جلسه 1397/10/04

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / حصه

محتويات
1مقایسه سه بیان در «حصه»
1.1تحلیل درست بحث «حصه» با توجه به سیر تاریخی بحث
1.2الف. غفلت آیت الله سبحانی از فضایِ بحث آقاضیاء
1.3ب. غفلت آیت الله خوئی از فضایِ بحث آقاضیاء
1.4ج. تحلیل صحیح حضرت امام(ره) از نظریه آقاضیاء

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / حصه
خلاصه مباحث گذشته:
در جلسه قبل به تاریخچه بحث «حصه» اشاره شد. گفته شد که تا قبل از آقاضیاء دو نظریه در باب نسبت «طبیعی» و «فرد» وجود داشت. نظریه اول، نظریه بوعلی بود که تحت عنوان «آباء و اولاد» مطرح شده است. نظریه دوم، معروف به نظریه «رجل همدانی» است که تحت عنون «أب واحد و اولاد» مطرح شده است. آقاضیاء می خواسته در فضای اصالت وجود، نظریه سومی در این باره ارائه کند.
 
1مقایسه سه بیان در «حصه»
 
1.1تحلیل درست بحث «حصه» با توجه به سیر تاریخی بحث
بحث در ارتباط با سخنان آقاضیاء عراقی در مورد «حصه» بود. گفته شد که سابقه بحث «حصه» به نزاع بوعلی با رجل همدانی برمی گردد. این نزاع ابتدا بیشتر با نگاه اصالت ماهیتی تعقیب می شده است؛ یعنی زمانی که تحقق طبیعی را بحث می کرده اند و نسبت طبیعی و فرد را «آباء و اولاد» می دانسته اند، متأثر از نگاه اصالت ماهیتی بوده است. البته در کنار این نگاه، سخن فارابی را هم داشتیم که تشخص را به «وجود» می دانست.
به عبارتی ردّ سخن رجل همدانی در فضای «اصالت ماهیت» یا در فضای غفلت از «اصالت وجود» کار آسانی است. در این فضا به راحتی می توان بر اساس ردّ قول رجل همدانی بیان کرد که طبیعی هم در خارج است، و هم در ذهن، لذا طبیعی در خارج دارای فرد است.
اما اگر نگاه اصالت ماهیتی و غفلت از اصالت وجود را کنار بگذاریم و با نگاه اصالت وجودی به مسأله بنگریم دیگر نمی توان گفت که در خارج «فرد» و «طبیعی» داریم و طبیعی با عوارض مشخصه تشخص می یابد. بلکه بایستی گفت که تشخص به وجود است و در خارج، «طبیعی» نداریم. لذا این سؤال مطرح می شود که مسأله را چگونه باید تحلیل کرد؟ آقا ضیاء سعی کرده است در این فضا سخن بگوید؛ یعنی با این فضای اصالت وجود به مسأله ورود کند و تکلیف سخن بوعلی را مشخص کند.
1.2الف. غفلت آیت الله سبحانی از فضایِ بحث آقاضیاء
کسی که می خواهد سخن آقاضیاء را تحلیل کند، بایستی به فضای بحث او دقت کند. توجه کند که آقاضیاء در صدد بوده که نسبت «طبیعی» و «فرد»، و نیز وضعیتِ سخن بوعلی را در فضای اصالت وجود روشن کند. اتفاقاً اشکال سخن آیت الله سبحانی در «المحصول» به غفلت ایشان از همین نکته برمی گردد.
توضیح اینکه آیت الله سبحانی در ادامه ی بحث «متعلق اوامر و نواهی» این بحث را مطرح می کند که «هل للطبيعي حصص أو له أفراد؟»[1]
؛ ایشان در این بحث، ابتدا به سابقه ی بحث اشاره می کنند، سپس نتیجه می گیرند که بر اساس آنچه گفته شد صحت سخنان بوعلی روشن می شود که نسبت طبیعی و فرد، نسبت «آباء و اولاد» است، نه «أب و اولاد».[2]

سپس می گویند طبیعی در خارج به وسیله ی فرد تحقق می یابد، اما «طبیعیِ متحقق بالفرد» با خود «فرد» فرق دارد. «و الفرق بين الطبيعي المتحقّق بالفرد، و نفس الفرد، عبارة عن أن تحققه بالفرد لا يأبى عن صدقه على فرد آخر، لأنّه ليس واحداً شخصيّاً حتى يمتنع صدقه على كثيرين، بخلاف الفرد، لأنّه واحد شخصي»[3]
؛ فرق این دو در این است که طبیعی و فرد داریم، طبیعی «انسان» بر «زید» صادق است، اما صدق طبیعی «انسان» بر «زید»، مانع صدق او بر «عمرو» نمی شود. چون واحد شخصی نیست. اما «زید» بر عمرو صدق نمی کند، زیرا «زید» واحد شخصی است. بنابراین فرق این دو در این است که طبیعی متحقق بالفرد، واحد شخصی نیست، اما فرد، واحد شخصی است. لذا «طبیعی» بر «زید» و بر «عمرو» صدق می کند، اما «زید» بر «عمرو» صدق نمی کند.
سپس می گوید این سخن را ابن سینا مطرح کرده است؛ «و هذا هو الحقّ الذي حقّقه الشيخ الرئيس و ألّف فيه رسالة. و في مقابل هذا الرأي الصائب، نظريتان خاطئتان »[4]
؛ در مقابل این سخن بوعلی، دو نظریه غلط وجود دارد:
1. نظریه رجل همدانی که تصور می کرد که طبیعی «واحد شخصی» است. لذا در این سالن، فقط یک «طبیعی» داریم و هر فردی، یک جزء از طبیعی است. قضاوت آقای سبحانی این است که فساد این سخن کاملاً واضح است. زیرا بر اساس تحلیل بوعلی روشن شد که طبیعی دارای «فرد» است، نه «جزء». لذا در این سالن مثلاً پنجاه انسان داریم، نه پنجاه جزء از انسان.[5]

2. نظریه ای که در امثال محقق عراقی و محقق خوئی دیده می شود که میان «طبیعی»، «حصه» و «فرد» فرق می گذارند.[6]

بیان آیت الله سبحانی از نظریه آقاضیاء دقیق نیست. ایشان صرفاً می گویند که آقاضیاء معتقدند که طبیعی «أب الآباء» است و علاوه بر آن، «حصه» و «فرد» نیز داریم. اما توضیح نمی دهند که آقاضیاء درگیر با چه نکته ای بوده است که «أب الآباء» را مطرح می کند.
نسبت طبیعی و افرادش را بوعلی سینا «آباء و اولاد» می دانست، اما رجل همدانی «أب واحد و اولاد» می دانست؛ یعنی «کل» و «اجزایش». در مقابل این دو آقاضیاء «أب الآباء» را مطرح می کند. آقاضیاء در حمله ای که بوعلی به رجل همدانی می کند، با بوعلی همراهی می کند و قائل به «آباء و اولاد» می شود، اما معتقد است که سخن أدقّی نیز وجود دارد، لذا از «آباء و اولاد» دست برمی دارد و نظریه ی سومی را تحت عنوان «أب الآباء» مطرح می کند.
متأسفانه آیت الله سبحانی به این نکته نمی پردازد که دقیقاً آقاضیاء چه نقدی به بوعلی داشته است که راه خود را جدا کرده است. بنابراین بحث ایشان تا جایی که به سخنان بوعلی می پردازد، روشن است. به خوبی بیان می کنند که بوعلی قائل است که نسبت طبیعی و فرد را «آباء و اولاد» می داند، لذا هر فردی را یک طبیعی می داند. فرق طبیعی و فرد را در این می داند که طبیعی، تشخص ندارد. فقط فرد است که تشخص دارد. عامل تشخص نیز عوارض مشخصه اند. اما متأسفانه وقتی وارد فضای آقاضیاء می شود، تبیین خوبی ارائه نمی کنند و نمی گویند که نقد آقاضیاء بر بوعلی چه بوده است.[7]

1.3ب. غفلت آیت الله خوئی از فضایِ بحث آقاضیاء
با مراجعه به سخنان محقق خوئی نیز همین اشکال را می بینیم. قبلاً به سخنان ایشان اشاره کردیم. با مراجعه به سخنان ایشان می بینم که ایشان نیز فرمایش آقاضیاء را خوب تبیین نکرده اند. بیان محقق خوئی این بود که در هر فردی، یک طبیعی داریم که اضافه ای به وجود پیدا کرده است. «طبیعیِ اضافه شده به وجود» سبب می شود که هر فردی را «حصه»ای از «طبیعی» بدانیم. فرد، با اضافه ی به وجود است که تشخص می یابد. چون معتقد بودند که تشخص به «وجود» است نه به «عوارض مشخصه». به تعبیر دقیق تر، «اضافه به وجود» عامل تشخص است. «اضافه به وجود» نیز منشأ شکل گیری «حصه» است.
ایشان نیز صرفاً در همین حد سخن گفته است. لذا معلوم نیست که این سخن را آیا از «رجل همدانی» گرفته است یا از سخن «آقاضیاء»؟ آقاضیاء پس از ردّ قول رجل همدانی، بحث «حصه» را مطرح کرده است. او می خواسته بگوید که «طبیعی» در خارج نداریم، بلکه صرفاً «اضافه به طبیعی» داریم، چرا که قول به تحقق طبیعی را ناشی از نگاه اصالت ماهیتی می داند.
بنابراین حق فرمایش آقاضیاء نه در تحلیل محقق خوئی اداء شده است، نه در بررسی های آیت الله سبحانی در کتاب «المحصول». علتش هم این بوده که توجه نداشته اند که فرمایش آقاضیاء را بایستی از منظر دیگر بررسی کنند. کاری که حضرت امام(ره) انجام داده اند.[8]

1.4ج. تحلیل صحیح حضرت امام(ره) از نظریه آقاضیاء
حضرت امام(ره) بحث «حصه» را بسیار خوب بیان می کنند. ایشان این بحث را ذیل مباحث «متعلق اوامر و نواهی» بیان می کنند. آقای سبحانی که این بحث را در تقریرات خود منعکس کرده اند، در پاورقی بیان می کنند که «لا يخفى: أنّ بعض ما حرّرنا هاهنا قد استفدناه من سيّدنا الاستاذ- دام ظلّه- في خارج حوزة درسه؛ و لذا ترى المقام طويل الذيل مترامي الأطراف، فشكّر اللَّه مساعيه الجميلة، و أطال بقاء عمره، و أدام صحّة وجوده»[9]
؛ اینکه همه نکاتی که در باب حصه مطرح شد، همه در کلاس درس مطرح نشده است، بلکه پس از کلاس درس از حضرت امام(ره) استفاده کرده ام.
نقطه قوت تحلیل حضرت امام نسبت به تحلیل محقق خوئی و تحلیل آیت الله سبحانی در کتاب «المحصول»، توجه به «فضای بحث آقاضیاء» است.
حضرت امام(ره) نظریه ی آقاضیاء در مورد «حصه » را به عنوان «نظریه سوم» مطرح می کنند.[10]
فضایی که نظریه سوم در آن مطرح شده است، توجه به مسأله «اصالت وجود» است. یعنی آقاضیاء می خواسته نسبت «طبیعی» و «افرادش» را در فضای فارابی و ملاصدرا تبیین کند. حضرت امام(ره) بررسی می کنند که در فضای «اصالت وجود» آیا به نظریه آقاضیاء که «أب الآباء» است می رسیم یا نه.
این نحوه ورود، نحوه ی صحیحی است. لذا ما نیز همانند حضرت امام(ره) به طرح مسأله می پردازیم. امام چون ممشای فقهی نیز دارند این نکته را مطرح می کنند که این بحث دارای «ثمره» نیز هست؛ اینکه تخییرِ میان افراد طبیعی آیا «تخییر عقلی» است یا «تخییر شرعی»؟ ایشان بر اساس مبنای مختاری که در بحث «متعلق اوامر و نواهیم مطرح کردند ـ که ما نیز آن را پذیرفتیم ـ می خواهند ثابت کنند که تخییرِ میان افراد طبیعی، «تخییر عقلی» است و به شارع برنمی گردد. سپس مطرح می کنند که آقاضیاء می خواسته «تخییر شرعی» را اثبات کند. راهکار آقاضیاء برای اثبات مدعایش، طرح نظریه ی «أب الآباء» بوده است. نکته ی فوق، در واقع ارتباط بحث «حصه» با بحث «متعلق اوامر و نواهی» است.
برای جلسه بعد، اولاً عبارات حضرت امام(ره) در تهذیب را ببینید. ثانیاً عبارات آقاضیاء در مقالات الاصول را ببینید. اینها برای تحلیل نظریه سوم لازم است. پس از تحلیل نظریه سوم، به بررسی اثرات این نظریه در سخنان شهید صدر خواهیم پرداخت.

[1] المحصول فی علم الاصول، ج2، ص104.

[2] عین عبارت ایشان چنین است: «و بذلك تُعلم صحّة ما ذكره الشيخ الرئيس من أنّ نسبة الطبيعي إلى الأفراد، نسبة الآباء إلى الأولاد، لا نسبة الأب الواحد إلى الأولاد» (المحصول فی علم الاصول، ج2، ص105.)

[3] المحصول فی علم الاصول، ج2، ص105.

[4] المحصول فی علم الاصول، ج2، ص105.

[5] عین عبارت ایشان چنین است: «الأُولى: ما نقله الشيخ الرئيس عن رجل لاقاه في مدينة همدان و هو يزعم أنّ الطبيعي واحد شخصي قائم بجميع الأفراد، و ليس كلّ فرد إلّا جزء من ذلك الطبيعي. و فسادها أوضح من أن يبيّن، حيث إنّها مستلزمة لأن لا يكون كلّ فرد من الأفراد إنساناً، بل جزء منه، و إنّما الإنسان أمر واحد قائم بالجميع، و هذا بيّن البطلان كما لا يخفى » (المحصول فی علم الاصول، ج2، ص105.)

[6] بیان ایشان چنین است: «الثانية: ما نراه في كلمات المشايخ المعاصرين أمثال المحقّق العراقي و المحقّق الخوئي، من التفريق بين الطبيعي و الحصة و الفرد» (المحصول فی علم الاصول، ج2، ص105.)

[7] صرفاً در این حدّ بیان کرده است که «إنّ هنا طبيعيّاً، و هو أب الآباء، و إنّ هنا حصصاً، و هي بالتحليل العقلي تنحلّ إلى ماهية و إضافة إلى الوجود. و تلك الإضافة توجب صيرورتها حصّة و فرداً، بحيث لو لم تكن تلك الإضافة، فلا حصة في الخارج و لا فرد. فملاك فردية زيد مثلًا و كونه حصة من الإنسان إنّما هو إضافة الوجود الواقعي إليه. و لا يخفى أنّه ليس هاهنا إلّا أمران: الطبيعة و الفرد، و ليس من المتوسط بينهما، الذي أسماه بالحصّة خبر. و ذلك لأنّه ليس للطبيعي إضافة إلى الوجود، بل هو متحقّق بالوجود و يكون به عيناً خارجية، لا مضافاً إليه. و ما ذكره من أنّ الطبيعي حسب إضافته إلى الوجود، يتحصص، غير صحيح، بل الصحيح أن يقول: يتكثر و يصير عيناً من الأعيان بعد ما لم يكن كذلك» (المحصول، ج2، ص106.)

[8] بیان حضرت امام(ره) را بایستی در «تهذیب الاصول» ببینیم. تهذیب الاصول تقریرات درس حضرت امام(ره) می باشد که آنها را آقای سبحانی به نگارش درآورده اند. تعجب ما از آقای سبحانی این است که علی رغم دسترسی به این فرمایشات در «تهذیب الاصول» چرا در «المحصول» بحث را آن گونه بررسی کرده اند.

[9] تهذیب الاصول، ج1، ص506.

[10] نظریه ی اول، نظریه «بوعلی» بود که با نگاه اصالت ماهیتی ـ یا با غفلت از نگاه اصالت وجودی ـ مطرح شده است. نظریه ی دوم، نظریه رجل همدانی است که کاملاً غلط است و نه با «اصالت وجود» سازگار است، نه با «اصالت ماهیت». (وضوح بطلانش به خاطر این است که این نظریه نسبت «طبیعی و افرادش» را نسبت «کل با اجزایش» دانسته است).