و قیدٌ خارجی».
وقتی تقید می آید و اطلاق کنار می رود، پای «حصه» به میان می آید. به تعبیر شهید مطهری «غلامِ زید» فرق می کند با «غلام» و «زید». «غلام» با «اضافه »ای که به زید پیدا کرده است دارای حصه شده است. حصه در جایی است که «کلی» همراهِ اضافه ای شود. «حصه» چیزی نیست جز «کلی همراه با اضافه».
1.2دو تببین متفاوت از «کلی»
حال سؤال این است که موطن «اضافه» کجاست؟ بحثی که قبلاً داشتیم این بود که می خواستیم بحث را در فضای «اصالت وجود» مطرح کنیم. سؤال این است که در فضای اصالت وجود، «اضافه» چگونه درست می شود؟
کسانی که مانند آقاضیاء دغدغه ی فوق را داشته اند، تلقی شان این بوده است که نزاعی که میان بوعلی و رجل همدانی بوده، بر اساس نگاه اصالت ماهیتی بوده است. بر اساس این نگاه بوده است که قائل به تحقق طبیعی در ذهن و خارج شده اند. لذا این دسته به این مسأله اهتمام ورزیده اند که آیا می توان تصویری از «کلی» ارائه کرد که متأثر از نگاه اصالت ماهیتی نباشد؟ اینها برای ارائه ی چنین تصویری تلاش کرده اند که تبیین کنند چگونه با «وجود»، «اضافه» شکل می گیرد، تا از این طریق «حصه» درست شود. به عبارتی «حصه» در فضای اصالت ماهیتی است که از طریق اضافه شدن «نسبت» به «کلی» بدست می آید، اما اگر قرار باشد از فضای «ماهیت» و «مفهوم» خارج شویم، «حصه» چگونه درست می شود؟
در مجموع، دو گونه تبیین برای این مسأله وجود دارد؛ عده ای بحث را به صورت «معرفت شناسانه» پی گرفته اند، و عده ای به صورت «هستی شناسانه». فلاسفه اسلامی در فضای هستی شناسانه این بحث را تبیین کرده اند، و فلاسفه ی غربی در فضای معرفت شناسانه. این همان نزاعی است که میان مسلمین و اروپایی ها در تحلیل «مُثُل افلاطونی» یا «کلی سعی»[3]
وجود دارد. نگاه مسلمین به مثل افلاطونی و کلّیِ سعی، نگاه هستی شناسانه است، اما نگاه غربی ها نگاه معرفت شناسانه است.
ریشه این بحث در نظریه ی آقاضیاء وجود دارد. یکی از بزرگترین خدمت های آقاضیاء همین نکته است. البته ایشان هنگامی که وارد تحلیل شده اند، مرتکب اشتباه هم شده است. ایشان به این مسأله التفات داشته اند که بایستی مسأله «طبیعی و فرد» را از مفاهیم ماهوی جدا کرد. همچنین معتقدند که «حصه» را بایستی در فضای «کلی و جزئی» مطرح کرد، نه «کل و جزء»، فلذا آن را از طریق دخالتِ «اضافه» تحلیل می کنند.
حال سؤال این است که آیا می توان حصه را از حیث کلی سعی و با نگاه وجودی تحلیل کرد؟ اگر بتوان چنین تحلیلی کرد، آیا این تحلیل، جنبه ی معرفت شناسانه دارد یا هستی شناسانه؟
1.3سیر مباحث در جلسات آینده
همانگونه که در این جلسه، صدر بحث با تفصیل بیشتری بیان شد، در جلسه ی بعد، ذیل بحث ـ مثل افلاطونی و کلیِ سعی ـ را توضیح بیشتری خواهیم داد تا از فضای «مفاهیم ماهوی» بیرون بیاییم. به این سؤال پاسخ خواهیم داد که اگر در تصویر «حصه»، «اضافه» مطرح شد، آیا می توان حصه را با «اضافه به وجود» تحلیل کرد و وارد مثل افلاطونی و کلی سعی شد؟ همچنین سخنان آقاضیاء در مقام نقد نظریه ی رجل همدانی و نظریه ی ابن سینا را بیان می کنیم و ریشه ی اصالت الوجودیِ نظریه ی «أب الآباء» ایشان را بررسی می کنیم.
پس از این مقدمات، وارد عبارات آقاضیاء خواهیم شد تا بدین وسیله جنبه ی «عقلیِ» بحث کامل شود. در ادامه به عنوان گام نهایی، به جنبه ی «عقلائیِ» بحث خواهیم پرداخت.

[1] زیرا «انسان عالم» به عنوان کل، مشتمل بر دو جزء است: «انسان» و «عالم».

[2] زیرا بحث «حصه» در فضای «کلی و جزئی» مطرح می شود.

[3] «کلی سعی» تحقق خارجی دارد، در مقابلِ «کلی مفهومی» که صرفاً در ذهن تحقق دارد.